# ذرو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذرو

: ( و ( *!ذَرتِ الرِّيحُ الشَّيءَ ) *!تَذْرُوه ( *!ذَرْواً *!وأَذْرَتْهُ ) ؛ وهذه عن ابنِ الأعرابيِّ ؛ ( *!ذَروتُه : أَطارَتْهُ وأَذْهَبَتْهُ ) .
وفي التَّهْذيبِ : حَمَلَتْه فأَثارَتْهُ .
وفي الصِّحاحِ : ذَرَوْتُه طَيَّرْتُه وأَذْهَبْته ؛ قالَ أَوْسُ :
إذا مُقْرَمٌ مِنَّا *!ذَرَى حَدُّنا بِهِ
تَخَمَّطَ مِنَّا نابُ آخَرَ مُقْرَمِوفي التَّهذيبِ : قالَ أَبو الهَيْثم : *!ذَرَتْهُ الرِّيحُ طَيَّرَتْه ؛ وأَنْكَرَ *!أَذْرَتْه بمعْنَى طَيَّرَتْه ؛ وقالَ : إنَّما يقالُ *!أَذْرَيْت الشيءَ عن الشيءِ أَلْقَيْتَه ؛ قالَ ابنُ أَحْمر :
لها مُنْخُلٌ *!تُذْرِي إذا عَصَفَتْ به
أَهابيَ سَفْسافٍ من التُّرْبِ تَوْأمِ

قالَ : ومَعْناهُ تُسْقِطُ وتَطْرَح ، والمُنْخُلُ لا يرْفَعُ شيئاً إنَّما يُسْقِط ما دَقَّ ويُمْسِكُ ما جَلَّ .
قالَ : والقُرْآنُ وكَلامُ العَرَبِ على هذا ؛ قالَ تعالى : ﴿*!والذَّارِياتِ *!ذَرْواً﴾ ، أَي الرِّياح .
( *!وذَرا هو بنَفْسِه ) : أَي سَقَطَ ؛ نَقَلَهُ الجوهرِيُّ .
( و ) *!ذَرا ( الحِنْطَةَ ) *!يَذْرُوها *!ذَرْواً : ( نَقَّاها في الرِّيح ) ، رَواهُ شمِرٌ عن ابنِ الأعرابيّ .
( فتَذَرَّتْ ) هي : أَي تَخَلَّصَتْ مِن تبينها .
( و ) *!ذَرا ( الشَّيءَ : كَسَرَهُ ) مِن غيرِ إبانَةٍ .
( و ) ذَرا ( الظَّبْيُ ) *!ذَرْواً : ( أَسْرَعَ ) في عَدْوِهِ ؛ وعَمَّ به بعضُهم .
( و ) ذَرا ( فُوهُ ) ذَرْواً : ( سَقَطَ ) ،
وقيلَ : ذَرا نابُه ذَرْواً : انْكَسَرَ .
( *!وذُراوَةُ النَّبْتِ ، بالضَّمِّ ) والعامَّة تَفْتَحُه ؛ ( ما ارْفَتَّ من يابِسِه فطارَتْ به الرِّيحُ .
( و ) أَيْضاً : ( ما سَقَطَ من الطَّعامِ عنْدَ التَّذَرِّي ) وخَصّ اللَّحْياني به الحِنْطَةَ ؛ قالَ حُمَيْد بنُ ثورٍ :
وعادَ خُبَّارٌ يُسَقِّيهِ النَّدَى
*!ذُراوَةً تَنْسِجُهُ الهُوج الدُّرُجْ ( وما *!ذَرا مِن الشيءِ ) : أي سَقَطَ ، ( *!كالذُّرا بالضمِّ .
( *!وذُرْوَةُ الشَّيءُ ، بالضَّمِّ والكسْرِ : أَعْلاهُ ) .
ورَوَى التَّقيُّ الشمني في شرْحِ الشَّفاءِ : أنَّه يُثَلَّثُ ، والجَمْعُ *!الذُّرا ، بالضمِّ .
ومنه الحدِيثُ : ( أُتي بإبِلٍ غُرِّ الذُّرَا ) ، أَي بيض الأَسْمِنَمَةِ .
وفي حدِيثٍ آخر : ( على *!ذِرْوَةِ كلِّ بَعيرٍ شَيْطانٌ ) .
( *!وتَذَرَّيْتُها ) ، أَي *!الذَّرْوَة وهي أعْلَى السَّنَام ، ( عَلَوْتُها ) وفَرَعْتها ؛ كما في الصِّحاحِ .
( *!وذَرَّيْتُه *!تَذْرِيةً : مَدَحْتُه ) ورَفَعْتُ مِن أمْرِه وشأنِه ؛ وأَنْشَدَ الجوهرِيُّ لرُؤْبَة :
عَمْداً *!أُذرِّي حَسَبِي أن يُشْتَمَا

