# ذفر (ذ-ف-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%81%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ف - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والرّاء والفاء معهما
ذ ر ف، ذ ف ر يستعملان فقط
ذرف:
ذَرَفَت عينُه دَمْعَها ذَرْفاً وذَرَفاناً، وذَرَفَ الدمْعُ نفسُه يَذْرُف ذُرُوفاً، وذَرَّفْتُها تَذريفاً وتَذرافاً وتَذْرِفةً، قال:
ما بالُ عَيْني دَمعُها ذّروفُ
ومَذارِفُ العين: مدامعُها.
ذفر:
الذَّفَرُ مصدر الأَذْفَر، وهو سُوءُ رِيح الإِبْطِ، والاسمُ الذَّفَرة.
ومَسْكٌ أذْفَر أي ذَكيٌ جيِّد.
والذِّفرَى من القَفَا: الموضع الذي يعْرَق من البعير وكُلِّ شيءٍ، وهما ذِفْرَيانِ عن يمين النُّفْزةِ من الإنسان وشَمالها، قال:
والقُرْطُ في حُرَّةِ الذِّفْرَى مُعَلَّقَةٌ.
ومنهم من يصرِف ذِفْرَى البعير فيُنَوِّنَ، كأنَّهم يجعلونَ الألف أصليّة، وكذلك يجمعُون على الذَّفارَى.
والذَّفْرةُ: النَجيبةُ الغليظةُ الرَّقَبة.
والذَّفرْ: القويُّ الشديدُ.

##### Türkçe

باب **الذّال** و**الرّاء** و**الفاء** معهما
**ذ ر ف**، **ذ ف ر** yalnızca kullanılırlar.

**ذرف**:
**ذَرَفَت** onun gözü gözyaşını **ذَرْفاً** ve **ذَرَفاناً** (olarak) akıttı; ve gözyaşının kendisi **يَذْرُف** **ذُرُوفاً** (olarak) akar; ve ben onu **تَذريفاً** ve **تَذرافاً** ve **تَذْرِفةً** (olarak) akıttım. Dedi ki:
Gözümün hâli ne ki, gözyaşı **ذّروفُ**
Ve **مَذارِفُ** göz: onun gözyaşı yerleridir.

**ذفر**:
**الذَّفَرُ**, **الأَذْفَر**’in masdarıdır; o, koltuk altının kötü kokusudur; isim **الذَّفَرة**’dir.
Ve **مَسْكٌ أذْفَر** yani güzel kokulu, iyi.
Ve enseden **الذِّفرَى**: devenin ve her şeyin terlediği yerdir; ve onlar, insanda **النُّفْزةِ**’nin sağından ve solundan iki **ذِفْرَيانِ**’dır. Dedi ki:
Ve küpe, **الذِّفْرَى**’nın çukurunda asılıdır.
Ve onlardan kimi, devenin **ذِفْرَى**’sını i‘rablandırır da tenvinler; sanki onlar elifi aslî kılıyorlar; ve كذلك **الذَّفارَى** üzerine cem‘ ederler.
Ve **الذَّفْرةُ**: boynu kalın olan seçkin (dişi deve).
Ve **الذَّفرْ**: kuvvetli, şiddetli.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَفَرُ بالتحريك: كلُّ ريح ذَكِيّةٍ من طيبٍ أو نَتْنٍ. يقال مِسْكٌ أَذْفَرُ، بيِّنُ الذَفَرِ. وقد ذَفِرَ بالكسر يَذَفُرُ. ورَوْضَةٌ ذَفِرَةٌ. والذَفَرُ: الصُنانُ. وهذا رجلٌ ذَفِرٌ، أي له صُنانٌ وخُبْثُ ريحٍ. والذِفْرى من القَفا،هو الموضع الذي يَعْرَقُ من البعير خلْف الأُذُن. أبو زيد: بَعيرٌ ذِفِرٌّ بالكسر مشدَّد الراء: أي عظيم الذِفرى. وناقةٌ ذِفِرَّةٌ. والذِفِرُّ: الشابُّ الطويل التامُّ الجَلْدُ. والذَفْراءُ: عُشْبَةٌ خَبيثَةُ الرائحة لا يكاد المالُ يأكلها. قال: وكتيبةٌ ذَفْراءُ، أي أنّها سَهِكَةٌ من الحديد وصَدِئَةٌ.

