# ذرو (ذ-ر-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zirve dağın tepesi demektir

- Harfler: ذ - ر - و
- Kur'an'da: 3 geçiş · 2 ayet · 3 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَذْرُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B0%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | تَفْعُلُهُ | Onu tozutur | 1 | 1 | [18:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/ayet/18:45.md) |
| [ذَرْوًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D8%B1%D9%92%D9%88%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Tozutmak | 1 | 1 | [51:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/ayet/51:1.md) |
| [وَالذَّارِيَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B1%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | وَالفَّاعِلَاتِ | And olsun ki tozutanlar | 1 | 1 | [51:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/ayet/51:1.md) |

## Mücavir kökler — 17 mücavir (22 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هشم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Kuru ot demektir
2. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bulanık su demektir
3. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bitki
4. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tan demektir
5. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
6. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örnek verdi
7. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Su
8. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kıdr kazandır
9. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
10. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
11. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
12. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
13. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
14. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
15. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
16. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
17. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذرو |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli: vâv / yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md), [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md), [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md), [بثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AB%D8%AB.md) |
| Zıt Kök | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin rüzgâr etkisiyle havaya kalkıp parçalar halinde etrafa saçılması, savrulması; bir şeyin en üst noktası (zirve). |
| Çekirdek Özet 2 | Fani ve değersiz hale gelen unsurların dağıtılıp yok edilmesi; ilahi kudretin rüzgârlar vasıtasıyla maddeleri ayrıştırıp taşıması. |
| Çekirdek Özet 3 | Birikimlerin dağılması, varlıkların zerrelerine ayrılarak mekâna yayılması ve koruyucu tepe noktasından alt unsurlara nüfuz edilmesi. |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir rüzgâr esintisi saymak; savrulmanın ardındaki varlıksal çözülüşü, ayrışmayı ve zirve-korunma boyutunu gözden kaçırmak. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذر | Zerrelerine ayırma, saçma, ufalanmış nesneleri yayma; [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md), [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md), [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md) köklerinde görüldüğü gibi saçılma ve yayılma hareketi. | و | Çekirdeğin saçma ve yayma anlamına rüzgâr, hava akımı ve yükseklik unsuru eklenerek nesnenin havaya kaldırılarak dört bir yana dağıtılması ve yukarı doğru sivrilme niteliği kazandırılmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı / aralık (د imgesinden türetme; ses farkıyla sızma ve yayılma yoğunlaşması) | Tanelerin veya zerrelerin dar bir aralıktan dışarıya doğru fırlaması, sınırın açılarak serbest kalması. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin tepe noktasına, yükseğe yönelmesi; nesnenin havaya doğru kalkması veya bir yapının zirve teşkil etmesi. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Ayrışan zerrelerin hareket halinde birbirini izlemesi, rüzgârın sürükleyici gücüyle mekân boyunca eklemlenerek yayılması. |
| ذرو | Kapı aralığından serbest kalan zerrelerin yukarıya doğru fırlayıp mekâna yayılması | Nesnenin sıkışık bütünlüğünü kaybedip rüzgârın çekimiyle zirveye doğru savrulması ve çevreye dökülerek dağılması hareketini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Harman yerinde ekinin ahşap yaba ile havaya savrularak tanenin samandan ayrılması; rüzgârın kuru toprağı veya çöpü kaldırıp tozutması; devenin hörgücünün en üst noktası (zirve) ve rüzgâra karşı sığınılan korunaklı tepe yamacı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Evs b. Hacer bir beytinde devenin yaşlanıp dişinin ucunun aşınmasını ve ufalanmasını bu kökle tasvir eder: إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ / تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem recez şiirinde rüzgârın ince tozu un gibi savurması bu kökle şahitlendirilmiştir: كَالطِّحْنِ أَوْ أَذْرَتْ ذَرًا لَمْ يُطْحَنِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça ذرو kökü, Sami dil ailesinde tohum saçma, rüzgârla savurma, zerrelerine ayrılma ve yüksek tepe noktası anlamlarını ihtiva eden ortak bir kök katmanına dayanır. İbranicede זרה (zarah) fiili tahılın savrulması, rüzgârla dağıtılması ve saçılması anlamında doğrudan fonetik ve semantik denklik gösterir; Aramice ve Süryanicede ܕܪܐ (dra / zra) biçimi rüzgârda harman savurma ve dağıtma fiilini karşılar. Akadca zarû / sarû formunda görülen saçma, yayma ve dölleme anlamları da bu ikili kök çekirdeğiyle akrabadır. Arapçada kök hem zerrelerin rüzgârla havaya savrulup dağılması (ذَرْو) hem de en yüksek yer, sığınak ve tepe noktası (ذُرْوَة) olmak üzere iki somut eksende tutarlı bir semantik genişleme göstermiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذرو ile [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) ve [ذري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%8A.md) paralelliği | Harman savurma tahtası (مِذْرَاة), hörgüç tepesi (ذُرْوَة) ve rüzgârın savurduğu kırıntılar anlamında illetli ve hemzeli türevler iç içe gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice זרה (zarah), Süryanice ܕܪܐ (dra) | Harman savurma, taneyi samandan ayırma ve dağıtma fiilleri fonetik ve anlamsal açıdan tam bir ortak miras oluşturur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik saçma/yayma kökleri | Tohum ekme, serpme ve rüzgârla uçurma morfemleriyle temas muhtemeldir; ancak doğrudan ödünçleme bağı sınırlıdır. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew Grammar, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذرو | Anlamlı | Savurmak, dağıtmak, zirve | Rüzgârın bir şeyi tozutup uçurması ve yüksek tepe noktası. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ذور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%B1.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| [رذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| [روذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B0.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) | Anlamlı | Bırakmak, terk etmek | Bir şeyi geride bırakmak, vazgeçmek, et parçasını kesip ayırmak. | Kur'an'da geçer; parçalama ve terk yönüyle zayıf semantik bağ taşır. |
| [ورذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%B0.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kitābü'l-ʿAyn kaydıyla mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذرو | Merkez | Havaya savurma, tozutma | Rüzgâr gücüyle yukarı kaldırıp dört bir yana dağıtma eylemidir. | Dağılma hava akımı vasıtasıyla ve zerreler halinde gerçekleşir. |
| [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) | Komşu | Yaratıp yeryüzüne yayma | Nesneleri var edip çoğaltarak mekâna serpiştirme odaklıdır. | Rüzgârla savrulma değil, yaratılışın çoğalarak yayılması esastır. |
| [نثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AB%D8%B1.md) | Komşu | Saçmak, serpmek | Bir nesneyi elle veya mekanik güçle etrafa dağıtıp dökmektir. | Rüzgârın kaldırma ve tozutma vasfı zorunlu değildir. |
| [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md) | Komşu | Kökünden söküp savurmak | Katı bir kütleyi ufalayarak toz haline getirip rüzgârla yok etmektir. | Öncesinde parçalama ve kökten kazıma tahribatı bulunur. |
| [بثث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AB%D8%AB.md) | Komşu | Dağıtıp yaymak | Çok sayıda unsuru kontrolsüzce çevreye yaymak ve ifşa etmektir. | Görünür kılma ve geniş alana yayma baskındır. |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Zıt | Toplamak, bir araya getirmek | Dağınık unsurları bir merkezde toplayıp bütünleştirmektir. | ذرو kökünün zerreleştirici dağıtma hareketinin doğrudan zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذرو | Savurmak, tozutmak, zirve | Rüzgârın nesneleri havaya kaldırıp saçması ve en yüksek tepe noktası. | Kesin |
| Latince | ventilare, dissipare | Havalandırmak, savurarak dağıtmak | ventilare rüzgârla harman savurmayı karşılarken, dissipare dağıtıp yok etme yönünü verir; zirve anlamını taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | winnow, scatter, disperse | Savurmak, saçmak, dağıtmak | winnow harman savurma tekniğini tam karşılar; scatter genel dağılmayı ifade eder, tepe anlamı dışarıda kalır. | Güçlü |
| Almanca | worfeln, zerstreuen | Savurmak, dağıtıp saçmak | worfeln tahılı samandan rüzgârla ayırma eylemidir; zerstreuen ise mekânsal dağılmayı ve savrulmayı anlatır. | Güçlü |
| Fransızca | vanner, disperser | Savurmak, dağıtmak | vanner harman savurma aletiyle yapılan ayrıştırmadır; disperser zerrelerin çevreye saçılmasını karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَذْرُوهُ | Kuru çöpü rüzgârın savurup yok etmesi | Dünya hayatının yeşerip kuruyan ve sonunda rüzgârın savurduğu kuru çöpe dönen fani tabiatı anlatılır; Kehf [18:45](https://lisan.digital/tr/ayet/18:45.md). |
| وَالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا | Rüzgârların tozu ve bulutu şiddetle savurması | Kozmik düzenin, yağmur taşıyıcı fırtınaların ve ilahi kudretin harekete geçirdiği rüzgârların yeminle teyit edilmesi; Zâriyât [51:1](https://lisan.digital/tr/ayet/51:1.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Haşir ve ba's meselesi | Dağılan ceset zerrelerinin rüzgârla savrulduktan sonra yeniden bir araya getirilmesi kudreti. | Dağılma ve yok oluş sonrasında ilahi ilmin zerreleri ihata etmesi. |
| Fıkıh | Zekât ve hasat hükümleri | Harman savurma (tezriye) işlemi tamamlanıp buğday samandan ayrılınca öşür vaktinin girmesi. | Ürünün saflaşması ve zekâta tabi olma anının tespiti. |
| Tefsir | Kozmolojik yeminler | Zâriyât suresinin başındaki yeminin rüzgârlara, meleklere veya bulutlara raci oluşu tartışması. | Rüzgârın hem hayat verici hem de helak edici ayrıştırma gücü. |
| Hadis | Ahiret tasvirleri | Kötü amellerin rüzgârın savurduğu küle benzetilmesi ve neslin (zürriyet) devamı bahsi. | Amellerin boşa çıkması ve zerrelerin kayboluşu. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve fenâ telakkisi | Dünyevi varlığın çözülüşü | Fanilik bilincini inşa etmek | Maddi güç ve servetin nihayetinde rüzgârın savurduğu çöpten farksız olduğunu gösterir. | Kesin |
| İlmi | Meteoroloji ve ayrıştırma | Rüzgâr dinamiği ve aerodinamik | Kütleleri yoğunluklarına göre ayırmak | Hava akımının ağırlık farkından yararlanarak yararlı taneyi zararlı samandan ayırmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç dengeleri | İktidarın dağılması veya zirveleşmesi | Rejimin dağılması veya tepe noktaya ulaşması | Güç birliğinin bozulup rüzgâr önündeki kuru yapraklar gibi savrulmasını veya zirve makamı temsil eder. | Muhtemel |
| İktisadi | Servet ve sermaye akışı | Sermayenin tabana yayılması veya erimesi | İsraf ve krizle servetin savrulması | Üretken olmayan sermayenin enflasyon veya çöküşle havaya savrulup heba olmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve difüzyon süreci | Düzenli ve yoğunlaşmış bir kütlenin termodinamik veya aerodinamik kuvvetle çevreye düzensizce dağılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal çözülme ve saçılma (diaspora) | Bir arada duran toplumsal yapının dış baskı ve krizlerle bağlarını yitirerek mekâna dağılması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece meteorolojik bir toz fırtınası olarak görmek veya yalnızca harman savurma eylemine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Rüzgârın sadece toz kaldırmasını değil; hak ile batılı, yararlı ile zararlıyı ayrıştıran, fani olanı tasfiye edip ilahi iradeyi hâkim kılan kozmik bir tasfiye mekanizmasını içermesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zâriyât suresindeki yemini sıradan tabiat hadisesi zannederek ayetin haşir, hesap ve varlığın çözülüşüyle olan metafizik bağını koparmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın faniliğini, dünya hayatının geçiciliğini ve ilahi kudretin en küçük zerreleri dahi rüzgâr vasıtasıyla nasıl sevk edip ayrıştırdığını somut bir fiziksel hareketle zihne nakşettiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünya hayatının sonunu tasvir eden mesellerde (Kehf [18:45](https://lisan.digital/tr/ayet/18:45.md)) ve kozmik intizam üzerine yeminle başlayan kıyamet/haşir surelerinde (Zâriyât [51:1](https://lisan.digital/tr/ayet/51:1.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlıkların kalıcı ve mutlak bir güce sahip olduğu yanılsamasını düzeltir; en muhkem görünen dünyevi saltanatların bile rüzgârın savurduğu kuru çöpler gibi dağılmaya mahkûm olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Rüzgârın kuru ve ufalanmış nesneleri havaya kaldırıp dört bir yana savurması; harmanın savrularak tanenin samandan ayrılması ve dağın en yüksek tepe noktası.
- Soyut anlam: Birikmiş ve katılaşmış yapıların zerrelerine ayrılarak çözülmesi, fani olanın tasfiyesi ve hakikatin saflaştırılması.
- Sistematik karşılık: Dağıtıcı dış dinamiklerin etkisiyle entropinin artması, merkezi kütlenin mekânsal serbestliğe kavuşarak çözünmesi.
- LaTeX modeli: $$F_w \cdot \nabla \cdot M \to \sum_{i=1}^{n} p_i \cdot \vec{v}_i$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F_w$ rüzgârın veya dışsal dağıtıcı kuvvetin büyüklüğünü, $\nabla \cdot M$ bir arada duran kütlenin çözülme ve yayılma eğilimini, $p_i$ kütleden ayrılan her bir bağımsız zerreyi, $\vec{v}_i$ ise bu zerrelerin uzayda farklı yönlere doğru savrulma hız vektörünü simgeler. Formül, bütüncül bir kütlenin dış bir akımla zerreler halinde dağılmasını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/ayet/18:45.md) — تَذْرُوهُ

وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا

Meal (IK): Dünya hayatının misalini de anlat onlara. Gökten indirdiğimiz su gibidir. Ki bununla yeryüzünde yetişen bitkiler birbirine karışır. Ama sonunda da rüzgarın savuracağı çörçöpe döner. Allah; her şeyin üstünde bir kudret sahibidir.

### [Zariyat 51:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/ayet/51:1.md) — وَالذَّارِيَاتِ · ذَرْوًا

وَالذَّارِيَاتِ ذَرْوًا

Meal (IK): Esip savuranlara.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zirve dağın tepesi demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذال والراء و و ي ء معهما
ذ ر أ، ذ ر و، و ذ ر، ر ذ ي، ذ أ ر مستعملات
ذرأ:
الذُّرْأَةُ: شَيْبٌ يَبْدو في فَوْدَي الرأس قبلَ سائره، قال:
فقد علتني ذُرْأةٌ بادي بَدي
وذَرِئَ فلانٌ فهو أَذْرَأُ، والمرأة ذَرْآءُ.
وذَرَأَ اللَّهُ الخلق يَذْرَؤهم ذَرْءاً أي خَلَقَهم.
والذّرْءُ من قولكَ: ذَرَأْنا الأرضَ أي بَذَرْناها، وزَرْعٌ ذَريءٌ بوزن فَعيل.
ويقال: ذَرَأتُ الوَضينَ: بَسَطْتُه على وَجْه الأرض.
والذَّرِئةُ في حديث عمر: النِّساء.
ذرو:
الذَّرْوُ: ذَرْوُ الريحِ التُّرابَ تحملهُ ثم تُثيبه.
والمِذْارةُ: الخَشَبة التي تُذَرَّى بها الحُبُوب تَذْرِيةً، وذَرَّيْتُ الحَبَّ تَذريةً.
وذَرَوتُه: والذَّرْوُ اسْمٌ لِما ذَوَرْتَه بمنزلة النَّفض أسمُ ما تنفُضُه الشَّجَر من الثَّمَرِ المتساقطِ، قال الراجز:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ ذَرأ لم يُطحَنِ
يعني ذَرْوُ الريح دُقاقَ التُراب.
والذَّرَى: ما كَنَّكَ من الريح البارد من حائطٍ أو غيره.
وتَذَرَّيتُ من بَرْد الشَّمال بحائط وبفلانٍ ونحوه.
والإِبِلُ الشَّوْلُ إذا أحَسَّتْ بالبرد تَذَرَّتْ أي استَتَرتْ بعضها ببعض، وبالعِضاهِ من بَرْدِ الرِّيح.
والذَّرَى: ما أذْرَتِ العَيْن من الدَّمْع، أي صَبَّتْ تُذرِي إِذْراءً.
والإذراء: ضَرْبُكَ الشيءَ تَرمي به أو نْصرَعُه.
وضرَبْتُه بالسَّيف فأذرَيْتُ رأسه، وطَعَنْتُه فأذرَيْتُه عن فَرَسِه أي صَرَعتُه.
والسَّيفُ يُذري ضَريبتَه، أي يرمي بها، وقد يوصف به الرَّميْ من غير قطع، كقوله في الحَرْب:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
والذُّرَة: حَبٌّ، الواحدةُ ذُرَةٌ أي أرْزَنُ.
والذِّرْوَةُ: أعلى السَّنام وكلِّ شيءٍ.
والذُّرْوَةُ: أرضٌ بالبادية، وجمع الذُّرْوة ذُرَى وذُرُوات.
والذَّرْوُ من الكلام كأنَّه طَرَف من الخَبَر، قال صَخْر بن حَبْناء:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
أي دَعْ هذا. وقال جرير:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
أي كُفَّ عن هذا القول ودَعْه.
وذَرَوْتُ له من الخَبَرِ ذَرْواً.
وتقول: مَرَّ بجيفةٍ فكادَتْ تُذَرِّيه أي تَصرَعُه.
وجمع الذِّروة ذُرَى، ولولا الواوُ كان ينبغي أن تكون جماعةَ فِعْلةٍ فِعَل نحو: خِرْقة وخِرَق، ولكن الواو خُلِقَت من الضمّة فضُمّتِ الكلمةُ عليها كراهية أن تلتبِسَ بَناتُ الواو من هذا الحدِّ ببَناتِ الياء نحو: فِرْية وفِرَى، فأما رِشْوةٌ من بنات الواو ونحوها فتُضَمُّ إذا جُمِعَتْ.
والذَّرْيُ والذَّرْوُ: عدد الذُّرِّيةِ، يقال: أنْمَى اللَّهُ ذَرْوَكَ، أي ذُرِّيَّتَكَ.
وذر:
عَضُدٌ وَذِرَةٌ. والوّذْرَةُ: قِطعةُ عَظم لا لَحْمَ فيها.
ويقال في الشَّتْم: يا ابن شامَّةِ الوَذْرِ، كأنّه شِبْهُ القَذْف.
والعَرَب قد أماتَتِ المصدرَ من يَذَرُ والفعلَ الماضي، استعملتْه في الحاضر والأمر، فإذا أرادوا المصدرَ قالوا: ذَرْه تَرْكاً، أي اترُكْهُ.
رذي:
الرَّذِيُّ: المَهْزول الذي لا يستطيع بَراحاً، والأنثَى رَذِيّة، وقد رذيَ يَرْذَى رَذواةً ورَذًى، ويُجمَعُ على أَرْذِياء على وزن أشقياء، وقد أرذَيْتُه.
وفي حديث يونس - عليه السلام-: "فقاءَتِ الحُوتُ رَذيّاً".
ذأر:
وذَئِرَ فلانٌ فهو ذَئِرٌ أي مُغتاظ، ومثلُه: السَّبُع ذئِرٌ على عَدُوِّه، إذا اغتاظ واستَعَدَّ له أنْ رآه واثبَه.
وأَذأَرْتُه أنا، قال: لمّا أتانا عن تميمٍ أَنّهم ذَئِروا بقَتَلَى عامرٍ وتَغَضَّبُوا والذَّأَرُ المصدر.
والسِّرْقنُ المختلطُ بالتُّراب يُسَمَّى ذِئرة، فإذا طُلِيَ على أَطْباء الناقة لئلاّ يَرضَعَها الفصيل فهو الذِّئار، والفعل ذَئِرَت، ويُسَمَّى ذلك قبل الخَلْطة خُثّةً.
وأذ أَرْتُه بالشيءِ: أولَعُتُه وحَرَّشْتُه، وأذْ أَرْتُه: أَلْجَأتُه.

##### Türkçe

باب **الذال** و**الراء** و**و** و**ي** و**ء** معهما
**ذ ر أ**، **ذ ر و**، و**ذ ر**، **ر ذ ي**، **ذ أ ر** مستعملات

**ذرأ**:
**الذُّرْأَةُ**: başın iki yanındaki saçlarda, geri kalanından önce görünen bir beyazlıktır; dedi ki:
فقد علتني **ذُرْأةٌ** بادي بَدي
Ve falan **وذَرِئَ**; o hâlde o **أَذْرَأُ**’dur; kadın ise **ذَرْآءُ**’dur.
Ve Allah yaratılmışları **وذَرَأَ**; onları **يَذْرَؤهم** **ذَرْءاً** (yani) onları yarattı.
Ve **الذّرْءُ**, senin “**ذَرَأْنا** الأرضَ” sözündendir; (yani) onu ektik. Ve **زَرْعٌ ذَريءٌ**, **فعيل** veznindedir.
Ve denilir: **ذَرَأتُ** **الوَضينَ**: onu yerin yüzü üzerine yaydım.
Ve Ömer’in hadîsinde **الذَّرِئةُ**: kadınlardır.