بهَدْرِ هَدَّارٍ يَمُجُّ البَلْغَما ( و ) *!ذَرَّيْتُ ( تُرابَ المَعْدِنِ : طَلَبْتُ ذَهَبَه ) .
وفي الصَّحاحِ : طَلَبْتُ منه الذَّهَبَ ؛ وفي نسخةٍ : فيه الذَّهَبَ .
( *!والمِذْرَوانِ ، بالكسْرِ : أَطْرافُ الأَلْيَةِ ) ، وهو نَصّ أَبي عبيدَةَ ؛ وفي الصِّحاحِ : الأَلْيَتَيْن ، ( بِلا واحِدٍ ) لَهُما .
قالَ أَبو عبيدٍ : وهو أَجْوَدُ القَوْلَيْن لأنَّه لو كانَ لهما واحِدٌ وقيلَ مِذْرَى لقيلَ في التَّثْنيةِ *!مِذْريَانِ ، لأنَّ المَقْصورَ إذا كانَ على أَرْبَعَةِ أَحْرفٍ يُثَنَّى بالياءِ على كلِّ حالٍ مِقْلىً ومِقْلَيان . ( أَو هو ) ، أَي الواحِدُ ، ( *!المِذْرَى ) ، وهو قَوْلُ أَبي عبيدَةَ نَقَلَهُ الجوهريُّ في سِياقِ كَلامِ أَبي عبيدً قالَ : والرَّانِقَةُ ناحيَتُها .
( و ) *!المِذْرَوانِ ( من الرَّأْسِ : ناحِيَتاهُ ) كالفَوْدَيْن .
( *!والمِذْرَوانِ ( من القَوْسِ : ما يَقَعُ عليها ) ، وفي الصِّحاحِ عليهما ؛ ( طَرَفُ الوَتَرِ مِن أَعْلَى وأَسْفَلَ ) ولا واحِدَ لهما .
وقالَ أَبو عَمْرو : الواحِدُ *!مِذْرَى ؛ وقالَ الهُذَليُّ :
على عَجْسِ هَتَّافَةِ المِذْرَوَيْ
نِ صَفْراءَ مُضْجَعَةٍ في الشِّمالْ ( و ) في المثَلِ : ( جاءَ ) فلانٌ ( يَنْفُضُ *!مِذْرَوَيْهِ ) : إذا جاءَ ( باغِياً مُتَهَدِّداً ) ؛ قالَ عنترَةُ يَهْجُو عُمارَةَ بنَ زيادٍ :
أَحَوْلِيَ تَنْفُضُ اسْتُكَ *!مِذْرَوَيْها
لتَقْتُلَنِي فها أَنا ذا عُمارَايُريدُ يا عُمارَةُ .
( *!واسْتَذْرَتِ المِعْزَى : اشْتَهَتِ الفَحْلَ ) ، مثْل اسْتَدَرَّتْ ؛ نقلَهُ الجوهرِيُّ .
( *!والذُّرَةُ ، كَثُبَةٍ : حَبٌّ م ) مَعْروفٌ ، ( أَصْلُها ذُرَوٌ ) ، بضمِّ ففتْحٍ ، أَو ذُرَيٌ بالياءِ والهاءُ عِوَض ؛ كما في الصِّحاحِ .
وفي التهْذيبِ : يقالُ للواحِدَةِ *!ذُرَةٌ وللجماعَةِ ذُرَةٌ ،