##### Türkçe

**الذَفَرُ** (harekeli): güzel kokudan yahut pis kokudan olan her türlü keskin koku. Denir: **مِسْكٌ أَذْفَرُ**; **بيِّنُ الذَفَرِ**. Ve (fiil) kesre ile **ذَفِرَ**; **يَذَفُرُ**. Ve **رَوْضَةٌ ذَفِرَةٌ**. Ve **الذَفَرُ**: **الصُنانُ**. Ve bu bir adam **ذَفِرٌ**dür; yani onda **صُنانٌ** ve kokunun pisliği vardır. Ve **الذِفْرى** (boynun arkası) **القَفا**dandır; o, devenin kulak arkasından geride terlediği yerdir. Ebû Zeyd: kesre ile, râ’sı şeddeli **بَعيرٌ ذِفِرٌّ**: yani **الذِفرى**sı büyük. Ve **ناقةٌ ذِفِرَّةٌ**. Ve **الذِفِرُّ**: uzun, tam, dayanıklı genç. Ve **الذَفْراءُ**: kokusu kötü bir ottur; mal (hayvan sürüsü) onu neredeyse yemez. Dedi: ve **وكتيبةٌ ذَفْراءُ**; yani onun demirden dolayı ağır kokulu ve paslı olduğudur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ر ف
ذرف ، ذفر .
ذرف : قال الليث : الذَّرْفُ صَبُّ الدَّمْع ، يقال : ذَرَفَتْ عَيْنُهُ دمعَها ذَرْفاً وذَرَفَاناً ، وقد يُوصَفُ به الدمعُ نفسه ، يقال : ذَرَفَ الدمعُ يَذْرِفُ ذُروفاً وذَرَفَاناً وأنشد :
عَيْنَيَّ جُودِي بالدُّموع الذَّوَارِفِ
قال : وذرَّفَتْ دُموعي تَذْرِيفاً وتَذْرَافاً وتَذْرِفَةً ، ومَذَارِفُ العَيْن مَدَامِعُها .
وقال أمير المؤمنين علي بن أبي طالب كرم الله وجهه : ذرَّفْتُ على الستين .
أبو عبيد عن أبي زيد : ذرَّفْتُ على
الخمسين وذَمَّمْتُ عليها أي زِدتُ عليها ، ونحو ذلك قال ابن الأعرابي ويقال : وذرَّفْتُه الموتَ أي أَشْرفْتُه به عليه وأنشد :
أَعْطيكَ ذِمَّةَ وَالِديَّ كِلَيْهما
لأذرَّفَنْك الموتَ إنْ لم تَهْرُبَ
ذفر : قال ابن السكيت : الذَّفَرُ كلُّ ريح ذَكِيةً من طِيب أو نَتْنٍ ، يقال : مِسْكٌ أَذْفَرُ أي ذَكيُّ الريح ، ويقال للصُّنانِ : ذَفَرٌ وهذا رجل ذَفِرٌ أَي له صُنانٌ ، وخُبْثُ ريح ، وقال لبيد :
فَخْمَة ذَفْرَاء تُرتَى بالعُرَى
قُرْدُمانِياً ونَرْكا كالبَصَلْ
يصف كتيبةً ذاتَ دُروع ذَفِرْت روائح صَدَئِها وقال آخر :
ومُؤَوْلَقٍ أَنْضَجْتُ كَيَّةَ رأسه
فَتَركْتُه ذَفِراً كرِيح الجوْرَبِ
وقال الراعي وذكر إبلاً رَعَتْ العُشْبَ وأزاهيرَه فلما صَدَرَتْ عن الماء نَدِيَتْ جلودُها ففاحَتْ منها رائحة طيبةٌ ، فتِلك الرائحةُ فأرةَ الإبل فقال الراعي :
لها فأرَة ذفْرَاءُ كلَّ عَشِيَّة
كما فَتقَ الكافورَ بالمسك فَاتِقُهْ
وقال ابن أَحْمر :
بِهَجْلٍ من قسا ذَفرِ الخُذَامَى
تَداعَى الْجِربيَاءُ به حَنيناً
أي ذكيُّ ريح الْخُذامى طيِّبُها ، وقال : وقال الأصمعي : قلت لأبي عمرو بن العلاء : الذِّفْرَى من الذَّفَر ؟
قال : نعم ، والذَّفْراء عُشْبةٌ خبيثةٌ الريح لا يكاد المالُ يأكلُها .
وقال الليث : الذِّفْرَى من القفا الموضعُ الذي يَعْرَقُ من البَعير ، وهما ذفْرَيانِ من كل شيء ، قال : ومن العرب من يقول : ذِفرًى فيصرفها ، يجْعلون الألفَ فيها أصليةً وكذلك يجمعونها على الذفَارَى .
وقال القتيبي : هما الذفريان والمِقذَّان ، وهما أصول الأُذنَيْن ، وأولُ ما يَعْرقُ من البَعير .
قال شمر : الذِّفرَى : عظم في أعلى العنق من الإنسان عن يمين النّقرة وشِمالها .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الذَّفراءُ نبتةٌ طيبةُ الرائحة ، والذفراءَ نبتة مُنتِنَةٌ .
وقال أبو عبيد : سمعت أبا زيد يقول : بعير ذفرٌّ وناقة ذِفرَّةٌ وهو العظيم الذِّفرى .
وقال الليث : الذفرة الناقةُ النَّجيبةُ الغليظة الرقبة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الذِّفرُّ العظيم من الإبل .

##### Türkçe

ذ ر ف
**ذرف** ، **ذفر** .