**ذرو**:
**الذَّرْوُ**: rüzgârın toprağı **ذَرْوُ**’su; onu taşır, sonra onu geri döndürür.
Ve **المِذْارةُ**: onunla tanelerin savrulduğu tahta; **تَذْرِيةً**; ve ben taneyi **وذَرَّيْتُ**; **تَذريةً**.
Ve onu **وذَرَوتُه**: ve **الذَّرْوُ**, savurduğun şeyin adıdır; **النَّفض** menzilesinde; (yani) ağacın düşen meyveden silkip döktüğünün adı; râciz dedi ki:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ **ذَرأ** لم يُطحَنِ
Yani: rüzgârın ince toprağı savurması.
Ve **الذَّرَى**: soğuk rüzgârdan seni örten şeydir; bir duvar veya başkası.
Ve ben kuzeyin soğuğundan bir duvarla ve falanla ve benzeriyle **وتَذَرَّيتُ**.
Ve **الإِبِلُ الشَّوْلُ** soğuğu hissedince **تَذَرَّتْ**; (yani) birbirleriyle örtündüler; ve rüzgârın soğuğundan **بالعِضاهِ** ile.
Ve **الذَّرَى**: gözün gözyaşından **ما أذْرَتِ**’si; (yani) döktü; **تُذرِي** **إِذْراءً**.
Ve **والإذراء**: bir şeyi vurmandır; onunla atarsın yahut onu yere serersin.
Ve ben onu kılıçla vurdum da başını **فأذرَيْتُ**; ve onu mızrakladım da onu atından **فأذرَيْتُه**; (yani) onu yere serdim.
Ve kılıç, darbesini **يُذري**; (yani) onu atar; ve kesme olmaksızın atma ile de vasfedilir; savaşta söylenen gibi:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
Ve **الذُّرَة**: bir tanedir; bir tanesi **ذُرَةٌ**’dir; (yani) **أرْزَنُ**.
Ve **الذِّرْوَةُ**: hörgücün ve her şeyin en üstüdür.
Ve **الذُّرْوَةُ**: çölde bir yerdir; **الذُّرْوة**’nin çoğulu **ذُرَى** ve **ذُرُوات**’tır.
Ve sözden **الذَّرْوُ**, sanki haberden bir uçtur; **صَخْر بن حَبْناء** dedi ki:
أتاني عن صغيرةَ **ذَرْوُ** قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
Yani: bunu bırak. Ve Cerîr dedi ki:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
Yani: bu sözden vazgeç ve onu bırak.
Ve ben ona haberden **وذَرَوْتُ** **ذَرْواً**.
Ve dersin: bir leşin yanından geçti de neredeyse onu **تُذَرِّيه**; (yani) onu yere serer.
Ve **الذِّروة**’nin çoğulu **ذُرَى**’dır; ve eğer **الواو** olmasaydı, **فِعْلة**’nin çoğulu **فِعَل** olması gerekirdi; **خِرْقة** ve **خِرَق** gibi; fakat **الواو**, **الضمّة**’den yaratıldı; bu yüzden kelime onun üzerine dammelendi; bu sınırdan **بَناتُ الواو**’nun **بَناتُ الياء** ile karışmasından hoşlanılmadığı için; **فِرْية** ve **فِرَى** gibi. Ama **رِشْوةٌ** **بَنات الواو**’dandır ve benzerleri; toplandığında dammelenir.
Ve **الذَّرْيُ** ve **الذَّرْوُ**: **الذُّرِّيةِ**’nin sayısıdır; denilir: Allah senin **ذَرْوَكَ**’ı artırdı; (yani) senin zürriyetini.

**وذر**:
**عَضُدٌ وَذِرَةٌ**. Ve **الوّذْرَةُ**: içinde et olmayan bir kemik parçasıdır.
Ve sövmede denilir: يا ابن شامَّةِ **الوَذْرِ**; sanki o, **القَذْف**’e benzer.
Ve Araplar, **يَذَرُ**’dan masdarı ve mâzî fiili öldürmüştür; onu muzârîde ve emirde kullanmıştır; masdarı istediklerinde “**ذَرْه** **تَرْكاً**” derler; (yani) onu bırak.

**رذي**:
**الرَّذِيُّ**: zayıf düşmüş, bir uzaklaşmaya güç yetiremeyen kimsedir; dişisi **رَذِيّة**’dir. Ve **رذيَ** **يَرْذَى** **رَذواةً** ve **رَذًى**. Ve **أَرْذِياء** üzerine cem‘ olunur; **أشقياء** vezninde. Ve ben onu **أرذَيْتُه**.
Ve Yunus’un -aleyhisselâm- hadîsinde: “Balık **رَذيّاً** kustu.”

**ذأر**:
Ve falan **وذَئِرَ**; o hâlde o **ذَئِرٌ**’dir; (yani) öfkeli. Benzeri: yırtıcı hayvan, düşmanına karşı **ذئِرٌ**’dir; öfkelendiğinde ve onu gördüğünde ona hazırlanıp üzerine atıldığında.
Ve ben onu **وأَذأَرْتُه**; dedi ki: Temîm’den bize, onların Âmir’in ölülerine **ذَئِروا** oldukları ve öfkelendikleri haberi gelince; ve **والذَّأَرُ** masdardır.
Ve toprakla karışık **السِّرْقنُ**, **ذِئرة** diye adlandırılır; deve memelerine, yavru emmesin diye sürülürse o **الذِّئار**’dır; fiil **ذَئِرَت**’tir. Ve bu, karışımdan önce **خُثّةً** diye adlandırılır.
Ve onu bir şeyle **وأذ أَرْتُه**: onu ona alıştırdım ve onu kışkırttım. Ve onu **وأذ أَرْتُه**: onu mecbur bıraktım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والراء وما يثلثهما)
   (ذرع) الذال والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على امتدادٍ وتحرُّك إلى قُدُم، ثم ترجع الفروعُ إلى هذا الأصل. فالذِّراع ذِراع الإنسان، معروفة. والذَّرع: مصدر ذَرَعْتُ الثَّوبَ والحائطَ وغيرَه. ثمّ يقال: ضاق بهذا الأمر ذَرْعاً، إذا تكلَّفَ أكثَرَ ممّا يطيق فَعَجَز. ويقال ذَرَعَهُ القَيء: سبقَه. ومَذَارِعُ الدَّابة: قوائمها، والواحد مِذْراع. وتَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ: خاضت بأذْرُعها([1]). ومَذَارع الأرض: نواحيها، كأنَّ كلَّ ناحيةٍ منها كالذِّراع. ويقال ذَرَعْتُ البعير: وَطئْتُ على ذِراعه ليركَبَ صاحبي. وتذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ، إذا تنقَّتْه، وذلك أنّها تُمِرّه مع ذراعها. قال:
  * تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ([2]) *
  والذَّريعة: ناقةٌ يتَسَتَّر بها الرّامِي يرمي الصَّيد. وذلك أنَّه يتذرّع معها ماشياً.
  ومن الباب: تذرَّعَ الرّجُل في كلامه. والإِذْراع: كثرةُ الكلام. وفرس ذَريعٌ: واسع الخَطْو بَيِّن الذَّرَاعَة. وقوائِمُ ذَرِعاتٌ: خفيفات. والذِّراعان: نجمان، يقال هما ذِراعا الأسد. ويقال للمرأة الخفيفة اليدِ بالغَزْل: ذَِرَاع. قاله الكِسائيّ. ويقال ثورٌ مذرَّع، إذا كان في أذرُعِهِ لُمَعٌ سُودٌ. ومطرٌ مذرِّع، وهو الذي إذا حُفِرَ عنه بلغ من الأرض قدر ذِراع. والمذرَّع من الرّجال: الذي يكون أمُّه عربيّة وأبوه خسيساً غيرَ عربيّ. وإنَّما سُمِّي مذرَّعاً بالرَّقْمَتينِ في ذِراع البغل، لأنّهما أتَتَا من قِبَل الحِمار. ويقال للرجل تَعِدُهُ أمراً حاضراً: هو لَكَ مِنِّي على حَبْل الذِّراع. ويقال لصَدْر القناة: ذِراع العامل. والذِّراعان: [هَضَبَتَانِ([3])]. قال:
  * إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ([4]) *
  والمَذَارع: ما قرُب من الأمصار، مثل القادسيّة من الكوفة والمَذارع من النَّخل: القريبة من البيوت. وزقٌّ مِذْرَاعٌ([5])، أي طويل ضَخْم. ويقال ذَرَّعَ لي فلانٌ شيئاً من خَبَرٍ، أي خَبَّرَني. ويقال ذرّع الرجل في سَعْيِهِ، إذا عدا فاستعانَ بيديه وحرَّكهما. ويقال للبَشير إذا أومَأَ بيده: قد ذَرّع البَشيرُ. وهو علامةُ البُِشارة.
  (ذرف)  الذال والراء والفاء ثلاثُ كلماتٍ، لا ينقاس. فالأولى ذَرَفَت العينُ دمْعَها. وذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً. وَمَذَارف العَينِ: مدامعها. والثانية ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا، وذلك إذا مشَى مَشْياً ضعيفاً. والثالثة ذرّف على المائة، أي زادَ عليها.
  (ذرق)  الذال والراء والقاف ليس بشيء. أما الذي لِلطائر فأصله الزاء، وقد ذكر في بابه. والذَّرَق: نبْت؛ يقال أذرقَت الأرضُ، إذا أنبَتَتْهُ.
(ذرو)  الذال والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما الشَّيءُ يُشرِف على الشَّيء ويُظِلّه، والآخر الشَّيء يتساقط متفرّقاً.
  فالذُِّروة: أعْلَى السَّنامِ وغيره، والجمع ذُرىً. والذَّرَا: كلُّ شيءٍ استترْتَ به. تقول: أنا في ظِلِّ فُلانٍ، أي ذَرَاه. والمِذْرَوَانِ: أطراف الأَلْيَتَينِ؛ لأنّهما يُشرفان على [ما] بينَهما.
  وأما الآخر فيقول: ذَرَا نابُ الجَمَل، إذا انكسَرَ حدُّه. قال أوسٌ:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6])  ومن الباب ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه. والذَّرَا: اسمٌ لما ذَرَتْهُ الرِّيح.ويقال* أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه. وأَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه: رميتُه. ويقال إنَّ الذَّرَى اسمٌ لما صُبّ من الدّمع.
  ومن الباب قولُهم: بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ، وذلك ما يُساقِطُه من أطراف كلامه غيرَ متكامِل.
  (ذرأ)  الذال والراء والهمزة أصلان: أحدهما لونٌ إلى البياض، والآخر كالشَّي يُبذَرُ ويُزْرَع.
  فالأوّل الذُّرْأة، وهو البياضُ من شَيبٍ وغيرِه. ومنه ملح ذَرَآنِيٌّ وذَرْآنيّ. والذُّرْأة: البياض. ورجل أذرَأُ: أشيب، والمرأة ذَرْآء. وقال الشيبانيّ: شَعْرَةٌ ذَرْآءُ، على وزن ذرعاء، أي بيضاء. والفِعل منه ذَرِئَ يَذْرَأُ. ويقال إِنَّ الذَّرْآءَ من الغنم: البَيضاء الأذُن.
  والأصل الآخر: قولهم ذَرَأْنا الأرضَ، أي بذَرْناها. وزرعٌ ذرِيءٌ، [على] فعيل. وأنشد:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ([7]) ومن هذا الباب: ذرَأَ اللهُ الخَلْق يذرؤُهُم. قال الله تعالى: ﴿يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ﴾ [الشورى 11].
  وممّا شذّ عن الباب قولهم أذْرَأْتُ فلاناً بكذا: أوْلَعْتُه به. وحُكِيَ عن ابن الأعرابيّ: ما بيني وبينه ذَرْءٌ، أي حائلٌ.
  (ذرب)  الذال والراء والباء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلاف الصَّلاح في تصرُّفه، مِن إقدامٍ وجرأةٍ على ما لا ينبغي. فالذَّرَبُ: فَسادُ المَعدة. قال أبو زيد: في لِسانِ فلان ذَرَبٌ([8])، وهو الفُحْش. وأنشد:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي([9])  وحكى ابنُ الأعرابيّ: الذّرَبُ: الصدأ الذي يكون في السَّيف. ويقال ذَرِبَ الجُرح، إذا كان يزدادُ اتِّساعاً ولا يَقبل دواء. قال:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  وبقيت في الباب كلمةٌ ليس ببعيد قياسُها عن سائر ما ذكرناه؛ لأنَّها لا تدلُّ على صلاحٍ، وهي الذَّرَبَيَّا، وهي الدَّاهية. يقال: رماه بالذَّرَبَيَّا. قال الكميت:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها([10])  (ذرح)  الذال والراء والحاء معظَمُ بابِهِ أصلٌ واحدٌ، وهو تفريق الشَّيء على الشيء يكسُوه صِبْغاً([11]). يقال ذَرَّحْتُ الزّعفرانَ في الماء، إذا جعلت فيه شيئاً منه يسيراً. ثم يقال أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ، كأنَّ الحُمْرَة ذُرِّحتْ عليه. والذَّرِيح: فحل ينسب إليه الإبل. وممكنٌ أن يكون ذلك للونه، كما يقال أحمر([12]). قال:
  * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا([13]) *
  والذرائح: الهِضاب، واحدتها ذَريحة. وقد يمكن أن تُسمّى بذلك للَوْنها. قال الله عز وجلَّ ﴿وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ﴾[فاطر 27].
  ومن الباب أيضاً: الذَّرَارِيح، واحدتها ذُرُّوحَةٌ وذُرَّاحَةٌ وذُرَحْرَحة([14]). يقال ذَرّحَ طعامَه، إذا جعل فيه ذلك. وحكى ناسٌ عَسَلٌ مُذَرَّحٌ، أُكْثِر عليه الماء.
      والله أعلم بالصّواب.
---------------------------------------------------------------ـ
([1]) في المجمل: "خاضته بأذرعها".
([2]) صدر بيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 12 واللسان (ذرع، خرص، شطب). وصدره:
* ترى قصد المران تهوى كأنها *
([3]) التكملة من المجمل ومعجم البلدان (4: 192) واللسان (ذرع 453).
([4]) أنشد هذا الشطر في اللسان (ذرع).
([5]) بدله في اللسان "مذرع" على مفعل. ويقال أيضاً "ذراع" وهو ما جاء في المجمل.
([6]) ديوان أوس 27 واللسان (قرم، ذرا، خمط). وصدره في المجمل.
([7]) البيت لعبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود، كما في اللسان (ذرأ) وأمالي ثعلب 284.
([8]) في الأصل: "في إيمان فلان ذرب" تحريف. وفي المجمل: "في لسانه ذرب".
([9]) أنشده في اللسان (ذرب).
([10]) البيت في المجمل واللسان (ذرب)، وقصيدته في الهاشميات 85.
([11]) في الأصل " صنيعا".
([12]) في الأصل: " حمر". وفي اللسان: " وبعير أحمر لونه مثل لون الزعفران إذا أجسد به الثوب".
([13]) لمبشر بن هذيل بن زافر الفزاري أحد بني شمخ، كما في أمالي ثعلب 452. وأنشده في اللسان (ذرح، لكك) بدون نسبة.
([14]) فيه اثنتا عشرة لغة ذكرها صاحب القاموس. وهي دويبة حمراء منقطة بسواد، تطير، أو هي من السموم.
ـ

##### Türkçe

(ذال, راء ve ikisini üçleyenler babı)
   (ذرع) **الذال** ve **الراء** ve **العين** tek bir asıldır; bir uzamaya ve öne doğru bir harekete delâlet eder; sonra dallar bu asla döner. Şu hâlde **الذِّراع** insanın **ذِراع**’ıdır; bilinir. Ve **الذَّرع**: **ذَرَعْتُ**’un masdarıdır; elbiseyi ve duvarı ve başkasını (ölçtüm). Sonra denir: bu iş ile **ذَرْعاً** daraldı; eğer gücünün yettiğinden daha çoğunu yüklenip de âciz kaldıysa. Ve denir: **ذَرَعَهُ القَيء**; onu geçti (önüne geçti). Ve **مَذَارِعُ الدَّابة**: onun ayaklarıdır; tekili **مِذْراع**. Ve **تَذَرّعَتِ الإِبلُ الماءَ**: kollarıyla suya daldılar. Ve **مَذَارع الأرض**: onun taraflarıdır; sanki onun her bir tarafı **الذِّراع** gibidir. Ve denir: **ذَرَعْتُ البعير**; arkadaşım binsin diye onun **ذِراع**’ı üzerine bastım. Ve **تذَرَّعَتِ المرأةُ الخُوصَ**; onu ayıkladıysa; bu, onun onu **ذراع**’ı ile birlikte geçirip (sürüp) durmasıdır. Dedi ki:
  * **تذرُّعُ خِرصانٍ بأيدِي الشَّواطبِ** *
  Ve **الذَّريعة**: avcıyı avı atarken onunla örtündüğü bir dişi devedir. Bu, onun onunla birlikte yürüyerek **يتذرّع** olmasıdır.
  Ve babdandır: adam sözünde **تذرَّعَ** etti. Ve **الإِذْراع**: sözün çokluğudur. Ve **فرس ذَريعٌ**: adımı geniş, **الذَّرَاعَة**’si açık (belli) olan. Ve **قوائِمُ ذَرِعاتٌ**: hafif olanlar. Ve **الذِّراعان**: iki yıldızdır; denir ki onlar aslanın iki **ذِراع**’ıdır. Ve iplik eğirmede eli hafif olan kadına **ذَِرَاع** denir. Bunu Kisâî söyledi. Ve denir: **ثورٌ مذرَّع**; eğer onun **أذرُع**’larında siyah parıltılar (lekeler) varsa. Ve **مطرٌ مذرِّع**; o, eğer ondan (yağmurdan sonra) kazılırsa yerden bir **ذِراع** miktarı (derinlik) ulaşan (yağmur)dur. Ve erkeklerden **المذرَّع**: annesi Arap, babası aşağı (soysuz) Arap olmayan olan kimsedir. Ancak ona, katırın **ذِراع**’ındaki iki benek sebebiyle **مذرَّع** adı verilmiştir; çünkü o ikisi eşek tarafından gelmiştir. Ve hazır bir işi ona vaad eden adama denir: o, benim tarafımdan senindir, **على حَبْل الذِّراع** üzere. Ve mızrağın göğsüne (ön kısmına) **ذِراع العامل** denir. Ve **الذِّراعان**: iki tepedir. Dedi ki:
  * **إلى مَشْرَبٍ بينَ الذِّراعَين بارِدِ** *
  Ve **المَذَارع**: şehirlerden yakın olan şey; Kûfe’den Kādisiyye gibi. Ve hurmadan **المَذارع**: evlere yakın olan (hurmalıklar). Ve **زقٌّ مِذْرَاعٌ**: yani uzun, iri. Ve denir: falan bana bir haberden bir şey **ذَرَّعَ** etti; yani bana haber verdi. Ve denir: adam koşusunda **ذرّع** etti; eğer koştu da elleriyle yardım alıp onları hareket ettirdiyse. Ve müjdeci elini işaret ettiğinde denir: müjdeci **ذَرّع** etti. Ve o, müjdenin alâmetidir.
  (ذرف)  **الذال** ve **الراء** ve **الفاء** üç kelimedir; kıyas edilmez. Birincisi: göz yaşını **ذَرَفَت**. Ve **ذَرَفَ الدّمعُ يَذْرِف ذَرْفاً**. Ve **مَذَارف العَينِ**: onun gözyaşı yerleridir. İkincisi: **ذَرَفَ يَذْرِفُ ذَرَفانا**; bu, zayıf bir yürüyüşle yürüdüğünde olur. Üçüncüsü: yüzün üzerine **ذرّف** etti; yani onun üzerine artırdı.
  (ذرق)  **الذال** ve **الراء** ve **القاف** bir şey değildir. Kuşa ait olan ise aslı **الزاء**’dır; onun babında zikredilmiştir. Ve **الذَّرَق**: bir bitkidir; denir: yer **أذرقَت**; eğer onu bitirdiyse.
(ذرو)  **الذال** ve **الراء** ve illetli harf iki asıldır: birincisi, bir şeyin bir şey üzerine yükselip onu gölgelemesidir; ikincisi, bir şeyin dağınık olarak dökülüp saçılmasıdır.
  Şu hâlde **الذُِّروة**: hörgücün ve başkasının en üstüdür; çoğulu **ذُرىً**. Ve **الذَّرَا**: kendisiyle örtündüğün her şeydir. Dersin: ben falanın gölgesindeyim; yani onun **ذَرَاه**’ındayım. Ve **المِذْرَوَانِ**: iki kalçanın uçlarıdır; çünkü ikisi, aralarındaki [şey] üzerine yükselir.
  Diğeri ise şöyle der: devenin azı dişinin keskinliği kırıldığında **ذَرَا نابُ الجَمَل**. Evs dedi ki:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ  Ve babdandır: rüzgâr bir şeyi **ذَرَت**; onu **تَذْرُوه**. Ve **الذَّرَا**: rüzgârın savurduğu şeye isimdir. Ve denir: göz yaşını **أذْرَت**; onu **تُذْريه**. Ve ben adamı atından **أَذْرَيْتُ**: onu attım. Ve denir ki **الذَّرَى** gözyaşından dökülen şeye isimdir.
  Ve babdandır onların sözü: ondan bana sözden bir **ذَرْوٌ** ulaştı; bu, onun sözünün uçlarından, tamamlanmamış olarak döküp saçtığı şeydir.
  (ذرأ)  **الذال** ve **الراء** ve **الهمزة** iki asıldır: birincisi beyazlığa meyleden bir renktir; diğeri, ekilip saçılan şey gibi bir şeydir.
  Birincisi **الذُّرْأة**’dir; o, ak saçtan ve başkasından olan beyazlıktır. Ondan **ملح ذَرَآنِيٌّ** ve **ذَرْآنيّ**. Ve **الذُّرْأة**: beyazlıktır. Ve **رجل أذرَأُ**: kır saçlı; kadın **ذَرْآء**. Şeybânî dedi: **شَعْرَةٌ ذَرْآءُ**, **ذرعاء** vezni üzere; yani beyaz. Ve fiili ondan **ذَرِئَ يَذْرَأُ**. Ve denir: koyundan **إِنَّ الذَّرْآءَ**: kulağı beyaz olan (koyun)dur.
  Diğer asıl: onların sözü **ذَرَأْنا الأرضَ**; yani onu ektik. Ve **زرعٌ ذرِيءٌ**; **فعيل** üzere. Ve şu beyit okundu:
شقَقْتِ القلبَ ثم ذرَأْتِ فِيهِ *** هَواكِ فليمَ فالتَامَ الفُطُورُ  Ve bu babdandır: Allah mahlûku **ذرَأَ** etti; onları **يذرؤُهُم**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ**﴾ [Şûrâ 11].
  Ve babdan şâz olan şeylerdendir onların sözü **أذْرَأْتُ** falanı şu ile: onu ona düşkün kıldım. Ve İbnü’l-A‘râbî’den hikâye edildi: benimle onun arasında bir **ذَرْءٌ** var; yani bir engel.
  (ذرب)  **الذال** ve **الراء** ve **الباء** tek bir asıldır; tasarrufunda salahın zıddına delâlet eder; uygun olmayan şeye atılma ve cüretkârlıktan. Şu hâlde **الذَّرَبُ**: midenin bozulmasıdır. Ebû Zeyd dedi: falanın dilinde **ذَرَبٌ** vardır; o, çirkin sözdür. Ve şu beyit okundu:
أرِحْني واستَرِحْ مِنِّي فإنِّي *** ثَقِيلٌ مَحْمَلِي ذَرِبٌ لِسانِي  Ve İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **الذّرَبُ**: kılıçta olan pastır. Ve denir: yara **ذَرِبَ**; eğer genişlemeyi artırır da ilacı kabul etmezse. Dedi ki:
أنت الطبيبُ لأدْواء القلوب إذا *** خِيِفَ المُطَاوِلُ من أدوائِها الذّرِبُ  Ve babda bir kelime kaldı; onun kıyası, zikrettiğimiz diğerlerine uzak değildir; çünkü o salah’a delâlet etmez; o da **الذَّرَبَيَّا**’dır; o, musibettir. Denir: onu **بالذَّرَبَيَّا** ile vurdu. Kümeyt dedi:
رمانِيَ بالآفات من كلِّ جانبٍ *** وبالذَّرَبَيَّا مُرْدُ فِهْرٍ وشِيبُها  (ذرح)  **الذال** ve **الراء** ve **الحاء**’ın babının çoğu tek bir asıldır; o da bir şeyi bir şey üzerine dağıtmak; onu bir boya ile kaplamasıdır. Denir: suya safranı **ذَرَّحْتُ**; eğer ondan içine az bir şey koyduysam. Sonra denir: **أحْمَرُ ذَرِيحِيٌّ**; sanki kızıllık onun üzerine serpiştirilmiştir. Ve **الذَّرِيح**: develerin kendisine nisbet edildiği bir erkek devedir. Ve bunun onun rengi sebebiyle olması mümkündür; nitekim **أحمر** denir. Dedi ki:
  * من الذَّرِيحيّاتِ ضَخْماً آرِكا *
  Ve **الذرائح**: tepeler; tekili **ذَريحة**. Ve bunun da rengi sebebiyle böyle adlandırılması mümkün olur. Allah عز وجل dedi: ﴿**وَمِنَ الجِبالِ جُدَدٌ بيضٌ وحُمْرٌ**﴾[Fâtır 27].
  Ve babdan ayrıca: **الذَّرَارِيح**; tekili **ذُرُّوحَةٌ** ve **ذُرَّاحَةٌ** ve **ذُرَحْرَحة**. Denir: yemeğini **ذَرّحَ** etti; eğer içine onu koyduysa. Ve bazı kimseler hikâye etti: **عَسَلٌ مُذَرَّحٌ**; üzerine su çoğaltılmıştır.
      Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ذروة السنام وذراه: أعلاه، ومنه قيل: أنا في ذراك، أي: في أعلى مكان من جنابك.
والمذروان: طرفا الأليتين، وذرته الريح تذروه وتذريه. قال تعالى: ﴿والذاريات ذروا﴾ [الذاريات/1]، وقال: ﴿تذروه الرياح﴾ [الكهف/45]، والذرية أصلها: الصغار من الأولاد، وإن كان قد يقع على الصغار والكبار معا في التعارف، ويستعمل للواحد والجمع، وأصله الجمع، قال تعالى: ﴿ذرية بعضها من بعض﴾ [آل عمران/34]، وقال: ﴿ذرية من حملنا مع نوح﴾ [الإسراء/3]، وقال: ﴿وآية لهم أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون﴾ [يس/41]، وقال: ﴿إني جاعلك للناس إماما قال ومن ذريتي﴾ [البقرة/124]، وفي الذرية ثلاثة أقوال: قيل هو من: ذرأ الله الخلق (انظر: الخصائص لابن جني 3/86؛ ومعاني القرآن للنحاس 1/399)، فترك همزه، نحو: روية وبرية. وقيل: أصله ذروية. وقيل: هو فعلية من الذر نحو قمرية. وقال (أبو القاسم البلخي) (تقدمت ترجمته ص 291) : قوله تعالى: ﴿ولقد ذرأنا لجهنم﴾ [الأعراف/179]، من قولهم: ذريت الحنطة، ولم يعتبر أن الأول مهموز.

