# ذر (ذ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الذال والراء
ذر ، رذ : مستعملات .
( ذرّ ) : أخبرني أبو العباس محمد بن أبي جعفر المنذري عن أبي العباس أحمد بن يحيى عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال أصابنا مطرٌ ذَرَّ بَقْلَه ، ويَذُرُّ ، إذا طلَع وظهَرَ ، وذلك أنه يَذُرُّ من أدنى مَطَرٍ ، وإنما يَذُرُّ البَقْلُ من مَطر قَدْرِ وَضَحِ الكَفِّ ، ولا يُقَرِّحُ البقلُ إلا من قَدْرِ الذِّراعِ .
وقال ابن بُزُرْجَ : ذَرَّت الشمس تَذُر ذُرُواً وذَرَّ البقلُ ، وذَرَّت الأرضُ النَّبْتَ ذَرَّا ، وقال ابن الأعرابي : ذَرَّ الرجلُ يَذُرُّ إذا شَابَ مُقَدَّمُ رأسِه ، قال : وذَرَّ الشيءُ يَذرُّهُ إذا بَدَّدَه ، وذَرَّ يذُرُّ إذا تَجَدَّدَ ، وذَرت الشمسُ تَذُرُّ إذا طَلَعتْ .
وقال الليث : الذَرُّ الواحدة ذَرَّةٌ وهو صِغار النّمل ، والذَّرُّ مَصْدَرُ ذَرَرْتُ ، وهو أَخْذكَ الشيءَ بأطراف أصابعك تذرُّه ذَرَّ الملح المسحوق على الطعام ، والذَّرُورُ ما يُذَرّ في العين أو على القَرْحِ من دَوَاء يَابِسٍ ، والذرِيرَةُ فُتَاتٌ من قَصَبِ الطيبِ الذي يُجاءُ به من بلاد الهند ، يُشبه قَصَبَ النُّشَّابِ ، والذُّرَارَةُ ما تَناثَر من الشيء الذي تَذرُّه ، وذَرَّتْ الشمس تَذُرُّ ذُرُوراً وهو أولُ طلوعها ، وشُروقُها أول ما يسقط ضوؤُها على الأرض والشجر ، وقال الله جلّ وعزّ : ( ) ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) ( آل عمران : 34 ) .
أجمع القراء على ترك الهمز في الذُّرِّيَّة ، وقال ابن السكيت : قال أبو عبيدة : قال يونس : أهل مكة يخالفون غيرهم من العرب فيهمزون النبيَّ والبريَّةَ ، والذُّرِّيَّة من ذَرَأَ الله الخلق أي خَلقهم ، وقال أبو إسحاق النحوي : الذُّرِّية غيرُ مهموز ، قال : وفيها قولان ، قال بعضهم : هي فُعْلِية من الذَّر لأن الله تعالى أخرج الخلقَ من صُلْب آدم كالذَّر حين أشهدهم على أنفسهم : ( أَلَسْتَ بِرَبِّكُمْ قَالُواْ بَلَى ) ( الأعراف : 172 ) .
قال : وقال بعض النحويين : أصلها ذُرُّورَةٌ
على وزن فُعْلُولة ، ولكن التَّضعيفَ لما كَثُر أُبدِل من الراء الأخيرة ياءً ، فصارت ذُرُّويَةٌ ثم أدغمت الواو في الياء فصارت ذُرِّية ؛ قال : والقول الأول أقيس وأجود عند النحويين .
وقال الليث : ذُرِّيَّةٌ فُعْلِيَّةٌ كما قالوا سُرِّيَّةٌ ، والأصل ، من السِّر وهو النِّكاح .
وقال أبو سعيد : ذَرِّيُّ السّيفِ فِرِنْدُه .
يقال : ما أَبْيَنَ ذَرِّيَّ سَيْفِه ، نُسب إلى الذر وأنشد :
وتُخْرِجُ مِنه ضَرَّةُ اليومِ مَصْدَقاً
طُولُ السُّرَى ذَرِّيَّ عَضْبٍ مُهَنَّدِ
يقول : إنْ أَضَرَّ به شِدَّةُ اليوم أَخْرج مِنه مَصْدَقاً وصَبْراً وتَهلَّلَ وَجْهُهُ كأنه ذَرِّيُّ سيفٍ .
رذّ : أبو عبيد عن الأصمعي : أَخَفُّ المطر وأضعفُه : الطَّل ثم الرَّذَاذُ .
قال : وأرض مُرَذٌّ عَلَيْها ، ولا يقال مُرَذةٌ ولا مَرْذوذَةٌ ولكن يقال مُرَذٌ عليها .
وقال الكسائي : أرضٌ مُرَذةٌ ومَطْلُولَةٌ .
وقال الليث : يوم مُرِذ والفِعْل أَرَذَّتْ السماءُ فهي تُرِذُّ إرْذاذاً ، وقال غيره : أرَذَّتْ العينُ بمائها ، وأَرَذَّ السِقاء إرْذاذاً إذا سال ما فيه ، وأَرذَّتْ الشَّجَّةُ إذا سالتْ ، وكل سائل مُرِذٌّ .

##### Türkçe

باب **الذال** و**الراء**
**ذر** ، **رذ** : kullanılagelenler.

( **ذرّ** ) : Ebü’l-Abbâs Muhammed b. Ebî Ca‘fer el-Münzirî bana Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’dan, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki şöyle demiş: “Bize **ذَرَّ بَقْلَه** yağmur isabet etti” denir; “**يَذُرُّ**” de denir; (bu,) çıktığı ve göründüğü zaman (demektir). Bu, en az bir yağmurdan (bile) **يَذُرُّ** olduğu içindir. **البَقْلُ** ancak avuç içinin açıklığı miktarı bir yağmurdan **يَذُرُّ**; **البقلُ** ise ancak **الذِّراعِ** miktarından **يُقَرِّحُ**.

İbn Büzürc dedi ki: Güneş **ذَرَّت**; **تَذُر** **ذُرُواً**; ve **البقلُ** **ذَرَّ**; ve yer **النَّبْتَ**i **ذَرَّا** **ذَرَّت**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Adam **ذَرَّ** **يَذُرُّ**; başının ön tarafı ağardığı zaman. Dedi ki: Şey **ذَرَّ**; onu **يَذرُّهُ**; onu dağıttığı zaman. Ve **ذَرَّ** **يذُرُّ**; yenilendiği zaman. Ve güneş **ذَرت**; **تَذُرُّ**; doğduğu zaman.

Leys dedi ki: **الذَرُّ**un bir tanesi **ذَرَّةٌ**dir; o, karıncanın küçüğüdür. **الذَّرُّ** ise **ذَرَرْتُ**’un mastarıdır; o, şeyi parmaklarının uçlarıyla almandır; onu, ezilmiş tuzu yemeğin üzerine serper gibi **ذَرَّ** edersin. **الذَّرُورُ** ise göze veya yaraya, kuru bir ilaçtan, serpilendir. **الذرِيرَةُ** ise Hind beldelerinden getirilen güzel koku kamışından kırıntıdır; ok kamışına benzer. **الذُّرَارَةُ** ise serptiğin şeyden saçılan şeydir. Güneş **ذَرَّتْ**; **تَذُرُّ** **ذُرُوراً**; bu, onun doğuşunun ilkidir. **شُروقُها** ise ışığının yere ve ağaca ilk düştüğü zamandır. Allah جلّ وعزّ dedi ki: “( ) **ذُرِّيَّةً** بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) ( Âl-i İmrân: 34 ).