**ذرف** : Leys dedi: **الذَّرْفُ** gözyaşını dökmektir; denir ki: **ذَرَفَتْ عَيْنُهُ دمعَها ذَرْفاً وذَرَفَاناً**; bazen gözyaşının kendisi onunla nitelenir; denir ki: **ذَرَفَ الدمعُ يَذْرِفُ ذُروفاً وذَرَفَاناً**; ve şu beyti okudu:
عَيْنَيَّ جُودِي بالدُّموع الذَّوَارِفِ

Dedi: **وذرَّفَتْ دُموعي تَذْرِيفاً وتَذْرَافاً وتَذْرِفَةً**; ve **مَذَارِفُ العَيْن** onun gözyaşı yerleridir.

Müminlerin emiri Ali b. Ebî Tâlib (Allah yüzünü keremli kılsın) dedi: **ذرَّفْتُ على الستين**.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **ذرَّفْتُ على الخمسين وذَمَّمْتُ عليها** yani onun üzerine arttırdım; buna benzerini İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve denir ki: **وذرَّفْتُه الموتَ** yani onu onunla ona yaklaştırdım; ve şu beyti okudu:
أَعْطيكَ ذِمَّةَ وَالِديَّ كِلَيْهما
لأذرَّفَنْك الموتَ إنْ لم تَهْرُبَ

**ذفر** : İbnü’s-Sikkît dedi: **الذَّفَرُ** güzel koku olsun pis koku olsun, keskin olan her kokudur; denir ki: **مِسْكٌ أَذْفَرُ** yani kokusu keskin; ve **الصُّنان** için denir: **ذَفَرٌ**; ve bu adam **ذَفِرٌ**dür, yani onda **صُنانٌ** ve kötü koku vardır. Lebîd dedi:
فَخْمَة ذَفْرَاء تُرتَى بالعُرَى
قُرْدُمانِياً ونَرْكا كالبَصَلْ

Pasının kokuları keskinleşmiş zırhlara sahip bir bölüğü vasfeder. Bir başkası dedi:
ومُؤَوْلَقٍ أَنْضَجْتُ كَيَّةَ رأسه
فَتَركْتُه ذَفِراً كرِيح الجوْرَبِ

Râ‘î dedi; otunu ve çiçeklerini otlamış develeri andı; su başından döndüklerinde derileri ıslandı da onlardan hoş bir koku yayıldı; işte o koku develerin **فأرة**’sidir. Râ‘î dedi:
لها فأرَة ذفْرَاءُ كلَّ عَشِيَّة
كما فَتقَ الكافورَ بالمسك فَاتِقُهْ

İbn Ahmer dedi:
بِهَجْلٍ من قسا ذَفرِ الخُذَامَى
تَداعَى الْجِربيَاءُ به حَنيناً

Yani **الخُذامى**’nın keskin kokusu, onun hoş kokusu. Dedi: Asma‘î dedi: Ebû Amr b. el-Alâ’ya dedim: **الذِّفْرَى** **الذَّفَر**’den midir?
Dedi: Evet; ve **الذَّفْراء** kötü kokulu bir ottur; mal (hayvan sürüsü) onu neredeyse yemez.

Leys dedi: **الذِّفْرَى** ense tarafında, deveden terleyen yerdir; ve onlar her şeyden iki **ذفْرَيانِ**dir. Dedi: Araplardan kimi **ذِفرًى** der de onu i‘rablandırır; içindeki elif’i aslî kılarlar; aynı şekilde onu **الذفَارَى** üzere çoğul yaparlar.

Kuteybî dedi: İkisi **الذفريان** ve **المِقذَّان**dır; ikisi kulağın kökleridir; ve deveden ilk terleyen yerdir.

Şemmer dedi: **الذِّفرَى**: insanda boynun üst tarafında, çukurun sağından ve solundan bir kemiktir.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الذَّفراءُ** hoş kokulu bir bitkidir; ve **الذفراءَ** pis kokulu bir bitkidir.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd’i şöyle derken işittim: **بعير ذفرٌّ وناقة ذِفرَّةٌ**; o, **الذِّفرى**’sı büyük olandır.

