# ذرق (ذ-ر-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ر - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والذال والراء معهما
ذ ر ق، ق ذ ر يستعملان فقط ذرق: الذُّرقُ: الحندقوق كالفسفسة، الواحدة ذُرَقةٌ.
والذَّرْقُ: السلح، وذَرَقَ بسلحه ذَرْقاً، وخذق خَذَقْاً أشد منه.
قذر: قَيْذار اسم ابن إسماعيل، وهو جد العرب، ويقال: هم بنو بنت قَيْذَرَ ابن إسماعيل. وقَذِرْتُ كذا أي استَقْذَرْتُه، قال العجاج:
وقَذَري ما ليس بالمَقْذورِ
وتَقَذَّرْتُ منه. وشيء قَذِرٌ وقَذْرٌ. وقَذِرَ يَقْذَرُ قَذَرَاً، ومن يجزم قال: قَذُرَ يَقْذُرُ قذارةً.
والقاذورةُ: المُتَقَذِّرُ من الرجال من سوء الخلق.
ورجل قاذُورةٌ أي غيور.

##### Türkçe

**القاف** ve **الذال** ve **الراء** bunlarla birlikte

**ذ ر ق**، **ق ذ ر** yalnızca kullanılırlar: **ذرق**: **الذُّرقُ**: **الحندقوق** gibi, **كالفسفسة**; teki **ذُرَقةٌ**.

Ve **الذَّرْقُ**: dışkı; ve **ذَرَقَ** dışkısıyla **ذَرْقاً** (dışkıladı); ve **خذق** **خَذَقْاً** ondan daha şiddetlidir.

**قذر**: **قَيْذار** İsmail’in oğlunun adıdır; ve o, Arapların ceddi(ata)sıdır; ve denilir ki: onlar, İsmail’in oğlu **قَيْذَرَ**’ın kızının oğullarıdır. Ve **قَذِرْتُ** şöyle-böyle, yani onu **استَقْذَرْتُه** (pis saydım/tiksindim). **العجاج** dedi ki:

Ve **قَذَري** (benim tiksinmem) **ما ليس بالمَقْذورِ** (tiksinilen şeyden olmayan şeye)

Ve ondan **تَقَذَّرْتُ** (tiksindim). Ve bir şey **قَذِرٌ** ve **قَذْرٌ** (pis/tiksindirici). Ve **قَذِرَ يَقْذَرُ قَذَرَاً**; ve kim cezm eder (cezmli okursa) dedi ki: **قَذُرَ يَقْذُرُ قذارةً**.

Ve **والقاذورةُ**: erkeklerden, kötü huydan dolayı **المُتَقَذِّرُ** (tiksinen/çekinen kimse).

Ve bir adam **قاذُورةٌ**; yani kıskanç.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَرَقُ: الحَنْدَقوقُ. قال رؤبة:
حتّى إذا ما هاجَ حيرانُ الذُرَق
وأَذْرَقَتِ الأرض: أنبتته. وذَرْقُ الطائر: خُرْؤُهُ. وقد ذَرَقَ يَذْرُقُ ويَذْرِقُ، أي زَرَق. وقال حسَّان بن ثابت لما سأله عمر رضي الله عنه عن هجاء الحُطيئة الزبرقانَ بقوله:
دَعِ المكارِمَ لا تَرْحَلْ لِبُغْيَتِـهـا		واقْعُدْ فإنَّكَ أنتَ الطاعِمُ الكاسي
ما هجاه بل ذَرَقَ عليه. وحكى أبو زيد لبنٌ مُذَرَّقٌ، أي مَذيقٌ.

##### Türkçe

**الذَرَقُ**: **الحَنْدَقوقُ**. Rü’be dedi ki:
Hattâ ne zaman **الذُرَق**’ın hayrânı coştu
Ve **أَذْرَقَتِ** yer: onu bitirdi. Ve kuşun **ذَرْقُ**’u: onun dışkısıdır. Ve gerçekten **ذَرَقَ** **يَذْرُقُ** ve **يَذْرِقُ**; yani **زَرَق**. Hassân b. Sâbit, Ömer رضي الله عنه ona Hutay’e’nin Zebrakan’ı şu sözüyle hicvetmesi hakkında sorduğunda dedi ki:
Bırak yücelikleri, onları elde etmek için yola çıkma		ve otur; çünkü sen, yiyen giyensin
Onu hicvetmedi; bilakis onun üzerine **ذَرَقَ** etti. Ebû Zeyd, **لبنٌ مُذَرَّقٌ** (rivayet etti); yani **مَذيقٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ذ ر
قذر ، ذرق .
ذرق : قال الليثُ : الذُّرَق : نبات كالفِسْفِسة ، تسمِّيه الحاضرة الحَنْدَقُوقى الواحدة ذُرَقة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الذُّرَق : الحُنْدُقُوقى .
وقال شمر : يقال : حَندَقوقَى وحِنْدَقُقى وحُنْدُقوقى .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : ذَرَق الطائر وخذَق ، يَذْرِق ويخذقُ .
قال أبو زيد : ويَحْذُقُ لغة .
وقال الليث : الذَّرق : ذَرْق الحُبارَى بسَلْحه .
قال : والخَذْق : أشدُّ من الذَّرْق .
وفي ( نوادر الأعراب ) : تذرَّقَتْ فلانةُ بالكُحْل ، وأذرقتْ : إذا اكتحلتْ .
قذر : قال الليث : قَيْذار : اسمُ ابنِ إسماعيل ، وهو جدّ العَرَب ، يقال : هم بنو نَبْتِ بن إسماعيل .
ويقال : قَدِرْت الشيءَ : إذا استقذرْته وتقذَّرْتَ منه .
وقد يقال للشيء القَذِر : قَذْرٌ أيضاً . فمن قال : قَذِرٌ جعله بناءً على فَعِلٍ مِن قَذِر يَقذَر فهو قَذِر ، ومَن جَزَم قال : قذُر يقذُر قَذارة فهو قَذْر .
وفي الحديث : ( اتَّقوا هذه القاذُورة التي نَهى الله عنها ) .
قال شمِر : قال خالد بن جَنْبة : القاذورة التي نهى الله عنها الفِعْلُ القبيح واللفظ السَّيِّىء ، والقاذورة من الرجال لا يُبالي ما قال وما صَنَع .
وأنشد :
أَصْغَتْ إليه نَظَر الحَيِيِّ
مخافةً من قَذِرٍ حَمِيِّ
قال : والقَذِر : القاذورة ، عَنَى ناقةً وفَحلاً .
وقال عبد الوهاب الكلابيّ : القاذورة المتطرِّس ، وهو الذي يَقْذَر كل شيء ليس بنظيف .
وقال أبو عبيدة : القاذورة الذي يتقذَّر الشيء فلا يأكله .
ورُوِي أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان قاذورةً ، لا يأكل الدَّجاج حتى يُعْلَف .
وقال أبو الهيثم : يقال : قَذِرْتُ الشيءَ أقذَرُه قذراً فهو مَقذُور .
وقال العجاج :
وقَذَرِي ما ليس بالمقذورِ
يقول : صرتُ أقذَرُ ما لم أكن أَقْذَرُه في الشَّباب من الطَّعام .
ولما رَجَم رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ماعِزَ بن مالك قال : ( اجتنبوا هذه القاذورة ) يعني الزنا .
أبو عبيد عن الكسائي قال : رجل قَذِر وقَذُر .
وقال اللِّحياني : رجل قُذَرة ، وهو الذي يتنزّه عن مَلائم الأخلاق ويكرهُها .
ويقال : أقْذَرْتَنا يا فلان ، أي : أضجرْتنا . ورجل قاذورة ، وهو الذي يتبرَّم بالناس لا يجلس ولا ينزل إلاَّ وحدَه . وناقة قَذَورٌ : تَبرُك ناحية من الإبل .
وقال الحطيئة :
إذا بَركتْ لم يؤذها صوتُ سامِرٍ
ولم تُقصَ مِن أدنى المخَاض قَذُورُها
يصف إبلاً عازبةً لا تَسمع أصوات الناس .
أبو عبيد : القاذورة من الرجال : الفاحش السيء الخلق .
وقال متمّم :
وإنْ تَلْقَه في الشرْب لا تَلقَ فاحشاً
لدى الكأسِ ذا قاذورةٍ متزبِّعا
وقال الليث : القادورة : الغَيور من الرجال .