Kurrâ, **الذُّرِّيَّة**de hemzeyi terk üzerinde icmâ ettiler. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Ebû Ubeyde dedi ki: Yûnus dedi ki: Mekke ehli, Araplardan başkalarına muhalefet eder; **النبيَّ**yi ve **البريَّةَ**yi hemzelerler. **الذُّرِّيَّة** ise Allah’ın mahlûku **ذَرَأَ** etmesindendir; yani onları yaratmasıdır. Ebû İshâk en-Nahvî dedi ki: **الذُّرِّية** hemzeli değildir. Dedi ki: Onda iki söz vardır. Bazıları dedi ki: O, **الذَّر**den **فُعْلِية**dir; çünkü Allah تعالى, mahlûku Âdem’in sulbünden, onları kendilerine şahit tuttuğu vakit **الذَّر** gibi çıkardı: “( **أَلَسْتَ بِرَبِّكُمْ قَالُواْ بَلَى** )” (A‘râf: 172).

Dedi ki: Bazı nahivciler dedi ki: Aslı **ذُرُّورَةٌ**dur,
**فُعْلُولة** vezni üzeredir; fakat **التَّضعيف** çoğalınca, son **الراء**dan **ياء**a ibdâl edildi; böylece **ذُرُّويَةٌ** oldu; sonra **الواو** **الياء**a idğâm edildi; böylece **ذُرِّية** oldu. Dedi ki: Birinci söz, nahivciler katında daha kıyasî ve daha iyidir.

Leys dedi ki: **ذُرِّيَّةٌ** **فُعْلِيَّةٌ**dir; onların **سُرِّيَّةٌ** dedikleri gibi. Asıl ise **السِّر**dendir; o, nikâhtır.

Ebû Sa‘îd dedi ki: Kılıcın **ذَرِّيُّ**si onun **فِرِنْدُه**’dur.
Denir ki: “Onun kılıcının **ذَرِّيَّ**si ne kadar da açık!” **الذر**e nisbet edildi. Ve şu şiir okundu:
وتُخْرِجُ مِنه ضَرَّةُ اليومِ مَصْدَقاً
طُولُ السُّرَى ذَرِّيَّ عَضْبٍ مُهَنَّدِ
Der ki: Günün şiddeti ona zarar verirse, ondan doğruluk ve sabır çıkarır; yüzü aydınlanır; sanki kılıcın **ذَرِّيُّ**si gibidir.

**رذّ** : Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Yağmurun en hafifi ve en zayıfı: önce **الطَّل** sonra **الرَّذَاذُ**dur.
Dedi ki: Üzerinde (yağmur) bulunan bir yer **مُرَذٌّ عَلَيْها**dır; **مُرَذةٌ** denmez, **مَرْذوذَةٌ** da denmez; fakat “üzerinde **مُرَذٌ**” denir.

Kisâî dedi ki: Bir yer **مُرَذةٌ** ve **مَطْلُولَةٌ**dur.