Leys dedi: **الذفرة** kalın boyunlu soylu dişi devedir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الذِّفرُّ** develerden büyük olandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والفاء وما يثلثهما)
  (ذفر)  الذال والفاء والراء كلمةٌ تدلُّ على رائحةٍ. يقولون: الذفَر: حِدَّة الرائحة الطيبة. ويقولون مِسْكٌ أذْفَرُ. ويقولون: روضةٌ ذَفِرةٌ: لها رائحةٌ طيِّبة. والذَّفْراءُ: بقلة. فأمّا الذِّفْرَى فهو الموضع الذي يَعرقُ من قَفَا البعير. ولابدّ أن تكون لذلك المكانِ رائحةٌ. والذِّفِرُّ: البعير القويّ ذلك الموضعُ منه، ثمَّ استُعِير ذلك فقيل له في الإنسان أيضاً ذِفْرى. قال:
والقُرط في حُرَّة الذِّفْرى مُعَلَّقُهُ *** تباعَدَ الحبْلُ عنه فهو مضطربُ([5])  (ذفل)  الذال والفاء واللام ليس أصلاً. على أنهم يقولون إن الذَِّفْل: القَطِرانُ. ويُنشِدون لابن مقبل:
تَمَشَّى به الظِّلْمانُ كالدُّهم قارَفَتْ *** بزَيْت الرُّهاءِ الجوْنِ والذِّفْلِ طاليَا([6])  والله أعلم.
----------------------------------------------------------------------ـ
([1]) في الأصل: "بين".
([2]) في المجمل: "إذا مس ضرعها غارت"، وبتشديد راء "غارت"، وهو أن يذهب لبنها لحدث أو علة.
([3]) تنول: تعطي نوالاً. وفي الأصل: "تنور"، صوابه إنشاده من اللسان (نول، ذعر).
([4]) هو أسامة بن حبيب الهذلي، كما في اللسان (همع، ذعط). وقصيدة البيت في الجزء الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 103 ونسخة الشنقيطي من الهذليين 84.
([5]) البيت لذي الرمة كما سبق في حواشي (حر). وفي الأصل: "معلقة". وانظر تحقيق ذلك فيما مضى.
([6]) الرهاء: مدينة بالجزيرة بين الموصل والشام. وقد أنشد في المجمل الكلمتين الأخيرتين من البيت فقط.
ـ

##### Türkçe

(ذال ve **فاء** ve onların üçüncüsü olan(lar) babı)
  (**ذفر**)  **الذال** ve **الفاء** ve **الراء** bir kelimedir; bir kokuya delâlet eder. Derler ki: **الذفَر**: hoş kokunun keskinliğidir. Ve derler ki: **مِسْكٌ أذْفَرُ**. Ve derler ki: **روضةٌ ذَفِرةٌ**: onun hoş bir kokusu vardır. Ve **الذَّفْراءُ**: bir ottur. Amma **الذِّفْرَى** ise, devenin ensesinden terlediği yerdir. Ve o yer için mutlaka bir koku olması gerekir. Ve **الذِّفِرُّ**: o yerinden güçlü olan devedir; sonra bu (ad) ödünç alındı da insanda da ona **ذِفْرى** denildi. Dedi ki:
والقُرط في حُرَّة الذِّفْرى مُعَلَّقُهُ *** تباعَدَ الحبْلُ عنه فهو مضطربُ([5])  (**ذفل**)  **الذال** ve **الفاء** ve **اللام** aslî değildir. Şu var ki onlar derler ki: **الذَِّفْل**: katrandır. Ve İbn Mukbil’den şu beyti rivayet ederler:
تَمَشَّى به الظِّلْمانُ كالدُّهم قارَفَتْ *** بزَيْت الرُّهاءِ الجوْنِ والذِّفْلِ طاليَا([6])  Ve Allah daha iyi bilir.
----------------------------------------------------------------------ـ
([1]) Asılda: "بين".
([2]) **المجمل**’de: "إذا مس ضرعها غارت"، ve **غارت**’ın **راء**’sını şeddeli (olarak); bu, bir olay yahut hastalık sebebiyle sütünün gitmesidir.
([3]) **تنول**: bir bağış verir. Asılda: "تنور"، doğrusu onun **اللسان**’dan ( **نول** , **ذعر** ) rivayet edilmesidir.
([4]) O, **أسامة بن حبيب الهذلي**’dir; **اللسان**’da ( **همع** , **ذعط** ) olduğu üzere. Beytin kasidesi, **مجموعة أشعار الهذليين**’in ikinci cildinde 103’te ve **الشنقيطي**’nin **الهذليين** nüshasında 84’tedir.
([5]) Beyit, daha önce ( **حر** ) haşiyelerinde geçtiği üzere **ذي الرمة**’yedir. Asılda: "معلقة". Ve bunun tahkikine, daha önce geçene bak.
([6]) **الرهاء**: Cezîre’de Musul ile Şam arasında bir şehirdir. Ve **المجمل**’de beytin yalnız son iki kelimesi rivayet edilmiştir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ف ر
فيـه ذفـر‏. وهـو حـدة الرائحـة أيمـا كانـت‏.‏ وله ذفرة شديدة‏.‏ وروضة ذفرة‏.‏ ومسك أذفر‏.‏ وفأرة ذفراء‏.‏ وكتيبة ذفراء‏:‏ لرائحة سهكها‏.‏ وإبط ذفراء‏.‏ ورجل ذفر‏:‏ به صنان‏.‏
قال‏:‏ ومؤولـق أنضجـت كيـة رأسـه فتركته ذفراً كريح الجورب وقالت أعرابية في شيخ‏:‏ أدبر ذفره وأقبل بخره‏.‏