##### Türkçe

ق ذ ر
**قذر** , **ذرق** .

**ذرق** : Leys dedi: **الذُّرَق**: **الفِسْفِسة** gibi bir bitkidir; şehirli ona **الحَنْدَقُوقى** der; bir tanesi **ذُرَقة**(dır).
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الذُّرَق**: **الحُنْدُقُوقى**(dır).
Şemmer dedi: Denilir: **حَندَقوقَى** ve **حِنْدَقُقى** ve **حُنْدُقوقى**.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Kuş **ذَرَق** etti ve **خذَق** etti; **يَذْرِق** ve **يخذقُ**.
Ebû Zeyd dedi: Ve **يَحْذُقُ** (da) bir lehçedir.
Leys dedi: **الذَّرق**: **ذَرْق الحُبارَى**’nın, onun **سَلْحه**’siyle (olanıdır).
Dedi: Ve **الخَذْق**: **الذَّرْق**’tan daha şiddetlidir.
(**نوادر الأعراب**)’da: Falan kadın sürmeyle **تذرَّقَتْ**; ve **أذرقتْ**: sürmelendiği zaman.

**قذر** : Leys dedi: **قَيْذار**: İsmâil’in oğlunun adıdır; ve o Arapların dedesidir; denilir: onlar İsmâil’in oğlu **نَبْت**’in oğullarıdır.
Ve denilir: **قَدِرْت** şeyi: onu pis saydığın ve ondan **تقذَّرْتَ** olduğun zaman.
Ve bazen pis olan şeye **قَذْرٌ** da denilir. Şu hâlde kim **قَذِرٌ** derse onu **قَذِر يَقذَر**’dan **فَعِلٍ** üzere bir bina kılmış olur; o hâlde o **قَذِر**(dir). Ve kim cezm ederse der ki: **قذُر يقذُر قَذارة**; o hâlde o **قَذْر**(dür).
Hadiste: (Allah’ın yasakladığı şu **القاذُورة**’dan sakının) (vardır).
Şemmer dedi: Hâlid b. Cenbe dedi: Allah’ın yasakladığı **القاذورة** çirkin fiil ve kötü sözdür; ve erkeklerden **القاذورة**: ne dediğine ve ne yaptığına aldırmayan (kimsedir).
Ve inşâd etti:
أَصْغَتْ إليه نَظَر الحَيِيِّ
مخافةً من قَذِرٍ حَمِيِّ
Dedi: ve **القَذِر**: **القاذورة**(dur); bir dişi deve ve bir erkek deve kastetti.
Abdülvehhâb el-Kilâbî dedi: **القاذورة**: **المتطرِّس**(tir); ve o, temiz olmayan her şeyi **يَقْذَر** eden kimsedir.
Ebû Ubeyde dedi: **القاذورة**: şeyi **يتقذَّر** eden, sonra onu yemeyen kimsedir.
Ve rivayet olundu ki Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **قاذورةً** idi; **الدَّجاج**’ı, ta ki **يُعْلَف** edilinceye kadar yemezdi.
Ebû’l-Heysem dedi: Denilir: **قَذِرْتُ** şeyi, onu **أقذَرُه**; **قذراً**; o hâlde o **مَقذُور**(dur).
A‘câc dedi:
وقَذَرِي ما ليس بالمقذورِ
Der ki: Gençlikte yiyecekten **أَقْذَرُه** olmadığım şeyi **أقذَرُ** olur hâle geldim.
Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) Mâiz b. Mâlik’i recmettiği zaman dedi: (Şu **القاذورة**’dan uzak durun); yani zina.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **رجل قَذِر** ve **قَذُر**.
Lihyânî dedi: **رجل قُذَرة**; ve o, ahlâkın uygun olanlarından uzak duran ve onları kerih gören kimsedir.
Ve denilir: **أقْذَرْتَنا** ey falan; yani: bizi bıktırdın. Ve **رجل قاذورة**: o, insanlardan bıkkınlık duyan; yalnız başına olmaksızın oturmaz ve inmez (kimsedir). Ve **ناقة قَذَورٌ**: develerden bir yana çöker.
Hutay’e dedi:
إذا بَركتْ لم يؤذها صوتُ سامِرٍ
ولم تُقصَ مِن أدنى المخَاض قَذُورُها
İnsanların seslerini işitmeyen, uzak kalmış develeri vasfeder.
Ebû Ubeyd: erkeklerden **القاذورة**: çirkin, kötü huylu (kimsedir).
Mütemmim dedi:
وإنْ تَلْقَه في الشرْب لا تَلقَ فاحشاً
لدى الكأسِ ذا قاذورةٍ متزبِّعا
Leys dedi: **القادورة**: erkeklerden kıskanç olan (kimsedir).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والراء وما يثلثهما)
   (ذرع) الذال والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتدادٍ وتحرُّك إلى قُدُم، ثم ترجع الفروعُ إلى هذا الأصل. فالذِّراع ذِراع الإنسان، معروفة. والذَّرع: مصدر ذَرَعْتُ الثَّوبَ والحائطَ وغيرَه. ثمّ يقال: ضاق بهذا الأمر ذَرْعاً، إذا تكلَّفَ أكثَرَ ممّا يطيق فَعَجَز. ويقال ذَرَعَهُ القَيء: سبقَه. ومَذَارِعُ الدَّابة: قوائمها، والواحد مِذْراع. وتَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ: خاضت بأذْرُعها([1]). ومَذَارع الأرض: نواحيها، كأنَّ كلَّ ناحيةٍ منها كالذِّراع. ويقال ذَرَعْتُ البعير: وَطئْتُ على ذِراعه ليركَبَ صاحبي. وتذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ، إذا تنقَّتْه، وذلك أنّها تُمِرّه مع ذراعها. قال:
  * تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([2]) *
  والذَّريعة: ناقةٌ يتَسَتَّر بها الرّامِي يرمي الصَّيد. وذلك أنَّه يتذرّع معها ماشياً.
  ومن الباب: تذرَّعَ الرّجُل في كلامه. والإِذْراع: كثرةُ الكلام. وفرس ذَريعٌ: واسع الخَطْو بَيِّن الذَّرَاعَة. وقوائِمُ ذَرِعاتٌ: خفيفات. والذِّراعان: نجمان، يقال هما ذِراعا الأسد. ويقال للمرأة الخفيفة اليدِ بالغَزْل: ذَِرَاع. قاله الكِسائيّ. ويقال ثورٌ مذرَّع، إذا كان في أذرُعِهِ لُمَعٌ سُودٌ. ومطرٌ مذرِّع، وهو الذي إذا حُفِرَ عنه بلغ من الأرض قدر ذِراع. والمذرَّع من الرّجال: الذي يكون أمُّه عربيّة وأبوه خسيساً غيرَ عربيّ. وإنَّما سُمِّي مذرَّعاً بالرَّقْمَتينِ في ذِراع البغل، لأنّهما أتَتَا من قِبَل الحِمار. ويقال للرجل تَعِدُهُ أمراً حاضراً: هو لَكَ مِنِّي على حَبْل الذِّراع. ويقال لصَدْر القناة: ذِراع العامل. والذِّراعان: [هَضَبَتَانِ([3])]. قال:
  * إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ([4]) *