Leys dedi ki: Bir gün **مُرِذ**dir; fiil: gök **أَرَذَّتْ**; o, **إرْذاذاً** **تُرِذُّ** eder. Başkası dedi ki: Göz, suyuyla **أرَذَّتْ**. Ve kırba **أَرَذَّ** **إرْذاذاً**; içindekinin aktığı zaman. Ve yara **أَرذَّتْ**; aktığı zaman. Ve her akan şey **مُرِذٌّ**dür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال وما معها في الثنائي والمطابق)
   (ذر)  الذال والراء المشددة أصلٌ واحد يدلُّ على لطافة وانتشار. ومن ذلك الذَّرُّ: صِغار النَّمل، الواحدة ذَرّةٌ. وذَرَرْتُ المِلْحَ والدّواءَ. والذرِيرة معروفة، وكلُّ ذلك قياسٌ واحد.
  ومن الباب: ذرّت الشّمْسُ ذُروراً، إذا طَلَعَتْ، وهو ضوءٌ لطيفٌ منتشر. وذلك قولُهم: "لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ"، وما ذَرّ قرنُ الشّمْس. *وحكي عن أبي زيد: ذَرّ البَقْلُ، إذا طلَعَ من الأرض. وهو من الباب؛ لأنّه يكون حينئذٍ صُغَاراً([1]) منتشراً. فأمَّا قولُهم: ذَارَّتِ النّاقةُ. وهي مُذَارٌّ، إذا ساء خُلُقها، فقد قيل إنَّه كذا مثقّل. فإن كان صحيحاً فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصَّلناه. إلا أن الحطيئة قال:
  * ذَارَتْ بأَنْفِها([2]) *
مخفّفاً. وأراه الصحيح، ويكون حينئذٍ من ذئِرت، إذا تغضَّبت، فيكون على تخفيف الهمزة. [إلاّ] أنّ أبا زيدٍ قال: في نفسِ فُلانٍ ذِرارٌ، أي إعراضٌ غَضَباً، كذِرار النّاقة. وهذا يدلُّ على القول الأول. والله أعلم.
  (ذع)  الذال والعين في المطابق أصلٌ واحد يدلُّ على تفريق الشيء. يقال ذعْذعت الرِّيحُ [الشيءَ] إذا فرّقَتْه، فتذعْذع، أي تفرّق. قال النابغة:
  * تُذَعْذِعُها مُذَّعْذِعَةٌ حَنُونُ([3]) *
  ويقال إنّ الَذُّعَاع الفُرْجة بين النَّخْلة والنَّخلةِ، في شعر طَرَفَة، على اختلافٍ فيه؛ فقد قال بعضُهم إنّه بالدّال، وقد مضى ذِكْرُه([4]).
  وحكى ابنُ دريدٍ([5]): ذَعْذَع السِّرَّ: أذاعَه. والذَّعاع: الفِرَقُ من الناس، الواحدةُ ذَعاعة.
  (ذف)  الذال والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعة. فالذَّفِيف إتباعٌ للخفيف. ويقال الذَّفيف السَّريع. ومنه يقال ذفَّفْتُ على الجريح، إذا أسرعتَ قَتْلَه. واشتقاق "ذُفافَة" منه. ويقال للماء القليل ذُفافٌ، ومياهٌ أذِفَّةٌ.
وحُكي عن الأعرابيّ: الذَّفُّ: القتل. واستَذَفَّ الأمر: استقامَ وتهيَّأَ. ويقال الذَِّفَاف: الشَّيء اليسير من كلِّ شيء. يقولون ما ذُقْتُ ذَِفافاً، أي أدْنَى ما يؤكل. قال أبو ذُؤيب:
يقولون لما جُشَّت البِئْرُ أَوْرِدُوا *** وليسَ بها أدنَى ذَِفافٍ لواردِ([6])  يقول: ليس بها شيءٌ.
  (ذل)  الذال واللام في التضعيف والمطابقة أصلٌ واحد يدلُّ على الخُضوع، والاستكانة، واللِّين. فالذُّل: ضِدّ العِزّ. وهذه مقابلةٌ في التضادِّ صحيحة، تدلُّ على الحكمة التي خُصَّتْ بها العرب دون سائر الأمم؛ لأنّ العزّ من العَزَازِ، وهي الأرض الصُّلْبة الشديدة. والذِّلُّ خلاف الصُّعوبة. وحُكي عن بعضهم([7]) أنَّه قال: "بعضُ الذِّلِّ-بكسر الذال- أبْقَى للأهْلِ والمال". يقال من هذا: دابّةٌ ذلولٌ، بيِّن الذُّلِّ.
  ومن الأوّل: رجلٌ ذليل بين الذُّلّ والمَذَلّة والذِّلّةِ. ويقال لما وُطِئَ من الطَّريق ذِلٌّ. وذُلِّل القِطْفُ تذليلاً، إذا لانَ وتَدَلّى. ويقال: أجْرِ الأمورَ على أذلالها، أي استقامتها، أي على الأمر الذي تَطُوع فيه وتَنْقاد.
  ومن الباب ذَلاذِل القميص، وهو ما يلي الأرض من أسافِلِه، الواحدة ذُِلْذُِلٌ. ويقولون: اذْلَوْلَى الرّجُل اذلِيلاَءً، إذا أسرَعَ. وهو من الباب.
  (ذم)  الذال والميم في المضاعف أصلٌ واحد يدلُّ كلُّه على خلافِ الحمد. يقال ذَمَمْتُ فلاناً أذُمُّه، فهو ذميمٌ ومذموم، إذا كان غير حميد. ومن هذا الباب الذَّمَّة، وهي البئر القليلةُ الماء. وفي الحديث: "أنّه أتى على بئرٍ ذَمَّةٍ". وجمع الذَّمَّة ذِمام. قال ذو الرُّمّة:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ([8])  أنكزَتْها: أذهبَتْ ماءَها. والمواتِح: المستَقِيَة.
  فأمّا العَهْد فإنَّه يسمَّى ذِماماً لأن الإنسان يُذَمُّ على إضاعته منه. وهذه طريقة للعرب مستعملةٌ، وذلك كقولهم: فلانٌ حامي الذِّمار، أي يَحْمي الشَّيءَ الذي يُغضِب. وحامي الحقيقة، أي يَحْمِي ما يحقّ عليه أن يمنَعَه.
  وأهل الذِّمّة: أهلُ العَقْد. قال أبو عُبيد: الذمَّة الأمان، في قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ويَسعَى بذمَّتهم". ويقال أهل الذّمّة لأنهم أدَّوا الجِزْية فأمِنُوا على دمائهم وأموالهم. ويقال في الذِّمام* مَذَمَّة وَمَذِمَّة،  بالفتح والكسر، وفي الذَّمِّ مَذَمَّة بالفتح. وجاء في الحديث:" أنّ رجلاً سأل النبي صلى الله عليه وآله وسلم: ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟ فقال: غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ". يعني بمذَِمَّة الرَِّضاع ذِمامَ المُرضِعة. وكان النّخَعيّ([9]) يقول في تفسير هذا الحديث: إِنّهم كانوا يستحبُّون أن يَرْضَخوا عند فِصال الصبيّ للظّئْر بشيءٍ سِوى الأَجْر. فكأنّه سأله: ما يُسقط عنِّي حقَّ التي أرضَعتْني حتّى أكونَ قد أدّيْتُ حقَّها كاملاً([10]). حدّثنا بذلك القطَّان عن المفسِّر عن القُتَيبيّ. والعرب تقول: أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ؛ أي أعطِهِم شيئاً؛ فإِنّ لهم عليك ذماماً. ويقال افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ، أي ولا ذمَّ عليك. ويقال أذَمَّ فلانٌ بفلانٍ، إذا تهاوَنَ به. وأذَمَّ به بعيرُه، إذا أَخَّرَ([11]) وانقطَعَ عن سائر الإبل. وشيءٌ مُذِمٌّ، أي مَعيب. ورجلٌ مُذِمٌّ: لا حَرَاك به. وحكى ابنُ الأعرابيِّ. بئرٌ ذميمٌ، وهي مِثْلُ الذَّمَّة. أنشدَنا أبو الحسن القَطَّان عن ثَعْلبٍ عن ابن الأعرابيّ([12]).
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ  يصف قطاةً. يقول([13]).
  وبقي في الباب ما يقربُ من قياسه إن كان صحيحاً. إنَّ الذَّميم بَثْرٌ يخرُج على الأنف.
  وحكى ابنُ قتيبة أنَّ الذَّميم البَولُ الذي يَذِمُّ ويَذِنُّ من قضيب التيس. قال أبو زُبيْدٍ([14]):
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ  النَّسَلُ من اللَّبن: ما يخرُج منه. والقُزْم: الصِّغار. قال الشَّيبانيّ: لا أعرِف اليعامير. وسألتُ فلم أجِدْ عند أحدٍ بها علماً، ويقال هي صِغار الضّأن.
  (ذن)  الذال والنون في المضاعف أصلٌ يدلُّ على سَيَلان. فالذَّنين ما يَسِيل من المنخرَيْنِ. وقد ذَنّ ذَنّاً([15])، وهو أذَنُّ. قال الشمّاخ:
توائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ *** حوالِبُ أسْهَرَتْه بالذَّنينِ([16])  ويقال له الذُّنَان أيضاً. ويقال إنّ المرأةَ الذّنّاءُ التي يسيل حَيضُها ولا ينقطع ويقال الذُّنانة بَقيّةُ الشّيء الهالكِ الضعيف.
  ومما يشذّ عن الباب- وقد قلتُ إنّ أكثر أمْرِ النَّبات على غير قياس، الذُّؤْنُون: نبتٌ. يقال خرَجَ النّاسُ يَتذأْنَنُون، إذا أخَذُوا الذُّؤْنُون.
  (ذب)  الذال والباء في المضاعف أصولٌ ثلاثة: أحدها طُوَيئرٌ، ثم يُحمَل عليه  ويشبَّه به غيرُه، والآخَر الحَدُّ والحِدّة، والثالث الاضطرابُ والحرَكة.
  فالأوّل الذُّباب، معروف، وواحدته ذُبابة، وجمع الجمع أذِبّة. وممّا يشبّه به ويُحمَل عليه ذُباب العَين: إنسانُها. ويقال ذَبَبْتُ عنه، إذا دفَعْتَ عنه، كأنّك طردت عنه الذُّباب التي يتأذّى به. وقول النابغة:
  * ضَرَّابَةٍ بالمِشْفَر الأّذِبَّهْ([17]) *
  فهو جمع ذُبابٍ. والمذبوبُ من الإبل: الذي يدخل الذباب منخره. والمذبوب: الأحمق، كأنّه شُبِّه بالجمل المذبوب.
  وأمّا الحَدُّ فذُبَاب أسنانِ البعير: حَدُّها. قال الشاعر([18]):