##### Türkçe

- **ذروة** hörgücün tepesi ve **ذراه**: onun en üstü; bundan dolayı denildi: “Ben senin **ذراك**’ındayım”, yani: senin yanının en yüksek yerindeyim.
Ve **المذروان**: iki kalçanın iki ucu; ve rüzgâr onu savurdu: **ذرته** الريح **تذروه** ve **تذريه**. Yüce Allah dedi ki: ﴿والذاريات ذروا﴾ [الذاريات/1] ve dedi ki: ﴿تذروه الرياح﴾ [الكهف/45]. Ve **الذرية** aslı: çocuklardan küçüklerdir; her ne kadar örfte küçükler ve büyükler birlikte üzerine vaki olsa da; ve tekil ve çoğul için kullanılır; aslı çoğuldur. Yüce Allah dedi ki: ﴿ذرية بعضها من بعض﴾ [آل عمران/34] ve dedi ki: ﴿ذرية من حملنا مع نوح﴾ [الإسراء/3] ve dedi ki: ﴿وآية لهم أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون﴾ [يس/41] ve dedi ki: ﴿إني جاعلك للناس إماما قال ومن ذريتي﴾ [البقرة/124]. Ve **الذرية** hakkında üç söz vardır: denildi ki o, “Allah yaratıkları yarattı” (**ذرأ** الله الخلق) sözündendir (bak: İbn Cinnî’nin el-Hasâis’i 3/86; en-Nehhâs’ın Me‘ânî’l-Kur’ân’ı 1/399); böylece onun hemzesini terk etti; **روية** ve **برية** gibi. Ve denildi ki: aslı **ذروية**’dir. Ve denildi ki: o, **الذر**’den **فعلية**’dir; **قمرية** gibi. Ve (Ebu’l-Kâsım el-Belhî) (tercümesi s. 291’de geçti) dedi ki: Yüce Allah’ın sözü: ﴿ولقد ذرأنا لجهنم﴾ [الأعراف/179], onların “buğdayı savurdum” (**ذريت** الحنطة) sözündendir; ve birincinin hemzeli olduğunu dikkate almadı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ر ا * * الذَّرَا * بالفتح كل ما استذريت به يقال أنا في ظل فلان وفي * ذَرَاه * أي في كنفه وستره ودفئه و * ذُرَا * الشيء بالضم أعاليه الواحدة * ذُرْوَةٌ * بكسر الذال وضمها و * ذَرَوْتُ * الشيء طيرته وأذهبته وبابه عدا و * الذَّارِيَاتُ * الرياح و * ذَرَتِ * الريح التراب وغيره من باب عدا ورمى أي سفته ومنه قولهم * ذَرَى * الناس الحنطة و * اسْتَذْرَى * بالشجرة استظل بها وصار في دفئها و * اسْتَذْرَى * بفلان التجأ إليه وصار في كنفه و * تَذْرِيةُ * الأكداس معروفة و * المِذْرَى * خشبة ذات أطراف يُذرى بها الطعام وتُنقى بها الأكداس ومنه * ذَرَّى * تراب المعدن إذا طلب منه الذهب و * الذُّرَةُ * حب نبات يُكل ويُطحن و * أَذْرَتِ * العين دمعها صبته

##### Türkçe

* ذ ر ا * * **الذَّرَا** * (fetha ile) kendisiyle sığınılan her şeydir; “Ben falanın gölgesindeyim ve onun **ذَرَاه**’ındayım” denir; yani onun himayesinde, örtüsünde ve sıcaklığındadır. Ve şeyin **ذُرَا**’sı (damme ile) onun yükseklikleridir; tekili **ذُرْوَةٌ**’dur; **ذ**’nin kesresiyle ve dammesiyle. Ve “**ذَرَوْتُ** şeyi” (demek) onu savurdum ve onu giderdim; babı **عدا**’dır. Ve **الذَّارِيَاتُ** rüzgârlardır. Ve rüzgâr **ذَرَتِ** toprağı ve başkasını (yani) **عدا** ve **رمى** babından; yani onu savurdu. Bundan, onların “İnsanlar buğdayı **ذَرَى**” sözleri (vardır). Ve “Ağaçla **اسْتَذْرَى**” (demek) onunla gölgelendi ve onun sıcaklığında oldu. Ve “Falanla **اسْتَذْرَى**” (demek) ona sığındı ve onun himayesinde oldu. Ve **تَذْرِيةُ** yığınlar bilinir. Ve **المِذْرَى** uçları olan bir tahta parçasıdır; onunla yiyecek savrulur ve onunla yığınlar ayıklanır. Ondan: madenden altın aradığında madenin toprağını **ذَرَّى**. Ve **الذُّرَةُ** yenilen ve öğütülen bir bitkinin tanesidir. Ve göz **أَذْرَتِ** gözyaşını; onu döktü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!ذَرتِ الرِّيحُ الشَّيءَ ) *!تَذْرُوه ( *!ذَرْواً *!وأَذْرَتْهُ ) ؛ وهذه عن ابنِ الأعرابيِّ ؛ ( *!ذَروتُه : أَطارَتْهُ وأَذْهَبَتْهُ ) .
وفي التَّهْذيبِ : حَمَلَتْه فأَثارَتْهُ .
وفي الصِّحاحِ : ذَرَوْتُه طَيَّرْتُه وأَذْهَبْته ؛ قالَ أَوْسُ :
إذا مُقْرَمٌ مِنَّا *!ذَرَى حَدُّنا بِهِ
تَخَمَّطَ مِنَّا نابُ آخَرَ مُقْرَمِوفي التَّهذيبِ : قالَ أَبو الهَيْثم : *!ذَرَتْهُ الرِّيحُ طَيَّرَتْه ؛ وأَنْكَرَ *!أَذْرَتْه بمعْنَى طَيَّرَتْه ؛ وقالَ : إنَّما يقالُ *!أَذْرَيْت الشيءَ عن الشيءِ أَلْقَيْتَه ؛ قالَ ابنُ أَحْمر :
لها مُنْخُلٌ *!تُذْرِي إذا عَصَفَتْ به
أَهابيَ سَفْسافٍ من التُّرْبِ تَوْأمِ

قالَ : ومَعْناهُ تُسْقِطُ وتَطْرَح ، والمُنْخُلُ لا يرْفَعُ شيئاً إنَّما يُسْقِط ما دَقَّ ويُمْسِكُ ما جَلَّ .
قالَ : والقُرْآنُ وكَلامُ العَرَبِ على هذا ؛ قالَ تعالى : ﴿*!والذَّارِياتِ *!ذَرْواً﴾ ، أَي الرِّياح .
( *!وذَرا هو بنَفْسِه ) : أَي سَقَطَ ؛ نَقَلَهُ الجوهرِيُّ .
( و ) *!ذَرا ( الحِنْطَةَ ) *!يَذْرُوها *!ذَرْواً : ( نَقَّاها في الرِّيح ) ، رَواهُ شمِرٌ عن ابنِ الأعرابيّ .
( فتَذَرَّتْ ) هي : أَي تَخَلَّصَتْ مِن تبينها .
( و ) *!ذَرا ( الشَّيءَ : كَسَرَهُ ) مِن غيرِ إبانَةٍ .
( و ) ذَرا ( الظَّبْيُ ) *!ذَرْواً : ( أَسْرَعَ ) في عَدْوِهِ ؛ وعَمَّ به بعضُهم .
( و ) ذَرا ( فُوهُ ) ذَرْواً : ( سَقَطَ ) ،
وقيلَ : ذَرا نابُه ذَرْواً : انْكَسَرَ .
( *!وذُراوَةُ النَّبْتِ ، بالضَّمِّ ) والعامَّة تَفْتَحُه ؛ ( ما ارْفَتَّ من يابِسِه فطارَتْ به الرِّيحُ .
( و ) أَيْضاً : ( ما سَقَطَ من الطَّعامِ عنْدَ التَّذَرِّي ) وخَصّ اللَّحْياني به الحِنْطَةَ ؛ قالَ حُمَيْد بنُ ثورٍ :
وعادَ خُبَّارٌ يُسَقِّيهِ النَّدَى
*!ذُراوَةً تَنْسِجُهُ الهُوج الدُّرُجْ ( وما *!ذَرا مِن الشيءِ ) : أي سَقَطَ ، ( *!كالذُّرا بالضمِّ .
( *!وذُرْوَةُ الشَّيءُ ، بالضَّمِّ والكسْرِ : أَعْلاهُ ) .
ورَوَى التَّقيُّ الشمني في شرْحِ الشَّفاءِ : أنَّه يُثَلَّثُ ، والجَمْعُ *!الذُّرا ، بالضمِّ .
ومنه الحدِيثُ : ( أُتي بإبِلٍ غُرِّ الذُّرَا ) ، أَي بيض الأَسْمِنَمَةِ .
وفي حدِيثٍ آخر : ( على *!ذِرْوَةِ كلِّ بَعيرٍ شَيْطانٌ ) .
( *!وتَذَرَّيْتُها ) ، أَي *!الذَّرْوَة وهي أعْلَى السَّنَام ، ( عَلَوْتُها ) وفَرَعْتها ؛ كما في الصِّحاحِ .
( *!وذَرَّيْتُه *!تَذْرِيةً : مَدَحْتُه ) ورَفَعْتُ مِن أمْرِه وشأنِه ؛ وأَنْشَدَ الجوهرِيُّ لرُؤْبَة :
عَمْداً *!أُذرِّي حَسَبِي أن يُشْتَمَا

بهَدْرِ هَدَّارٍ يَمُجُّ البَلْغَما ( و ) *!ذَرَّيْتُ ( تُرابَ المَعْدِنِ : طَلَبْتُ ذَهَبَه ) .
وفي الصَّحاحِ : طَلَبْتُ منه الذَّهَبَ ؛ وفي نسخةٍ : فيه الذَّهَبَ .
( *!والمِذْرَوانِ ، بالكسْرِ : أَطْرافُ الأَلْيَةِ ) ، وهو نَصّ أَبي عبيدَةَ ؛ وفي الصِّحاحِ : الأَلْيَتَيْن ، ( بِلا واحِدٍ ) لَهُما .
قالَ أَبو عبيدٍ : وهو أَجْوَدُ القَوْلَيْن لأنَّه لو كانَ لهما واحِدٌ وقيلَ مِذْرَى لقيلَ في التَّثْنيةِ *!مِذْريَانِ ، لأنَّ المَقْصورَ إذا كانَ على أَرْبَعَةِ أَحْرفٍ يُثَنَّى بالياءِ على كلِّ حالٍ مِقْلىً ومِقْلَيان . ( أَو هو ) ، أَي الواحِدُ ، ( *!المِذْرَى ) ، وهو قَوْلُ أَبي عبيدَةَ نَقَلَهُ الجوهريُّ في سِياقِ كَلامِ أَبي عبيدً قالَ : والرَّانِقَةُ ناحيَتُها .
( و ) *!المِذْرَوانِ ( من الرَّأْسِ : ناحِيَتاهُ ) كالفَوْدَيْن .
( *!والمِذْرَوانِ ( من القَوْسِ : ما يَقَعُ عليها ) ، وفي الصِّحاحِ عليهما ؛ ( طَرَفُ الوَتَرِ مِن أَعْلَى وأَسْفَلَ ) ولا واحِدَ لهما .
وقالَ أَبو عَمْرو : الواحِدُ *!مِذْرَى ؛ وقالَ الهُذَليُّ :
على عَجْسِ هَتَّافَةِ المِذْرَوَيْ
نِ صَفْراءَ مُضْجَعَةٍ في الشِّمالْ ( و ) في المثَلِ : ( جاءَ ) فلانٌ ( يَنْفُضُ *!مِذْرَوَيْهِ ) : إذا جاءَ ( باغِياً مُتَهَدِّداً ) ؛ قالَ عنترَةُ يَهْجُو عُمارَةَ بنَ زيادٍ :
أَحَوْلِيَ تَنْفُضُ اسْتُكَ *!مِذْرَوَيْها
لتَقْتُلَنِي فها أَنا ذا عُمارَايُريدُ يا عُمارَةُ .
( *!واسْتَذْرَتِ المِعْزَى : اشْتَهَتِ الفَحْلَ ) ، مثْل اسْتَدَرَّتْ ؛ نقلَهُ الجوهرِيُّ .
( *!والذُّرَةُ ، كَثُبَةٍ : حَبٌّ م ) مَعْروفٌ ، ( أَصْلُها ذُرَوٌ ) ، بضمِّ ففتْحٍ ، أَو ذُرَيٌ بالياءِ والهاءُ عِوَض ؛ كما في الصِّحاحِ .
وفي التهْذيبِ : يقالُ للواحِدَةِ *!ذُرَةٌ وللجماعَةِ ذُرَةٌ ،

ويقالُ له أَرْزَن .
وقالَ ابنُ سِيدَه : وإنَّما قَضَيْنا على ما لم تَظْهر ياؤُه مِن هذا البابِ بالياءِ لكَوْنِها لاماً .
( وأَبو *!الذَّرْيِ ، كالسَّعْيِ ) ؛ وضَبَطَه الحافِظُ بكسْرِ الراءِ وتَخْفِيفِ الياءِ ؛ ( خالِدُ بنُ عبدِ الرحمانِ ) بنِ زِيادِ بنِ أنْعمَ ( الأَفْرِيقيُّ ) ، كَتَبَ عنه عَبْدُا للَّهِ بنُ يوسُفَ التنيسيّ ، وأَبوه أبو خالدٍ عبدُ الرحمانِ قاضِي أَفْرِيقِيَة أَوَّل مَوْلودٍ وُلِدَ في الإسْلامِ بها ، سَمِعَ أَباهُ وأَبا عَبْد الرحمانِ الحبليّ وبكْر بن سوادَةَ وعَبْد الرحمانِ بن رافِعٍ التَّنوخي قاضِي أَفْريقيَةَ ؛ وعنه الثَّوْريُّ وابنُ لهيعَةَ وابنُ وهبٍ ؛ تَكَلَّموا فيه ، تُوفي سنة 156 ، وقد نيف على المائَةِ ؛ وقالَ التَّرمذيُّ : رأَيْتُ البُخارِي يُقَوِّي أَمْرَه ، ويقولُ هو مُقارب الحدِيثِ ، وله قصَّة مع أَبي جَعْفرٍ المَنْصور ذَكَرها ياقوت في تَرْجمة أَفْرِيقيَةَ في مُعْجَمهِ .
( وعليُّ بنُ *!ذَرْي الحَضْرميُّ ) ، هو أَيْضاً بالضَّبْط السابقِ ، رَوَى عن زيدِ بنِ أَرْقم .
( وأَنْعَمُ بنُ ذَرْي ) بنِ محمدٍ ( الشَّعْبانيُّ ) ، هذا هو جَدُّ خالِدِ بنِ عبدِ الرحمانِ الذي قدمَ ذِكْرُه ؛ وشَعْبان لَقَبُ حسَّان بنِ عَمْرو بنِ قَيْسِ بَطْن مِن حِمْيَر ، وقد رَوَى عنه ابْنُه زيادٌ المَذْكور ؛ وسياق المصنِّفِ سياقُ مَنْ ليسَ له دربة في عِلْم النَّسَبِ ، فتأَمَّل .
( مُحدِّثونَ .
( وبِئْرُ *!ذَرْوانَ ) : جاءَ ذِكْرُها في حدِيثِ سِحر النبيِّ صلى الله عليه وسلم وهي بئْرٌ لبَني زُرَيْق ( بالمدينَةِ ) المشرَّفَةِ .
( أَو هو ذُو أَرْوانَ ، بسكونِ الرَّاءِ ) ، وقد تقدَّمتِ الإشارَةُ إليه في النونِ ؛ ( وقيلَ بتَحْرِيكِهِ أَصَحُّ ) عنْدَ المحدِّثِيْن .