##### Türkçe

ذ ف ر
Onda **ذفر** vardır. Ve o, her ne olursa olsun kokunun keskinliğidir. Ve onun şiddetli bir **ذفرة**’si vardır. Ve **روضة ذفرة**. Ve **مسك أذفر**. Ve **فأرة ذفراء**. Ve **كتيبة ذفراء**: onun **سهك**’inin kokusu sebebiyle. Ve **إبط ذفراء**. Ve **رجل ذفر**: onda **صنان** vardır.
Dedi ki: Ve **مؤولق**; başının dağlaması olgunlaştırdı; böylece onu **ذفر** olarak bıraktı, çorabın kokusu gibi. Ve bir bedevî kadın bir ihtiyar hakkında dedi ki: Onun **ذفر**’i arkasını döndü ve onun **بخر**’i öne geldi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّفَرُ، بالتحريك، والذَّفَرَةُ جميعاً: شِدَّةُ ذَكاء الريح من طِيب أَو نَتْن، وخص اللحياني بهما رائحة الإِبطين المنتنين؛ وقد ذَفِرَ، بالكسر، يَذْفَرُ، فهو ذَفِرٌ وأَذْفَرُ، والأُنثى ذَفِرَةٌ وذَفْرَاءُ، وروضة ذَفِرَةٌ ومِسْكٌ أَذْفَرُ: بَيِّنُ الذَّفَرِ، وذَفِرٌ أَي ذَكِيُّ الريح، وهو أَجوده وأَقْرَتُهُ. وفي صفة الحوض: وطِينُهْ مِسْكٌ أَذْفَرُ أَي طيب الريح. والذفر، بالتحريك: يقع على الطَّيِّبِ والكَرِيه ويفرق بينهما بما يضاف إِليه ويوصف به؛ ومنه صفة الجنة وترابها: مسك أَذفر. وقال ابن الأَعرابي: الذَّفَرُ النَّتْنُ، ولا يقال في شيء من الطِّيبِ ذَفِرٌ إِلاَّ في المسك وحده. قال ابن سيده: وقد ذكرنا أَن الَّفَر، بالدال المهملة، النَّتْنِ خاصة. والذَّفَرُ: الصُّنَانُ وخُبْثُ الريح، رجل ذَفِرٌ وأَذْفَرُ وامرأَة ذَفِرَة وذَفْراءُ أَي لهما صُنان وخُبْثُ ريح. وكَتِيبَة ذَفْرَاءُ أَي أَنها سَهِكَةٌ من الحديد وصَدَئِهِ؛ وقال لبيد يصف كتيبة ذات دُرُوع سَهِكَتْ من صَدَإِ الحديد:
فَخْمَةٌ ذَفْرَاءُ، تُرْتَى بالعُرَى
قُرْدُمانِيّاً وتَرْكاً كالبَصَلْ
عدى ترتى إِلى مفعولين لأَن فيه معنى تُكْسَى، ويروى دَفْرَاءُ؛ وقال آخر:
ومُؤَوْلَقٍ أَنْضَجْتُ كَيَّةَ رَأْسِهِ،
فَتَرَكْتُه ذَفِراً كريح الجَوْرَبِ
وقال الراعي وذكر إِبلاً رعت العُشْبَ وزَهْرَهُ، ووَرَدَتْ فَصَدَرَتْ عن الماء، فكلما صدرت عن الماء نَدِيَتْ جُلُودها وفاحت منها رائحة طيبة، فيقال لذلك فأْرَةُ الإِبِلِ، فقال الراعي:
لها فأْرَةٌ ذَفْرَاءُ كلَّ عَشِيَّةٍ،
كما فَتَقَ الكافُورَ بالمِسْكِ فاتِقُهْ
وقال ابن أَحمر:
بِهَجْلٍ مِنْ قَسَا ذَفِرِ الخُزَامى،
تَدَاعَى الجِرْبِيَاءُ به حَنِينَا
أَي ذكيّ ريح الخزامى: طيبها.