ويقالُ له أَرْزَن .
وقالَ ابنُ سِيدَه : وإنَّما قَضَيْنا على ما لم تَظْهر ياؤُه مِن هذا البابِ بالياءِ لكَوْنِها لاماً .
( وأَبو *!الذَّرْيِ ، كالسَّعْيِ ) ؛ وضَبَطَه الحافِظُ بكسْرِ الراءِ وتَخْفِيفِ الياءِ ؛ ( خالِدُ بنُ عبدِ الرحمانِ ) بنِ زِيادِ بنِ أنْعمَ ( الأَفْرِيقيُّ ) ، كَتَبَ عنه عَبْدُا للَّهِ بنُ يوسُفَ التنيسيّ ، وأَبوه أبو خالدٍ عبدُ الرحمانِ قاضِي أَفْرِيقِيَة أَوَّل مَوْلودٍ وُلِدَ في الإسْلامِ بها ، سَمِعَ أَباهُ وأَبا عَبْد الرحمانِ الحبليّ وبكْر بن سوادَةَ وعَبْد الرحمانِ بن رافِعٍ التَّنوخي قاضِي أَفْريقيَةَ ؛ وعنه الثَّوْريُّ وابنُ لهيعَةَ وابنُ وهبٍ ؛ تَكَلَّموا فيه ، تُوفي سنة 156 ، وقد نيف على المائَةِ ؛ وقالَ التَّرمذيُّ : رأَيْتُ البُخارِي يُقَوِّي أَمْرَه ، ويقولُ هو مُقارب الحدِيثِ ، وله قصَّة مع أَبي جَعْفرٍ المَنْصور ذَكَرها ياقوت في تَرْجمة أَفْرِيقيَةَ في مُعْجَمهِ .
( وعليُّ بنُ *!ذَرْي الحَضْرميُّ ) ، هو أَيْضاً بالضَّبْط السابقِ ، رَوَى عن زيدِ بنِ أَرْقم .
( وأَنْعَمُ بنُ ذَرْي ) بنِ محمدٍ ( الشَّعْبانيُّ ) ، هذا هو جَدُّ خالِدِ بنِ عبدِ الرحمانِ الذي قدمَ ذِكْرُه ؛ وشَعْبان لَقَبُ حسَّان بنِ عَمْرو بنِ قَيْسِ بَطْن مِن حِمْيَر ، وقد رَوَى عنه ابْنُه زيادٌ المَذْكور ؛ وسياق المصنِّفِ سياقُ مَنْ ليسَ له دربة في عِلْم النَّسَبِ ، فتأَمَّل .
( مُحدِّثونَ .
( وبِئْرُ *!ذَرْوانَ ) : جاءَ ذِكْرُها في حدِيثِ سِحر النبيِّ صلى الله عليه وسلم وهي بئْرٌ لبَني زُرَيْق ( بالمدينَةِ ) المشرَّفَةِ .
( أَو هو ذُو أَرْوانَ ، بسكونِ الرَّاءِ ) ، وقد تقدَّمتِ الإشارَةُ إليه في النونِ ؛ ( وقيلَ بتَحْرِيكِهِ أَصَحُّ ) عنْدَ المحدِّثِيْن .

وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!المِذْراةُ *!والمِذْرَى : الخَشَبَةُ التي *!يُذَرَّى بها ، وهي خَشَبَةٌ ذاتُ أَطْرافٍ تُنَقَّى بها الأكْداسُ .
*!والذَّرا ، بالفتْحِ : ما *!ذَرَّيْته كالنَّفَضِ اسمٌ لمَا تَنْفُضُه .
*!والذَّرا : الكِنُّ وقال الأصْمعيُّ : هو كلُّ ما اسْتَتَرْتَ به . يقالُ : أَنا في ظلِّ فلانٍ وفي *!ذَراهُ ، أَي في كَنَفِهِ وسِتْرِه ودِفْئِه .
وقالَ أَبو زيْدٍ : إنَّ فلاناً الكريمُ *!الذَّرا ، أَي الطَّبيعَة .
*!وتَذَرَّى بالحائِطِ وغيرِهِ مِن الريح والبَرْدِ *!واستَذْرى ، كِلاهُما : اسْتَكَن .
*!وتَذَرَّتِ الإِبِلُ : أَحَسَّتِ البَرْدَ فاسْتَتر بعضُها ببعضٍ ، أَو اسْتَتَرَتْ بالعِضاهِ .
وفي الصِّحاحِ : *!اسْتَذْرَيْت بالشَّجَرَةِ : اسْتَظَلَلْتُ بها وصرْتُ في دفْئِها .
*!واسْتَذْرَيْتُ بفلانٍ : الْتَجأْتُ إليه وصِرْتُ في كَنَفِه ، انتَهَى .
*!والذَّرِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ : الناقَةُ المُسْتَتَر بها عن الصَّيْدِ ؛ عن ثَعْلَب ، والدَّال أعْلَى ، وقد مَرَّ .
*!والذَّرِيُّ ، كغِنيَ : ما انْصَبَّ من الدَّمْعِ .
وقد *!أَذْرَتِ العَيْنُ الدَّمْعَ *!تُذْرِيه *!إذْراءً .
*!وأَذْرَى الشيءَ بالسَّيْفِ ضَرَبَه حتى صَرَعَهُ .
والسيفُ *!يُذْرِي ضرِيبَتَه : أَي يَرْمي بها ؛ كذا في المُحْكم ؛ وفي التهْذيبِ : به ؛ وقد يُوصَفُ به الرَّمْي من غيرِ قَطْع .
*!وذَرَّاهُ بالرُّمْح : قَلَعَهُ ؛ هذه عن كُراعٍ .
*!وأَذْرَتِ الدابَّةُ راكِبَها : صَرَعَتْه .
وطَعَنَه *!فأَذْراهُ عن فَرَسِهِ : صَرَعَهُ .
وقالَ أبو الهَيْثم : *!أَذْرَيْت الشيءَ إذا أَلْقَيْته كإلْقائِكَ الحَبّ للزَّرْعِ .
*!وذَرَوْت نابَه : كَسَرْته .
*!والذَّرْوُ *!والذَّرَى *!الذُّرِّيَّةُ ، *!وذَراهُم *!ذَرْواً : خَلَقَهُم ؛ لُغَةٌ في الهَمْزَةِ .
*!وتَذْريةُ الأكْداسِ مَعْروفَةٌ .