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المِذْراةُ *!والمِذْرَى : الخَشَبَةُ التي *!يُذَرَّى بها ، وهي خَشَبَةٌ ذاتُ أَطْرافٍ تُنَقَّى بها الأكْداسُ .
*!والذَّرا ، بالفتْحِ : ما *!ذَرَّيْته كالنَّفَضِ اسمٌ لمَا تَنْفُضُه .
*!والذَّرا : الكِنُّ وقال الأصْمعيُّ : هو كلُّ ما اسْتَتَرْتَ به . يقالُ : أَنا في ظلِّ فلانٍ وفي *!ذَراهُ ، أَي في كَنَفِهِ وسِتْرِه ودِفْئِه .
وقالَ أَبو زيْدٍ : إنَّ فلاناً الكريمُ *!الذَّرا ، أَي الطَّبيعَة .
*!وتَذَرَّى بالحائِطِ وغيرِهِ مِن الريح والبَرْدِ *!واستَذْرى ، كِلاهُما : اسْتَكَن .
*!وتَذَرَّتِ الإِبِلُ : أَحَسَّتِ البَرْدَ فاسْتَتر بعضُها ببعضٍ ، أَو اسْتَتَرَتْ بالعِضاهِ .
وفي الصِّحاحِ : *!اسْتَذْرَيْت بالشَّجَرَةِ : اسْتَظَلَلْتُ بها وصرْتُ في دفْئِها .
*!واسْتَذْرَيْتُ بفلانٍ : الْتَجأْتُ إليه وصِرْتُ في كَنَفِه ، انتَهَى .
*!والذَّرِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ : الناقَةُ المُسْتَتَر بها عن الصَّيْدِ ؛ عن ثَعْلَب ، والدَّال أعْلَى ، وقد مَرَّ .
*!والذَّرِيُّ ، كغِنيَ : ما انْصَبَّ من الدَّمْعِ .
وقد *!أَذْرَتِ العَيْنُ الدَّمْعَ *!تُذْرِيه *!إذْراءً .
*!وأَذْرَى الشيءَ بالسَّيْفِ ضَرَبَه حتى صَرَعَهُ .
والسيفُ *!يُذْرِي ضرِيبَتَه : أَي يَرْمي بها ؛ كذا في المُحْكم ؛ وفي التهْذيبِ : به ؛ وقد يُوصَفُ به الرَّمْي من غيرِ قَطْع .
*!وذَرَّاهُ بالرُّمْح : قَلَعَهُ ؛ هذه عن كُراعٍ .
*!وأَذْرَتِ الدابَّةُ راكِبَها : صَرَعَتْه .
وطَعَنَه *!فأَذْراهُ عن فَرَسِهِ : صَرَعَهُ .
وقالَ أبو الهَيْثم : *!أَذْرَيْت الشيءَ إذا أَلْقَيْته كإلْقائِكَ الحَبّ للزَّرْعِ .
*!وذَرَوْت نابَه : كَسَرْته .
*!والذَّرْوُ *!والذَّرَى *!الذُّرِّيَّةُ ، *!وذَراهُم *!ذَرْواً : خَلَقَهُم ؛ لُغَةٌ في الهَمْزَةِ .
*!وتَذْريةُ الأكْداسِ مَعْروفَةٌ .

وقالَ أَبو زَيْدٍ : *!ذَرَّيْت الشاةَ *!تَذْرِيةً : وهو أَن تَجُزَّ صُوفَها وتَدَعَ فَوْقَ ظَهْرِها شيئاً منه لتُعْرَفَ به ؛ وذلك في الضأْنِ خاصَّةً وفي الإبِلِ ؛ نقلَهُ الجَوهرِيُّ .
ويقالُ : سَوُّوا للشَّوْلِ *!ذَرَى ، وهو أنْ يُقْلعَ الشَّجَرُ مِن العَرْفَجِ وغيرِهِ فيُوضَعُ بعضُه فوقَ بعضٍ ممَّا يلِي مَهَبّ الشمالِ يُحْظرُ به على الإِبِلِ في مَأْواها .
*!وتَذَرَّى بَني فلانٍ وتَنَصَّاهم : أَي تَزَوَّج منهم في *!الذِّرْوةِ والناصِيَةِ ؛ نقلَهُ الجوهرِيُّ عن الأصمعيّ ، أَي في أَهْلِ الشَّرَف والعَلاء .
وفي الذُّرِّيَّة أَقوالٌ ثلاثَةٌ : قيلَ : مِن ذَرَأَ اللَّهُ الخَلْقَ ، فتركَ هَمْزه نَحْو روية وبرية ؛ وقيلَ : أَصْلُه ذُرْوِيَّة وقيلَ فُعْلِيَّة من الذَّرِّ .
*!وذَرا الرِّوايَة ذَرْو الرِّيح الهَشِيم : أَي سَرَدَها .
وهو ذُو *!ذَرْوةٍ : أَي ثَرْوَةٍ ، وهي الجِدَةُ والمالُ ، وهو مِن بابِ الاعْتِقابِ لاشْتِراكِهِ في المَخْرج .
ومحمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ أَبي *!ذرة ، مُحدِّثٌ .
والحلحالُ بنُ *!ذُرَيِّ ، كُسمَيَ ، تابِعي .
وفي المَثَلِ : ما زالَ يفتلُ في *!الذروةِ والغاربِ ، يُرادُ به التَّأَنِيس وإزالَةَ النُّفُورَ .
*!وذرا إلى فلانٍ : ارْتَفَعَ وقَصَدَ ؛ ومنه قولُ سُلَيْمان بن صُرَد : ( بَلَغَنِي عن عليَ *!ذَرْوٌ مِن القَوْلِ ) أَي طَرَفُه وحَواشِيَهُ .
*!وذَرْوان : جَبَلٌ باليمنِ في مِخلافِ ريمة ، وقد صَعَدْته .
*!وذَرْوَةُ : موضعٌ في دِيارِ غَطَفانَ بأكْنافِ الحجازِ لبَني مرَّةَ بنِ عَوْفٍ ؛ قالَهُ نَصْر .
وأيْضاً : قَرْيَةٌ بمِصْرَ .

وبنُو *!ذَرْوةٍ : بَطْنٌ مِن العلويين باليَمَن مَساكِنُهم أَطْراف وادِي حبيا .
*!وذَرَّى حَبّاً : لَقَبُ رجُلٍ ذُكِرَ في ح ب ب .
وذَرى رأْسَه تَذْرِيةً : سرَّحَه ، والدَّال أَعْلَى .
*!وذَرْوَةُ بنُ جُحفَةَ : شاعِرٌ .
وعَوْفُ بنُ ذِرْوَةَ ، بالكسْرِ ، شاعِرٌ أَيْضاً .
وأَرْضٌ *!ذَروَةٌ وعروةٌ وعصمةٌ إذا كانتْ خصيبَةً خصباً يَبْقى .
*!وذَرَةُ : جِبالٌ كثيرَةٌ مُتّصلَةٌ لبَني الحارِثِ بنِ بهثَةَ بنِ سُلَيْم .
ويقالُ : *!ذَرْيٌ *!ذَرِيٌ أي دِفءٌ دَفِيءٌ .
*!وأَذْرَى الجَمَلُ : طالَتْ ذرْوَتُه .
*!والمَذْرَويةُ : الاسْتُ .
*!وأَذْرى : اسْتَعاذَ بملكٍ .
*!وذروان : سيفُ الأخْنَسِ بنِ شهابٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!ذَرَيْتُ الحبَّ ونحوَه *!ذَرْياً ، *!وذَرَتْه الرِّيحُ *!ذَرْياً ، وهي لغةٌ ، والواوُ أَعْلَى .
وفي حرفِ ابنِ مَسْعود وابنِ عبَّاس ﴿*!تَذْرِيهِ الريحُ﴾ ، *!وذَريْتُ الشيءَ : أَلْقَيْته .
وإهمالُ المصنِّفِ إيَّاها قُصُورٌ ، كيفَ وقد أَشارَ إليها الجَوهرِيُّ وغيرُهُ .

##### Türkçe

: ( Ve ( **ذَرتِ الرِّيحُ الشَّيءَ** ) **تَذْرُوه** ( **ذَرْواً** ve **أَذْرَتْهُ** ) ; bu, İbnü’l-A‘râbî’den (rivayet)dir; ( **ذَروتُه**: onu uçurdu ve onu götürdü ) .
Tehzîb’de: onu taşıdı da onu kaldırdı (tozuttu) .
Sıhâh’ta: **ذَرَوْتُه** onu uçurdum ve onu götürdüm; Evs dedi ki:
Eğer bizden bir soylu, bizim keskinliğimiz onunla **ذَرَى** ederse
Bizden başka bir soylunun azıdişi (onu) kapıp parçalar

Tehzîb’de: Ebü’l-Heysem dedi ki: **ذَرَتْهُ الرِّيحُ** onu uçurdu; ve **أَذْرَتْه**’yi “uçurdu” mânasında inkâr etti; ve dedi ki: ancak “**أَذْرَيْت** şeyi şeyden” denir: onu attın; İbn Ahmer dedi ki:
Onun bir eleği vardır, ona şiddetle estiğinde **تُذْرِي** eder
İkiz (taneli) topraktan değersiz kırıntıları

Dedi ki: mânası “düşürür ve atar”dır; elek bir şeyi kaldırmaz; ancak inceleni düşürür ve iriyi tutar.
Dedi ki: Kur’ân ve Arapların sözü bunun üzerinedir; Yüce Allah dedi ki: ﴿**والذَّارِياتِ** **ذَرْواً**﴾ yani rüzgârlar.
( **وذَرا هو بنَفْسِه** ): yani düştü; Cevherî onu nakletti.
( Ve ) **ذَرا** ( buğdayı ) **يَذْرُوها** **ذَرْواً**: ( onu rüzgârda arıttı ) ; Şemir onu İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti.
( **فتَذَرَّتْ** ) o: yani kepeğinden kurtuldu.
( Ve ) **ذَرا** ( şeyi: onu kırdı ) ayırma olmaksızın.
( Ve ) **ذَرا** ( ceylan ) **ذَرْواً**: ( hızlandı ) koşusunda; bazısı bununla genelledi.
( Ve ) **ذَرا** ( ağzı ) **ذَرْواً**: ( düştü ),
ve denildi ki: azıdişi **ذَرا** **ذَرْواً**: kırıldı.
( **وذُراوَةُ النَّبْتِ** , ötre ile ) ve avam onu fetha yapar; ( onun kurusundan ufalanıp da rüzgârın onunla uçurduğu şey.
( Ve ) ayrıca: ( **التَّذَرِّي** sırasında yemekten düşen şey ) ve Lahyânî onu buğdaya tahsis etti; Humeyd b. Sevr dedi ki:
Ve bir haberci döndü, çiy onu sular
**ذُراوَةً**; onu hızlı yürüyenler dokur

( Ve şeyden **ذَرا** eden şey ): yani düştü, ( ötre ile **الذُّرا** gibi.
( **وذُرْوَةُ** şey, ötre ve kesre ile: onun en üstü ) .
Takıyyü’ş-Şemnî Şifâ’nın şerhinde rivayet etti: onun üç vecih üzere (okunuşu) vardır; çoğulu **الذُّرا**’dır, ötre ile.
Ondan hadis: ( **غُرِّ الذُّرَا** develer getirildi ), yani hörgüçlerin beyazları.
Başka bir hadiste: ( her devenin **ذِرْوَةِ**si üzerinde bir şeytan vardır ) .
( **وتَذَرَّيْتُها** ), yani **الذَّرْوَة** ki o hörgücün en üstüdür, ( ona çıktım ) ve onun tepesine vardım; Sıhâh’ta olduğu gibi.
( **وذَرَّيْتُه** **تَذْرِيةً**: onu övdüm ) ve onun işini ve şanını yükselttim; Cevherî Ru’be’ye ait olarak inşad etti:
Kasten, sövülsün diye soyumu **أُذرِّي** ederim

Gürleyen bir gürültüyle, balgamı fışkırtır. ( Ve ) **ذَرَّيْتُ** ( maden toprağını: onun altınını aradım ) .
Sıhâh’ta: ondan altını aradım; bir nüshada: onda altını.
( **والمِذْرَوانِ** , kesre ile: kuyruğun yağlı kısmının uçları ) , bu Ebû Ubeyde’nin nassıdır; Sıhâh’ta: iki yağlı kuyruk ( **بِلا واحِدٍ** ) ikisi için tekil yoktur.
Ebû Ubeyd dedi ki: bu iki sözün daha iyisidir; çünkü eğer ikisi için bir tekil olsaydı ve **مِذْرَى** denilseydi tesniyede **مِذْريَانِ** denirdi; çünkü maksûr, dört harf üzere olunca her hâlükârda yâ ile tesniye edilir: **مِقْلىً** ve **مِقْلَيان**. ( Yahut o ) yani tekil ( **المِذْرَى** )dır; bu Ebû Ubeyde’nin sözüdür; Cevherî onu Ebû Ubeyd’in sözünün siyakında nakletti; dedi ki: ve **الرَّانِقَةُ** onun yanı (tarafı)dır.
( Ve ) **المِذْرَوانِ** ( baştan: onun iki yanı ) iki şakak gibi.
( **والمِذْرَوانِ** ( yaydan: üzerine düşen şey ) , Sıhâh’ta “üzerlerine”; ( kirişin üstten ve alttan ucu ) ve ikisi için tekil yoktur.
Ebû Amr dedi ki: tekil **مِذْرَى**’dır; Hüzeli dedi ki:
Sarı, kuzeyde yatırılmış, iki **المِذْرَوَيْ**li bir çığırtkanın sağrısı üzerinde

( Ve ) meselde: ( geldi ) falan ( **مِذْرَوَيْهِ**ni silkeler ): geldiği vakit ( azgın, tehditkâr ) olarak; Antere, Umâre b. Ziyâd’ı hicvederek dedi ki:
Çevremde mi kıçın iki **مِذْرَوَيْ**ini silkeler
Beni öldüresin diye; işte ben buradayım, Umâre

Yani: ey Umâre.
( **واسْتَذْرَتِ المِعْزَى**: erkeği arzuladı ) , **اسْتَدَرَّتْ** gibi; Cevherî onu nakletti.
( **والذُّرَةُ** , **كَثُبَةٍ** gibi: bir tane ) mâruf; ( aslı **ذُرَوٌ**dur ) ötre sonra fetha ile; yahut yâ ile **ذُرَيٌ**; ve **الهاء** ivazdır; Sıhâh’ta olduğu gibi.
Tehzîb’de: tekile **ذُرَةٌ**, cemaate **ذُرَةٌ** denir,

ve ona **أَرْزَن** denir.
İbn Sîde dedi ki: ancak bu bâbdan yâ’sı ortaya çıkmayan şeye yâ ile hükmettik; onun lâm (harfi) olması sebebiyle.
( Ebû **الذَّرْيِ** , **السَّعْيِ** gibi ); hâfız onu râ’nın kesresi ve yâ’nın tahfîfiyle ضبط etti; ( Hâlid b. Abdirrahmân ) b. Ziyâd b. En‘am ( **الأَفْرِيقيُّ** ); ondan Abdullah b. Yûsuf et-Tenîsî yazdı; ve babası Ebû Hâlid Abdirrahmân, İfrîkıyye kadısı, orada İslâm’da doğan ilk doğandır; babasını ve Ebû Abdirrahmân el-Hublî’yi ve Bekr b. Sevâde’yi ve Abdirrahmân b. Râfi‘ et-Tenûhî’yi, İfrîkıyye kadısını işitti; ondan Sevrî ve İbn Lehîa ve İbn Vehb (rivayet etti); onun hakkında konuştular; 156 yılında vefat etti; ve yüzü biraz aşmıştı; Tirmizî dedi ki: Buhârî’yi gördüm, onun işini kuvvetli sayıyor ve “hadiste mukāribdir” diyordu; ve onun Ebû Ca‘fer el-Mansûr ile bir kıssası vardır; Yâkūt onu Mu‘cem’inde İfrîkıyye tercümesinde zikretti.
( Ve Ali b. **ذَرْي** el-Hadramî ) o da önceki ضبط iledir; Zeyd b. Erkâm’dan rivayet etti.
( Ve En‘am b. ذَرْي ) b. Muhammed ( **الشَّعْبانيُّ** ); bu, zikri geçen Hâlid b. Abdirrahmân’ın dedesidir; ve Şa‘bân, Himyer’den bir batın olan Kays b. Amr b. Kays b. Hassân’ın lakabıdır; zikredilen Ziyâd oğlu ondan rivayet etmiştir; musannifin siyakı, nesep ilminde meleke sahibi olmayan kimsenin siyakıdır; öyleyse düşün.
( Muhaddisler.
( Ve **بِئْرُ ذَرْوانَ** ): Nebî’nin صلى الله عليه وسلم sihri hadîsinde onun zikri geldi; o, Benî Zurayk’a ait bir kuyudur ( Medine’de ) müşerrefe.
( Yahut o, râ’nın sükûnu ile **ذُو أَرْوانَ**dır ); ona işaret nûn maddesinde geçmişti; ( ve denildi ki: onu harekelemek daha sahîhtir ) muhaddisler katında.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**المِذْراةُ** ve **المِذْرَى**: onunla **يُذَرَّى** olunan tahta; ve o, uçları olan bir tahta olup onunla yığınlar temizlenir.

**والذَّرا**, fetih ile: **ذَرَّيْته** ettiğin şey; silkme gibi; silktiğin şeye bir isimdir.

**والذَّرا**: sığınak; ve الأصمعي dedi ki: o, kendisiyle örtündüğün her şeydir. Denilir: Ben falanın gölgesindeyim ve onun **ذَراهُ**’undayım; yani onun himayesinde, örtüsünde ve sıcaklığındayım.

Ebu Zeyd dedi ki: Şüphesiz falan, cömert **الذَّرا**’dır; yani tabiat.

Duvarla ve başkasıyla rüzgâr ve soğuktan **تَذَرَّى** etti ve **استَذْرى**; ikisi de: sığındı.

**وتَذَرَّتِ الإِبِلُ**: soğuğu hissetti de bazısı bazısıyla örtündü; yahut **العِضاهِ** ile örtündü.

Sıhah’ta: **اسْتَذْرَيْت بالشَّجَرَةِ**: onunla gölgelendim ve onun sıcaklığında oldum.

**واسْتَذْرَيْتُ بفلانٍ**: ona sığındım ve onun himayesinde oldum; bitti.

**والذَّرِيَّةُ**, **كغَنِيَّةٍ**: avdan onunla gizlenilen dişi deve; ثعلب’den; ve **الدَّال** daha üstündür; ve geçmiştir.

**والذَّرِيُّ**, **كغِنيَ**: gözyaşından akıp dökülen şey.

Ve göz, gözyaşını **أَذْرَتِ**; onu **تُذْرِيه**; **إذْراءً**.

**وأَذْرَى الشيءَ بالسَّيْفِ**: onu vurdu, ta ki onu yere serinceye kadar.

Kılıç, darbesini **يُذْرِي**: yani onunla atar; مُحْكم’de böyle; تهْذيب’de: onunla; ve kesme olmaksızın atış da bununla vasıflandırılabilir.

**وذَرَّاهُ بالرُّمْح**: onu söküp çıkardı; bu, كُراع’dan.

**وأَذْرَتِ الدابَّةُ راكِبَها**: onu yere serdi.

Onu mızrakladı da **فأَذْراهُ** atından: onu yere serdi.

Ebu’l-Heysem dedi ki: **أَذْرَيْت الشيءَ**: onu attığım zaman; ekim için tohumu atman gibi.

**وذَرَوْت نابَه**: onu kırdım.

**والذَّرْوُ** ve **الذَّرَى**: **الذُّرِّيَّةُ**; ve onları **ذَراهُم ذَرْواً**: onları yarattı; hemzede bir lugat.

**وتَذْريةُ الأكْداسِ** bilinen (meşhur)dir.

Ebu Zeyd dedi ki: **ذَرَّيْت الشاةَ تَذْرِيةً**: o, yününü kırkman ve onunla tanınsın diye sırtının üstünde ondan bir şey bırakmandır; bu, özellikle koyunda ve develerdedir; onu الجوهري nakletti.

Ve denilir: **سَوُّوا للشَّوْلِ ذَرَى**; o, **العَرْفَجِ** ve başkasından ağacın sökülmesi, sonra kuzey rüzgârının estiği tarafa yakın olan kısımdan bir kısmının bir kısmı üstüne konulmasıdır; onunla develere barınağında engel yapılır.

Falanın oğullarına **تَذَرَّى** etti ve onları **تَنَصَّاهم** etti: yani onlardan **الذِّرْوةِ** ve **الناصِيَةِ** içinde evlendi; onu الجوهري, الأصمعي’den nakletti; yani şeref ve yücelik ehli içinde.

**الذُّرِّيَّة** hakkında üç söz vardır: denildi ki: “Allah mahlûku **ذَرَأَ** etti”dendir; hemzesini, روية ve برية gibi, terk etti; ve denildi ki: aslı ذُرْوِيَّة’dir; ve denildi: الذَّرِّ’den فُعْلِيَّة’dir.

**وذَرا الرِّوايَة ذَرْو الرِّيح الهَشِيم**: yani onu ard arda dizdi (serdetti).

O, **ذُو ذَرْوةٍ**’dir: yani ثَرْوَةٍ; o da zenginlik ve maldır; bu, mahreçte ortaklığı sebebiyle الاعْتِقاب بابındandır.

Muhammed b. Abdullah b. Ebi **ذرة**: bir muhaddistir.

الحلحال b. **ذُرَيِّ**, **كُسمَيَ** gibi: tâbiîdir.

Meselde: **الذروةِ** ve **الغاربِ** içinde büküp durdu; bununla ünsiyet ettirme ve ürkmeyi giderme kastedilir.

**وذرا إلى فلانٍ**: yükseldi ve yöneldi; ondan, Süleyman b. Surad’ın sözü: (Bana Ali’den sözün **ذَرْوٌ**’u ulaştı) yani onun ucu ve kenarları.