  والمَذَارع: ما قرُب من الأمصار، مثل القادسيّة من الكوفة والمَذارع من النَّخل: القريبة من البيوت. وزقٌّ مِذْرَاعٌ([5])، أي طويل ضَخْم. ويقال ذَرَّعَ لي فلانٌ شيئاً من خَبَرٍ، أي خَبَّرَني. ويقال ذرّع الرجل في سَعْيِهِ، إذا عدا فاستعانَ بيديه وحرَّكهما. ويقال للبَشير إذا أومَأَ بيده: قد ذَرّع البَشيرُ. وهو علامةُ البُِشارة.
  (ذرف)  الذال والراء والفاء ثلاثُ كلماتٍ، لا ينقاس. فالأولى ذَرَفَت العينُ دمْعَها. وذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً. وَمَذَارف العَينِ: مدامعها. والثانية ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا، وذلك إذا مشَى مَشْياً ضعيفاً. والثالثة ذرّف على المائة، أي زادَ عليها.
  (ذرق)  الذال والراء والقاف ليس بشيء. أما الذي لِلطائر فأصله الزاء، وقد ذكر في بابه. والذَّرَق: نبْت؛ يقال أذرقَت الأرضُ، إذا أنبَتَتْهُ.
(ذرو)  الذال والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما الشَّيءُ يُشرِف على الشَّيء ويُظِلّه، والآخر الشَّيء يتساقط متفرّقاً.
  فالذُِّروة: أعْلَى السَّنامِ وغيره، والجمع ذُرىً. والذَّرَا: كلُّ شيءٍ استترْتَ به. تقول: أنا في ظِلِّ فُلانٍ، أي ذَرَاه. والمِذْرَوَانِ: أطراف الأَلْيَتَينِ؛ لأنّهما يُشرفان على [ما] بينَهما.
  وأما الآخر فيقول: ذَرَا نابُ الجَمَل، إذا انكسَرَ حدُّه. قال أوسٌ:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6])  ومن الباب ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه. والذَّرَا: اسمٌ لما ذَرَتْهُ الرِّيح.ويقال* أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه. وأَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه: رميتُه. ويقال إنَّ الذَّرَى اسمٌ لما صُبّ من الدّمع.
  ومن الباب قولُهم: بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ، وذلك ما يُساقِطُه من أطراف كلامه غيرَ متكامِل.
  (ذرأ)  الذال والراء والهمزة أصلان: أحدهما لونٌ إلى البياض، والآخر كالشَّي يُبذَرُ ويُزْرَع.
  فالأوّل الذُّرْأة، وهو البياضُ من شَيبٍ وغيرِه. ومنه ملح ذَرَآنِيٌّ وذَرْآنيّ. والذُّرْأة: البياض. ورجل أذرَأُ: أشيب، والمرأة ذَرْآء. وقال الشيبانيّ: شَعْرَةٌ ذَرْآءُ، على وزن ذرعاء، أي بيضاء. والفِعل منه ذَرِئَ يَذْرَأُ. ويقال إِنَّ الذَّرْآءَ من الغنم: البَيضاء الأذُن.
  والأصل الآخر: قولهم ذَرَأْنا الأرضَ، أي بذَرْناها. وزرعٌ ذرِيءٌ، [على] فعيل. وأنشد:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ([7]) ومن هذا الباب: ذرَأَ اللهُ الخَلْق يذرؤُهُم. قال الله تعالى: ﴿يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ﴾ [الشورى 11].
  وممّا شذّ عن الباب قولهم أذْرَأْتُ فلاناً بكذا: أوْلَعْتُه به. وحُكِيَ عن ابن الأعرابيّ: ما بيني وبينه ذَرْءٌ، أي حائلٌ.
  (ذرب)  الذال والراء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف الصَّلاح في تصرُّفه، مِن إقدامٍ وجرأةٍ على ما لا ينبغي. فالذَّرَبُ: فَسادُ المَعدة. قال أبو زيد: في لِسانِ فلان ذَرَبٌ([8])، وهو الفُحْش. وأنشد:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي([9])  وحكى ابنُ الأعرابيّ: الذّرَبُ: الصدأ الذي يكون في السَّيف. ويقال ذَرِبَ الجُرح، إذا كان يزدادُ اتِّساعاً ولا يَقبل دواء. قال:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  وبقيت في الباب كلمةٌ ليس ببعيد قياسُها عن سائر ما ذكرناه؛ لأنَّها لا تدلُّ على صلاحٍ، وهي الذَّرَبَيَّا، وهي الدَّاهية. يقال: رماه بالذَّرَبَيَّا. قال الكميت:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها([10])  (ذرح)  الذال والراء والحاء معظَمُ بابِهِ أصلٌ واحدٌ، وهو تفريق الشَّيء على الشيء يكسُوه صِبْغاً([11]). يقال ذَرَّحْتُ الزّعفرانَ في الماء، إذا جعلت فيه شيئاً منه يسيراً. ثم يقال أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ، كأنَّ الحُمْرَة ذُرِّحتْ عليه. والذَّرِيح: فحل ينسب إليه الإبل. وممكنٌ أن يكون ذلك للونه، كما يقال أحمر([12]). قال:
  * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا([13]) *
  والذرائح: الهِضاب، واحدتها ذَريحة. وقد يمكن أن تُسمّى بذلك للَوْنها. قال الله عز وجلَّ ﴿وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ﴾[فاطر 27].
  ومن الباب أيضاً: الذَّرَارِيح، واحدتها ذُرُّوحَةٌ وذُرَّاحَةٌ وذُرَحْرَحة([14]). يقال ذَرّحَ طعامَه، إذا جعل فيه ذلك. وحكى ناسٌ عَسَلٌ مُذَرَّحٌ، أُكْثِر عليه الماء.
      والله أعلم بالصّواب.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في المجمل: "خاضته بأذرعها".
([2]) صدر بيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 12 واللسان (ذرع، خرص، شطب). وصدره:
* ترى قصد المران تهوى كأنها *
([3]) التكملة من المجمل ومعجم البلدان (4: 192) واللسان (ذرع 453).
([4]) أنشد هذا الشطر في اللسان (ذرع).
([5]) بدله في اللسان "مذرع" على مفعل. ويقال أيضاً "ذراع" وهو ما جاء في المجمل.
([6]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط). وصدره في المجمل.
([7]) البيت لعبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (ذرأ) وأمالي ثعلب 284.
([8]) في الأصل: "في إيمان فلان ذرب" تحريف. وفي المجمل: "في لسانه ذرب".
([9]) أنشده في اللسان (ذرب).
([10]) البيت في المجمل واللسان (ذرب)، وقصيدته في الهاشميات 85.
([11]) في الأصل " صنيعا".
([12]) في الأصل: " حمر". وفي اللسان: " وبعير أحمر لونه مثل لون الزعفران إذا أجسد به الثوب".
([13]) لمبشر بن هذيل بن زافر الفزاري أحد بني شمخ، كما في أمالي ثعلب 452. وأنشده في اللسان (ذرح، لكك) بدون نسبة.
([14]) فيه اثنتا عشرة لغة ذكرها صاحب القاموس. وهي دويبة حمراء منقطة بسواد، تطير، أو هي من السموم.
ـ