وتَسْمَعُ للذُّباب إذا تَغَنَّى *** كتَغريد الحمامِ على الغُصُونِ([19])  وذُباب السَّيف: حَدُّه.
  والأصل الثالث: الذَّبذَبة: نَوْس الشَّيءِ المعلَّق في الهواء. والرجل المذَبْذَب: المتردِّد بين أمرين. والذُّبْذَبُ: الذَّكَر؛ لأنه يتذَبْذَب أي يتردَّد. والذَّباذِبُ: أشياءُ تُعلَّق في هَودَجٍ([20])أو رأس بعيرٍ. والذَّبُّ: الثَّور الوحشيّ، ويسمَّى ذَبّ الرِّياد. قال ابنُ مقبل:
يُمشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ كأنَّه *** فَتىً فارسيٌّ ذُو سِوَارَيْنِ رَامحُ([21])  وقالوا: سُمِّيَ ذبَّ الرِّياد لأنَّه يجيء ويذهب، لا يثبُت في موضعٍ واحد.
  ومن هذا الأصل الثالث قولُهم ذَبَّت شفَتُه، إذا ذَبَُلَتْ من العطَش. وأنشد:
هُمُ سَقَوْنِي عَلَلاً بَعْدَ نَهَلْ *** مِنْ بَعْدِ ما ذَبَّ* اللِّسانُ وذَبَُلْ([22])   ويقال ذَبَّ النَّبْت، إذا ذَوَى. وذَبّ جِسمُه، أي هَزُل.
  ومن الاضطراب والحركة قولهم: ذبَّبْنا ليلتَنا، أي أتعبْنا في السَّير. ولا ينالون الماء إلاَّ بقَرَبٍ مذبِّبٍ، أي مُسْرِع. قال:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكُورِي *** وتَهْجيرِي إذا اليَعفورُ قالا([23])  وقال:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إثْرِه *** وأَمْكَنَه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ([24])  والله أعلم بالصّواب.
-------------------------------------------------ـ
([1]) الصغار، بالضم: الصغير، كقولك طوال بالضم، بمعنى طويل، وأراه أقوى في القراءة هنا. والصغار، بالكسر: جمع صغير .([2]) قطعة من بيت في ديوان الحطيئة 10 واللسان (درر). وهو بتمامه:
وكنت كذات البعل ذارت بأنفها *** فمن ذاك تبغي غيره أو تهاجره([3]) عجز بيت له لم يرو في ديوانه، وقد سبق في (حن ص 25). وصدره كما في اللسان (حنن، ذعع):
* غشيت لها منازل مقفرات *
([4]) لم يسبق في مادة (دع) ذكر للدعاع، ولم يستشهد بشعر طرفة. الذي يعنيه من شعر طرفة هو قوله: وعذاريكم مقلصة *** في دعاع النخل تصطرمه([5]) الجمهرة (1: 143).
([6]) ديوان أبي ذؤيب 123، واللسان (جشش، ذفف)، وقد سبق إنشاده في (1: 415). والكلمة الأولى من البيت ساقطة من الأصل.
([7]) هو حديث ابن الزبير، كما في اللسان (ذلل).
([8]) ديوان ذي الرمة 103 والمجمل واللسان (ذمم).
([9]) هو إبراهيم بن يزيد النخعي، كما صرح به ابن فارس في المجمل. وهو فقيه كوفي، توفي سنة 196. انظر تهذيب التهذيب.
([10]) في المجمل: "قد أديته كاملاً".
([11]) يقال أخر يؤخر تأخراً، وأخرته أنا، لازم متعد.
([12]) زاد في المجمل: "للمرار" والبيت التالي للمرار، كما في اللسان (ذمم).
([13]) كذا وردت هذه الكلمة. وقد تكون مقحمة.
([14]) في الأصل: "أبو دبر"، صوابه في المجمل واللسان (ذمم).
([15]) يقال ذن، كفرح ذننا، وكذلك ذن يذن بكسر الذال، ذنينا.
([16]) ديوان الشماخ 93. ورواية "أسهرته" هذه رواية أبي عبيد، كما نص في اللسان. ويروى: "أسهريه". والأسهران: عرقان يندران من الذكر عند الإنعاظ. وأنكر الأصمعي الأسهرين، وقال: "وإنما الرواية أسهرته، أي لم تدعه ينام". انظر اللسان (سهر).
([17]) من رجز يقوله النابغة للنعمان بن المنذر، كما في الأغاني (9: 169). وقبله:
أصم أم يسمع رب القبه *** يا أوهب الناس لعنس صلبه([18]) هو المثقب العبدي. وقصيدته في المفضليات (2: 88-92).
([19]) أنشده في المجمل واللسان (ذبب).
([20])  في الأصل: "من هودج".
([21]) أنشد صدره في المجمل. والبيت في اللسان (رمح، رود، سرل) والخزانة (1: 111) برواية: "في سراويل رامح". وصدره في اللسان (سرل) والخزانة:
* أتى دونها ذب الرباد كأنه *
([22]) البيتان في المجمل واللسان (ذبب).
([23]) لذي الرمة في ديوانه 438 واللسان (ذبب).
([24]) البيت لعنترة في ديوانه 21 واللسان (ذبب)، يقوله في ورد بن حابس الأسدي.
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** وما معها في الثنائي والمطابق)
   (**ذر**)  **الذال** ve şeddeli **الراء** tek bir asıldır; inceliğe ve yayılmaya delâlet eder. Bundan: **الذَّرُّ**: karıncanın küçükleri; teki **ذَرّةٌ**. Ve: **وذَرَرْتُ** **المِلْحَ** ve **الدّواءَ**. Ve **الذرِيرة** bilinir; bunların hepsi tek bir kıyastır.
  Ve babdan: **ذرّت الشّمْسُ ذُروراً**; çıktığı zaman; o, ince yayılmış bir ışıktır. Bu, onların sözü: “**لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ**”, ve “**ما ذَرّ قرنُ الشّمْس**”. Ve Ebû Zeyd’den hikâye edildi: **ذَرّ البَقْلُ**; yerden çıktığı zaman. O, babdandır; çünkü o vakit küçükler olarak yayılmış olur. Amma onların sözü: **ذَارَّتِ النّاقةُ**. Ve o **مُذَارٌّ**dur; huyu kötü olduğu zaman; bunun böyle ağırlaştırılmış olduğu söylenmiştir. Eğer sahih ise, asıl kıldığımız asıldan şâzdır. Ancak **الحطيئة** dedi:
  * **ذَارَتْ بأَنْفِها** *
hafifletilmiş olarak. Ve onu sahih görüyorum; o vakit **ذئِرت**’ten olur; öfkelendiği zaman; hemzenin hafifletilmesi üzere olur. [İllâ] şu var ki Ebû Zeyd dedi: “Falanın nefsinde **ذِرارٌ** vardır”; yani öfkeyle yüz çevirme; devenin **ذِرار**’ı gibi. Bu, birinci sözü gösterir. Allah daha iyi bilir.
  (**ذع**)  **الذال** ve **العين** mutâbıkta tek bir asıldır; şeyin dağıtılmasına delâlet eder. Denir: **ذعْذعت** **الرِّيحُ** [**الشيءَ**], onu dağıttığı zaman; böylece **فتذعْذع**; yani dağıldı. **النابغة** dedi:
  * **تُذَعْذِعُها مُذَّعْذِعَةٌ حَنُونُ** *
  Ve denir ki **الَذُّعَاع** hurma ile hurma arasındaki açıklıktır; **طَرَفَة**’nin şiirinde; onda ihtilâf üzere; zira bazısı onun **الدّال** ile olduğunu söylemiştir; ve onun zikri geçmişti.
  Ve İbn Düreyd hikâye etti: **ذَعْذَع السِّرَّ**: onu yaydı. Ve **الذَّعاع**: insanlardan fırkalardır; teki **ذَعاعة**.
  (**ذف**)  **الذال** ve **الفاء** tek bir asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Böylece **الذَّفِيف** **للخفيف**’e tâbidir. Ve denir: **الذَّفيف** süratlidir. Ondan denir: **ذفَّفْتُ** **على الجريح**; onu öldürmeyi çabuklaştırdığın zaman. Ve “**ذُفافَة**”nın iştikakı ondandır. Ve az suya **ذُفافٌ** denir; ve **مياهٌ أذِفَّةٌ**.
Ve a‘râbîden hikâye edildi: **الذَّفُّ**: öldürme. Ve **استَذَفَّ الأمر**: doğruldu ve hazır hâle geldi. Ve denir: **الذَِّفَاف** her şeyden az olan şeydir. Derler: **ما ذُقْتُ ذَِفافاً**; yani yenilenden en aşağı olanı. Ebû Züeyb dedi:
يقولون لما جُشَّت البِئْرُ أَوْرِدُوا *** وليسَ بها أدنَى ذَِفافٍ لواردِ  der ki: onda hiçbir şey yoktur.
  (**ذل**)  **الذال** ve **اللام** teşdîd ve mutâbıkta tek bir asıldır; boyun eğmeye, miskinliğe ve yumuşaklığa delâlet eder. Böylece **الذُّل** **العِزّ**’in zıddıdır. Bu, zıtlıkta sahih bir mukabeledir; Arapların, diğer ümmetler dışında, kendisine tahsis olunduğu hikmete delâlet eder; çünkü **العزّ** **العَزَازِ**’dandır; o, sert şiddetli topraktır. Ve **الذِّلُّ** zorluğun tersidir. Bazılarından hikâye edildi ki dedi: “**بعضُ الذِّلِّ**—**بكسر الذال**—ehle ve mala daha kalıcıdır.” Bundan denir: **دابّةٌ ذلولٌ**; **الذُّلِّ**’ü açık.