**وذَرْوان**: Yemen’de, Rيمة mihlâfında bir dağdır; onu çıkmışımdır.

**وذَرْوَةُ**: Hicaz’ın kenarlarında, Gatafan diyarında, Avf b. Murra oğullarına ait bir yerdir; bunu نصر söyledi.

Ve ayrıca: Mısır’da bir köy.

Benu **ذَرْوةٍ**: Yemen’de علويlerden bir batın; meskenleri Hبيا vadisinin uçlarıdır.

**وذَرَّى حَبّاً**: ح ب ب’de zikredilmiş bir adamın lakabıdır.

Başını **وذَرى** etti, **تَذْرِيةً**: onu taradı; ve **الدَّال** daha üstündür.

**وذَرْوَةُ** b. Cuhfe: bir şairdir.

Avf b. **ذِرْوَةَ**, kesre ile: o da bir şairdir.

Bir yer **ذَروَةٌ** ve عروةٌ ve عصمةٌ olur; eğer kalıcı bir verimlilikle verimli ise.

**وذَرَةُ**: Süleym’den بهثَة b. el-Hâris oğullarına ait, birbirine bitişik çok dağlardır.

Ve denilir: **ذَرْيٌ ذَرِيٌ** yani sıcak, ılık.

**وأَذْرَى الجَمَلُ**: onun **ذرْوَتُه** uzadı.

**والمَذْرَويةُ**: makat.

**وأَذْرى**: bir krala sığındı.

**وذروان**: الأخنس b. Şihab’ın kılıcıdır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**ذَرَيْتُ الحبَّ** ve benzerini **ذَرْياً**; ve rüzgâr onu **ذَرَتْه ذَرْياً**; ve bu bir lugattır; ve **الواو** daha üstündür.

İbn Mesud ve İbn Abbas’ın kıraatinde: ﴿**تَذْرِيهِ الريحُ**﴾; ve **وذَريْتُ الشيءَ**: onu attım.

Müellifin onu ihmal etmesi bir kusurdur; nasıl olur ki, ona الجوهري ve başkası işaret etmişken.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذرو and ذرى

ذَرَتْهُ الرِّيحُ
1 ذَرَتْهُ الرِّيحُ ذ , (T, S, M, Msb, K,) aor. تَذْرُوهُ, (S, M, Msb,) inf. n. ذَرْوٌ; (S M, Msb, K;) and aor. تَذْرِيهِ, (S, M,) inf. n. ذَرْىٌ; (S;) and ↓ ذرّتهُ; and ↓ اذرتهُ; (M, K;) the last on the authority of IAar, but said in the T to be disallowed in this sense by AHeyth; (TA;) The wind raised it, (T, S, *) or made it to fly, (AHeyth, T, S, * M, K,) and carried it away; (S, * M, Msb, * K;) and dispersed it; (Msb;) namely, a thing, (Msb, K,) or the dust, (T, S, M,) &c. (S, M.) And accord. to IAar, one says, ذَرَتِ الرِّيحُ, and ↓ أَذْرَت, [elliptically,] meaning ذَرَتِ التُّرَابَ [i. e. The wind raised the dust, or made it to fly, &c.]. (T.) ― -b2- [Hence,] ذَرَا الرِّوَايَةَ ذَرْوَ الرِّيحِ الهَشِيمَ (assumed tropical:) He carried on the relation uninterruptedly and rapidly [like as the wind carries away the dry herbage that is broken in pieces.] (TA.) ― -b3- Hence also, ذَرَا النَّاسُ الحِنْطَةَ [The people winnowed the wheat]. (S.) You say, ذَرَوْتُ الحِنْطَةَ, (IAar, T, M, K, *) aor. أَذْرُوهَا, inf. n. ذَرْوٌ; (IAar, T;) and ↓ ذَرَّيْتُهَا; (M;) I winnowed the wheat: (M, K: *) or الطَّعَامَ ↓ ذَرَّيْتُ, inf. n. تَذْرِيَةٌ; (Msb;) and ذَرَيْتُهُ and ذَرَوْتُهُ; (T;) I cleared the wheat from its straw. (Msb.) And ذَرَوْتُهُ, (S, M,) and ذَرَيْتُهُ, but the former is more approved; and ↓ ذَرَّيْتُهُ; (M;) I made it to fly, and go away; (S, M;) namely, a thing, (S,) or grain, and the like. (M.) الأَكْدَاسِ ↓ تَذْرِيَةُ is well known [as meaning The winnowing of the heaps of grain]. (S.) And hence, (S,) ذَرَّيْتُ تُرَابَ المَعْدِنِ I sought the gold of the dust of the mine [by sifting it or winnowing it]: (S, K:) and ↓ اِذَّرَيْتُهُ signifies the same. (T and S in art. درى. [See a verse cited in the first paragraph of that art.: and see also 2 in the same art.]) ― -b4- ذَرَيْتُ الشَّىْءَ, (T,) or ↓ أَذْرَيْتُهُ, (S, TA,) accord. to AHeyth, (TA,) I threw the thing [or scattered it] like as one throws grain for sowing. (T, S, TA.) And ذَرَا الأَرْضَ He sowed the land, scattering the seed; as also ذَرَأَ الارض; but the former is said to be the more chaste. (MF and TA in art. ذرأ.) ― -b5- And ذَرَاهُمْ, inf. n. ذَرْوٌ, is a dial. var. of ذَرَأَهُمْ, meaning He [God] created them. (M.) ― -b6- ذَرَا الشَّىْءَ He broke the thing (K, TA) without separating. (TA.) And ذَرَوْتُ نَابَهُ I broke his canine tooth. (M, TA.) ― -b7- ذَرَاهُ بِالرُّمْحِ He displaced, or uprooted, him, or it, with the spear. (Kr, M.) -A2- ذَرَا, intrans., It (a thing, K, or dust, &c., M) flew up, and went away, or became carried away [by the wind]. (M, K.) ― -b2- He (a gazelle, K, or, accord. to some, any animal, TA) hastened (K, TA) in his running. (TA.) You say, مَرَّ يَذْرُو, inf. n. ذَرْوٌ, He (a man, S) passed, or went, along quickly: (S, M:) accord. to some, said particularly of a gazelle. (M.) And ذَرَا اـِلَى فُلَانٍ He rose and betook himself to such a one. (TA.) ― -b3- It (a thing) fell. (S, K.) ― -b4- ذَرَا نَابَهُ, inf. n. ذَرْوٌ, His canine tooth broke: or, as some say, fell out. (M.) And ذَرَافُوهُ, (K,) inf. n. ذَرْوٌ, (TA,) His teeth fell out from his mouth; (K TA;) as also ذَرَى, and ذَرَأَ; but the last is said to be of weak authority, or a mispronunciation. (MF and TA in art. ذرأ.)

2 ١َ٢َّ٣َ see 1, in five places. ― -b2- [Hence,] ذَرَّى رَأْسَهُ, (M, TA,) inf. n. تَذْرِيَةٌ, (TA,) He combed his head (M, TA) [so as to remove the scurf &c.], like as one winnows a thing: but دَرَّى [with the unpointed د] is of higher authority. (M.) -A2- ذَرَّيْتُهُ, namely, a sheep, inf. n. as above, I shore, or sheared, his wool, leaving somewhat thereof upon his back in order that he might be known thereby: and in like manner one says in relation to a camel. (S, M.) [See مُذَرًّى.] ― -b2- [Hence, app, or from ذِرَوْةٌ, as is indicated in what follows,] (assumed tropical:) I praised him. (IAar, M, K.) You say, فُلَانٌ يُذَرِّى فُلَانًا (assumed tropical:) Such a one exalts the state, or condition, of such a one; and praises him. (T.) A poet says,
[namely, Ru-beh, (so in the margin of one of my copies of the S,)]
عَيْدًا أُذَرِّى حَسَبِى أَنْ يُشْتَمَا
(assumed tropical:) [Purposely I praise and exalt what constitutes my grounds of pretension to respect or honour, lest it should be reviled]: (T, S, M:) as though I put it upon the ذِرْوَةٌ [q. v.] (M.)

4 أَ١ْ٢َ٣َ see 1, in three places. ― -b2- Accord. to AHeyth, this verb is not used in the sense first explained above; but one says, أَذْرَيْتُ الشَّىْءَ عَنِ الشَّىْءِ, meaning I threw down the thing from the thing: (T, TA:) or اـِذْرَآءٌ signifies the striking a thing and throwing it down: (Lth, T:) and sometimes, the throwing down without cutting. (M.) You say, ضَرَبْتُهُ بِالسَّيْفِ فَأَذْرَيْتُ رَأْسَهُ [I struck him with the sword and made his head to fall from him]. (T.) And طَعَنْتُهُ فَأَذْرَيْتُهُ عَنْ فَرَسِهِ, (T,) or عَنْ ظَهْرِ دَابَّتِهِ, (S,) i. e. [I thrust him, or pierced him, and] threw him down [from his horse, or from the back of his beast]. (T, S.) And أَذْرَتِ الدَّابَّةُ رَاكِبَهَا The beast threw down its rider. (M.) And اذرى الشَّىْءَ بِالسَّيْفِ He struck the thing with the sword so as to throw it down. (M.) And أَذْرَتِ العَيْنُ دَمْعَهَا, (S,) or الدَّمْعَ, (M,) The eye poured forth [or let fall its tears, or the tears]. (S, M.) [See also أَذْرَأَ.] -A2- اذرى said of a camel, He was, or became, tall, or long, in his ذِرْوَة [or hump]. (TA.)

تذرّت الحِنْطَةُ
5 تذرّت الحِنْطَةُ ذ The wheat was, or became, winnowed: (M, K:) or was, or became, cleared from its straw. (TA.) -A2- تذرّى بِهِ He protected, or sheltered, himself by means of it; (M, Msb;) i. e. by means of a wall, &c., from the wind and the cold; as also به ↓ استذرى. (M.) One says, تَذَرَّ مِنَ الشَّمَالِ بَذْرًى Protect, or shelter, thyself from the north wind by means of a shelter. (T.) And بِهٰذِهِ الشَّجَرَةِ ↓ اِسْتَذْرِ Shelter thyself by means of this tree: (T:) or بِالشَّجَرَةِ ↓ اِسْتَذْرَيْتُ I shaded and sheltered myself by means of the tree. (S.) And تذرّتِ الاـِبِلُ The camels protected, or sheltered, themselves from the cold, one by means of another; or by means of the [trees called] عِضَاه. (M.) And بِفُلَانٍ ↓ اِسْتَذْرَيْتُ I sought refuge with such a one, and became in his protection. (S.) And اذرى [thus I find it written, without any syll. signs, evidently for ↓ اِذَّرَى, of the measure اِفْتَعَلَ, like اِلْتَجَأَ and اِكْتَنَّ,] He sought protection by means of a king. (TA.) -A3- تذرّى السَّنَامَ, (S,) or الذِّرْوَةَ, (M, K,) He mounted upon [the hump, or the top of the hump &c.]. (S, M, K.) ― -b2- [Hence,] تَذَرَّيْتُ بَنِى فُلَانٍ وَ تَنَصَّيْتُهُمْ (assumed tropical:) I married among the ذِرْوَة and the نَاصِيَة of the sons of such a one; (As, T, * S;) i. e., among the noble and high of them: (T:) or تذرّى فِيهِمْ (assumed tropical:) He married among the ذِرْوَة of them. (M.)

8 اـِ١ْتَ٢َ٣َ see 1: -A2- and see also 5.

10 اـِسْتَ١ْ٢َ٣َ see 5, in four places. ― -b2- اِسْتَذْرَتْ, said of a she-goat, She desired the ram; (S, K;) like اِسْتَدَرَّتْ. (S.) ― -b3- And the inf. n. اِسْتِذْرَآءُ signifies The act of leaping upon a female. (KL.)

ذُرَةٌ
ذُرَةٌ ذ , originally ذُرَوٌ, (S, Msb, K,) or ذُرَىٌ, (S, M, * Msb,) the ة being a substitute (S, Msb) for the final radical letter, (Msb,) [A species of millet; the holcus sorghum of Linn.; thus called in the present day, and also, vulgarly, ذُرَة صَيْفِىّ and ذُرَةقَيْظِىّ, to distinguish it from maize, the zea mays of Linn., which is vulgarly called ذُرَةشَامِىّ and ذُرَة كِيزَان;] a species of grain; (M;) a certain grain, well known: (S, Msb, K:) the word is used as a n. un. and as a coll. n. (T.) [See مِيرَةٌ.]

ذَرْوٌ
ذَرْوٌ ذ A portion (طَرَفٌ) not completed, of a saying; as in the phrase, بَلَغَنِى عَنْهُ ذَرْوٌ مِنْ قَوْلٍ [An uncompleted portion of a saying was related to me from him]: (T, S:) or a little; a dial. var. of ذَرْءٌ [q. v.]. (M.) -A2- Also, and ↓ ذَرًى, i. q. ↓ ذُرِّيَّةٌ, (M, TA,) [respecting the derivation of which there are different opinions, explained in art. ذرأ,] i. e. Created beings: [or children, or offspring: (see art ذرأ:)] or ذَرْوٌ and ↓ ذَرًى signify the number of the ذُرِّيَّة. (M.) One says, أَنْمَى اللّٰهُ ذَرْأَكَ and ذَرْوَكَ, meaning May God increase [the number of] thine offspring. (T.) ― -b2- And ذَرْوُالنَّارِ occurs in a trad., as some relate it, instead of ذَرْءُ النَّارِ, as others relate it; meaning [either The children of the fire of Hell, agreeably with what next precedes, or] to be scattered in the fire. (S and TA in art. ذرأ.) -A3- Also, ذَرْوٌ, The curved extremity of a bow. (So in a copy of the S.)

ذَرًى
ذَرًى ذ , also written ذَرًا, (or, accord. to some copies of the S, ↓ ذُرًى,) A thing [such as dust &c.] that the wind has raised, or made to fly, and carried away: (S:) or it signifies what one has winnowed; (M;) or مَا تَذْرُوهُ [what thou winnowest, as is indicated by the context of this explanation]; like as نَفَضٌ signifies مَاتَنْفُضُهُ. (T.) ― -b2- And ذَرًى or ↓ ذُرًى (accord. to different copies of the S) Tears poured forth: (S:) or so ↓ ذَرِىٌّ [or دَمْعٌ ذَرِىٌّ]. (M, TA.) -A2- Also A shelter; (M, TA;) anything by which one is protected, or sheltered: (S, Msb:) a shelter from the cold wind, consisting of a wall, or of trees: and particularly a shelter that is made for camels such as are termed شَوْل, by pulling up trees of the kind called عَرْفَج &c. and placing them one upon another in the direction whence blows the north, or northerly, wind, in the camel's nightly resting-place. (T.) [Hence,] one says, فُلَانٌ فِى ذَرَى فُلَانٍ Such a one is in the protection of such a one. (T.) And أَنَا فِى ظِلِّ فُلَانٌ وَفِى ذَرَاهُ I am in the protection of such a one, and in his shelter. (S.) And [hence, perhaps,] اـِنَّ فُلَانًا لَكَرِيمُ الذَّرَى (assumed tropical:) Verily such a one is generous in disposition. (AZ, T.) ― -b2- Also The court, or yard, (فِنَآء,) of a house. (Har pp. 56 and 442.) -A3- see also ذَرْوٌ, in two places.

ذُرًى
ذُرًى ذ : see ذَرًى, in two places: ― -b2- and ذُرَاوَةٌ.

ذَرْوَةٌ
ذَرْوَةٌ ذ Much property; like ثَرْوَةٌ: so in the saying, هُوَ ذُو ذَرْوَةٍ [He is a possessor of much property]. (TA.) -A2- See also ذِرْوَةٌ.

ذُرْوَةٌ
ذُرْوَةٌ ذ : see what next follows.

ذِرْوَةٌ
ذِرْوَةٌ ذ and ↓ ذُرْوَةٌ The upper, or uppermost, part of a thing (S, M, Msb, K) of any kind; (M, Msb;) and so, accord. to Et-Takee Esh-Shemenee, ↓ ذَرْوَةٌ: (TA:) and particularly, of a camel's hump, (S, M,) and of the head: (M:) and a camel's hump itself: (TA:) pl. ذُرًى. (S, TA.) It is said in a trad., أَتَى بِاـِبِلٍ غُرَرِ الذُّرَى [or غُرِّ الذُّرَى?] He brought camels having white humps. (TA.) And in another trad., عَلَى ذِرْوَةِ كُلِّ بَعِيرِ شَيْطَانُ [On the hump of every camel is a devil]. (TA.) And in a prov., مَا زَالَ يَفْتِلُ فِى الذِّرْوَةِ وَالغَارِبِ [He ceased not to twist the fur of the upper part and the fore part of the hump: originating from, or occurring in, a trad., which see explained in art. غرب]: it means, (tropical:) he ceased not to render familiar, or tame, [or rather to endeavour to do so,] and to remove refractoriness. (TA.) ― -b2- [Hence,] تَزَوَّجَ مِنْهُمْ فِى الذِّرْوَةِ وَ النَّاصِيَةِ (T, M *) (assumed tropical:) He married among the noble and high of them. (T.)

ذَرِىٌّ
ذَرِىٌّ ذ : see ذَرًى. -A2- ذَرًى ذَرِىٌّ A warm shelter. (TA.)

ذَرِيَّةٌ
ذَرِيَّةٌ ذ A she-camel by means of which one conceals himself from the objects of the chase: on the authority of Th: but the more approved word is with د [i. e. دَرِيَّةٌ, or, accord. to AZ, دَرِيْئَةٌ]. (M.)

ذُرَاوَةٌ
ذُرَاوَةٌ ذ (vulgarly pronounced دَرَاوَةٌ, TA) What has become broken into small particles, (M, K,) and dried up, (M,) or of what has dried up, (K,) of a plant, or of herbage, and has been blown away by the wind. (M, K.) ― -b2- And What has fallen of, or from, corn, (M, K,) or especially wheat, (Lh, M,) in the process of winnowing. (M, K.) And What has fallen of, or from, a thing; as also ↓ ذُرًى. (M, * K.)

ذُرِّيَّةٌ
ذُرِّيَّةٌ ذ : see ذَرْوٌ.

الذَّرِيَاتٌ
الذَّرِيَاتٌ ذ [as used in the Kur li. 1] means The winds (S, Bd, Jel) raising, or making to fly, and carrying away, or dispersing, the dust &c.: (Bd, Jel:) or (assumed tropical:) the prolific women; for they scatter children: or (assumed tropical:) the causes of the scattering of the created beings, angels and others. (Bd.)

مِذْرًى
مِذْرًى ذ (S, M) and ↓ مِذْرَاةٌ (M) A wooden implement, (S, M,) or a small wooden implement, (so in one copy of the S,) having [several] ex tremities [or prongs], (S,) with which one winnows (S, M) wheat, and with which the heaps of grain are cleared [from the straw &c.]: (S) or the former word signifies the thing with which the wheat is carried to be winnowed: and the latter, the wooden implement with which one winnows. (T.) -A2- Also, the former word, The extremity of the buttock: (AO, T, M, K:) or ↓ مِذْرَوَانِ signifies the two extremities of the two buttocks; (A'Obeyd, T, S, M, K *) or the two uppermost parts of the two buttocks; (Meyd in explaining a prov. cited below;) and it has no sing.; (A'Obeyd, T, S, M, Meyd, K;) for if the sing. were مِذْرًى, the dual would be مِذْرَيَانِ. (A'Obeyd, T, S, M, Meyd.) Hence, (Meyd,) ↓ جَآءَ يَنْفُضُ مِذْرَوَيْهِ [He came shaking the two extremities, or the two uppermost parts, of his buttocks]; (S, Meyd, K;) a prov., applied to one behaving insolently (بَاغٍ), and threatening; (S, K; *) or to one threatening vainly: (Meyd, and Har p. 603:) and ↓ جَآءَ يَضْرِبُ مِذْرَوَيْهِ [He came striking. &c.]; a prov. also, applied to him who has come empty, not having accomplished that which he sought. (Har ubi suprà.) ― -b2- ↓ مِذْرَوَانِ also signifies The two sides of the head: (M, K:) or مَذَارٍ signifies the temples of the head; and the sing. is مِذْرًى; accord. to AA. (S.) ― -b3- Also, ↓ مِذْرَوَانِ, The two places, of a bow, upon which lies the string, in the upper portion and the lower: (AHn, S, M, K: *) and in this sense it has no sing.: (S:) or, accord. to AA, its sing. is مِذْرًى. (M.)

مِذْرَاةٌ
مِذْرَاةٌ ذ : see the next preceding paragraph, first sentence.

مِذْرَوَانِ
مِذْرَوَانِ ذ : see مِذْرًى, in five places.

مُذَرَّى
مُذَرَّى ذ , fem. مُذَرَّاةٌ, A sheep having a portion of its wool left unshorn between the shoulders when the rest has been shorn. (T.) [See 2.]