##### Türkçe

(**باب الذال والراء وما يثلثهما**)
   (**ذرع**) **الذال** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; bir uzamaya ve öne doğru bir hareket etmeye delâlet eder; sonra dallar bu asla döner. Şu hâlde **الذِّراع** insanın koludur; bilinir. Ve **الذَّرع**: **ذَرَعْتُ** elbiseyi ve duvarı ve başkasını (ölçtüm) sözünün mastarıdır. Sonra denir ki: bu iş ile **ذَرْعاً** daraldı; eğer gücünün yettiğinden daha çoğunu yüklenip de âciz kaldıysa. Ve denir: **ذَرَعَهُ القَيء**: onu geçti (önüne geçti). Ve **مَذَارِعُ الدَّابة**: onun ayaklarıdır; tekili **مِذْراع**. Ve **تَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ**: kollarıyla suya daldı. Ve **مَذَارع الأرض**: onun taraflarıdır; sanki onun her bir tarafı **الذِّراع** gibidir. Ve denir: **ذَرَعْتُ البعير**: arkadaşım binsin diye onun kolunun üzerine bastım. Ve **تذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ**: onu ayıkladığı zaman; bu, onun onu koluyla birlikte geçirmesidir. Dedi ki:
  * **تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ** *
  Ve **الذَّريعة**: avı atan atıcının onunla örtündüğü bir dişi devedir. Bu, onun onunla birlikte yürüyerek **يتذرّع** olmasındandır.
  Ve babdandır: adam sözünde **تذرَّعَ** etti. Ve **الإِذْراع**: sözün çokluğudur. Ve **فرس ذَريعٌ**: adımı geniş, **الذَّرَاعَة**si açık (belli) olan. Ve **قوائِمُ ذَرِعاتٌ**: hafif olanlar. Ve **الذِّراعان**: iki yıldızdır; denir ki onlar aslanın iki koludur. Ve kadına, eğirmede eli hafif olana: **ذَِرَاع** denir. Bunu **الكِسائيّ** söyledi. Ve denir: **ثورٌ مذرَّع**; eğer onun kollarında siyah parıltılar varsa. Ve **مطرٌ مذرِّع**: o, eğer ondan (toprak) kazılırsa yerden bir kol miktarı ulaşan (yağmur)dur. Ve erkeklerden **المذرَّع**: annesi Arap, babası aşağılık, Arap olmayan kimsedir. Ancak ona, katırın kolundaki iki benek sebebiyle **مذرَّع** denildi; çünkü o ikisi eşek tarafından gelmiştir. Ve bir adama, ona hazır bir işi vaad eden (kimse için) denir: o, benim tarafımdan senindir, **على حَبْل الذِّراع** üzere. Ve mızrağın göğsüne: **ذِراع العامل** denir. Ve **الذِّراعان**: iki tepedir. Dedi ki:
  * **إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ** *
  Ve **المَذَارع**: şehirlerden yakın olan şeydir; Kûfe’den Kādisiyye gibi. Ve hurmadan **المَذارع**: evlere yakın olan (hurmalıklar)dır. Ve **زقٌّ مِذْرَاعٌ**: yani uzun, iri. Ve denir: falan bana bir haberden bir şey **ذَرَّعَ** etti; yani bana haber verdi. Ve denir: adam koşusunda **ذرّع** etti; eğer koştu da elleriyle yardım alıp onları hareket ettirdiyse. Ve müjdeciye, eliyle işaret ettiği zaman denir: müjdeci **ذَرّع** etti. Ve o, müjdenin alâmetidir.
  (**ذرف**) **الذال** ve **الراء** ve **الفاء** üç kelimedir; kıyas edilmez. Birincisi: göz yaşını **ذَرَفَت**. Ve yaş **ذَرَفَ** eder, **يَذْرِف**; **ذَرْفاً**. Ve **مَذَارف العَينِ**: onun gözyaşı yerleridir. İkincisi: **ذَرَفَ** eder, **يَذْرِفُ**; **ذَرَفانا**; bu, zayıf bir yürüyüşle yürüdüğü zamandır. Üçüncüsü: yüzün üzerine **ذرّف** etti; yani onun üzerine arttırdı.
  (**ذرق**) **الذال** ve **الراء** ve **القاف** bir şey değildir. Kuşa ait olan ise aslı **الزاء**dır; onun babında zikredildi. Ve **الذَّرَق**: bir bitkidir; denir: yer **أذرقَت**; eğer onu bitirdiyse.
(**ذرو**) **الذال** ve **الراء** ve illetli harf iki asıldır: birincisi, şeyin şeyin üzerine yükselmesi ve onu gölgelemesidir; diğeri, şeyin dağınık olarak dökülmesidir.
  Şu hâlde **الذُِّروة**: hörgücün ve başkasının en üstüdür; çoğulu **ذُرىً**. Ve **الذَّرَا**: onunla örtündüğün her şeydir. Dersin: ben falanın gölgesindeyim; yani onun **ذَرَاه**sındayım. Ve **المِذْرَوَانِ**: iki kalçanın uçlarıdır; çünkü ikisi, aralarındaki [şey]in üzerine yükselir.