  Ve birinciden: **رجلٌ ذليل**; **الذُّلّ** ile **المَذَلّة** ve **الذِّلّةِ** arasında. Ve yoldan çiğnenmiş olana **ذِلٌّ** denir. Ve **ذُلِّل القِطْفُ تذليلاً**; yumuşadığı ve sarktığı zaman. Ve denir: **أجْرِ الأمورَ على أذلالها**; yani doğrulukları üzere; yani içinde itaat edip boyun eğdiği iş üzere.
  Ve babdan **ذَلاذِل القميص**; o, onun eteklerinden yere yakın olan şeydir; teki **ذُِلْذُِلٌ**. Ve derler: **اذْلَوْلَى الرّجُل اذلِيلاَءً**; hızlandığı zaman. O, babdandır.
  (**ذم**)  **الذال** ve **الميم** muzâafda tek bir asıldır; hepsi övgünün tersine delâlet eder. Denir: **ذَمَمْتُ** falanı **أذُمُّه**; o hâlde o **ذميمٌ** ve **مذموم**dur; övülmüş olmadığı zaman. Bu babdandır **الذَّمَّة**; o, suyu az olan kuyudur. Hadiste: “O, **بئرٍ ذَمَّةٍ** üzerine geldi.” **الذَّمَّة**’nin çoğulu **ذِمام**dır. Zû’r-Rumme dedi:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ  **أنكَزَتْها**: suyunu götürdü. Ve **المواتِح**: su çekenlerdir.
  Amma ahid, **ذِماماً** diye adlandırılır; çünkü insan onun zayi edilmesi sebebiyle yerilir. Bu, Araplar için kullanılan bir yoldur; bu da onların sözü gibi: falan **حامي الذِّمار**dır; yani öfkelendiren şeyi korur. Ve **حامي الحقيقة**; yani üzerine hak olan, men etmesi gereken şeyi korur.
  Ve **أهل الذِّمّة**: akid ehli. Ebû Ubeyd dedi: **الذمَّة** emandır; onun (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) sözü içinde: “**ويَسعَى بذمَّتهم**”. Ve onlara **أهل الذّمّة** denir; çünkü cizyeyi eda ettiler de kanları ve malları üzerine emniyete girdiler. Ve **الذِّمام** hakkında **مَذَمَّة** ve **مَذِمَّة** denir; fetha ve kesra ile; ve **الذَّمِّ** hakkında **مَذَمَّة** fetha ile. Ve hadiste geldi: “Bir adam Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) sordu: **ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟** O da dedi: **غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ**.” **مذَِمَّة الرَِّضاع** ile sütannenin **ذِمام**’ını kastediyor. Ve **النّخَعيّ** bu hadisin tefsirinde derdi: Onlar, çocuğun sütten kesilmesi sırasında sütanneye ücret dışında bir şeyle **يَرْضَخوا** etmeyi müstehap görürlerdi. Sanki ona sordu: Beni emzirenin hakkını benden ne düşürür ki, hakkını tam olarak eda etmiş olayım. Bunu bize **القطَّان** haber verdi; müfessirden, **القُتَيبيّ**’den. Ve Araplar der: **أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ**; yani onlara bir şey ver; çünkü onların senin üzerinde **ذمام**ı vardır. Ve denir: **افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ**; yani sana kınama yok. Ve denir: **أذَمَّ** falan falanla; ona karşı gevşek davrandığı zaman. Ve devesi onunla **أذَمَّ** etti; geri kaldığı ve diğer develerden koptuğu zaman. Ve **شيءٌ مُذِمٌّ**; yani ayıplı. Ve **رجلٌ مُذِمٌّ**: onda hareket yok. İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **بئرٌ ذميمٌ**; o, **الذَّمَّة** gibidir. Bize Ebû’l-Hasen el-Kattân, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den inşâd etti:
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ  bir **قطاة**’yı vasfeder. Der ki.
  Ve babda, sahih ise, kıyasına yakın olan şey kaldı. Şüphesiz **الذَّميم** burunda çıkan bir sivilcedir.
  İbn Kuteybe hikâye etti ki **الذَّميم** tekeden çıkan, kamışından **يَذِمُّ** ve **يَذِنُّ** eden idrardır. Ebû Zübeyd dedi:
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ  sütten **النَّسَل**: ondan çıkan şeydir. Ve **القُزْم**: küçüklerdir. **الشَّيبانيّ** dedi: **اليعامير**’i bilmem. Sordum da, kimsenin yanında onunla ilgili bir bilgi bulmadım; ve denir ki o, koyunun küçükleridir.
  (**ذن**)  **الذال** ve **النون** muzâafda bir asıldır; akmaya delâlet eder. Böylece **الذَّنين** burun deliklerinden akan şeydir. Ve **ذَنّ ذَنّاً**; ve o **أذَنُّ**dur. **الشمّاخ** dedi:
توائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ *** حوالِبُ أسْهَرَتْه بالذَّنينِ  Ve ona **الذُّنَان** da denir. Ve denir ki **المرأةَ الذّنّاءُ** hayzı akan ve kesilmeyen kadındır; ve **الذُّنانة** helâk olmuş zayıf şeyin kalıntısıdır.
  Ve babdan şâz olanlardandır—ben dedim ki nebatın işinin çoğu kıyas üzere değildir—: **الذُّؤْنُون**: bir bitkidir. Denir: insanlar **يَتذأْنَنُون** çıktı; **الذُّؤْنُون**’u aldıkları zaman.
  (**ذب**)  **الذال** ve **الباء** muzâafda üç asıldır: birincisi küçük bir kuştur; sonra ona hamledilir ve onunla başkası benzetilir; ikincisi keskinlik ve sertlik; üçüncüsü çalkantı ve harekettir.
  Birincisi **الذُّباب**; bilinir; teki **ذُبابة**; cem‘u’l-cem‘ **أذِبّة**. Ona benzetilen ve ona hamledilenlerden: **ذُباب العَين**: göz bebeğidir. Ve denir: **ذَبَبْتُ عنه**; ondan defettiğin zaman; sanki ona eziyet veren **الذُّباب**’ı ondan kovmuşsun gibi. Ve **النابغة**’nin sözü:
  * ضَرَّابَةٍ بالمِشْفَر الأّذِبَّهْ *
  o, **ذُبابٍ**’ın çoğuludur. Ve develerden **المذبوب**: burun deliğine sinek giren. Ve **المذبوب**: ahmak; sanki **المذبوب** deveye benzetilmiştir.
  Amma keskinlik: devenin dişlerinin **ذُبَاب**’ı: onların keskinliğidir. Şair dedi:
وتَسْمَعُ للذُّباب إذا تَغَنَّى *** كتَغريد الحمامِ على الغُصُونِ  ve kılıcın **ذُباب**’ı: keskinliğidir.
  Üçüncü asıl: **الذَّبذَبة**: havada asılı şeyin salınması. Ve **الرجل المذَبْذَب**: iki iş arasında tereddüt eden. Ve **الذُّبْذَبُ**: erkektir; çünkü **يتذَبْذَب**; yani gidip gelir. Ve **الذَّباذِبُ**: **هَودَجٍ** veya devenin başına asılan şeylerdir. Ve **الذَّبُّ**: yaban öküzüdür; **ذَبّ الرِّياد** diye adlandırılır. İbn Mukbil dedi:
يُمشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ كأنَّه *** فَتىً فارسيٌّ ذُو سِوَارَيْنِ رَامحُ  ve dediler: **ذبَّ الرِّياد** diye adlandırıldı; çünkü gelir gider, bir yerde sabit kalmaz.
  Ve bu üçüncü asıldan onların sözü: **ذَبَّت شفَتُه**; susuzluktan kuruduğu zaman. Ve inşâd etti:
هُمُ سَقَوْنِي عَلَلاً بَعْدَ نَهَلْ *** مِنْ بَعْدِ ما ذَبَّ اللِّسانُ وذَبَُلْ   ve denir: **ذَبَّ النَّبْت**; solduğu zaman. Ve **ذَبّ جِسمُه**; yani zayıfladı.
  Ve çalkantı ve hareketten onların sözü: **ذبَّبْنا ليلتَنا**; yani yürüyüşte yorulduk. Ve suya ancak **بقَرَبٍ مذبِّبٍ** ile ulaşırlar; yani hızlı. Dedi:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكُورِي *** وتَهْجيرِي إذا اليَعفورُ قالا  ve dedi:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إثْرِه *** وأَمْكَنَه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ  ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الذرية، قال تعالى: ﴿ومن ذريتي﴾ [البقرة/124]، وقال: ﴿ومن ذريتنا أمة مسلمة لك﴾ [البقرة/128]، وقال: ﴿إن الله لا يظلم مثقال ذرة﴾ [النساء/40]، وقد قيل: أصله الهمز، وقد تذكر بعد في بابه.