والذِّفْرَى من الناس ومن جميع الدواب: من لَدُنِ المَقَذِّ إِلى نصف القَذَالِ، وقيل: هو العظم الشاخص خلف الأُذن، بعضهم يؤنثها وبعضهم ينوّنها إِشعاراً بالإِلحاق، قال سيبويه: وهي أَقلهما. الليث: الذِّفْرَى من القفا هو الموضع الذي يَعْرَقُ من البعير خلف الأُذن، وهما ذِفْرَيانِ من كل شيء. الجوهري: يقال هذه ذِفْرَى أَسيلة؛ لا تنوّن لأَن أَلفها للتأْنيث، وهي مأْخوذة من ذَفَرِ العَرَقِ لأَنها أَوّل ما تَعْرَقُ من البعير. وفي الحديث: فمسح رأْس البعير وذِفْرَاهُ؛ ذِفْرَى البعير: أَصلُ أُذنه، والذِّفْرَى مؤنثة وأَلفها للتأْنيث أَو للإِلحاق، ومن العرب من يقول هذه ذِفْرًى فيصرفها كأَنهم يجعلون الأَلف فيها أَصلية، وكذلك يجمعونها على الذَّفَارَى، وقال القتيبي: هما ذِفْرَيانِ؛ والمَقَذَّان وهما أُصول الأُذنين وأَول ما يَعْرَقُ من البعير. وقال شمر: الذِّفْرَى عظم في أَعلى العنق من الإِنسان عن يمين النقرة وشمالها، وقيل: الذِّفْرَيانِ الحَيْدَانِ اللذان عن يمين النقرة وشمالها.
والذِّفِرُّ من الإِبل: العظيم الذِّفْرَى، والأُنثى ذِفِرَّةٌ، وقيل: الذِّفِرَّةُ النجيبة الغليظة الرقبة. أَبو عمرو: الذِّفِرُّ العظيم من الإِبل. أَبو زيد: بعير ذِفِرُّ، بالكسر مشدد الراء، أَي عظيم الذِّفْرَى، وناقة ذِفِرَّةٌ وحمار ذِفِرٌّ وذِفَرٌّ: صلب شديد، والكسر أَعلى. والذِّفِرُّ أَيضاً: العظيم الخَلْقِ. قال الجوهري: الذِّفِرُّ الشاب الطويل التامُّ الجَلْدُ.
واسْتَذْفَرَ بالأَمر: اشتدّ عزمه عليه وصَلُبَ له؛ قال عَدِيُّ بن الرِّقَاع:
واسْتَذْفَرُوا بِنَوًى حَذَّاءُ تَقْذِفُهُمْ
إِلى أَقاصي نَواهُمْ، ساعَةَ انْطَلَقُوا
وذَفِرَ النبت: كثر؛ عن أَبي حنيفة، وأَنشد:
في وارِسٍ من النَّجِيلِ قد ذَفِرْ
وقيل لأَبي عمرو بن العلاء: الذِّفْرَى من الذَّفَرِ؟ قال: نعم؛ والمِعْزَى من المَعَز؟ فقال: نعم؛ بعضهم ينوّنه في النكرة ويجعل أَلفه للإِلحاق بدرهم وهِجْرَعٍ؛ والجمع ذِفْرَياتٌ وذَفَارَى، بفتح الراء، وهذه الأَلف في تقدير الإِنقلاب عن الياء، ومن ثم قال بعضهم ذَفَارٍ مثل صحارٍ. والذَّفْرَاءُ: بقلة رِبْعِيَّةٌ دَشتِيَّةٌ تبقى خضراء حتى يصيبها البرد، واحدتها ذَفْراءَةٌ، وقيل: هي عُشْبَةٌ خبيثة الريح لا يكاد المال يأْكلها، وفي المحكم: لا يرعاها المال؛ وقيل: هي شجرة يقال لها عِطْرُ الأَمة، وقال أَبو حنيفة: هي ضرب من الحَمْضِ، وقال مرة: الذَّفْرَاءُ عشبة خضراء ترتفع مقدار الشبر مدوّرة الورق ذات أَغصان ولا زهرة لها وريحها ريح الفُساءِ؛ تُبَخِّر الإِبل وهي عليها حراصٌ، ولا تتبين تلك الذَّفَرَةُ في اللبن، وهي مُرَّةٌ، ومَنابتها الغَلْظُ؛ وقد ذكرها أَبو النجم في الرياض فقال:
تَظَلُّ حِفْرَاهُ، من التَّهَدُّلِ،
في رَوْضِ ذَفْرَاءَ ورعُلٍ مُخْجِلِ
والذَّفِرَةُ: نبْتَةٌ تنبت وَسْطَ العُشْب، وهي قليلة ليست بشيء تنبت في الجَلَدِ على عِرْقٍ واحد، لها ثمرة صفراء تشاكل الجَعْدَةَ في ريحها. والذَّفْرَاءُ: نبْتَةٌ طيبة الرائحة. والذَّفْرَاءُ: نبتة منتنة. وفي حديث مسيره إِلى بَدْرٍ: أَنه جَزَعَ الصَّفْرَاءَ ثم صَبَّ في ذَفِرَان؛ هو بكسر الفاء، وادٍ هناك.