  Diğerine gelince, der ki: devenin azı dişinin keskinliği kırıldığı zaman **ذَرَا** etti. **أوسٌ** dedi:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ
  Ve babdandır: rüzgâr şeyi **ذَرَت** eder; onu **تَذْرُوه**. Ve **الذَّرَا**: rüzgârın savurduğu şeye isimdir. Ve denir: göz yaşını **أذْرَت**; onu **تُذْريه**. Ve adamı atından **أَذْرَيْتُ**: onu attım. Ve denir ki **الذَّرَى**, gözyaşından dökülen şeye isimdir.
  Ve babdandır onların sözü: onun hakkında bana sözden bir **ذَرْوٌ** ulaştı; bu, onun sözünün uçlarından, tamamlanmamış olarak döktüğü şeydir.
  (**ذرأ**) **الذال** ve **الراء** ve **الهمزة** iki asıldır: birincisi beyazlığa meyleden bir renktir; diğeri, ekilip dikilen şey gibi bir şeydir.
  Birincisi **الذُّرْأة**dir; o, ak saçtan ve başkasından olan beyazlıktır. Ondan: **ملح ذَرَآنِيٌّ** ve **ذَرْآنيّ**. Ve **الذُّرْأة**: beyazlıktır. Ve **رجل أذرَأُ**: kır saçlı; ve kadın **ذَرْآء**. Ve **الشيبانيّ** dedi: **شَعْرَةٌ ذَرْآءُ**, **ذرعاء** vezni üzere; yani beyaz. Ve fiili ondan: **ذَرِئَ** eder, **يَذْرَأُ**. Ve denir: koyundan **الذَّرْآءَ**: kulağı beyaz olan (koyun)dur.
  Diğer asıl: onların sözü **ذَرَأْنا الأرضَ**; yani onu ektik. Ve **زرعٌ ذرِيءٌ**: **فعيل** üzere. Ve inşad etti:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ
  Ve bu babdandır: Allah yaratığı **ذرَأَ** etti; onları **يذرؤُهُم**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ**﴾ [الشورى 11].
  Ve babdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: falanı bununla **أذْرَأْتُ**: onu ona düşkün kıldım. Ve İbnü’l-A‘râbî’den hikâye edildi: benimle onun arasında bir **ذَرْءٌ** var; yani bir engel.
  (**ذرب**) **الذال** ve **الراء** ve **الباء** tek bir asıldır; tasarrufunda, uygun olmayan şeye atılma ve cüret etmeden, salahın zıddına delâlet eder. Şu hâlde **الذَّرَبُ**: midenin bozulmasıdır. **أبو زيد** dedi: falanın dilinde bir **ذَرَبٌ** vardır; o, çirkin sözdür. Ve inşad etti:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي
  Ve İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **الذّرَبُ**: kılıçta olan pastır. Ve denir: yara **ذَرِبَ** etti; eğer genişlemeyi artırır ve ilacı kabul etmezse. Dedi ki:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ
  Ve babda bir kelime kaldı; onun kıyası, zikrettiklerimizin geri kalanından uzak değildir; çünkü o, salah’a delâlet etmez; o da **الذَّرَبَيَّا**dır; o, musibettir. Denir: onu **بالذَّرَبَيَّا** ile vurdu. **الكميت** dedi:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها
  (**ذرح**) **الذال** ve **الراء** ve **الحاء**: onun babının çoğu tek bir asıldır; o da, şeyi şey üzerine dağıtmak; ona bir boya giydirmesidir. Denir: suya safranı **ذَرَّحْتُ**; eğer ondan içine az bir şey koyduysan. Sonra denir: **أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ**; sanki kızıllık onun üzerine **ذُرِّحتْ**. Ve **الذَّرِيح**: develerin kendisine nisbet edildiği bir damızlık erkektir. Ve bu, onun rengi sebebiyle olabilir; nitekim **أحمر** denir. Dedi ki:
  * **من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا** *
  Ve **الذرائح**: tepeler; tekili **ذَريحة**. Ve onun, rengi sebebiyle böyle adlandırılması mümkündür. Allah عز وجلَّ dedi: ﴿**وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ**﴾[فاطر 27].
  Ve babdan ayrıca: **الذَّرَارِيح**; tekili **ذُرُّوحَةٌ** ve **ذُرَّاحَةٌ** ve **ذُرَحْرَحة**. Denir: yemeğini **ذَرّحَ** etti; eğer onda bunu yaptıysa. Ve bazı kimseler hikâye etti: **عَسَلٌ مُذَرَّحٌ**; üzerine su çoğaltıldı.
      Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ر ق
ذرق الحبارى بسلحه‏.‏
وسمعت من يقول لكلام استهجنه‏:‏ هذا كلام يذرق عليه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ إلى متى تذرق على الناس أي تبذأ عليهم‏.‏
وفي الوعيد‏:‏ لأذرقنك إن لم تربع‏.‏