وقالَ أَبو زَيْدٍ : *!ذَرَّيْت الشاةَ *!تَذْرِيةً : وهو أَن تَجُزَّ صُوفَها وتَدَعَ فَوْقَ ظَهْرِها شيئاً منه لتُعْرَفَ به ؛ وذلك في الضأْنِ خاصَّةً وفي الإبِلِ ؛ نقلَهُ الجَوهرِيُّ .
ويقالُ : سَوُّوا للشَّوْلِ *!ذَرَى ، وهو أنْ يُقْلعَ الشَّجَرُ مِن العَرْفَجِ وغيرِهِ فيُوضَعُ بعضُه فوقَ بعضٍ ممَّا يلِي مَهَبّ الشمالِ يُحْظرُ به على الإِبِلِ في مَأْواها .
*!وتَذَرَّى بَني فلانٍ وتَنَصَّاهم : أَي تَزَوَّج منهم في *!الذِّرْوةِ والناصِيَةِ ؛ نقلَهُ الجوهرِيُّ عن الأصمعيّ ، أَي في أَهْلِ الشَّرَف والعَلاء .
وفي الذُّرِّيَّة أَقوالٌ ثلاثَةٌ : قيلَ : مِن ذَرَأَ اللَّهُ الخَلْقَ ، فتركَ هَمْزه نَحْو روية وبرية ؛ وقيلَ : أَصْلُه ذُرْوِيَّة وقيلَ فُعْلِيَّة من الذَّرِّ .
*!وذَرا الرِّوايَة ذَرْو الرِّيح الهَشِيم : أَي سَرَدَها .
وهو ذُو *!ذَرْوةٍ : أَي ثَرْوَةٍ ، وهي الجِدَةُ والمالُ ، وهو مِن بابِ الاعْتِقابِ لاشْتِراكِهِ في المَخْرج .
ومحمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بنِ أَبي *!ذرة ، مُحدِّثٌ .
والحلحالُ بنُ *!ذُرَيِّ ، كُسمَيَ ، تابِعي .
وفي المَثَلِ : ما زالَ يفتلُ في *!الذروةِ والغاربِ ، يُرادُ به التَّأَنِيس وإزالَةَ النُّفُورَ .
*!وذرا إلى فلانٍ : ارْتَفَعَ وقَصَدَ ؛ ومنه قولُ سُلَيْمان بن صُرَد : ( بَلَغَنِي عن عليَ *!ذَرْوٌ مِن القَوْلِ ) أَي طَرَفُه وحَواشِيَهُ .
*!وذَرْوان : جَبَلٌ باليمنِ في مِخلافِ ريمة ، وقد صَعَدْته .
*!وذَرْوَةُ : موضعٌ في دِيارِ غَطَفانَ بأكْنافِ الحجازِ لبَني مرَّةَ بنِ عَوْفٍ ؛ قالَهُ نَصْر .
وأيْضاً : قَرْيَةٌ بمِصْرَ .