##### Türkçe

ذرو ve **ذرى**

**ذَرَتْهُ الرِّيحُ**
1 **ذَرَتْهُ الرِّيحُ** ذ , (T, S, M, Msb, K,) muzârîsi **تَذْرُوهُ**, (S, M, Msb,) mastarı **ذَرْوٌ**; (S M, Msb, K;) ve muzârîsi **تَذْرِيهِ**, (S, M,) mastarı **ذَرْىٌ**; (S;) ve ↓ **ذرّتهُ**; ve ↓ **اذرتهُ**; (M, K;) sonuncusu IAar rivayetine göre, fakat T’de AHeyth tarafından bu mânâda câiz görülmediği söylenmiştir; (TA;) Rüzgâr onu kaldırdı, (T, S, *) yahut onu uçurdu, (AHeyth, T, S, * M, K,) ve onu götürdü; (S, * M, Msb, * K;) ve onu dağıttı; (Msb;) yani bir şeyi, (Msb, K,) yahut tozu, (T, S, M,) vb. (S, M.) Ve IAar’a göre, **ذَرَتِ الرِّيحُ**, ve ↓ **أَذْرَت**, [hazf ile,] **ذَرَتِ التُّرَابَ** mânâsında [yani: Rüzgâr tozu kaldırdı, yahut onu uçurdu, vb.]. (T.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **ذَرَا الرِّوَايَةَ ذَرْوَ الرِّيحِ الهَشِيمَ** (farazî mecaz:) O, rivayeti kesintisiz ve hızlıca sürdürdü [tıpkı rüzgârın parçalanmış kuru otu götürmesi gibi]. (TA.) ― -b3- Bundan dolayı ayrıca, **ذَرَا النَّاسُ الحِنْطَةَ** [İnsanlar buğdayı savurdu]. (S.) Dersin ki, **ذَرَوْتُ الحِنْطَةَ**, (IAar, T, M, K, *) muzârîsi **أَذْرُوهَا**, mastarı **ذَرْوٌ**; (IAar, T;) ve ↓ **ذَرَّيْتُهَا**; (M;) Ben buğdayı savurdum: (M, K: *) yahut **الطَّعَامَ** ↓ **ذَرَّيْتُ**, mastarı **تَذْرِيَةٌ**; (Msb;) ve **ذَرَيْتُهُ** ve **ذَرَوْتُهُ**; (T;) Ben buğdayı samanından arıttım. (Msb.) Ve **ذَرَوْتُهُ**, (S, M,) ve **ذَرَيْتُهُ**, fakat birincisi daha makbuldür; ve ↓ **ذَرَّيْتُهُ**; (M;) Ben onu uçurdum ve uzaklaştırdım; (S, M;) yani bir şeyi, (S,) yahut taneyi ve benzerini. (M.) **الأَكْدَاسِ** ↓ **تَذْرِيَةُ** iyi bilinir [“tane yığınlarının savrulması” mânâsıyla]. (S.) Ve bundan dolayı, (S,) **ذَرَّيْتُ تُرَابَ المَعْدِنِ** Ben madenin tozunun altınını aradım [onu elemek yahut savurmak suretiyle]: (S, K:) ve ↓ **اِذَّرَيْتُهُ** aynı mânâyı ifade eder. (T ve S, **درى** maddesinde. [O maddenin ilk paragrafında zikredilen bir beyte bak: ve aynı maddede 2’ye de bak.]) ― -b4- **ذَرَيْتُ الشَّىْءَ**, (T,) yahut ↓ **أَذْرَيْتُهُ**, (S, TA,) AHeyth’e göre, (TA,) Ben şeyi, ekim için tane atar gibi attım [yahut saçtım]. (T, S, TA.) Ve **ذَرَا الأَرْضَ** O, toprağı ekti, tohumu saçarak; **ذَرَأَ الارض** da böyledir; fakat birincisinin daha fasih olduğu söylenir. (MF ve TA, **ذرأ** maddesinde.) ― -b5- Ve **ذَرَاهُمْ**, mastarı **ذَرْوٌ**, **ذَرَأَهُمْ**’un lehçe varyantıdır; mânâsı: O [Allah] onları yarattı. (M.) ― -b6- **ذَرَا الشَّىْءَ** O, şeyi kırdı (K, TA) ayırmadan. (TA.) Ve **ذَرَوْتُ نَابَهُ** Ben onun köpek dişini kırdım. (M, TA.) ― -b7- **ذَرَاهُ بِالرُّمْحِ** O, onu mızrakla yerinden oynattı yahut kökünden söktü. (Kr, M.) -A2- **ذَرَا**, lâzım: O (bir şey, K, yahut toz vb., M) yukarı uçtu ve uzaklaştı, yahut [rüzgârla] sürüklenir oldu. (M, K.) ― -b2- O (bir ceylan, K, yahut bazılarına göre her hayvan, TA) koşusunda acele etti. (K, TA.) Dersin ki, **مَرَّ يَذْرُو**, mastarı **ذَرْوٌ**, O (bir adam, S) hızlıca geçti yahut yürüdü: (S, M:) bazılarına göre özellikle ceylan hakkında söylenir. (M.) Ve **ذَرَا اـِلَى فُلَانٍ** O, kalktı ve falancaya yöneldi. (TA.) ― -b3- O (bir şey) düştü. (S, K.) ― -b4- **ذَرَا نَابَهُ**, mastarı **ذَرْوٌ**, Onun köpek dişi kırıldı: yahut bazılarına göre düştü. (M.) Ve **ذَرَافُوهُ**, (K,) mastarı **ذَرْوٌ**, (TA,) Onun dişleri ağzından döküldü; (K TA;) **ذَرَى**, ve **ذَرَأَ** da böyledir; fakat sonuncusunun zayıf rivayetli yahut yanlış telaffuz olduğu söylenir. (MF ve TA, **ذرأ** maddesinde.)

2 ١َ٢َّ٣َ beş yerde 1’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **ذَرَّى رَأْسَهُ**, (M, TA,) mastarı **تَذْرِيَةٌ**, (TA,) O, başını taradı (M, TA) [kepek vb. giderecek şekilde], tıpkı bir şeyi savurur gibi: fakat **دَرَّى** [noktalanmamış **د** ile] daha sağlam rivayetlidir. (M.) -A2- **ذَرَّيْتُهُ**, yani bir koyunu, mastarı yukarıdaki gibi, Ben onun yününü kırktım, sırtında bir miktarını bırakarak; bununla tanınsın diye: deve hakkında da aynı şekilde söylenir. (S, M.) [**مُذَرًّى**’ya bak.] ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre, yahut aşağıda işaret edildiği üzere **ذِرَوْةٌ**’den,] (farazî mecaz:) Ben onu övdüm. (IAar, M, K.) Dersin ki, **فُلَانٌ يُذَرِّى فُلَانًا** (farazî mecaz:) Falanca, falancanın hâlini/yönünü yüceltir; ve onu över. (T.) Bir şair der ki,
[Ru-beh, (S’nin nüshalarımın birinin kenarında böyle)]
عَيْدًا أُذَرِّى حَسَبِى أَنْ يُشْتَمَا
(farazî mecaz:) [Kınanmasın diye, saygı yahut şeref iddiamın dayanağı olan şeyi bilerek över ve yüceltirim]: (T, S, M:) sanki onu **ذِرْوَةٌ** üzerine koymuşum gibi [bk.]. (M.)

4 أَ١ْ٢َ٣َ üç yerde 1’e bak. ― -b2- AHeyth’e göre bu fiil, yukarıda ilk açıklanan mânâda kullanılmaz; fakat **أَذْرَيْتُ الشَّىْءَ عَنِ الشَّىْءِ** denir; mânâsı: Ben şeyi şeyden aşağı attım: (T, TA:) yahut **اـِذْرَآءٌ** bir şeye vurup onu aşağı atmak demektir: (Lth, T:) ve bazen, kesmeden aşağı atmak. (M.) Dersin ki, **ضَرَبْتُهُ بِالسَّيْفِ فَأَذْرَيْتُ رَأْسَهُ** [Onu kılıçla vurdum da başını ondan düşürdüm]. (T.) Ve **طَعَنْتُهُ فَأَذْرَيْتُهُ عَنْ فَرَسِهِ**, (T,) yahut **عَنْ ظَهْرِ دَابَّتِهِ**, (S,) yani [onu mızrakladım/delip] onu [atından yahut binitinin sırtından] aşağı attım. (T, S.) Ve **أَذْرَتِ الدَّابَّةُ رَاكِبَهَا** Binit, binicisini aşağı attı. (M.) Ve **اذرى الشَّىْءَ بِالسَّيْفِ** O, şeyi kılıçla vurdu da onu aşağı düşürmek üzere vurdu. (M.) Ve **أَذْرَتِ العَيْنُ دَمْعَهَا**, (S,) yahut **الدَّمْعَ**, (M,) Göz, gözyaşını [akıttı yahut] döktü. (S, M.) [**أَذْرَأَ**’ya da bak.] -A2- **اذرى**, deve hakkında: O, **ذِرْوَة**’sinde [yahut hörgücünde] uzun boylu oldu yahut uzadı. (TA.)

**تذرّت الحِنْطَةُ**
5 **تذرّت الحِنْطَةُ** ذ Buğday savrulmuş oldu yahut savrulur oldu: (M, K:) yahut samanından arınmış oldu yahut arınır oldu. (TA.) -A2- **تذرّى بِهِ** O, onunla kendini korudu yahut siperledi; (M, Msb;) yani bir duvar vb. ile rüzgârdan ve soğuktan; **به** ↓ **استذرى** da böyledir. (M.) Denir ki, **تَذَرَّ مِنَ الشَّمَالِ بَذْرًى** Kuzey rüzgârından bir siper ile korun. (T.) Ve **بِهٰذِهِ الشَّجَرَةِ** ↓ **اِسْتَذْرِ** Bu ağaçla korun: (T:) yahut **بِالشَّجَرَةِ** ↓ **اِسْتَذْرَيْتُ** Ben ağaçla gölgelendim ve korundum. (S.) Ve **تذرّتِ الاـِبِلُ** Develer soğuktan, birbirleriyle; yahut **عِضَاه** denilen [ağaçlar] ile korundular. (M.) Ve **بِفُلَانٍ** ↓ **اِسْتَذْرَيْتُ** Ben falancaya sığındım ve onun himayesinde oldum. (S.) Ve **اذرى** [böyle buluyorum; harekesiz yazılmış; açıkça ↓ **اِذَّرَى**, vezni **اِفْتَعَلَ**, **اِلْتَجَأَ** ve **اِكْتَنَّ** gibi] O, bir kral ile korunma aradı. (TA.) -A3- **تذرّى السَّنَامَ**, (S,) yahut **الذِّرْوَةَ**, (M, K,) O, [hörgücün yahut hörgücün tepesinin vb.] üzerine bindi. (S, M, K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **تَذَرَّيْتُ بَنِى فُلَانٍ وَ تَنَصَّيْتُهُمْ** (farazî mecaz:) Ben falancanın oğullarının **ذِرْوَة** ve **نَاصِيَة**’si içinde evlendim; (As, T, * S;) yani onların soyluları ve yüksekte olanları içinde: (T:) yahut **تذرّى فِيهِمْ** (farazî mecaz:) O, onların **ذِرْوَة**’si içinde evlendi. (M.)

8 اـِ١ْتَ٢َ٣َ 1’e bak: -A2- ve ayrıca 5’e de bak.

10 اـِسْتَ١ْ٢َ٣َ dört yerde 5’e bak. ― -b2- **اِسْتَذْرَتْ**, dişi keçi hakkında: O, tekeyi istedi; (S, K;) **اِسْتَدَرَّتْ** gibi. (S.) ― -b3- Ve mastar **اِسْتِذْرَآءُ** dişinin üzerine atlama fiilini ifade eder. (KL.)

**ذُرَةٌ**
**ذُرَةٌ** ذ , aslında **ذُرَوٌ**, (S, Msb, K,) yahut **ذُرَىٌ**, (S, M, * Msb,) **ة** son kök harfin yerine geçen bir bedeldir, (S, Msb) (Msb,) [bir darı türü; Linn.’in holcus sorghum’u; günümüzde bu adla anılır; ve ayrıca halk arasında, mısırdan ayırmak için **ذُرَة صَيْفِىّ** ve **ذُرَةقَيْظِىّ**; mısır ise Linn.’in zea mays’ı olup halk arasında **ذُرَةشَامِىّ** ve **ذُرَة كِيزَان** diye adlandırılır;] bir tane türü; (M;) bilinen bir tane: (S, Msb, K:) kelime hem tekil isim hem de cins isim olarak kullanılır. (T.) [**مِيرَةٌ**’ya bak.]

**ذَرْوٌ**
**ذَرْوٌ** ذ Bir sözün tamamlanmamış bir parçası (**طَرَفٌ**); şu ibarede olduğu gibi: **بَلَغَنِى عَنْهُ ذَرْوٌ مِنْ قَوْلٍ** [Bana ondan bir sözün tamamlanmamış bir parçası ulaştı]: (T, S:) yahut az bir şey; **ذَرْءٌ**’ün lehçe varyantı [bk.]. (M.) -A2- Ayrıca, ve ↓ **ذَرًى**, ↓ **ذُرِّيَّةٌ** ile aynı mânâdadır, (M, TA,) [bunun türeyişi hakkında farklı görüşler vardır; **ذرأ** maddesinde açıklanmıştır,] yani yaratılmış varlıklar: [yahut çocuklar, yahut nesil: (**ذرأ** maddesine bak:)]; yahut **ذَرْوٌ** ve ↓ **ذَرًى**, **ذُرِّيَّة**’nin sayısını ifade eder. (M.) Denir ki, **أَنْمَى اللّٰهُ ذَرْأَكَ** ve **ذَرْوَكَ**, mânâsı: Allah senin neslini çoğaltsın. (T.) ― -b2- Ve **ذَرْوُالنَّارِ** bir hadiste geçer; bazıları böyle rivayet eder; başkaları **ذَرْءُ النَّارِ** diye rivayet eder; mânâsı: [ya cehennem ateşinin çocukları, bir sonraki ifadeye uygun olarak; yahut] ateşte dağıtılmak. (S ve TA, **ذرأ** maddesinde.) -A3- Ayrıca, **ذَرْوٌ**, bir yayın eğri ucu. (S’nin bir nüshasında böyle.)

**ذَرًى**
**ذَرًى** ذ , ayrıca **ذَرًا** diye yazılır, (yahut S’nin bazı nüshalarına göre ↓ **ذُرًى**,) Rüzgârın kaldırdığı yahut uçurduğu ve götürdüğü bir şey [toz vb. gibi]: (S:) yahut savurduğun şey demektir; (M;) yahut **مَا تَذْرُوهُ** [senin savurduğun şey; bu açıklamanın bağlamının işaret ettiği üzere]; tıpkı **نَفَضٌ**’ın **مَاتَنْفُضُهُ** mânâsına gelmesi gibi. (T.) ― -b2- Ve **ذَرًى** yahut ↓ **ذُرًى** (S’nin farklı nüshalarına göre) dökülmüş gözyaşları: (S:) yahut ↓ **ذَرِىٌّ** [yahut **دَمْعٌ ذَرِىٌّ**] böyledir. (M, TA.) -A2- Ayrıca bir siper; (M, TA;) kendisiyle korunulan yahut sığınılan her şey: (S, Msb:) soğuk rüzgârdan bir siper; bir duvardan yahut ağaçlardan oluşur: ve özellikle, **شَوْل** denilen develer için yapılan bir siper; **عَرْفَج** vb. denilen türden ağaçlar sökülüp üst üste konur; kuzey yahut kuzeyli rüzgârın estiği yöne doğru, devenin gece yatma yerinde. (T.) [Bundan dolayı,] denir ki, **فُلَانٌ فِى ذَرَى فُلَانٍ** Falanca, falancanın himayesindedir. (T.) Ve **أَنَا فِى ظِلِّ فُلَانٌ وَفِى ذَرَاهُ** Ben falancanın himayesindeyim ve onun siperindeyim. (S.) Ve [bundan dolayı, belki,] **اـِنَّ فُلَانًا لَكَرِيمُ الذَّرَى** (farazî mecaz:) Şüphesiz falanca, tabiatça cömerttir. (AZ, T.) ― -b2- Ayrıca bir evin avlusu yahut bahçesi (**فِنَآء**). (Har s. 56 ve 442.) -A3- ayrıca **ذَرْوٌ**’a da bak, iki yerde.

**ذُرًى**
**ذُرًى** ذ : iki yerde **ذَرًى**’ya bak: ― -b2- ve **ذُرَاوَةٌ**’ya.

**ذَرْوَةٌ**
**ذَرْوَةٌ** ذ Çok mal; **ثَرْوَةٌ** gibi: şu sözde olduğu gibi: **هُوَ ذُو ذَرْوَةٍ** [O, çok mal sahibidir]. (TA.) -A2- ayrıca **ذِرْوَةٌ**’ya da bak.

**ذُرْوَةٌ**
**ذُرْوَةٌ** ذ : bir sonraki maddeye bak.

**ذِرْوَةٌ**
**ذِرْوَةٌ** ذ ve ↓ **ذُرْوَةٌ** Her türden bir şeyin üst kısmı yahut en üst kısmı; (S, M, Msb, K) (M, Msb;) ve Et-Takee Esh-Shemenee’ye göre, ↓ **ذَرْوَةٌ** da böyledir: (TA:) ve özellikle devenin hörgücünün, (S, M,) ve başın: (M:) ve devenin hörgücünün kendisi: (TA:) çoğulu **ذُرًى**. (S, TA.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **أَتَى بِاـِبِلٍ غُرَرِ الذُّرَى** [yahut **غُرِّ الذُّرَى?**] O, beyaz hörgüçlü develer getirdi. (TA.) Ve başka bir hadiste: **عَلَى ذِرْوَةِ كُلِّ بَعِيرِ شَيْطَانُ** [Her devenin hörgücünün üzerinde bir şeytan vardır]. (TA.) Ve bir darbımeselde: **مَا زَالَ يَفْتِلُ فِى الذِّرْوَةِ وَالغَارِبِ** [Hörgücün üst kısmında ve ön kısmında yünü büküp durdu: aslı, yahut geçtiği yer, bir hadistir; onun açıklamasına **غرب** maddesinde bak]: mânâsı, (mecaz:) o, ülfet ettirmeyi yahut ehlîleştirmeyi [daha doğrusu buna çalışmayı] ve inadı gidermeyi bırakmadı. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **تَزَوَّجَ مِنْهُمْ فِى الذِّرْوَةِ وَ النَّاصِيَةِ** (T, M *) (farazî mecaz:) O, onların soyluları ve yüksekte olanları içinde evlendi. (T.)

**ذَرِىٌّ**
**ذَرِىٌّ** ذ : **ذَرًى**’ya bak. -A2- **ذَرًى ذَرِىٌّ** Sıcak bir siper. (TA.)

**ذَرِيَّةٌ**
**ذَرِيَّةٌ** ذ Av nesnelerinden gizlenmek için kendisiyle örtünülen bir dişi deve: Th rivayetine göre; fakat daha makbul kelime **د** iledir [yani **دَرِيَّةٌ**, yahut AZ’ye göre **دَرِيْئَةٌ**]. (M.)

**ذُرَاوَةٌ**
**ذُرَاوَةٌ** ذ (halk arasında **دَرَاوَةٌ** diye telaffuz edilir, TA) Bir bitkiden yahut ottan, küçük parçalara ayrılıp kırılmış olan, (M, K,) ve kuruyup, (M,) yahut kurumuş olanın, (K,) rüzgârla uçup gitmiş kısmı. (M, K.) ― -b2- Ve savurma sırasında, ekinden, (M, K,) yahut özellikle buğdaydan, (Lh, M,) düşen şey. (M, K.) Ve bir şeyden düşen şey; ↓ **ذُرًى** da böyledir. (M, * K.)

**ذُرِّيَّةٌ**
**ذُرِّيَّةٌ** ذ : **ذَرْوٌ**’a bak.

**الذَّرِيَاتٌ**
**الذَّرِيَاتٌ** ذ [Kur’ân li. 1’de kullanıldığı üzere] tozu vb. kaldıran yahut uçuran ve götüren yahut dağıtan rüzgârlar demektir: (S, Bd, Jel:) yahut (farazî mecaz:) doğurgan kadınlar; çünkü çocukları saçarlar: yahut (farazî mecaz:) yaratılmış varlıkların dağılmasının sebepleri; melekler ve başkaları. (Bd.)

**مِذْرًى**
**مِذْرًى** ذ (S, M) ve ↓ **مِذْرَاةٌ** (M) Ahşap bir alet, (S, M,) yahut küçük bir ahşap alet, (S’nin bir nüshasında böyle,) [birkaç] uç [yahut diş] sahibi, (S,) kendisiyle buğday savrulan (S, M) ve kendisiyle tane yığınları [samandan vb.] arıtılan: (S) yahut birinci kelime, buğdayın savrulmaya taşındığı şeyi ifade eder; ikincisi ise, kendisiyle savurulan ahşap aleti. (T.) -A2- Ayrıca, birinci kelime, kalçanın ucu: (AO, T, M, K:) yahut ↓ **مِذْرَوَانِ** iki kalçanın iki ucunu ifade eder; (A'Obeyd, T, S, M, K *) yahut iki kalçanın iki en üst kısmını; (Meyd, aşağıda zikredilen bir darbımeseli açıklarken;) ve bunun tekili yoktur; (A'Obeyd, T, S, M, Meyd, K;) çünkü tekil **مِذْرًى** olsaydı, tesniyesi **مِذْرَيَانِ** olurdu. (A'Obeyd, T, S, M, Meyd.) Bundan dolayı, (Meyd,) ↓ **جَآءَ يَنْفُضُ مِذْرَوَيْهِ** [O, kalçasının iki ucunu yahut iki en üst kısmını silkeler halde geldi]; (S, Meyd, K;) bir darbımeseldir; küstahça davranan (**بَاغٍ**) ve tehdit eden kimseye uygulanır; (S, K; *) yahut boş yere tehdit edene: (Meyd, ve Har s. 603:) ve ↓ **جَآءَ يَضْرِبُ مِذْرَوَيْهِ** [O, iki ucunu vurur halde geldi]; bir darbımesel daha; aradığını elde edemeden boş gelen kimseye uygulanır. (Har, adı geçen yer.) ― -b2- ↓ **مِذْرَوَانِ** ayrıca başın iki yanını ifade eder: (M, K:) yahut **مَذَارٍ** başın şakakları demektir; tekili **مِذْرًى**’dır; AA’ya göre. (S.) ― -b3- Ayrıca, ↓ **مِذْرَوَانِ**, yayın iki yeri; kirişin üst kısımda ve alt kısımda üzerine yattığı iki yer: (AHn, S, M, K: *) ve bu mânâda tekili yoktur: (S:) yahut AA’ya göre tekili **مِذْرًى**’dır. (M.)