##### Türkçe

ذ ر ق
**ذرق**: **الحبارى** **بسلحه**.
Ve, çirkin gördüğü bir söz için şöyle diyen kimseyi işittim: “Bu, üzerine **يذرق** olunan bir sözdür.”
Mecazdan: “Ne zamana kadar insanlara **تذرق** ediyorsun?” yani onlara karşı edepsizleşiyorsun.
Tehditte: “Eğer **تربع** etmezsen, mutlaka seni **لأذرقنك**.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ذَرْقُ الطائرِ: خُرْؤُه. وذَرقَ الطائرُ يَذْرُق ويَذْرِقُ ذَرْقاً، وأذْرَقَ: خَذَق بِسَلْحه وذَرَقَ، وقد يستعار في السبُع والثعلب؛ أنشد اللحياني:
إلا تِلكَ الثَّعالِبُ قد تَوَالَتْ
عَلَيَّ، وحالَفَتْ عُرْجاً ضِباعا
لِتَأْكُلَني، فَمَرَّ لهُنَّ لَحْمي،
فأذْرَقَ من حِذاري أو أتاعا
واسم ذلك الشيء الذُّراق؛ عن أبي زيد. وقال حسان بن ثابت لما سأله عمر، رضي الله عنه، عن هجاء الحطيئة للزِّبْرِقان بقوله:
دَعِ المَكارِمَ لا تَرْحَلْ لِبُغْيَتِها،
واقْعُدْ فإنَّك أنتَ الطَّاعِمُ الكاسي
ما هَجاه بل ذَرق عليه. والذَّرْقُ: ذَرْقُ الحُبارَى بسلحه، والخَذْقُ أشدُّ من الذَّرْق. وفي نوادر الأَعراب: تَذَرَّقَتْ فلانة بالكُحل وأذْرَقَتْ إذا اكْتحلت.
والذُّرَقُ: نبات كالفِسْقِسة تسميه الحاضرةُ الحَنْدَقُوقى. وقال أبو عمرو: الذُّرَق الحندقوقى؛ غيره: واحدتها ذُرَقة، ويقال لها: حَنْدَقَوْقَى وحِنْدَقَوْقَى وحِنْدَقُوقَى؛ قال أبو حنيفة: لها نُفَيْحة طيبة فيها شَبه من الفَثِّ تطول في السماء كما ينبُت الفَثُّ، وهو ينبت في القِيعان ومَناقِع الماء. وقال مُرّة: الذُّرَقُ نبات مثل الكُرّاث الجبليّ الدِّقاق له في رأسه قَماعِل صغار فيها حبٌّ أغبر حُلو، يؤْكلُ رَطباً تُحبه الرِّعاء ويأتون به أهليهم فإذا جفَّ لم تَعرِض له، وله نِصال صِغار لها قشرة سوداء فإذا قُشرت قُشرت عن بياض، قال: وهي صادِقةُ الحَلاوة كثيرة الماء يأكلها الناس؛ قال رؤبة:
حتى إذا ما هاجَ حِيرانُ الذُّرَقْ
وأهْيَجَ الخَلْصاء من ذاتِ البُرَقْ
(* قوله «الذرق» تقدم لنا هذا البيت في مادتي حجر وحير بلفظ الدرق بدال مهملة مفتوحة وهو خطأ والصواب ما هنا).
وأذْرَقَت الأَرض: أنْبَتت الذُّرَق. وفي الحديث: قاع كثير الذُّرَق، بضم الذال وفتح الراء، الحندقوق وهو نبت معروف. وحكى أبو زيد: لبن مُذَرَّق أي مَذيق.

##### Türkçe

**ذَرْقُ الطائرِ**: onun dışkısıdır. Ve **ذَرقَ الطائرُ** **يَذْرُق** ve **يَذْرِقُ** **ذَرْقاً**; ve **أذْرَقَ**: salyasıyla delip geçti ve **ذَرَقَ**; ve yırtıcı hayvanda ve tilkide ödünçleme yoluyla kullanılabilir;

el-Lihyânî şiir okudu:
إلا تِلكَ الثَّعالِبُ قد تَوَالَتْ
عَلَيَّ، وحالَفَتْ عُرْجاً ضِباعا
لِتَأْكُلَني، فَمَرَّ لهُنَّ لَحْمي،
فأذْرَقَ من حِذاري أو أتاعا

Ve o şeyin adı **الذُّراق**’tır; Ebû Zeyd’den. Ve Hassân b. Sâbit, Ömer ona sorduğunda, Allah ondan razı olsun, Hutay’e’nin **الزِّبْرِقان**’ı şu sözüyle hicvetmesi hakkında:
دَعِ المَكارِمَ لا تَرْحَلْ لِبُغْيَتِها،
واقْعُدْ فإنَّك أنتَ الطَّاعِمُ الكاسي
“Onu hicvetmedi; bilakis onun üzerine **ذَرق** etti.” dedi. Ve **الذَّرْقُ**: **ذَرْقُ الحُبارَى**’nın salyasıyla olanıdır; ve **الخَذْقُ** **الذَّرْق**’tan daha şiddetlidir. Ve **نوادر الأَعراب**’da: falanca kadın sürmeyle **تَذَرَّقَتْ**; ve sürmelendiğinde **أذْرَقَتْ**.

Ve **الذُّرَقُ**: **الفِسْقِسة** gibi bir bitkidir; şehirli ona **الحَنْدَقُوقى** adını verir. Ebû Amr dedi: **الذُّرَق** **الحندقوقى**’dır; başkası: onun teki **ذُرَقة**’dır; ve ona şöyle denir: **حَنْدَقَوْقَى** ve **حِنْدَقَوْقَى** ve **حِنْدَقُوقَى**; Ebû Hanîfe dedi: onda hoş bir koku olan küçük bir esinti vardır; içinde **الفَثِّ**’ten bir benzerlik vardır; göğe doğru uzar, tıpkı **الفَثُّ**’ün bitmesi gibi; ve o, düzlüklerde ve su birikintilerinde biter. Mürrâ dedi: **الذُّرَقُ** ince dağ pırasası gibi bir bitkidir; başında küçük **قَماعِل**ler vardır; onların içinde tozlu, tatlı bir tane vardır; taze olarak yenir; çobanlar onu sever ve onu ailelerine getirirler; kuruduğunda ona ilişmezsin; ve onun küçük **نِصال**ları vardır; onların siyah bir kabuğu vardır; soyulunca beyazlıktan soyulur; dedi: ve o, tatlılığı doğru olan, suyu çok olan bir şeydir; insanlar onu yer; Ru’be dedi:
حتى إذا ما هاجَ حِيرانُ الذُّرَقْ
وأهْيَجَ الخَلْصاء من ذاتِ البُرَقْ
(* “**الذرق**” sözü: bu beyit bize **حجر** ve **حير** maddelerinde, açık **الدال** ile **الدرق** lafzıyla geçti; bu hatadır; doğrusu burada olandır).

Ve **أذْرَقَت الأَرض**: **الذُّرَق** bitirdi. Ve hadiste: “**قاع** çok **الذُّرَق** (ذال’ın dammesi ve راء’ın fethasıyla)” (yani) **الحندقوق**; o, bilinen bir bitkidir. Ebû Zeyd nakletti: **لبن مُذَرَّق**; yani **مَذيق**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ر ق * * ذَرْقُ * الطائر خُرؤه وبابه ضرب ونصر

##### Türkçe

* ذ ر ق * * **ذَرْقُ** * kuşun dışkısıdır; babı **ضرب** ve **نصر**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذرق الطائر يذرق، ويذرق من حدي نصر وضرب، أي: زرق، ولما سأل عمر حسان بن ثابت - رضي الله عنهما- عن هجاء الحطيئة الزبرقان ابن بدر التميمي- رضي الله عنه- بقوله:
  دع المكارم لا ترحل لبغيتـهـا                      واقعد فإنك أنت الطاعم الكاسي فقال:  ما هجاه بل فرق عليه  . وقال ابن دريد : وربما استعمل للإنسان، وأنشد:
  غمزا ترى أنك منه ذارق والذرق: ذرق الحبارى بسلحه، والخذق أشد من الذرق. كأذرق وذلك إذا خذق بسلحه، وهذه عن الزجاج، وقد يستعار في السبع والثعلب، أنشد اللحياني:
  ألا تلك الثعالب قد توالـت                      علي وحالفت عرجا ضباعا
  لتأكلني فمر لهن لحـمـي                      فأذرق من حذاري أو أتاعا والذرق، كصرد: البقلة التي تسمى الحندقوق عن ابن دريد، وأنشد قول رؤبة:
  حتى إذا ما اصفر حجران الذرق قال: وخص الذرق لأنه أبطأ الرطب يبسا، وقال أبو حنيفة: الواحدة فرقة، ولها نفيحة، طيبة ينبت في القيعان ومناقع المياه، وأنشد في وصف روضبة:
  بها ذرق غض النبات وحـنـوة                      تعاورها الأمطار كفرا على كفر قال: والغنم تحبط عن أكل الذرق، بها استقت بطونها، وقال كعب بن زهير - رضي الله عنه:
  فأنبت العقو والريحان وابلـه                      والأيهقان مع المكنان والذرقا