##### Türkçe

- **الذرية**: Yüce Allah dedi ki: ﴿ومن **ذريتي**﴾ [البقرة/124], ve dedi ki: ﴿ومن **ذريتنا** أمة مسلمة لك﴾ [البقرة/128], ve dedi ki: ﴿إن الله لا يظلم مثقال **ذرة**﴾ [النساء/40]; ve denilmiştir ki: aslı hemzedir; ve kendi bâbında sonra zikredilecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَرَّ
1 ذَرَّ ذ , (T, S, M, A, &c.,) aor. ذَرُ٣َ , (S, M, Msb,) inf. n. ذَرٌّ, (S, M, K, &c.,) He sprinkled, or scattered, salt (T, * S, A, Msb, K) upon flesh-meat, and pepper upon a mess of crumbled bread with broth, (A,) and a medicament (S, A) into the eye, (A,) and grain (S, A, K) upon the ground, (A,) &c.; (T, Msb, K;) as also ↓ ذَرْذَرَ, inf. n. ذَرْذَرَةٌ: (K:) he took a thing with the ends of his fingers and sprinkled it upon a thing. (M.) You say, ذَرَّ عَيْنَهُ, (TA,) and ذَرَّ عَيْنَهُ بِالذَّرُورِ, aor. ذَرُ٣َ , (M, TA,) inf. n. ذَرٌّ, (K, TA,) He put the medicament called ذَرُور into his eye. (M, * K, * TA.) ― -b2- Also, (A,) inf. n. as above, (K,) He spread. (A, K.) You say, ذَرَّ اللّٰهُ عِبَادَهُ فِى الأَرْضِ (tropical:) God spread his servants, or mankind, upon the earth. (M, * A.) Whence the word ذُرِّيَّةٌ. (M, TA.) ― -b3- And ذَرَّتِ الأَرْضُ النَّبْتَ The ground put forth the plant, or plants. (K.) -A2- ذَرَّ, (T, S, M, K, &c.,) aor. ذَرُ٣َ , [contr. to analogy,] (T, M,) inf. n. ذُرُورٌ, (M,) It (a herb, or leguminous plant,) came up, or forth, (IAar, AZ, T, S, K,) from the ground: (AZ, S:) or it (a herb, or leguminous plant, and a horn,) began to come forth; put forth the smallest portion of itself. (A.) ― -b2- ذَرَّتِ الشَّمْسُ, (T, S, M, K,) aor. ذُرُورٌ, inf. n. ذُرُورٌ, (S, M,) (tropical:) The sun rose; (S, M, K;) and appeared: (M:) or began to rise: شُرُوقُهَا is when its light first falls upon the earth and trees: (T, TA:) and ذَرَّ قَرْنُ الشَّمْس, aor. and inf. n. as above, (assumed tropical:) The upper limb of the sun rose: (Msb:) or began to rise. (A, TA.) -A3- ذَرَّ is also syn. with تَخَدَّدَ [app. as meaning His flesh became contracted, shrunk, or wrinkled]. (K.) -A4- Also, (T, K,) aor. ذَرَ٣َ , contr. to analogy, (K,) unless ذَرَّ be for ذَرِرَ, (MF,) said of a man, The fore part of his head became white, or hoary. (T, K.)

ذَارَّتْ
3 ذَارَّتْ ذ , (aor. تُذَارُّ, S,) inf. n. مُذَارَّةٌ and ذِرَارٌ, She (a camel) became evil in her disposition. (Fr, S, K.) Hence the saying of Hoteiنh, satirizing Ez-Zibrikلn, and praising the family of Shemmلs Ibn-Lلy,
وَكُنْتَ كَذَاتِ البَوِّ ذَارَتْ بِأَنْفِهَا
فَمِنْ ذَاكَ تَبْغِى بُعْدَهُ وَتُهَاجِرُهْ
i. e. [And thou wast like her who has a stuffed skin of a young camel made for her and placed near her that she may incline to it and yield her milk,] that has inclined to the young one of another; [and on that account desires its distance from her, and severs herself from it:] in the S we find, for البَوِّ, البَعْلِ; and for بُعْدَهُ, غَيْرَهُ; but the former are the correct readings: ذَارَتْ is a contraction of ذَارَّتْ: or, accord. to some, it is for ذَآءَرَتْ: see art. ذأر. (IB and TA.) ― -b2- One says also, فِى فُلَانٍ ذِرَارٌ, meaning (assumed tropical:) In such a one is aversion, arising from anger, like that of a she-camel: (AZ, S:) or anger and aversion (Th, M, K, TA) and disapprobation. (Th, TA)

ذَرْذَرَ
R. Q. 1 ذَرْذَرَ ذ : see 1, first sentence.