**مِذْرَاةٌ**
**مِذْرَاةٌ** ذ : bir önceki paragrafın ilk cümlesine bak.

**مِذْرَوَانِ**
**مِذْرَوَانِ** ذ : beş yerde **مِذْرًى**’ya bak.

**مُذَرَّى**
**مُذَرَّى** ذ , dişili **مُذَرَّاةٌ**, Omuzlar arasında, geri kalanı kırkıldığında, yününün bir kısmı kırkılmadan bırakılmış bir koyun. (T.) [2’ye bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَرَا
ذَرَا U ( n. ac. ذَرْو [ 1 ] ),
a.  Raised, scattered ( wind ).

b.  Winnowed, fanned ( wheat ).

c.  Scattered, sowed ( seed ).

d.  U ( n. ac. ذَرْو 1 ), Ran.

##### Türkçe

ذَرَا
ذَرَا U (n. ac. **ذَرْو** [1]),
a. Yükseltilmiş, savrulmuş (rüzgâr).

b. Savrulmuş, yelpazelenmiş (buğday).

c. Saçılmış, ekilmiş (tohum).

d. U (n. ac. **ذَرْو** 1), koştu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ذرو
ذَرَا - يَذْرُوْ - ذَرْوٌ - ذَرْواً - ذَارِيْ - ذَارِيَة - ذَارِيَات