  وأذرقت الأرض: أنبتت الذرق. وحكى أبو زيد: لبن مذرق، كمعظم أي: مذيق. وفي نوادر الأعراب: تذرقت المرأة بالكحل واذرقت، كافتعلت: إذا اكتحلت به. ومما يستدرك عليه: الذراق، كغراب: خرء الطائر، عن أبي زيد. وذرق المال، كفرح: من الذرق. وتقول للكلام المستهجن: هذا كلام يذرق عليه. ومن المجاز: إلى متى تذرق على الناس، أي: تبذأ عليهم. وفي الوعيد: لأذرقنك إن لم تربع. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**ذرق** kuş pisler; **يذرق**; ve **يذرق** (fiili) **حدي نصر وضرب** babından gelir; yani: **زرق**. Ömer, Hassân b. Sâbit’e -Allah ikisinden de razı olsun- Hutay’e’nin Zebrıkân b. Bedr et-Temîmî’yi -Allah ondan razı olsun- şu sözüyle hicvetmesi hakkında sorunca:
  “Mekârim’i bırak; onu istemek için yola çıkma                      ve otur; çünkü sen, yiyen giyensin” dedi. O da dedi ki: Onu hicvetmedi; bilakis onun hakkında **فرق** etti. İbn Düreyd dedi ki: Bazen insan için de kullanılır; ve şu beyit okunmuştur:
  “Bir dürtme; görürsün ki ondan **ذارق**”
Ve **الذرق**: hubârâ kuşunun pisliği, dışkısıyla. Ve **الخذق** **الذرق**’tan daha şiddetlidir. (Denir ki:) **كأذرق**; bu, dışkısıyla **خذق** ettiği zamandır. Bu, Zeccâc’dandır. Ve yırtıcı hayvanda ve tilkide de ödünç alınabilir. Lihyânî şu beyiti okumuştur:
  “Dikkat et; şu tilkiler ardı ardına geldiler                      üzerime; ve topal sırtlanlarla antlaştılar.
  Beni yesinler diye; öyleyse etim onlar için acı oldu                      da hubârâdan yahut **أتاع**’dan daha çok **أذرق** etti.”
Ve **الذرق**, **صرد** gibi: İbn Düreyd’e göre **الحندقوق** diye adlandırılan ot. Ve Rü’be’nin sözü okunmuştur:
  “Nihayet **الذرق**’ın iki taşı sararınca”
Dedi ki: **الذرق**’ı özellikle andı; çünkü yaş olanın kuruyarak gitmesi en yavaş olandır. Ebû Hanîfe dedi ki: Tekili **فرقة**’dır; onun **نفيحة**’sı vardır; hoş kokuludur; düzlüklerde ve su birikintilerinde biter. Ve bir **روضبة**’nin vasfında şu beyit okunmuştur:
  “Orada **ذرق** vardır; bitkisi taze; ve **حنوة**                      yağmurlar onu kat kat örter.”
Dedi ki: Koyunlar **الذرق** yemekten dolayı şişer; onunla karınları su toplar. Ka’b b. Züheyr -Allah ondan razı olsun- dedi ki:
  “Onun sağanağı **العقو**’yu ve reyhânı bitirdi                      ve **الأيهقان**’ı, **المكنان** ile ve **الذرق**’ı.”

Ve “**أذرقت** yer”: **الذرق** bitirdi. Ebû Zeyd nakletti: **لبن مذرق**, **معظم** gibi; yani: **مذيق**. **نوادر الأعراب**’da: Kadın sürmeyle **تذرقت** ve **اذرقت**, **افتعلت** gibi: onunla sürmelendiği zaman. Ve ona ek olarak kaydedilenlerdendir: **الذراق**, **غراب** gibi: kuş pisliği; Ebû Zeyd’den. Ve “**ذرق** mal”, **فرح** gibi: **الذرق**’tan (olan). Ve çirkin görülen söz için dersin ki: “Bu, üzerine **يذرق** edilen bir sözdür.” Mecazdandır: “Ne zamana kadar insanlara **تذرق** edeceksin?” yani: onlara karşı edepsizleşeceksin. Tehditte: “Eğer dört ayaklı gibi yürümezsen mutlaka seni **لأذرقنك**.” Ve ona ek olarak kaydedilenlerdendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَرَقَ
1 ذَرَقَ ذ , aor. ذَرُقَ and ذَرِقَ , (S, Mgh, Msb, K,) inf. n. ذَرْقٌ, (Mgh, Msb,) said of a bird, (S, Mgh, Msb, K,) It muted, or dunged; (JK, Mgh, Msb;) [like زَرَقَ;] as also ↓ اذراق, (Zj, JK, Msb, K,) inf. n. اـِذْرَاقٌ: (JK:) it is also, sometimes, (assumed tropical:) said of a man: (S, * TA:) and the latter is sometimes (tropical:) said of a beast of prey, and [particularly] of a fox. (TA.) ― -b2- [Hence,] one says, مَتَى تَذْرُوقٌ عَلَى النَّاسِ (tropical:) When wilt thou behave in a lightwitted, or foolish, manner towards men? or utter foul, or obscene, language against them? (TA.) And هٰذَا كَلَامٌ يَذْرَقُ عَلَيْهِ (assumed tropical:) This is speech, or language, that is deemed foul. (TA.) And لَأَذْرُقَنَّكَ اـِنْ لَمْ تُرَبِّعْ is a phrase meaning a threat. (TA. [But how it should be rendered, unless it be said by a woman to her husband, (see رَبَّعَ لِامْرَأَتِهِ,) and لاذرقنّك be for لَأَذْرُقَنَّ عَلَيْكَ, I know not.]) -A2- ذَرِقَ المَالُ, [in the JK written ذَرَقَ, but said in the TA to be like فَرِح, meaning The cattle suffered from eating the herb called ذُرَق, is] from الذُّرَقُ. (JK, TA.)

4 أَذْرَقَ see the first sentence above. -A2- اذرقت الأَرْضُ The land produced [the herb called] ذُرَق. (S, K.)