ذَرٌّ
ذَرٌّ ذ The young ones [or grubs] of ants: (M, A, Msb, K:) accord. to Th, (M, TA,) one hundred of them weigh one barley-corn: (M, K:) or, accord. to En-Neysلbooree, [who perhaps held ذَرٌّ to signify ant's eggs,] seventy of them weigh a gnat's wing, and seventy gnat's wings weigh one grain: (MF:) or the smallest of ants: (S:) or small red ants: (TA:) or it signifies, (TA,) or signifies also, (A,) the motes that are seen in a ray of the sun that enters through an aperture: (A, * TA:) as though they were particles of a thing sprinkled: and in like manner ذَرَّاتُ الذَّهَبِ [minute particles of gold]: (A:) the sing., (S,) or [rather] n. un., (Msb, K,) is ذَرَّةٌ, (S, M, Msb, K,) [of which the pl. is ذَرَّاتٌ.] [See an ex., from the Kur x. 62, voce مِثْقَالٌ.] ― -b2- See also ذُرِّيَّةٌ.

ذَرُورٌ
ذَرُورٌ ذ A thing sprinkled: (M:) a dry medicament, (T, TA,) such as is sprinkled in the eye, (T, A, K,) and upon a wound, or sore: (T, TA:) or a kind of اـِثْمِد [q. v.]. [Har p. 86.) ― -b2- See also ذَرِيرَةٌ.

ذُرَارَةٌ
ذُرَارَةٌ ذ What falls about, (M, A, K,) of perfume, when one sprinkles it, (A,) or of ذَرُور, (K, TA,) or of what is sprinkled. (M, and so accord. to the CK.)

ذَرِيرَةٌ
ذَرِيرَةٌ ذ (S, A, Msb, K) and ↓ ذَرُورٌ (S, Msb, K) A kind of perfume, (Msb, K,) the particles of the قَصَبُ الطِّيبِ [or calamus aromaticus, also called قَصَبُ الذَّرِيرَةِ, q. v., in art. قصب], (T, M, A, Msb,) which is brought from India, (A, Msb,) and resembles the reeds of which arrows are made: (T, A, Msb:) its internodal portions are filled with a white substance like spiders' webs; and when powdered, it is a perfume, inclining to yellowness and whiteness: (Sgh, Msb:) or, as some say, it is a mixed kind of perfume: (TA:) [but this, if correct, seems to be a second application:] pl. of the latter, أَذِرَّةٌ. (S, K.)

ذَرِّىٌّ
ذَرِّىٌّ ذ a rel. n. from ذَرٌّ, (T,) (tropical:) The diversified wavy marks, streaks, or grain, of a sword: (T, M, A, K:) likened to the track of young ants. (M, A.) It occurs in poetry, in which some read دُرِّىٌّ [q. v.]. (M.) ― -b2- And (assumed tropical:) A sword having much of such wavy marks, &c. (K.)

ذُرِّيَّةٌ
ذُرِّيَّةٌ ذ , (S, Msb, K,) the most chaste form, (Msb,) and ذِرِّيَّةٌ, (Msb, K,) and ذَرِيَّةٌ, this last without a sheddeh to the ر (Msb,) [respecting the derivation of which see art. ذرأ,] (assumed tropical:) Children, or offspring, (S, Mgh, Msb, K,) as also ↓ ذَرٌّ, (Msb,) of a man, (S, K,) [and of genii: see art. ذرأ,] male or female: (IAth:) little ones, or young ones. (Mgh, Msb.) ― -b2- Also (tropical:) Progenitors, or ancestors. (Msb, MF.) ― -b3- Also (assumed tropical:) Women. (Mgh, K.) ― -b4- Used in a sing. as well as a pl. sense. (Mgh, Msb, K.) ― -b5- Pl. ذُرِّيَّاتٌ and (sometimes, Msb) ذَرَارِىُّ. (S, Msb, K.) [In the CK, the latter pl., with the article, is written الذَّرَارِى, without a sheddeh to the ى. ― -b6- For examples, see art. ذرأ.]

مِذَرَّةٌ
مِذَرَّةٌ ذ An instrument with which grain is scattered. (K.)

مُذَارٌّ
مُذَارٌّ ذ A she-camel evil in disposition. (Fr, S, K.) [See 3.]

##### Türkçe

ذَرَّ
1 **ذَرَّ** **ذ** , (T, S, M, A, &c.,) muzâri‘ı **ذَرُ٣َ** , (S, M, Msb,) mastarı **ذَرٌّ**, (S, M, K, &c.,) O, ete (T, * S, A, Msb, K) tuz serpti yahut saçtı; ve et suyuyla ıslatılmış ufalanmış ekmek yemeğinin üzerine biberi, (A,) ve ilacı (S, A) göze, (A,) ve taneyi (S, A, K) yere, (A,) vb.; (T, Msb, K;) ve yine ↓ **ذَرْذَرَ**, mastarı **ذَرْذَرَةٌ**: (K:) o, bir şeyi parmaklarının uçlarıyla aldı ve onu bir şeyin üzerine serpti. (M.) Sen dersin ki, **ذَرَّ عَيْنَهُ**, (TA,) ve **ذَرَّ عَيْنَهُ بِالذَّرُورِ**, muzâri‘ı **ذَرُ٣َ** , (M, TA,) mastarı **ذَرٌّ**, (K, TA,) O, **ذَرُور** denilen ilacı gözüne koydu. (M, * K, * TA.) ― -b2- Yine, (A,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) O, yaydı. (A, K.) Sen dersin ki, **ذَرَّ اللّٰهُ عِبَادَهُ فِى الأَرْضِ** (mecaz:) Allah kullarını, yahut insanları, yeryüzüne yaydı. (M, * A.) Bundan **ذُرِّيَّةٌ** kelimesi. (M, TA.) ― -b3- Ve **ذَرَّتِ الأَرْضُ النَّبْتَ**: Yer bitkiyi yahut bitkileri çıkardı. (K.)

-A2- **ذَرَّ**, (T, S, M, K, &c.,) muzâri‘ı **ذَرُ٣َ** , [kıyasa aykırı,] (T, M,) mastarı **ذُرُورٌ**, (M,) O (bir ot yahut baklagil bitkisi) yerden çıktı yahut belirdi: (IAar, AZ, T, S, K,) (AZ, S:) yahut o (bir ot yahut baklagil bitkisi ve bir boynuz) çıkmaya başladı; kendisinin en küçük kısmını çıkardı. (A.) ― -b2- **ذَرَّتِ الشَّمْسُ**, (T, S, M, K,) muzâri‘ı **ذُرُورٌ**, mastarı **ذُرُورٌ**, (S, M,) (mecaz:) Güneş doğdu; (S, M, K;) ve göründü: (M:) yahut doğmaya başladı: **شُرُوقُهَا** onun ışığının ilk defa yere ve ağaçlara düşmesidir: (T, TA:) ve **ذَرَّ قَرْنُ الشَّمْس**, muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, (farzedilen mecaz:) Güneşin üst kenarı doğdu: (Msb:) yahut doğmaya başladı. (A, TA.)

-A3- **ذَرَّ** ayrıca **تَخَدَّدَ** ile eşanlamlıdır [görünüşe göre “eti büzüldü, çekildi yahut buruştu” mânasında]. (K.)