وبنُو *!ذَرْوةٍ : بَطْنٌ مِن العلويين باليَمَن مَساكِنُهم أَطْراف وادِي حبيا .
*!وذَرَّى حَبّاً : لَقَبُ رجُلٍ ذُكِرَ في ح ب ب .
وذَرى رأْسَه تَذْرِيةً : سرَّحَه ، والدَّال أَعْلَى .
*!وذَرْوَةُ بنُ جُحفَةَ : شاعِرٌ .
وعَوْفُ بنُ ذِرْوَةَ ، بالكسْرِ ، شاعِرٌ أَيْضاً .
وأَرْضٌ *!ذَروَةٌ وعروةٌ وعصمةٌ إذا كانتْ خصيبَةً خصباً يَبْقى .
*!وذَرَةُ : جِبالٌ كثيرَةٌ مُتّصلَةٌ لبَني الحارِثِ بنِ بهثَةَ بنِ سُلَيْم .
ويقالُ : *!ذَرْيٌ *!ذَرِيٌ أي دِفءٌ دَفِيءٌ .
*!وأَذْرَى الجَمَلُ : طالَتْ ذرْوَتُه .
*!والمَذْرَويةُ : الاسْتُ .
*!وأَذْرى : اسْتَعاذَ بملكٍ .
*!وذروان : سيفُ الأخْنَسِ بنِ شهابٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!ذَرَيْتُ الحبَّ ونحوَه *!ذَرْياً ، *!وذَرَتْه الرِّيحُ *!ذَرْياً ، وهي لغةٌ ، والواوُ أَعْلَى .
وفي حرفِ ابنِ مَسْعود وابنِ عبَّاس ﴿*!تَذْرِيهِ الريحُ﴾ ، *!وذَريْتُ الشيءَ : أَلْقَيْته .
وإهمالُ المصنِّفِ إيَّاها قُصُورٌ ، كيفَ وقد أَشارَ إليها الجَوهرِيُّ وغيرُهُ .

### Türkçe

: ( Ve ( **ذَرتِ الرِّيحُ الشَّيءَ** ) **تَذْرُوه** ( **ذَرْواً** ve **أَذْرَتْهُ** ) ; bu, İbnü’l-A‘râbî’den (rivayet)dir; ( **ذَروتُه**: onu uçurdu ve onu götürdü ) .
Tehzîb’de: onu taşıdı da onu kaldırdı (tozuttu) .
Sıhâh’ta: **ذَرَوْتُه** onu uçurdum ve onu götürdüm; Evs dedi ki:
Eğer bizden bir soylu, bizim keskinliğimiz onunla **ذَرَى** ederse
Bizden başka bir soylunun azıdişi (onu) kapıp parçalar

Tehzîb’de: Ebü’l-Heysem dedi ki: **ذَرَتْهُ الرِّيحُ** onu uçurdu; ve **أَذْرَتْه**’yi “uçurdu” mânasında inkâr etti; ve dedi ki: ancak “**أَذْرَيْت** şeyi şeyden” denir: onu attın; İbn Ahmer dedi ki:
Onun bir eleği vardır, ona şiddetle estiğinde **تُذْرِي** eder
İkiz (taneli) topraktan değersiz kırıntıları

Dedi ki: mânası “düşürür ve atar”dır; elek bir şeyi kaldırmaz; ancak inceleni düşürür ve iriyi tutar.
Dedi ki: Kur’ân ve Arapların sözü bunun üzerinedir; Yüce Allah dedi ki: ﴿**والذَّارِياتِ** **ذَرْواً**﴾ yani rüzgârlar.
( **وذَرا هو بنَفْسِه** ): yani düştü; Cevherî onu nakletti.
( Ve ) **ذَرا** ( buğdayı ) **يَذْرُوها** **ذَرْواً**: ( onu rüzgârda arıttı ) ; Şemir onu İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti.
( **فتَذَرَّتْ** ) o: yani kepeğinden kurtuldu.
( Ve ) **ذَرا** ( şeyi: onu kırdı ) ayırma olmaksızın.
( Ve ) **ذَرا** ( ceylan ) **ذَرْواً**: ( hızlandı ) koşusunda; bazısı bununla genelledi.
( Ve ) **ذَرا** ( ağzı ) **ذَرْواً**: ( düştü ),
ve denildi ki: azıdişi **ذَرا** **ذَرْواً**: kırıldı.
( **وذُراوَةُ النَّبْتِ** , ötre ile ) ve avam onu fetha yapar; ( onun kurusundan ufalanıp da rüzgârın onunla uçurduğu şey.
( Ve ) ayrıca: ( **التَّذَرِّي** sırasında yemekten düşen şey ) ve Lahyânî onu buğdaya tahsis etti; Humeyd b. Sevr dedi ki:
Ve bir haberci döndü, çiy onu sular
**ذُراوَةً**; onu hızlı yürüyenler dokur