ذَرَا - يَذْرُوْ + كائن + شيئاً: يباعد الأجزاء التي يتألف منها الشيء عن بعضها فيجعلها على شكل ذرات متفرقة منتشرة مبعثرة
ذَرْوٌ: اسم فعل " ذَرَا - يَذْرُوْ "
ذَرْواً: حال من " ذَرْوٌ "
ذَارِيْ: اسم فاعل صفة مشبهة من " ذَرَا - يَذْرُوْ "
ذَارِيَة : مؤنث " ذَارِيْ ": وهي كذلك فاعل مرة منه: نوع خاص مراد من الأشياء أو الكائنات التي تذرو: نوع من الريح: وهي الرياح التي " تَذْرُوْ " الهشيم
ذَارِيَات: جمع" ذاريْـة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المباعدة والتفريق والنثر بقوة وتباعد شديدين "، وهي:
نَسَفَ - يَنْسِفُ، بَثَّ - يَبُثُّ، بَعْثَرَ - يُبَعْثِرُ، نَثَرَ - يَنْثُرُ (نَثَرَ - يَنْثِرُ)، ذَرا - يَذْرُوْ، شَرَّ - يَشُرُّ
يفرق لفظاً:
ذَرَأَ - يَذْرَأُ + كائن + كائناً أو كائنات: يجعلهم يتكاثرون بالتناسل: جعل الأحياء والحياة تنتج من أصل واحد من أب وأم ثم يحدث التوالد والانتشار
ذَرَّ - يَذُرُّ + الكائن أو الشيء: يكون على شكل ذرات: يكون على شكل جزيئات ناعمة دقيقة غاية في الصغر
ذَرَا - يَذْرُوْ + كائن + شيئاً:: يباعد الأجزاء التي يتألف منها الشيء عن بعضها فيجعلها على شكل ذرات متفرقة منتشرة مبعثرة
تذروه - ذرواً ( ذرو)
 ﴿واضرب لهم مثل الحياة الدنيا كماء أنزلناه من السماء فاختلط به نبات الأرض فأصبح هشيما تذروه الرياح وكان الله على كل شيء مقتدرا(45)﴾ الكهف ﴿والذاريات ذروا (1)﴾ الذاريات
مختار الصحاح
● [ذرا] ذ ر ا: الذَّرَا بالفتح كل ما استذريت به يقال أنا في ظل فلان وفي ذَرَاه أي في كنفه وستره ودفئه و ذُرَا الشيء بالضم أعاليه الواحدة ذُرْوَةٌ بكسر الذال وضمها و ذَرَوْتُ الشيء طيرته وأذهبته وبابه عدا و الذَّارِيَاتُ الرياح و ذَرَتِ الريح التراب وغيره من باب عدا ورمى أي سفته ومنه قولهم ذَرَى الناس الحنطة و اسْتَذْرَى بالشجرة استظل بها وصار في دفئها و اسْتَذْرَى بفلان التجأ إليه وصار في كنفه و تَذْرِيةُ الأكداس معروفة و المِذْرَى خشبة ذات أطراف يُذرى بها الطعام وتُنقى بها الأكداس ومنه ذَرَّى تراب المعدن إذا طلب منه الذهب و الذُّرَةُ حب نبات يُكل ويُطحن و أَذْرَتِ العين دمعها صبته
الراغب
ذرو
- ذروة السنام وذراه: أعلاه، ومنه قيل: أنا في ذراك، أي: في أعلى مكان من جنابك.
والمذروان: طرفا الأليتين، وذرته الريح تذروه وتذريه. قال تعالى: }والذاريات ذروا﴿[الذاريات/1]، وقال:﴾تذروه الرياح﴿[الكهف/45]، والذرية أصلها: الصغار من الأولاد، وإن كان قد يقع على الصغار والكبار معا في التعارف، ويستعمل للواحد والجمع، وأصله الجمع، قال تعالى:﴾ذرية بعضها من بعض﴿[آل عمران/34]، وقال:﴾ذرية من حملنا مع نوح﴿[الإسراء/3]، وقال:﴾وآية لهم أنا حملنا ذريتهم في الفلك المشحون﴿[يس/41]، وقال:﴾إني جاعلك للناس إماما قال ومن ذريتي﴿[البقرة/124]، وفي الذرية ثلاثة أقوال: قيل هو من: ذرأ الله الخلق (انظر: الخصائص لابن جني 3/86؛ ومعاني القرآن للنحاس 1/399)، فترك همزه، نحو: روية وبرية. وقيل: أصله ذروية. وقيل: هو فعلية من الذر نحو قمرية. وقال (أبو القاسم البلخي) (تقدمت ترجمته ص 291) : قوله تعالى:﴾ولقد ذرأنا لجهنم{ [الأعراف/179]، من قولهم: ذريت الحنطة، ولم يعتبر أن الأول مهموز.
ملخص اللسان
1.     ذَرَت الريح الترابَ وغيرَه تَذْرُوه وتَذْريه ذَرْواً وذَرْياً وأَذْرَتْهُ وذَرَّتْه: أَطارَتْه وسفَتْه وأَذْهَبَتْه، وقيل: حَمَلَتْه فأَثارَتْه وأَذْرَتْه إِذا ذَرَت التُّرابَ وقد ذَرا هو نفسُه.
2.     ومعنى أَذْرَتْه قَلَعَته ورَمَتْ به،
3. ذَرَت الريحُ التُّرابَ تَذْرُوه وتَذْريه أَي طَيَّرَته؛
لسان العرب
● -    ذرا: ذَرَت الريح الترابَ وغيرَه تَذْرُوه وتَذْريه ذَرْواً وذَرْياً   وأَذْرَتْهُ وذَرَّتْه: أَطارَتْه وسفَتْه وأَذْهَبَتْه، وقيل: حَمَلَتْه   فأَثارَتْه وأَذْرَتْه إِذا ذَرَت التُّرابَ وقد ذَرا هو نفسُه. وفي حرف   ابن مسعود وابن عباس: تَذْرِيهِ الريحُ، ومعنى أَذْرَتْه قَلَعَته ورَمَتْ   به، وهما لغتان. ذَرَت الريحُ التُّرابَ تَذْرُوه وتَذْريه أَي   طَيَّرَته؛ قال ابن بري: شاهد ذَرَوْتُه بمعنى طَيَّرْتُه قول ابن   هَرْمَة:يَذْرُو حَبِيكَ البَيْضِ ذَرْواً يخْتَلي   غُلُفَ السَّواعِدِ في طِراقِ العَنْبَرِ   والعَنْبَر هنا: التُّرْس. وفي الحديث: إِنَّ الله خَلق في الجَنَّة   ريحاً من دُونِها بابٌ مُغْلَق لو فُتحَ ذلك الباب لأَذْرَتْ ما بين السماءِ   والأَرْضِ، وفي رواية: لَذَرَّت الدُّنْيا وما فيها. يقال: ذَرَتْه   الرِّيحُ وأَذْرَتْه تَذْرُوه وتُذْريه إِذا أَطارَتْه. وفي الحديث: أَن   رَجُلاً قال لأَوْلادِهِ إِذا مُتُّ فأَحْرِقُوني ثم ذَرُّوني في الرِّيحِ؛   ومنه حديث علي، كرم الله وجهه: يَذْرُو الرِّوايَةَ ذَرْوَ الريحِ   الهَشِيمَ أَي يَسْرُدُ الرِّواية كما تَنْسِفُ الريحُ هَشِيمَ   النَّبْتِ. وأَنكر أَبو الهيثم أَذْرَتْه بمعنى طَيَّرَتْه، قال: وإِنما   قيل أَذْرَيْت الشيءَ عن الشيء إِذا أَلقَيْتَه؛ وقال امرؤ القيس:   فتُذْريكَ منْ أُخْرى القَطاةِ فتَزْلَقُ   وقال ابن أَحمر يصف الريح:   لها مُنْخُلٌ تُذْري، إِذا عَصَفَتْ بِهِ   أَهابيَ سَفْسافٍ من التُّرْبِ تَوْأَمِ   قال: معناه تُسْقِطُ وتَطْرَح، قال: والمُنْخُل لا يرفَعُ شيئاً إِنما   يُسْقِط ما دقَّ ويُمْسِك ما جَلَّ، قال: والقرآن وكلام العرب على هذا.   وفي التنزيل العزيز: والذَّارِياتِ ذََرْواً؛ يعني الرِّياحَ، وقال في   موضع آخر: تَذْرُوه الرِّياحُ. وريحٌ ذارِيَةٌ: تَذْرُو التُّراب، ومن هذا   تَذْرِية الناس الحنطةَ. وأَذْرَيْتُ الشيءَ إِذا أَلْقََيْتَه مثلَ   إِلْقائِكَ الحَبَّ   للزَّرْع. ويقال للذي تُحْمَلُ به الحنطة لتُذَرَّى: المِذْرى. وذَرى   الشيءُ أَي سَقَط، وتَذْرِيَة الأَكْداسِ مَعْرُوفة. ذَرَوْت الحِنْطة   والحبَّ ونَحْوَه أَذْرُوها وذَرَّيْتُها تَذْرِيَة وذَرْواً منه: نَقَّيْتها   في الريح. وقال ابن سيده في موضع آخر: ذَرَيْتُ الحَبَّ ونحوه   وذَرَّيْته أَطَرْته وأَذْهَبْته، قال: والواو لغة وهي أَعْلى. وتَذَرَّت هي:   تَنَقَّت.   والذُّراوَةُ: ما ذُرِيَ من الشيء. والذُّراوَةُ: ما سَقَطَ من الطَّعام   عند التَّذَرِّي، وخص اللحياني به الحِنْطة؛ قال حُمَيْد بن ثوْر:   وعادَ خُبَّازٌ يُسَقِّيِه النَّدى   ذُراوَةً تَنْسِجُهُ الْهُوج الدُّرُجْ   والمِذْراة والمِذْرى: خَشَبَةٌ ذات أَطْراف، وهي الخشبة التي يُذَرَّى   بها الطَّعامُ وتُنَقَّى بها الأَكْداس،ُ، ومنه ذرَّيْتُ تراب المعدن   إِذا طَلَبْت منه الذَّهَب. والذَّرى: اسمُ ما ذَرَّيْته مثل النَّفَضِ اسم   لما تَنْفُضُه؛ قال رؤبة:   كالطَّحْن أَو أَذْرَتْ ذَرىً لم يُطْحَنِ   يعني ذَرْوَ الريح دُقاقَ التُّراب. وذَرَّى نَفَسَه: سَرَّحه كما   يُذَرَّى الشيءُ في الريح، والدَّالُ أَعْلى، وقد تقدم. والذَّرى: الكِنُّ.   والذَّرى: ما كَنَّكَ من الريح البارِدَةِ من حائِطٍ أَو شجر. يقال:   تَذَرَّى مِنَ الشّمال بذَرىً. ويقال: سَوُّوا للشَّوْل ذَرىً من البَرْدِ،   وهو أَن يُقْلَع الشجَر من العَرْفَجِ وغيره فيوضَع بعضُه فوقَ بعضٍ مما   يلي مَهَبَّ الشمالِ يُحْظَر به على الإِبل في مأْواها. ويقال: فلان في   ذَرى فلانٍ أَي في ظِلِّه. ويقال: اسْتَذْرِ بهذه الشجَرة أَي كنْ في   دِفْئها. وتَذَرَّى بالحائِط وغيرِه من البَرْدِ والرِّيحِ واسْتَذْرى،   كلاهما: اكْتَنَّ. وتَذَرَّتِ الإِبلُ واسْتَذْرَت: أَحَسَّت البَرْدَ   واسْتَتَر بعضُها ببعضٍ واسْتَتَرت بالعِضاهِ. وذَرا فلانٌ يَذْرُو أَي   مَرَّمَرّاً سريعاً، وخص بعضهم به الظبي؛ قال العجاج:   ذَارٍ إِذا لاقى العَزازَ أَحْصَفا   وذَرا نابُه ذَرْواً: انْكَسر حَدُّه، وقيل: سقط. وذَرَوْتُه أَنا أَي   طَيَّرته وأَذْهَبْته؛ قال أَوْس:   إِذا مُقْرَمٌ مِنَّا ذَرا حَدُّ نابهِ   تَخَمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ   قال ابن بري: ذَرا في البيت بمعنى كَلَّ، عند ابن الأَعرابي، قال: وقال   الأَصمعي بمعنى وقَع، فَذَرا في الوجهين غير مُتَعَدٍّ.   والذَّرِيَّةُ: الناقة التي يُسْتَتَر بها عن الصيد؛ عن ثعلب، والدال   أَعلى، وقد تقدم. واسْتَذْرَيْت بالشَّجَرة أَي استَظْلَلْت بها وصِرْتُ في   دِفئِها. الأَصمعي: الذَّرى، بالفتح، كل ما استترت به. يقال: أَنا في   ظِلِّ فلان وفي ذَراهُ أَي في كَنَفه وسِتْره ودِفْئِه. واسْتَذْرَيْتُ   بفلان أَي التَجَأْتُ إِليه وصِرْتُ في كَنَفه.   واسْتَذْرَتِ المِعْزَى أَي اشْتَهت الفَحْلَ مثل اسْتَدَرَّتْ.   والذَّرى: ما انْصَبَّ من الدَّمْع، وقد أَذْرَتِ العينُ الدّمْعَ   تُذْريه إِذْراءً وذَرىً أَي صَبَّتْه. والإِذْراءُ: ضَرْبُك الشيءَ تَرْمي   به، تقول: ضَرَبْتُه بالسيف فأَذْرَيْتُ رأْسَه، وطَعَنته فأَذْرَيْتُه عن   فَرَسه أَي صَرَعْته وأَلْقَيْته. وأَذْرَى الشيءَ بالسيف إِذا ضَرَبه   حتى يَصْرَعه. والسيفُ   يُذْرِي ضَرِيبَتَه أَي يَرْمِي بها، وقد يوصَفُ به الرَّمْي من غير   قَطْع. وذَرَّاهُ بالرُّمْحِ: قَلَعَه؛ هذه عن كراع. وأَذْرَتِ   الدابَّة راكِبَها: صَرَعَتْه.   وذِرْوَةُ كلِّ شَيءٍ وذُرْوَتُه: أَعْلاهُ، والجَمْع الذُّرَى بالضم.   وذِرْوة السَّنامِ والرأْسِ: أَشْرَفُهُما. وتَذَرَّيْت الذِّرْوة:   رَكِبْتُها وعَلَوْتها. وتَذَرَّيْت فيهم: تَزَوَّجْت في الذِّرْوة مِنْهُم.   أَبو زيد: تَذَرَّيْت بَني فلانٍ وتَنَصَّيْتهم إِذا تَزَوَّجْت منهم في   الذِّرْوة والناصية أَي في أَهل الشرف والعَلاء. وتَذَرَّيت السَّنام:   عَلَوْته وفَرَعْته. وفي حديث أَبي موسى: أُتِي رسولُ   الله، صلى الله عليه وسلم، بإِبِلٍ غُرِّ الذُّرَى   (* قوله «بابل غرّ   الذرى» هكذا في الأصل، وعبارة النهاية: أتي رسول الله، صلى الله عليه وسلم،   بنهب ابل فأمر لنا بخمس ذود غرّ الذرى أي بيض إلخ). أَي بِيض   الأَسْنِمَة سِمانها. والذُّرَى: جمع ذِرْوَةٍ، وهي أَعْلَى سَنامِ البَعِىر؛ ومنه   الحديث: على ذِرْوةِ كلِّ بعير شيطانٌ، وحديث الزُّبير: سأَلَ   عائشةَ الخُروجَ إِلى البَصْرة فأَبْتْ عليه فما زالَ   يَفْتِلُ في الذِّرْوةِ والغارِبِ حتى أَجابَتْهُ؛ جَعَلَ وبَرَ ذِرْوَة   البعير وغارِبِه مثلاً لإِزالتها عن رَأْيها، كما يُفْعَلُ بالجمل   النَّفُور إِذا أُريد تَأْنيسُه وإِزالَةُ نِفارِه. وذَرَّى الشاةَ والناقَةَ   وهو أَنْ يَجُزَّ صوفَها ووَبَرَها ويدَعَ فوقَ ظَهْرِها شيئاً تُعْرَف   به، وذلك في الإِبل والضأْن خاصة، ولا يكون في المِعْزَى، وقد ذَرَّيتها   تَذْرِيَةً. ويقال: نعجةٌ مُذَرَّاةٌ وكَبْشٌ مُذَرّىً إِذا أُخِّرَ   بَيْنَ الكَتِفين فيهما صُوفَةٌ لم تُجَزَّ؛ وقال ساعدة الهذلي:   ولا صُوارَ مُذَرَّاةٍ مَناسِجُها،   مِثْل الفَرِيدِ الذي يَجْرِي مِنَ النَّظْمِ   والذُّرَةُ: ضربٌ من الحَبِّ معروف، أَصلُه ذُرَوٌ أَو ذُرَيٌ، والهاءُ   عِوَض، يقال للواحِدَة ذُرَةٌ، والجَماعة ذُرَةٌ، ويقال له أَرْزَن   (*   قوله «ويقال له أرزن» هكذا في الأصل). وذَرَّيْتُه: مَدَحْتُه؛ عن ابن   الأَعرابي. وفلان يُذَرِّي فلاناً: وهو أَن يرفع في أَمره ويمدحه. وفلان   يُذَرِّي حَسَبَه أَي يمدحه ويَرْفَعُ من شأْنه؛ قال رؤبة:   عَمْداً أُذَرّي حَسَبِي أَن يُشْتَمَا،   لا ظَالِمَ الناس ولا مُظَلَّما   ولم أَزَلْ، عن عِرْضِ قَوْمِي، مِرْجَمَا   بِهَدْرِ هَدَّارٍ يَمُجُّ البَلْغَما   أَي أَرْفَعُ حَسَبي عن الشَّتِيمةِ. قال ابن سيده: وإِنما أََثْبَتُّ   هذا هنا لأَن الاشتقاق يُؤذِنُ بذلك كأَنِّي جعلته في الذِّرْوَةِ. وفي   حديث أَبي الزناد: كان يقول لابنه عبد الرحمن كيفَ حديثُ كذا؟ يريدُ أَن   يُذَرِّيَ منه أَي يَرْفَعَ من قَدْره ويُنَوِّهَ بذِكْرِِِِِه.   والمِذْرَى: طَرَفُ الأَلْيةِ، والرَّانِفةُ ناحيَتُها.   وقولهم: جاء فلان يَنْفُضُ مِذْرَوَيْه إِذا جاء باغِياً يَتَهَدَّدُ؛   قال عَنْتَرة يهجو عُمارةَ بنَ زِيادٍ العَبِسِي:   أَحَوْلِيَ تَنْفُضُ اسْتُكَ مِذْرَوَيْها   لِتَقْتُلْنِي؟ فهأَنذا عُمارَا   يريد: يا عُمارَةُ، وقيل: المِذْرَوَانِ أَطْرافُ الأَلْيَتَيْن ليس   لهما واحد، وهو أَجْوَدُ القولين لأَنه لو قال مِذْرَى لقيل في التثنية   مِذْرَيانِ، بالياء، للمجاورة، ولَمَا كانت بالواو في التثنية ولكنه من باب   عَقَلْتُه بِثنْيَايَيْنِ في أَنه لم يُثَنَّ على الواحد؛ قال أَبو علي:   الدليلُ على أَن الأَلف في التثنية حرف إِعراب صحة الواو في مِذْرَوانِ،   قال: أَلا ترى أَنه لو كانت الأَلف إِعراباً أَو دليلَ إِعراب وليست   مَصُوغَةً في بناء جملة الكلمة متصلةً بها اتصالَ حرف الإِعراب بما بعده، لوجب   أَن تقلب الواو ياء فقال مِذْريانِ لأَنها كانت تكون على هذا القول   طَرَفاً كلامِ مَغْزىً ومَدْعىً ومَلْهىً، فصحة الواو في مِذْرَوانِ دلالةٌ   على أَن الأَلف من جملة الكلمة، وأَنها ليست في تقدير الانفصال الذي   يكون في الإَعراب، قال: فجَرَتِ الأَلف في مِذْرَوانِ مَجْرَى الواو في   عُنْفُوانٍ وإِن اختلفت النون وهذا حسن في معناه، قال الجوهري: المقصور إِذا   كان على أَربعة أَحرف يثنى بالياء على كل حال نحو مِقْلىً ومِقْلَيانِ.   والمِذْرَوانِ: ناحيتا الرأْسِ مثل الفَوْدَيْن. ويقال: قَنَّع الشيبُ   مِذْرَوَيْه أَي جانِبَيْ رأْسه، وهما فَوْداهُ، سمِّيا مِذْرَوَينِ لأَنهما   يَذْرَيانِ أَي يَشيبَانِ. والذُّرْوةُ: هو الشيب، وقد ذَرِيَتْ   لِحْيَتُه، ثم استُعِير للمَنْكِبَيْنِ والأَلْيَتَيْن والطَّرَفَيْن. وقال   أَبو حنيفة: مِذْرَوا القَوْس المَوْضِعان اللَّذَانِ يقع عليهما الوَتَر من   أَسْفلَ وأَعْلَى؛ قال الهذلي:   على عَجْسِ هَتَّافَةِ المِذْرَوَيْـ   ـنِ،صَفْرَاءَ مُضْجَعَةٍ في الشِّمالْ   قال: وقال أَبو عمرو واحدها مِذْرىً، وقيل: لا واحدها لها، وقال الحسن   البصري: ما تَشَاءُ أَن ترى أَحدهم ينفض مِذْرَوَيْه، يقول هَأَنَذَا   فَاعْرِفُونِي. والمِذْرَوَانِ كَأَنَّهما فَرْعَا الأَلْيَتين، وقيل:   المِذْرَوَانِ طرفا كلِّ شيء، وأَراد الحسن بهما فَرْعَي المَنْكِبَيْن، يقال   ذلك للرجل إِذا جاء باغياً يَتَهَدَّدُ. والمِذْرَوَانِ: الجانِبَانِ من   كل شيء، تقول العرب: جاء فُلانٌ يَضْرِبُ أَصْدَرَيْه ويَهُزّ عِطْفَيه   ويَنْفُضُ مِذْرَوَيْه، وهما مَنْكِبَاه.   وإِنّ فلاناً لكَريمُ الذَّرَى أَي كريم الطَّبِيعَة. وذَرَا الله   الخَلْق ذَرْواً: خَلَقهم، لغة في ذَرَأَ. والذَّرْوُ والذَّرَا   والذُّرِّيَّة: الخَلْق، وقيل: الذَّرْوُ والذَّرَا عددُ الذُّرِّيَّة. الليث:   الذُّرِّيَّة تقع على الآباءِ والأَبْناءِ والأَوْلادِ والنِّسَاء. قل الله   تعالى: وآية لهم أَنَّا حملنا ذُرِّيَّتهم في الفُلْك المشحون؛ أَراد آباءهم   الذين حُمِلُوا مع نوح في السفينة. وقوله، صلى الله عليه وسلم، ورأَى في   بعض غَزَواته امرأَةً مَقْتولةً فقال: ما كانت هَذِه لتُقاتِلَ، ثم قال   للرجل: الْحَقْ خالداً فقلْ له لا تَقْتُلْ ذُرِّيَّةً ولا عَسِيفاً،   فسمَّى النساءَ ذُرِّيَّةً. ومنه حديث عمر، رضي الله عنه: جُحُّوا   بالذُّرِّيَّة لا تأْكلوا أَرزاقَها وتَذَرُوا أَرْباقَها في أَعْناقِها؛ قال أَبو   عبيد: أَراد بالذُّرِّيَّة ههنا النساءَ، قال: وذهب جماعة من أَهل   العربيَّة إِلى أَن الذُّرِّيَّةَ أَصلها الهمز، روى ذلك أَبو عبيد عن   أَصحابه، منهم أَبو عبيدة وغيره من البصريين، قال: وذهَب غيرُهم إِلى أَن أَصل   الذُّرِّيَّة فُعْلِيَّةٌ من الذَّرِّ، وكلٌّ مذكورٌ في موضعه. وقوله عز   وجل: إِنَّ الله اصطَفى آدمَ ونُوحاً وآل إِبراهيم وآلَ عِمْرانَ على   العالمين، ثم قال: ذُرِّيَّةً بعضُها من بعض؛ قال أَبو إِسحق: نصَبَ   ذُرِّيَّةً على البدلِ؛ المعنى أَنَّ الله اصطفى ذرِّيَّة بعضها من بعضٍ، قال   الأَزهري: فقد دخلَ فيها الآباءُ والأَبْناءُ، قال أَبو إِسحق: وجائز أَن   تُنْصَب ذريةً على الحال؛ المعنى اصطفاهم في حال كون بعضهم من بعض. وقوله   عز وجل: أَلْحَقْنا بهم ذُرِّيَّاتِهِم؛ يريد أَولادَهُم الصغار.   وأَتانا ذَرْوٌ من خَبَرٍ: وهو اليسيرُ منه، لغة في ذَرْءٍ. وفي حديث   سليمان بن صُرَد: قال لعليّ، كرم الله وجهه: بلغني عن أَمير المؤمنين   ذَرْوٌ من قول تَشَذَّرَ لي فيه بالوَعِيد فسِرْتُ إِليه جواداً؛ ذَرْوٌ من   قَوْلٍ أَي طَرَفٌ منه ولم يتكامل. قال ابن الأَثير: الذَّرْوُ من الحديث   ما ارتفعَ إِليك وتَرامى من حواشيه وأَطرافِه، من قولهم ذَرا لي فلان أَي   ارتفَع وقصَد؛ قال ابن بري: ومنه قول أَبي أُنَيْسٍ حليف بَني زُهْرة   واسمه مَوْهَبُ بنُ رياح:   أَتاني عَنْ سُهَيْلٍ ذَرْوُ قَوْلٍ   فأَيْقَظَني، وما بي مِنْ رُقادِ   وذَرْوة: موضع. وذَرِيَّات: موضع؛ قال القتال الكِلابي:   سقى اللهُ ما بينَ الرِّجامِ وغُمْرَةٍ،   وبئْرِ ذَرِيَّاتٍ بهِنَّ جَنِينُ   نَجاءَ الثُّرَيَّا، كُلَّما ناءَ كْوكَبٌ،   أَهلَّ يَسِحُّ الماءَ فيه دُجُونُ   وفي الحديث: أَوَّلُ الثلاثةِ يدخُلونَ النارَ منهم ذو ذَرْوةٍ لا   يُعْطِي حَقَّ اللهِ من ماله أَي ذُو ثَرْوةٍ وهي الجِدَةُ والمالُ، وهو من   باب الاعتقاب لاشتراكهما في المخرج.   وذِرْوَةُ: اسم أَرضٍ بالبادية. وذِرْوة الصَّمَّان: عالِيَتُها.   وذَرْوَةُ: اسم رجل. وبئر ذَرْوانَ، بفتح الذال وسكون الراء: بئْر لبَني   زُرَيْق بالمدينة. وفي حديث سِحْرِ النبي، صلى الله عليه وسلم: بئر ذَرْوانَ؛   قال ابن الأَثير: وهو بتقديم الراء على الواو موضع بينَ قُدَيْدٍ   والجُحْفَة. وذَرْوَةُ بن حُجْفة: من شعرائهم. وعَوْفُ بنُ ذِرْوة، بكسر الذال:   من شُعرائِهِم. وذَرَّى حَبّاً: اسم رجل؛ قال ابن سيده: يكون من الواو   ويكون من الياء. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: ولتأْلَمُنَّ النَّوْمَ   على الصوف الأَذْرِيِّ كما يَأْلَم أَحدُكم النومَ على حَسَكِ   السَّعْدانِ؛ قال المبرد: الأَذْرِيّ منسوب إِلى أَذْرَبيجانَ، وكذلك تقول العرب،   قال الشماخ:   تَذَكَّرْتُها وَهْناً، وقَدْ حالَ دُونَها   قُرى أَذَرْبيجانَ المسالِحُ والجالُ   قال: هذه مواضع كلها.
مقاييس اللغة:
(ذرو)  الذال والراء والحرف المعتل أصلان: أحدهما الشَّيءُ يُشرِف على الشَّيء ويُظِلّه، والآخر الشَّيء يتساقط متفرّقاً.
فالذُِّروة: أعْلَى السَّنامِ وغيره، والجمع ذُرىً. والذَّرَا: كلُّ شيءٍ استترْتَ به. تقول: أنا في ظِلِّ فُلانٍ، أي ذَرَاه. والمِذْرَوَانِ: أطراف الأَلْيَتَينِ؛ لأنّهما يُشرفان على [ما] بينَهما.
وأما الآخر فيقول: ذَرَا نابُ الجَمَل، إذا انكسَرَ حدُّه. قال أوسٌ:
إذا مْقَرَمٌ منَّا ذَرا حَدُّ نابِهِ *** تخمَّطَ فينا نابُ آخَرَ مُقْرَمِ([6])
ومن الباب ذَرَت الرِّيحُ الشَّيءَ تَذْرُوه. والذَّرَا: اسمٌ لما ذَرَتْهُ الرِّيح.ويقال* أذْرَت العينُ دمْعَها تُذْريه. وأَذْرَيْتُ الرّجُلَ عن فرَسه: رميتُه. ويقال إنَّ الذَّرَى اسمٌ لما صُبّ من الدّمع.
ومن الباب قولُهم: بلَغنِي عنه ذَرْوٌ مِن قولٍ، وذلك ما يُساقِطُه من أطراف كلامه غيرَ متكامِل.
القاموس المحيط:
ذَرَتِ الرِّيحُ الشيءَ ذَرْواً، وأذْرَتْهُ وذَرَّتْهُ أطارَتْهُ، وأذْهَبَتْه، وذرا هو بنَفْسِه، و الحِنْطَةَ نَقَّاها في الريحِ، فتَذَرَّتْ، و الشيءَ كَسَرَهُ، و الظَّبْيُ أسْرَعَ، و فُوهُ سَقَطَ. وذُراوَةُ النَّبْتِ، بالضم ما ارْفَتَّ من يابِسِه فطارتْ به الريحُ، وما سَقَطَ من الطعامِ عند التَّذَرِّي، وما ذَرا من الشيءِ، كالذُّرَى، بالضم. وذُِرْوَةُ الشيءِ، بالضم والكسر أعْلاهُ. وتَذَرَّيْتُها عَلَوْتُها. وذَرَّيْتُه تَذْرِيَةً مَدَحْتُه، و تُرابَ المَعْدِنِ طَلَبْتُ ذَهَبَه. والمِذْرَوانِ، بالكسر أطْراف الأَلْيَةِ، بِلا واحِدٍ، أو هو المِذْرَى، و من الرأسِ ناحِيَتاهُ، و من القَوْسِ ما يَقَعُ عليها طَرَفُ الوَتَرِ من أعْلَى وأسْفَلَ. وجاءَ يَنْفُضُ مِذْرَوَيْهِ باغِياً مُتَهَدِّداً. واسْتَذْرَتِ المِعْزَى اشْتَهَتِ الفَحْلَ.
والذُّرَةُ، كثُبَةٍ: حَبٌّ م، أصْلُها: ذُرَوٌ. وأبو الذَّرْيِ، كالسَّعْيِ: خالِدُ بنُ عبدِ الرحمنِ الإِفْرِيقِيُّ، وعليُّ بنُ ذَرْي الحَضْرَمِيُّ، وأنْعَمُ بنُ ذَرْيٍ الشَّعْبانِيُّ: محدِّثونَ. وبِئْرُ ذَرْوانَ: بالمدينةِ، أو هو ذُو أرْوانَ، بسكونِ الراءِ، وقيلَ: بتَحْرِيكِهِ أصَحُّ.
تاج العروس:
( ذرت الريح الشئ ) تذروه ( ذروا وأذرته ) وهذه عن ابن الاعرابي ( وذرته أطارته وأذهبته ) وفى التهذيب حملته فأثارته وفى الصحاح ذروته طيرته وأذهبته قال أوس إذا مقرم منا ذرى حدنا به * تخمط مناناب آخر مقرم وفى التهذيب قال أبو الهيثم ذرته الريح طيرته وأنكر أذرته بمعنى طيرته وقال انما يقال أذريت الشئ عن الشئ القيته قال ابن أحمر لها منخل تذرى إذا عصفت به * أهابي سفساف من الترب توأم قال ومعناه تسقط وتطرح والمنخل لا يرفع شيأ انما يسقط مادق ويمسك ماجل قال والقرآن وكلام العرب على هذا قال تعالى والذاريات ذروا أي الرياح ( وذرا هو بنفسه ) أي سقط نقله الجوهرى ( و ) ذرا ( الحنطة ) يذروها ذروا ( نقاها في الريح ) رواه شمر عن ابن الاعرابي ( فتذرت ) هي أي تخلصت من تبنها ( و ) ذرا ( الشئ كسره ) من غير ابانة ( و ) ذرا ( الظبى ) ذروا ( أسرع ) في عدوه وعم به بعضهم ( و ) ذرا ( فوه ) ذروا ( سقط ) وقيل ذرانا به ذروا انكسر ( وذراوة النبت بالضم ) والعامة تفتحه ( ما ارفت من يابسه فطارت به الريح و ) أيضا ( ما سقط من الطعام عند التذرى ) وخص اللحيانى به الحنطة قال حميد بن ثور وعاد خبار يسقيه الندى * ذراوة تنسجه الهوج الدرج ( وما ذرا من الشئ ) أي سقط ( كالذرا بالضم وذروة الشئ بالضم والكسر أعلاه ) وروى التقى الشمنى في شرح الشفاء انه يثلث والجمع الذرا بالضم ومنه الحديث أتى بابل غر الذرا أي بيض الاسنمة وفى حديث آخر على ذروة كل بعير شيطان ( وتذريتها ) أي الذروة وهى أعلى السنام ( علوتها ) وفرعتها كما في الصحاح ( وذريته تذرية مدحته ) ورفعت من أمره وشأنه وأنشد الجوهرى لرؤبة
عمدا أذرى حسبى ان يشتما * بهدر هدار يمحج البلغما ( و ) ذريت ( تراب المعدن طلبت ذهبه ) وفى الصحاح طلبت منه الذهب وفى نسخة فيه الذهب ( والمذروان بالكسر أطراف الالية )
وهو نص أبى عبيدة وفى الصحاح الاليتين ( بلا واحد ) لهما قال أبو عبيد وهو أجود القولين لانه لو كان لهما واحد وقيل مذرى لقيل في التثنية مذريان لان المقصور إذا كان على أربعة أحرف يثنى بالياء على كل حال نحو مقلى ومقليان ( أو هو ) أي الواحد ( المذرى ) وهو قول أبى عبيدة نقله الجوهرى في سياق كلام أبى عبيد قال والرانفة ناحيتها ( و ) المذروان ( من الرأس ناحيتاه ) كالفودين والمذروان ( من القوس ما يقع عليها ) وفى الصحاح عليهما ( طرف الوتر من أعلى وأسفل ) ولا واحد لهما وقال أبو عمرو الواحد مذرى وقال الهذلى على عجس هتافة المذروي * ن صفراء مضجعة في الشمال ( و ) في المثل ( جاء ) فلان ( ينفض مذرويه ) إذا جاء ( باغيا متهددا ) قال عنترة يهجو عمارة بن زياد أحولى تنفض استك مذرويها * لتقتلني فها أنا ذا عمارا يريد يا عمارة ( واستذرت المعزى اشتهت الفحل ) مثل استدرت نقله الجوهرى ( والذرة كثبة حب م ) معروف ( أصلها ذرو ) بضم ففتح أو ذرى بالياء والهاء عرض كما في الصحاح وفى التهذيب يقال للواحدة ذرة وللجماعة ذرة ويقال له ارزن وقال ابن سيده وانما قضينا على ما لم تظهر ياؤه من هذا الباب بالياء لكونها لاما ( وأبو الذرى كالسعي ) وضبطه الحافظ بكسر الراء وتخفيف الياء ( خالد بن عبد الرحمن ) بن زياد بن أنعم ( الافريقى ) كتب عنه عبد الله بن يوسف التنيسى وأبوه أبو خالد عبد الرحمن قاضى افريقية أول مولود ولد في الاسلام بها سمع أباه وأبا عبد الرحمن الحبلى وبكر بن سوادة وعبد الرحمن بن رافع التنوخى قاضى افريقية وعنه الثوري وابن لهيعة وابن وهب تكلموا فيه توفى سنة 156 وقد نيف على المائة وقال الترمذي رأيت البخاري يقوى أمره ويقول هو مقارب الحديث وله قصة مع أبى جعفر المنصور ذكرها ياقوت في ترجمة افريقية في معجمه ( وعلى بن ذرى الحضرمي ) هو أيضا بالضبط السابق روى عن زيد بن أرقم ( وأنعم بن ذرى ) بن محمد ( الشعبانى ) هذا هو جد خالد بن عبد الرحمن الذى قدم ذكره وشعبان لقب حسان بن عمرو بن قيس بطن من حمير وقد روى عنه ابنه زياد المذكور وسياق المصنف سياق من ليس له دربة في علم النسب فتأمل ( محدثون وبئر ذروان ) جاء ذكرها في حديث سحر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم وهى بئر لبنى ذريق ( بالمدينة ) المشرفة ( أو هو ذو أروان بسكون الراء ) وقد تقدمت الاشارة إليه في النون ( وقيل بتحريكه أصح ) عند المحدثين * ومما يستدرك عليه المذراة والمذرى الخشبة التى يذرى بها وهى خشبة ذات أطراف تنقى بها الاكداس والذرا بالفتح ما ذريته كالنفض اسم لما تنفضه والذرا الكن وقال الاصمعي هو كل ما استترت به يقال أنا في ظل فلان وفى ذراء أي في كنفه وستره ودفئه وقال أبو زيد ان فلانا لكريم الذرا أي الطبيعة وتذرى بالحائط وغيره من الريح والبرد واستذرى كلاهما استكن وتذرت الابل أحست البرد فاستتر بعضها ببعض أو استترت بالعضاه وفى الصحاح استذريت بالشجرة استظلت بها وصرت في دفئها واستذريت بفلان التجات إليه وصرت في كنفه انتهى والذرية كغنية الناقة المستتر بها عن الصيد عن ثعلب والدال أعلى وقد مر والذرى كغنى ما انصب من الدمع وقد أذرت العين الدمع تذريه اذراء وأذرى الشئ بالسيف ضربه حتى صرعه والسيف يذرى ضريبته أي يرمى بها كذا في المحكم وفى التهذيب به وقد يوصف به الرمى من غير قطع وذراء بالرمح قلعه هذه عن كراع وأذرت الدابة راكبها صرعته وطعنه فاذراه عن فرسه صرعه وقال أبو الهيثم اذريت الشئ إذا ألقيته كالقائك الحب للزرع وذروت نابه كسرته والذرو والذرى الذرية وذراهم ذروا خلقهم لغة في الهمزة وتذرية الاكداس معروفة وقال أبو زيد ذريت الشاة تذرية وهو ان تجز صوفها وتدع فوق ظهرها شيا منه لتعرف به وذلك في الضان خاصة وفى الابل نقله الجوهرى ويقال سور اللشول ذرى وهو ان يقلع الشجر من العرفج وغيره فيوضع بعضه فوق بعض مما يلى مهب الشمال يحظر به على الابل في ماواها وتذرى بنى فلان وتنصاهم أي تزوج منهم في الذروة والناصية نقله الجوهرى عن الاصمعي أي في أهل الشرف والعلاء وفى الذرية أقولا ثلاثة قيل من ذرأ الله الخلق فترك همزه نحو روية وبرية وقيل أصله ذروية وقيل فعلية من الذرو ذرا الرواية ذروا الريح الهشيم أي سردها وهو ذو ذروة أي ثروة وهى الجدة والمال وهو من باب الاعتقاب لاشتراكه في المخرج ومحمد بن عبد الله بن أبى ذرة محدث والحلحال بن ذرى كسمى تابعي وفى المثل ما زال يقتل في الذروة والغرب يراد به التأنيس وازالة النفور وذرا الى فلان ارتفع وقصد ومنه قول سليمن بن صرد بلغني عن على ذرو من القول أي طرفه وحواشيه وذروان جبل باليمن في مخلاف ريمة وقد صعدته وذروة موضع في ديار غطفان باكناف الحجاز لبنى مرة بن عوف قاله نصر وأيضا قرية بمصر وبنو ذروة بطن من العلويين باليمن ما كنهم أطراف وادى حبيا وذرى حبا لقب رجل ذكر في
ح ب ب وذرى رأسه تذرية سرحه والدال أعلى وذروة بن حجفه شاعر وعوف بن ذروة بالكسر شاعر أيضا وأرض ذروة وعروة وعصمة إذا كانت خصيبة خصبا يبقى وذره جبال كثيرة متصلة لبنى الحرث بن بهثة بن سليم ويقال ذرى ذرى أي دف ء دفئ واذرى الجمل طالت ذروته والمذروية الاست واذرى استعاذ بملك وذروان سيف الاخنس ابن شهاب * ومما يستدرك عليه ذريت الحب ونحوه ذريا وذرته الريح ذريا وهى لغة والواو أعلى وفى حرف ابن مسعود وابن عباس تذريه الريح وذريت الشئ ألقيته
واهمال المصنف اياها قصور كيف وقد أشار إليها الجوهرى وغيره

_Türkçe çeviri henüz yok_