تَذَرَّقَتْ
5 تَذَرَّقَتْ ذ She applied لَبَن مُذَرَّق as a collyrium to her eyes; as also ↓ اِذَّرَقَتْ, of the measure اِفْتَعَلَتْ: [so accord, to the copies of the K: but] in the “ Nawلdir el-Aarلb ” it is said, ↓ اذرّقت المَرْأَةُ بَالكُحْلِ signifies the woman applied collyrium to her eyes. (TA.)

8 اـِذْتَرَقَ see what next precedes, in two places.

ذَرْقٌ
ذَرْقٌ ذ Dung (JK, S, Mgh) of a bird; (S, Mgh;) as also ↓ ذُرَاقٌ: (AZ, TA:) [or] of the bustard (حُبَارَى) and the like: (JK:) the former word an inf. n. used as a subst. in this sense. (Mgh.)

ذُرَقٌ
ذُرَقٌ ذ A certain plant, resembling فِسْفِسَة; (JK;) a certain herb, (TA,) i. q. حَنْدَقُوقٌ [the herb lotus, melilot, sweet trefoil, or bird's-foot-trefoil: so in the present day]: (JK, IDrd, S, K:) it has a slight and sweet odour, and grows in [plains such as are called] قِيعَان, and in places where water collects and stagnates; and sheep, or goats, suffer from eating it, and sometimes become distended in their bellies: (AHn, TA:) n. un. with ة. (AHn, JK, TA.)

ذُرَاقٌ
ذُرَاقٌ ذ : see ذَرْقٌ.

لَبَنٌ مُذَرَّقٌ
لَبَنٌ مُذَرَّقٌ ذ Milk mixed with water: (AZ, S, K:) [like مُذَلَّقٌ.]

##### Türkçe

ذَرَقَ
1 **ذَرَقَ** **ذ** , muzâri‘i **ذَرُقَ** ve **ذَرِقَ** , (S, Mgh, Msb, K,) mastarı **ذَرْقٌ**, (Mgh, Msb,) kuş hakkında söylenir, (S, Mgh, Msb, K,) o pisledi, yahut dışkıladı; (JK, Mgh, Msb;) [**زَرَقَ** gibi;] ve yine ↓ **اذراق**, (Zj, JK, Msb, K,) mastarı **اـِذْرَاقٌ**: (JK:) o, bazen de, (mecaz kabul edilerek:) insan hakkında söylenir: (S, * TA:) ve ikincisi bazen (mecaz:) yırtıcı hayvan hakkında, ve [özellikle] tilki hakkında söylenir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] denir ki, **مَتَى تَذْرُوقٌ عَلَى النَّاسِ** (mecaz:) Ne vakit insanlara karşı hafif akıllı, yahut ahmakça bir tarz üzere davranacaksın? yahut onlara karşı çirkin, yahut müstehcen, söz söyleyeceksin? (TA.) Ve **هٰذَا كَلَامٌ يَذْرَقُ عَلَيْهِ** (mecaz kabul edilerek:) Bu, çirkin sayılan söz, yahut dildir. (TA.) Ve **لَأَذْرُقَنَّكَ اـِنْ لَمْ تُرَبِّعْ** tehdit mânasına bir ibaredir. (TA. [Fakat, eğer bir kadın tarafından kocasına söylenmiş değilse, (bk. **رَبَّعَ لِامْرَأَتِهِ**, ) ve **لاذرقنّك** **لَأَذْرُقَنَّ عَلَيْكَ** yerine değilse, nasıl tercüme edilmesi gerektiğini bilmiyorum.]) -A2- **ذَرِقَ المَالُ**, [JK’de **ذَرَقَ** yazılmıştır, fakat TA’da **فَرِح** gibi olduğu söylenir; mânası: sığırlar **ذُرَق** denilen otu yemekten zarar gördü,] **الذُّرَقُ**’tan. (JK, TA.)

4 **أَذْرَقَ** yukarıdaki ilk cümleye bak. -A2- **اذرقت الأَرْضُ** Arazi [**ذُرَق** denilen otu] bitirdi. (S, K.)

تَذَرَّقَتْ
5 **تَذَرَّقَتْ** **ذ** O, gözlerine sürme olarak **لَبَن مُذَرَّق** sürdü; ve yine ↓ **اِذَّرَقَتْ**, **اِفْتَعَلَتْ** vezninde: [K nüshalarına göre böyledir: fakat] “Nawلdir el-Aarلb”da denir ki, ↓ **اذرّقت المَرْأَةُ بَالكُحْلِ** kadının gözlerine sürme sürmesi demektir. (TA.)

8 **اـِذْتَرَقَ** iki yerde, hemen önce gelen şeye bak.

ذَرْقٌ
**ذَرْقٌ** **ذ** Kuşun dışkısı; (JK, S, Mgh) (S, Mgh;) ve yine ↓ **ذُرَاقٌ**: (AZ, TA:) [yahut] toy kuşunun (**حُبَارَى**) ve benzerinin: (JK:) birinci kelime bu mânada isim olarak kullanılan bir mastardır. (Mgh.)

ذُرَقٌ
**ذُرَقٌ** **ذ** **فِسْفِسَة**’ye benzeyen bir bitki; (JK;) bir ot, (TA,) **حَنْدَقُوقٌ** ile aynı mânada [lotus otu, melilot, sweet trefoil, yahut bird's-foot-trefoil: günümüzde böyledir]: (JK, IDrd, S, K:) hafif ve tatlı bir kokusu vardır; ve **قِيعَان** denilen [düzlükler]de, ve suyun toplandığı ve durgunlaştığı yerlerde biter; ve koyunlar yahut keçiler onu yemekten zarar görür, ve bazen karınları şişer: (AHn, TA:) tekili ة iledir. (AHn, JK, TA.)

ذُرَاقٌ
**ذُرَاقٌ** **ذ** : **ذَرْقٌ**’a bak.

لَبَنٌ مُذَرَّقٌ
**لَبَنٌ مُذَرَّقٌ** **ذ** Su ile karıştırılmış süt: (AZ, S, K:) [**مُذَلَّقٌ** gibi.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَرَق
ذَرَق I ,  U ( n. ac. ذَرْق 1 ),
a.  Voided its excrement ( bird ).

أَذْرَقَ
أَذْرَقَ IV ,
a.  see I .

ذَرْق
ذَرْق 1 ,
a.  Bird's dung, birdlime.

ذُرَق
ذُرَق 9 ,
a.  Sweet trefoil ( plant ).

ذُرَاْق
ذُرَاْق 24 ,
a.  see 1 .

##### Türkçe

ذَرَق
ذَرَق I , U (mastar, ac. **ذَرْق** 1),
a. Dışkısını çıkardı (kuş).

أَذْرَقَ
أَذْرَقَ IV,
a. I’e bak.

ذَرْق
ذَرْق 1,
a. Kuş pisliği, kuş tutkalı.

ذُرَق
ذُرَق 9,
a. Tatlı üçgül (bitki).

ذُرَاْق
ذُرَاْق 24,
a. 1’e bak.