( Ve şeyden **ذَرا** eden şey ): yani düştü, ( ötre ile **الذُّرا** gibi.
( **وذُرْوَةُ** şey, ötre ve kesre ile: onun en üstü ) .
Takıyyü’ş-Şemnî Şifâ’nın şerhinde rivayet etti: onun üç vecih üzere (okunuşu) vardır; çoğulu **الذُّرا**’dır, ötre ile.
Ondan hadis: ( **غُرِّ الذُّرَا** develer getirildi ), yani hörgüçlerin beyazları.
Başka bir hadiste: ( her devenin **ذِرْوَةِ**si üzerinde bir şeytan vardır ) .
( **وتَذَرَّيْتُها** ), yani **الذَّرْوَة** ki o hörgücün en üstüdür, ( ona çıktım ) ve onun tepesine vardım; Sıhâh’ta olduğu gibi.
( **وذَرَّيْتُه** **تَذْرِيةً**: onu övdüm ) ve onun işini ve şanını yükselttim; Cevherî Ru’be’ye ait olarak inşad etti:
Kasten, sövülsün diye soyumu **أُذرِّي** ederim

Gürleyen bir gürültüyle, balgamı fışkırtır. ( Ve ) **ذَرَّيْتُ** ( maden toprağını: onun altınını aradım ) .
Sıhâh’ta: ondan altını aradım; bir nüshada: onda altını.
( **والمِذْرَوانِ** , kesre ile: kuyruğun yağlı kısmının uçları ) , bu Ebû Ubeyde’nin nassıdır; Sıhâh’ta: iki yağlı kuyruk ( **بِلا واحِدٍ** ) ikisi için tekil yoktur.
Ebû Ubeyd dedi ki: bu iki sözün daha iyisidir; çünkü eğer ikisi için bir tekil olsaydı ve **مِذْرَى** denilseydi tesniyede **مِذْريَانِ** denirdi; çünkü maksûr, dört harf üzere olunca her hâlükârda yâ ile tesniye edilir: **مِقْلىً** ve **مِقْلَيان**. ( Yahut o ) yani tekil ( **المِذْرَى** )dır; bu Ebû Ubeyde’nin sözüdür; Cevherî onu Ebû Ubeyd’in sözünün siyakında nakletti; dedi ki: ve **الرَّانِقَةُ** onun yanı (tarafı)dır.
( Ve ) **المِذْرَوانِ** ( baştan: onun iki yanı ) iki şakak gibi.
( **والمِذْرَوانِ** ( yaydan: üzerine düşen şey ) , Sıhâh’ta “üzerlerine”; ( kirişin üstten ve alttan ucu ) ve ikisi için tekil yoktur.
Ebû Amr dedi ki: tekil **مِذْرَى**’dır; Hüzeli dedi ki:
Sarı, kuzeyde yatırılmış, iki **المِذْرَوَيْ**li bir çığırtkanın sağrısı üzerinde

( Ve ) meselde: ( geldi ) falan ( **مِذْرَوَيْهِ**ni silkeler ): geldiği vakit ( azgın, tehditkâr ) olarak; Antere, Umâre b. Ziyâd’ı hicvederek dedi ki:
Çevremde mi kıçın iki **مِذْرَوَيْ**ini silkeler
Beni öldüresin diye; işte ben buradayım, Umâre

Yani: ey Umâre.
( **واسْتَذْرَتِ المِعْزَى**: erkeği arzuladı ) , **اسْتَدَرَّتْ** gibi; Cevherî onu nakletti.
( **والذُّرَةُ** , **كَثُبَةٍ** gibi: bir tane ) mâruf; ( aslı **ذُرَوٌ**dur ) ötre sonra fetha ile; yahut yâ ile **ذُرَيٌ**; ve **الهاء** ivazdır; Sıhâh’ta olduğu gibi.
Tehzîb’de: tekile **ذُرَةٌ**, cemaate **ذُرَةٌ** denir,