##### Türkçe

**الذَّفَرُ**, harekeli olarak, ve **الذَّفَرَةُ** ikisi birden: ister güzel koku ister pis koku olsun, rüzgârın kokusunun şiddetidir; el-Lihyânî ikisini de koltuk altlarının pis kokusuna tahsis etti; ve gerçekten **ذَفِرَ**, kesre ile, **يَذْفَرُ**, o hâlde o **ذَفِرٌ** ve **أَذْفَرُ**’dur; dişisi **ذَفِرَةٌ** ve **ذَفْرَاءُ**’dır; ve **روضة ذَفِرَةٌ** ve **مِسْكٌ أَذْفَرُ**: **الذَّفَرِ**’i açık olan (yani kokusu belirgin olan); ve **ذَفِرٌ** yani kokusu keskin olan; ve o, onun en iyisi ve en keskinidir. Havuzun sıfatında: “ve çamuru **مِسْكٌ أَذْفَرُ**” yani güzel kokuludur. Ve **الذفر**, harekeli olarak: güzel kokuya da kötü kokuya da vâki olur; ikisi, kendisine izafe edilen ve onunla vasfedilen şeyle ayırt edilir; bundan da cennetin ve toprağının sıfatı: **مسك أَذفر**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الذَّفَرُ** pis kokudur; miskin kendisi dışında hiçbir güzel koku hakkında **ذَفِرٌ** denilmez. İbn Sîde dedi: Biz, **الَّفَر**’in, **بالدال المهملة** (noktasız **الدال** ile), yalnızca pis koku olduğunu zikrettik. Ve **الذَّفَرُ**: ter kokusu ve kokunun kötülüğüdür; **رجل ذَفِرٌ** ve **أَذْفَرُ** ve **امرأَة ذَفِرَة** ve **ذَفْراءُ** yani ikisinde de ter kokusu ve kötü koku vardır. Ve **كَتِيبَة ذَفْرَاءُ** yani demirden ve onun pasından dolayı ağır kokuludur; Lebîd, demirin pasından ağır kokmuş zırhlı bir birliği vasfederek dedi:
فَخْمَةٌ ذَفْرَاءُ، تُرْتَى بالعُرَى
قُرْدُمانِيّاً وتَرْكاً كالبَصَلْ
**ترتى** iki mef‘ûle geçmiştir; çünkü onda **تُكْسَى** manası vardır; ve **دَفْرَاءُ** diye de rivayet olunur; bir başkası dedi:
ومُؤَوْلَقٍ أَنْضَجْتُ كَيَّةَ رَأْسِهِ،
فَتَرَكْتُه ذَفِراً كريح الجَوْرَبِ
Ve er-Râ‘î, otu ve çiçeğini otlamış, suya varıp sonra sudan dönmüş develeri zikretti; her ne zaman sudan dönseler derileri ıslanır ve onlardan güzel bir koku yayılır; buna **فأْرَةُ الإِبِلِ** denir; er-Râ‘î dedi:
لها فأْرَةٌ ذَفْرَاءُ كلَّ عَشِيَّةٍ،
كما فَتَقَ الكافُورَ بالمِسْكِ فاتِقُهْ
İbn Ahmer dedi:
بِهَجْلٍ مِنْ قَسَا ذَفِرِ الخُزَامى،
تَدَاعَى الجِرْبِيَاءُ به حَنِينَا
Yani **الخزامى**’nın kokusu keskin: onun güzel kokusu.

**والذِّفْرَى** insanlardan ve bütün hayvanlardan: **المَقَذِّ**’den **القَذَالِ**’ın yarısına kadardır; ve denildi ki: o, kulağın arkasında çıkıntı yapan kemiktir; onların bir kısmı onu müennes yapar, bir kısmı da ilhâka işaret olarak tenvinler; Sîbeveyh dedi: ve o, ikisinin daha az olanıdır. el-Leys: enseden **الذِّفْرَى**, devenin kulağının arkasında terlediği yerdir; ve her şeyden iki **ذِفْرَيانِ** vardır. el-Cevherî: “bu, **ذِفْرَى أَسيلة**’dir” denir; tenvinlenmez; çünkü onun elif’i te’nîs içindir; ve o, **ذَفَرِ العَرَقِ**’tan alınmıştır; çünkü o, devenin ilk terlediği yerdir. Hadiste: “devenin başını ve **ذِفْرَاهُ**’unu meshetti”; devenin **ذِفْرَى**’sı: kulağının köküdür; ve **الذِّفْرَى** müennestir; elif’i te’nîs için yahut ilhâk içindir; Araplardan kimi “bu **ذِفْرًى**” der ve onu sarf eder; sanki onlar, ondaki elifi aslî kılıyorlar; yine onu **الذَّفَارَى** üzerine cem‘ ederler; el-Kuteybî dedi: ikisi **ذِفْرَيانِ**’dir; ve **المَقَذَّان**—ki ikisi kulakların kökleridir—ve devenin ilk terlediği yerdir. Şemmer dedi: **الذِّفْرَى**, insanda boynun üst tarafında, çukurun sağında ve solunda bir kemiktir; ve denildi ki: **الذِّفْرَيانِ**, çukurun sağında ve solunda olan iki çıkıntıdır.

**والذِّفِرُّ** develerden: **الذِّفْرَى**’sı büyük olandır; dişisi **ذِفِرَّةٌ**’dir; ve denildi ki: **الذِّفِرَّةُ** kalın boyunlu seçkin dişi devedir. Ebû Amr: **الذِّفِرُّ** develerden büyük olandır. Ebû Zeyd: **بعير ذِفِرُّ**, kesre ile, râ’sı şeddeli, yani **الذِّفْرَى**’sı büyük; ve **ناقة ذِفِرَّةٌ**; ve **حمار ذِفِرٌّ** ve **ذِفَرٌّ**: sert, şiddetli; kesre daha üstündür. Ve **الذِّفِرُّ** ayrıca: yaratılışı büyük olan. el-Cevherî dedi: **الذِّفِرُّ** uzun boylu, tam, sağlam derili gençtir.

