# ذعق — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B9%D9%82/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D8%B9%D9%82/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B9%D9%82.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ذعق

باب العين والقاف مع الذال
عذق ، قذع ، ذعق
استعمل من وجوهه : عذق ، قذع ، ذعق .
عذق : قال الأصمعيّ وغيره : العَذْق بالفتح : النَّخلة نفسها ؛ والعذق بالكسر : الكِباسة ، وجمعه عُذوق وأعذاق . قال : وأعذَقَ الإذخرُ ، إذا أخرَجَ ثمرَه .
وقال ابنُ الأعرابي : عَذَق السَّخبَرُ ، إذا طال نباتُه ، وثمرته عَذَقةٌ . وخَبْراء العَذَق معروفة بناحية الصَّمَّان .
وقال الأصمعيّ : عذَقَ فلانٌ شاةً له ، إذا علَّق عليها صوفةً يَعرِفُها بها .
قلت : وقد سمعت غير واحدٍ من العرب يقول اعتذقت بكْرةً لأقتضبَها ، أي أعلمت عليها لنفسي .
وقال ابنُ الأعرابيّ : اعتذقَ الرجلُ واعتذبَ ، إذا أسبلَ لعمامته عَذَبتين من خلف . وقال أعرابيٌّ : مِنّا من عُذِق باسمه ، أي شُهر وعُرِف به . ويقال للذي يقوم بأمر النَّخْل وإباره وتذليل عُذوقه : عاذق . وقال كعب بن زهير يصف ناقةً له :
تنجو ويقطُر ذِفْراها على عُنقٍ
كالجِذْع شذَّب عنه عاذقٌ سَعَفا
ويقال : في بني فلانٍ عِذْقٌ كهل ، أي عزٌّ قد بلغَ غايتَه ، وأصله الكِباسة إذا أينعت ،
تضرب مثلاً للشرف القديم . قال ابنُ مُقْبل :
وفي غَطَفَانَ عِذْق صِدقٍ ممنَّعٌ
على رغم أقوامٍ من الناس يانعُ
فقوله عذقٌ يانع ، كقولك : عِزٌّ كهل ، وعِذْقٌ كهل .
وقال أبو تراب : سمعتُ عرّاماً يقول : كذبَتْ عَذَّاقته وعذّانته ، وهي استه . وامرأةٌ عَذَقانة ، وشَقَذانة ، وغَذَوانةٌ ، أي بذيَّةٌ سليطة . وكذلك امرأةٌ سَلَطانة وسَلَتَانة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : فلانٌ عَذِق بالقلوب ولَبِق . وطِيبٌ عَذِق ، إذا كان ذكيَّ الريح طيّباً .
ذعق : قال الليث : الذُّعاق بمنزلة الزُّعاق : المُرّ . سمعنا ذلك من بعضهم ، فلا أدري ألغةٌ هي أو لُثغة .
قلت : ولم أسمع ذُعاق بالذال في شيء من كلام العرب ، وليس بمحفوظٍ عندي .
قذع : جاء في الحديث : ( من رَوى في الإسلام هجاءً مُقْذِعاً فهو أحد الشاتِمَيْنِ ) . والهِجاء المُقْذِع : الذي فيه فُحش وقَذْفٌ وسَبٌّ يقبُح ذِكره . يقال أقذعَ فلانٌ لفلانٍ إقذاعاً ، إذا شَتَمه شتماً يُستفحَش ، وهو القَذْع . وقال الليث : قذعتُ الرجل أقذَعه قَذْعاً ، إذا رميتَه بالفُحش من القول .
قلت : ولم أسمع قَذَعت بغير ألفٍ لغير الليث . وقال العجّاج :
بل أيُّها القائلُ قولاً أقذَعا
أراد أنه أقذَع فيه ، وقيل أقذعا نعتٌ للقول ، أراد قولا ذا قَذَع .
وقال أبو زيدٍ عن الكلابيين : أقذعتُه ، بلساني إقذاعاً ، إذا قهرتَه بلسانك . وقذعته بالعصا ، إذا ضربتَه .
قلت : أحسب الذي رُوي لأبي زيد عن الكلابيين بالدال لا بالذال .
وروى أبو عبيد عن أبي عمرو : قدَعته عن الأمر ، إذا كففته ، وأقذعته بالذال ، إذا شتمتَه . وهذا هو الصحيح الغايةُ .
وقرأت في ( نوادر الأعراب ) : تقذَّعَ له بالذال والدال ، وتقذّح وتقزَّح ، إذا استعدَّ له بالشرّ .
وقال ابن دريد : ذَعقه وزَعقَه ، إذا صاح به وأفزعه .
قلت : وهذا من زيادات ابن دريد .

### Türkçe

باب العين والقاف مع الذال
**عذق** ، **قذع** ، **ذعق**

Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **عذق** ، **قذع** ، **ذعق** .