ve ona **أَرْزَن** denir.
İbn Sîde dedi ki: ancak bu bâbdan yâ’sı ortaya çıkmayan şeye yâ ile hükmettik; onun lâm (harfi) olması sebebiyle.
( Ebû **الذَّرْيِ** , **السَّعْيِ** gibi ); hâfız onu râ’nın kesresi ve yâ’nın tahfîfiyle ضبط etti; ( Hâlid b. Abdirrahmân ) b. Ziyâd b. En‘am ( **الأَفْرِيقيُّ** ); ondan Abdullah b. Yûsuf et-Tenîsî yazdı; ve babası Ebû Hâlid Abdirrahmân, İfrîkıyye kadısı, orada İslâm’da doğan ilk doğandır; babasını ve Ebû Abdirrahmân el-Hublî’yi ve Bekr b. Sevâde’yi ve Abdirrahmân b. Râfi‘ et-Tenûhî’yi, İfrîkıyye kadısını işitti; ondan Sevrî ve İbn Lehîa ve İbn Vehb (rivayet etti); onun hakkında konuştular; 156 yılında vefat etti; ve yüzü biraz aşmıştı; Tirmizî dedi ki: Buhârî’yi gördüm, onun işini kuvvetli sayıyor ve “hadiste mukāribdir” diyordu; ve onun Ebû Ca‘fer el-Mansûr ile bir kıssası vardır; Yâkūt onu Mu‘cem’inde İfrîkıyye tercümesinde zikretti.
( Ve Ali b. **ذَرْي** el-Hadramî ) o da önceki ضبط iledir; Zeyd b. Erkâm’dan rivayet etti.
( Ve En‘am b. ذَرْي ) b. Muhammed ( **الشَّعْبانيُّ** ); bu, zikri geçen Hâlid b. Abdirrahmân’ın dedesidir; ve Şa‘bân, Himyer’den bir batın olan Kays b. Amr b. Kays b. Hassân’ın lakabıdır; zikredilen Ziyâd oğlu ondan rivayet etmiştir; musannifin siyakı, nesep ilminde meleke sahibi olmayan kimsenin siyakıdır; öyleyse düşün.
( Muhaddisler.
( Ve **بِئْرُ ذَرْوانَ** ): Nebî’nin صلى الله عليه وسلم sihri hadîsinde onun zikri geldi; o, Benî Zurayk’a ait bir kuyudur ( Medine’de ) müşerrefe.
( Yahut o, râ’nın sükûnu ile **ذُو أَرْوانَ**dır ); ona işaret nûn maddesinde geçmişti; ( ve denildi ki: onu harekelemek daha sahîhtir ) muhaddisler katında.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**المِذْراةُ** ve **المِذْرَى**: onunla **يُذَرَّى** olunan tahta; ve o, uçları olan bir tahta olup onunla yığınlar temizlenir.

**والذَّرا**, fetih ile: **ذَرَّيْته** ettiğin şey; silkme gibi; silktiğin şeye bir isimdir.

**والذَّرا**: sığınak; ve الأصمعي dedi ki: o, kendisiyle örtündüğün her şeydir. Denilir: Ben falanın gölgesindeyim ve onun **ذَراهُ**’undayım; yani onun himayesinde, örtüsünde ve sıcaklığındayım.

Ebu Zeyd dedi ki: Şüphesiz falan, cömert **الذَّرا**’dır; yani tabiat.

Duvarla ve başkasıyla rüzgâr ve soğuktan **تَذَرَّى** etti ve **استَذْرى**; ikisi de: sığındı.

**وتَذَرَّتِ الإِبِلُ**: soğuğu hissetti de bazısı bazısıyla örtündü; yahut **العِضاهِ** ile örtündü.

Sıhah’ta: **اسْتَذْرَيْت بالشَّجَرَةِ**: onunla gölgelendim ve onun sıcaklığında oldum.

**واسْتَذْرَيْتُ بفلانٍ**: ona sığındım ve onun himayesinde oldum; bitti.

**والذَّرِيَّةُ**, **كغَنِيَّةٍ**: avdan onunla gizlenilen dişi deve; ثعلب’den; ve **الدَّال** daha üstündür; ve geçmiştir.

**والذَّرِيُّ**, **كغِنيَ**: gözyaşından akıp dökülen şey.

Ve göz, gözyaşını **أَذْرَتِ**; onu **تُذْرِيه**; **إذْراءً**.

**وأَذْرَى الشيءَ بالسَّيْفِ**: onu vurdu, ta ki onu yere serinceye kadar.

Kılıç, darbesini **يُذْرِي**: yani onunla atar; مُحْكم’de böyle; تهْذيب’de: onunla; ve kesme olmaksızın atış da bununla vasıflandırılabilir.

**وذَرَّاهُ بالرُّمْح**: onu söküp çıkardı; bu, كُراع’dan.

**وأَذْرَتِ الدابَّةُ راكِبَها**: onu yere serdi.

Onu mızrakladı da **فأَذْراهُ** atından: onu yere serdi.

Ebu’l-Heysem dedi ki: **أَذْرَيْت الشيءَ**: onu attığım zaman; ekim için tohumu atman gibi.