-A4- Yine, (T, K,) muzâri‘ı **ذَرَ٣َ** , kıyasa aykırı, (K,) meğer ki **ذَرَّ** , **ذَرِرَ** yerine olsun, (MF,) bir adam hakkında söylenir: Başının ön kısmı ağardı yahut kırlaştı. (T, K.)

ذَارَّتْ
3 **ذَارَّتْ** **ذ** , (muzâri‘ı **تُذَارُّ**, S,) mastarı **مُذَارَّةٌ** ve **ذِرَارٌ**, O (dişi deve) huyunda kötü oldu. (Fr, S, K.) Bundan, Hutey’nh’in, Ez-Zibrik’l’n’i hicvedip Şemm’l’s İbn-L’l’y ailesini övdüğü sözü:
وَكُنْتَ كَذَاتِ البَوِّ ذَارَتْ بِأَنْفِهَا
فَمِنْ ذَاكَ تَبْغِى بُعْدَهُ وَتُهَاجِرُهْ
yani: [Ve sen, kendisine, ona meyletsin ve sütünü versin diye, bir yavru devenin doldurulmuş derisi yapılıp yakınına konulan dişiye benzer idin,] başkasının yavrusuna meyletmiş olan; [ve bu sebeple ondan uzaklığını ister ve ondan ayrılır:] S’de **البَوِّ** yerine **البَعْلِ**; ve **بُعْدَهُ** yerine **غَيْرَهُ** buluruz; fakat birinciler doğru kıraatlerdir: **ذَارَتْ**, **ذَارَّتْ**’ın kısaltmasıdır: yahut bazılarına göre, **ذَآءَرَتْ** yerinedir: **ذأر** maddesine bak. (IB ve TA.) ― -b2- Yine denir ki, **فِى فُلَانٍ ذِرَارٌ**, mânası (farzedilen mecaz:) Filân kimsede, dişi deveninki gibi, öfkeden doğan bir tiksinme vardır: (AZ, S:) yahut öfke ve tiksinme (Th, M, K, TA) ve hoş görmeme. (Th, TA)

ذَرْذَرَ
R. Q. 1 **ذَرْذَرَ** **ذ** : 1’in ilk cümlesine bak.

ذَرٌّ
**ذَرٌّ** **ذ** Karıncaların yavruları [yahut kurtçukları]: (M, A, Msb, K:) Sa‘leb’e göre, (M, TA,) onlardan yüz tanesi bir arpa tanesi ağırlığındadır: (M, K:) yahut En-Neys’l’booree’ye göre, [ki belki **ذَرٌّ**’ün karınca yumurtası mânasına geldiğini kabul etmişti,] onlardan yetmiş tanesi bir sivrisinek kanadı ağırlığındadır; ve yetmiş sivrisinek kanadı bir tane ağırlığındadır: (MF:) yahut karıncanın en küçüğü: (S:) yahut küçük kırmızı karıncalar: (TA:) yahut o, (TA,) yahut ayrıca, (A,) güneş ışınının bir delikten giren huzmesinde görülen toz zerrecikleri mânasınadır: (A, * TA:) sanki serpilmiş bir şeyin parçacıkları gibi: ve aynı şekilde **ذَرَّاتُ الذَّهَبِ** [altının ince parçacıkları]: (A:) bunun müfredi, (S,) yahut [daha doğrusu] tekil isim, (Msb, K,) **ذَرَّةٌ**’dir, (S, M, Msb, K,) [bunun çoğulu **ذَرَّاتٌ**’tır.] [Kur’ân x. 62’den bir örnek için, **مِثْقَالٌ** maddesine bak.] ― -b2- **ذُرِّيَّةٌ**’ye de bak.

ذَرُورٌ
**ذَرُورٌ** **ذ** Serpilmiş bir şey: (M:) kuru bir ilaç, (T, TA,) göze serpilene benzer, (T, A, K,) ve bir yaraya yahut çıbana: (T, TA:) yahut **اـِثْمِد**’in bir türü [bk.]. [Har s. 86.) ― -b2- **ذَرِيرَةٌ**’ye de bak.

ذُرَارَةٌ
**ذُرَارَةٌ** **ذ** Serperken etrafa düşen şey, (M, A, K,) koku maddesinden, (A,) yahut **ذَرُور**’dan, (K, TA,) yahut serpilmiş şeyden. (M, ve CK’ye göre de böyledir.)

ذَرِيرَةٌ
**ذَرِيرَةٌ** **ذ** (S, A, Msb, K) ve ↓ **ذَرُورٌ** (S, Msb, K) Bir tür koku, (Msb, K,) **قَصَبُ الطِّيبِ**’in parçacıkları [yahut calamus aromaticus; ayrıca **قَصَبُ الذَّرِيرَةِ** diye adlandırılır; bk. **قصب** maddesinde], (T, M, A, Msb,) Hindistan’dan getirilen, (A, Msb,) ve okların yapıldığı kamışlara benzeyen: (T, A, Msb:) boğum araları örümcek ağları gibi beyaz bir maddeyle doludur; ve toz edilince, sarılığa ve beyazlığa meyleden bir kokudur: (Sgh, Msb:) yahut bazılarına göre, karışık bir tür kokudur: (TA:) [fakat bu, doğru ise, ikinci bir kullanıma benzer:] ikincisinin çoğulu **أَذِرَّةٌ**. (S, K.)

ذَرِّىٌّ
**ذَرِّىٌّ** **ذ** **ذَرٌّ**’den nisbet ismidir, (T,) (mecaz:) Bir kılıcın çeşitli dalgalı izleri, çizgileri yahut damarı: (T, M, A, K:) karınca yavrularının izine benzetilmiştir. (M, A.) Şiirde vâki olur; onda bazıları **دُرِّىٌّ** okur [bk.]. (M.) ― -b2- Ve (farzedilen mecaz:) böyle dalgalı izleri vb. çok olan bir kılıç. (K.)

ذُرِّيَّةٌ
**ذُرِّيَّةٌ** **ذ** , (S, Msb, K,) en fasih şekil, (Msb,) ve **ذِرِّيَّةٌ**, (Msb, K,) ve **ذَرِيَّةٌ**, bu sonuncusu **ر** üzerinde şedde olmaksızın, (Msb,) [türetimi hakkında **ذرأ** maddesine bak], (farzedilen mecaz:) Çocuklar yahut nesil, (S, Mgh, Msb, K,) ve yine ↓ **ذَرٌّ**, (Msb,) bir adamın, (S, K,) [ve cinlerin: **ذرأ** maddesine bak] erkek yahut dişi: (IAth:) küçükler yahut yavrular. (Mgh, Msb.) ― -b2- Yine (mecaz:) Atalar yahut cedler. (Msb, MF.) ― -b3- Yine (farzedilen mecaz:) Kadınlar. (Mgh, K.) ― -b4- Tekil mânada da çoğul mânada da kullanılır. (Mgh, Msb, K.) ― -b5- Çoğulu **ذُرِّيَّاتٌ** ve (bazen, Msb) **ذَرَارِىُّ**. (S, Msb, K.) [CK’de, ikincisi çoğul, harf-i tarifle, **الذَّرَارِى** diye, **ى** üzerinde şedde olmaksızın yazılmıştır. ― -b6- Örnekler için **ذرأ** maddesine bak.]

مِذَرَّةٌ
**مِذَرَّةٌ** **ذ** Tane saçılan bir âlet. (K.)

مُذَارٌّ
**مُذَارٌّ** **ذ** Huyunda kötü olan bir dişi deve. (Fr, S, K.) [3’e bak.]