**عذق** : el-Asmaʿî ve başkaları dedi: **العَذْق** fetha ile: hurma ağacının kendisi; **العذق** kesra ile: salkım; çoğulu **عُذوق** ve **أعذاق** . Dedi: ve **أعذَقَ الإذخرُ** , meyvesini çıkardığı zaman.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **عَذَق السَّخبَرُ** , bitkisi uzadığı zaman; meyvesi **عَذَقةٌ**’dır. Ve **خَبْراء العَذَق** es-Ṣammân tarafında bilinen (bir yer)dir.

el-Asmaʿî dedi: **عذَقَ** falan kimse, kendisine ait bir koyunu, üzerine onunla tanıyacağı bir yün parçası astığı zaman.

Dedim: Araplardan birden fazlasını “**اعتذقت** bir genç dişi deveyi onu kesip koparayım diye” derken işittim; yani onu kendim için işaretledim.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **اعتذقَ** adam ve **اعتذبَ** , sarığının arkasından iki püskül sarkıttığı zaman. Bir bedevî dedi: “Bizden, adıyla **عُذِق** olan vardır”; yani onunla meşhur edildi ve onunla bilindi. Hurma ağaçlarının işini, aşılanmasını ve salkımlarının yumuşatılmasını üstlenen kimseye **عاذق** denir. Kaʿb b. Zuheyr, kendisine ait bir dişi deveyi vasfederek dedi:
تنجو ويقطُر ذِفْراها على عُنقٍ
كالجِذْع شذَّب عنه عاذقٌ سَعَفا

Ve denir: “Falan oğullarında **عِذْقٌ** yaşlı (olgun) vardır”; yani son haddine ulaşmış bir izzet; aslı, olgunlaştığı zaman salkımdır;
eski şeref için mesel olarak vurulur. İbn Müḳbil dedi:
وفي غَطَفَانَ عِذْق صِدقٍ ممنَّعٌ
على رغم أقوامٍ من الناس يانعُ
Onun “**عذقٌ يانع**” sözü, senin “izzet olgun” demen gibidir; ve “**عِذْقٌ** olgun” (demek) gibidir.

Ebû Turâb dedi: Bir ʿArrâm’ın şöyle dediğini işittim: “**كذبَتْ عَذَّاقته وعذّانته**”; bu, onun makatıdır. Ve **امرأةٌ عَذَقانة** , ve **شَقَذانة** , ve **غَذَوانةٌ**; yani kötü dilli, saldırgan. Aynı şekilde **امرأةٌ سَلَطانة** ve **سَلَتَانة** (denir).

( **نوادر الأعراب** )’da: “Falan kimse kalplerde **عَذِق** ve **لَبِق**” (dir). Ve **طِيبٌ عَذِق** , kokusu keskin, hoş olduğu zaman.

**ذعق** : el-Leys dedi: **الذُّعاق** , **الزُّعاق** menzilesindedir: acı. Bunu bazılarından işittik; bilmem bir lehçe midir yoksa pelteklik midir.

Dedim: Arapların sözünden hiçbir şeyde ذال ile **ذُعاق** işitmedim; ve yanımda mahfuz değildir.

**قذع** : hadiste geldi: “(İslâm’da **مُقْذِعاً** bir hiciv rivayet eden kimse, iki sövenden biridir)”. Ve **الهِجاء المُقْذِع** : içinde çirkin söz, iftira ve sövme bulunan; zikri çirkin olan (hiciv)dir. Denir: **أقذعَ** falan kimse falan kimseye **إقذاعاً** , çirkin sayılan bir sövme ile ona sövdüğü zaman; bu, **القَذْع**’dır. el-Leys dedi: **قذعتُ** adamı, onu **أقذَعه** **قَذْعاً** , sözün çirkinliğiyle onu attığım (itham ettiğim) zaman.

Dedim: el-Leys’ten başkası için, ألف olmaksızın **قَذَعت** işitmedim. el-ʿAccâc dedi:
بل أيُّها القائلُ قولاً أقذَعا
Onunla, onda **أقذَع** ettiğini kastetti; ve “**أقذعا**” sözün sıfatıdır denildi; **قَذَع** sahibi bir söz kastetti.

Ebû Zeyd, Kilâbîlerden naklen dedi: **أقذعتُه** , dilimle **إقذاعاً** , dilinle onu kahrettiğin zaman. Ve **قذعته بالعصا** , onu değnekle vurduğun zaman.

Dedim: Ebû Zeyd’e Kilâbîlerden rivayet olunanın ذال ile değil, **الدال** ile olduğunu sanıyorum.

Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan rivayet etti: **قدَعته** onu işten, onu alıkoyduğun zaman; ve **أقذعته** ذال ile, ona sövdüğün zaman. Ve bu, en doğru olanıdır.

( **نوادر الأعراب** )’da okudum: **تقذَّعَ** ona, ذال ve **الدال** ile; ve **تقذّح** ve **تقزَّح** , ona kötülükle hazırlandığı zaman.

İbn Düreyd dedi: **ذَعقه** ve **زَعقَه** , ona bağırdığı ve onu korkuttuğu zaman.

Dedim: Bu, İbn Düreyd’in ziyadelerindendir.