**وذَرَوْت نابَه**: onu kırdım.

**والذَّرْوُ** ve **الذَّرَى**: **الذُّرِّيَّةُ**; ve onları **ذَراهُم ذَرْواً**: onları yarattı; hemzede bir lugat.

**وتَذْريةُ الأكْداسِ** bilinen (meşhur)dir.

Ebu Zeyd dedi ki: **ذَرَّيْت الشاةَ تَذْرِيةً**: o, yününü kırkman ve onunla tanınsın diye sırtının üstünde ondan bir şey bırakmandır; bu, özellikle koyunda ve develerdedir; onu الجوهري nakletti.

Ve denilir: **سَوُّوا للشَّوْلِ ذَرَى**; o, **العَرْفَجِ** ve başkasından ağacın sökülmesi, sonra kuzey rüzgârının estiği tarafa yakın olan kısımdan bir kısmının bir kısmı üstüne konulmasıdır; onunla develere barınağında engel yapılır.

Falanın oğullarına **تَذَرَّى** etti ve onları **تَنَصَّاهم** etti: yani onlardan **الذِّرْوةِ** ve **الناصِيَةِ** içinde evlendi; onu الجوهري, الأصمعي’den nakletti; yani şeref ve yücelik ehli içinde.

**الذُّرِّيَّة** hakkında üç söz vardır: denildi ki: “Allah mahlûku **ذَرَأَ** etti”dendir; hemzesini, روية ve برية gibi, terk etti; ve denildi ki: aslı ذُرْوِيَّة’dir; ve denildi: الذَّرِّ’den فُعْلِيَّة’dir.

**وذَرا الرِّوايَة ذَرْو الرِّيح الهَشِيم**: yani onu ard arda dizdi (serdetti).

O, **ذُو ذَرْوةٍ**’dir: yani ثَرْوَةٍ; o da zenginlik ve maldır; bu, mahreçte ortaklığı sebebiyle الاعْتِقاب بابındandır.

Muhammed b. Abdullah b. Ebi **ذرة**: bir muhaddistir.

الحلحال b. **ذُرَيِّ**, **كُسمَيَ** gibi: tâbiîdir.

Meselde: **الذروةِ** ve **الغاربِ** içinde büküp durdu; bununla ünsiyet ettirme ve ürkmeyi giderme kastedilir.

**وذرا إلى فلانٍ**: yükseldi ve yöneldi; ondan, Süleyman b. Surad’ın sözü: (Bana Ali’den sözün **ذَرْوٌ**’u ulaştı) yani onun ucu ve kenarları.

**وذَرْوان**: Yemen’de, Rيمة mihlâfında bir dağdır; onu çıkmışımdır.

**وذَرْوَةُ**: Hicaz’ın kenarlarında, Gatafan diyarında, Avf b. Murra oğullarına ait bir yerdir; bunu نصر söyledi.

Ve ayrıca: Mısır’da bir köy.

Benu **ذَرْوةٍ**: Yemen’de علويlerden bir batın; meskenleri Hبيا vadisinin uçlarıdır.

**وذَرَّى حَبّاً**: ح ب ب’de zikredilmiş bir adamın lakabıdır.

Başını **وذَرى** etti, **تَذْرِيةً**: onu taradı; ve **الدَّال** daha üstündür.

**وذَرْوَةُ** b. Cuhfe: bir şairdir.

Avf b. **ذِرْوَةَ**, kesre ile: o da bir şairdir.

Bir yer **ذَروَةٌ** ve عروةٌ ve عصمةٌ olur; eğer kalıcı bir verimlilikle verimli ise.

**وذَرَةُ**: Süleym’den بهثَة b. el-Hâris oğullarına ait, birbirine bitişik çok dağlardır.

Ve denilir: **ذَرْيٌ ذَرِيٌ** yani sıcak, ılık.

**وأَذْرَى الجَمَلُ**: onun **ذرْوَتُه** uzadı.

**والمَذْرَويةُ**: makat.

**وأَذْرى**: bir krala sığındı.

**وذروان**: الأخنس b. Şihab’ın kılıcıdır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**ذَرَيْتُ الحبَّ** ve benzerini **ذَرْياً**; ve rüzgâr onu **ذَرَتْه ذَرْياً**; ve bu bir lugattır; ve **الواو** daha üstündür.

İbn Mesud ve İbn Abbas’ın kıraatinde: ﴿**تَذْرِيهِ الريحُ**﴾; ve **وذَريْتُ الشيءَ**: onu attım.

Müellifin onu ihmal etmesi bir kusurdur; nasıl olur ki, ona الجوهري ve başkası işaret etmişken.