**واسْتَذْفَرَ بالأَمر**: ona azmi şiddetlendi ve onun için katılaştı; ‘Adiyy b. er-Rikâ‘ dedi:
واسْتَذْفَرُوا بِنَوًى حَذَّاءُ تَقْذِفُهُمْ
إِلى أَقاصي نَواهُمْ، ساعَةَ انْطَلَقُوا

**وذَفِرَ النبت**: çoğaldı; Ebû Hanîfe’den; ve şu beyit okundu:
في وارِسٍ من النَّجِيلِ قد ذَفِرْ

Ebû Amr b. el-‘Alâ’ya: **الذِّفْرَى** **الذَّفَرِ**’den midir? denildi; “evet” dedi; “ve **المِعْزَى** **المَعَز**’dan mı?” denildi; “evet” dedi; onların bir kısmı nekirede onu tenvinler ve elifi, **درهم** ve **هِجْرَعٍ**’a ilhâk için kılar; cem‘i **ذِفْرَياتٌ** ve **ذَفَارَى**’dır, râ’nın fethiyle; ve bu elif, yâ’dan dönüşme takdirindedir; bundan dolayı onların bir kısmı **ذَفَارٍ** dedi; **صحارٍ** gibi.

**والذَّفْرَاءُ**: çölî, baharlık bir ottur; soğuk ona isabet edinceye kadar yeşil kalır; tekili **ذَفْراءَةٌ**’dir; ve denildi ki: o, kokusu kötü bir ottur; mal (hayvan sürüsü) onu neredeyse yemez; **المحكم**’de: mal onu otlamaz; ve denildi ki: o, **عِطْرُ الأَمة** denilen bir ağaçtır; Ebû Hanîfe dedi: o, **الحَمْضِ**’dan bir türdür; ve bir defa dedi: **الذَّفْرَاءُ** yeşil bir ottur; bir karış miktarı yükselir; yaprağı yuvarlaktır; dalları vardır; çiçeği yoktur; ve kokusu **الفُساءِ** kokusudur; develer onun üzerinde iken onları tütsüler; ve o **الذَّفَرَةُ** sütte belli olmaz; ve o acıdır; ve bitme yerleri kalın (sert) topraktır; Ebû’n-Necm onu çayırlarda zikretti ve dedi:
تَظَلُّ حِفْرَاهُ، من التَّهَدُّلِ،
في رَوْضِ ذَفْرَاءَ ورعُلٍ مُخْجِلِ

**والذَّفِرَةُ**: otun ortasında biten bir bitkidir; azdır, bir şey değildir; sert zeminde tek bir kök üzerinde biter; sarı bir meyvesi vardır; kokusunda **الجَعْدَةَ**’ya benzer.

**والذَّفْرَاءُ**: güzel kokulu bir bitkidir. **والذَّفْرَاءُ**: pis kokulu bir bitkidir.

Bedir’e yürüyüşü hadîsinde: **الصَّفْرَاءَ**’yı geçti, sonra **ذَفِرَان**’a döküldü; o, fâ’nın kesresi iledir; orada bir vadidir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ف ر * * الذَّفَرُ * بفتحتين كل ريح ذكية من طيب أو نتن يقال مسك * أذْفَرُ * بيّن الذفر وبابه طرِب وروضة * ذَفِرةٌ * بكسر الفاء و * الذَّفَرُ * أيضا الصُّنان ورجل * ذَفِرٌ * بكسر الفاء أي له صُنان وخُبث ريح

##### Türkçe

* ذ ف ر * * **الذَّفَرُ** * (iki fetha ile) miskten olan yahut kokuşmuşluktan olan her keskin koku; denilir: misk **أذْفَرُ**; **الذفر**’i açık olan; babı **طرِب** ve **روضة**.

**ذَفِرةٌ** (fâ’nın kesresiyle) ve **الذَّفَرُ** dahi: **الصُّنان**; ve adam **ذَفِرٌ** (fâ’nın kesresiyle), yani onda **صُنان** ve koku pisliği vardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الذفر، محركة: شدة ذكاء الريح، من طيب أو نتن، كالذفرة محركة أيضا، أي يخصان برائحة الإبط المنتن، عن اللحياني، وقد ذفر، كفرح، يفر، فهو ذفر وأذفر، والأنثى ذفرة وذفراء. وقال ابن الأعرابي: الذفر: النتن، ولا يقال في شيء من الطيب إلا في المسك وحده. قالت حميدة بنت النعمان بن بشير الأنصاري:
  له ذفر كصـنـان الـتـيو                      س أعيا على المسك والغاليه كذا قرأت في الحماسة. وقيل إن الذفر يطلق على الطيب والكريه، ويفرق بينهما بما يضاف إليه ويوصف به. وقال ابن سيده: الدفر، بالدال المهملة، في النتن خاصة. والذفر: الصنان وخبث الريح، رجل ذفر وامرأة ذفراء، أي لهم صنان وخبث ريح. والذفر: ماء الفحل، نقله الصغاني. ومسك أذفر وذفر: ذكي الريح جيد إلى الغاية، وفي صفة الحوض:  وطينة مسك أذفر  . وفي صفة الجنة:  وترابها مسك أذفر  . وقال ابن أحمر:
  بهجل من قسا ذفر الخزامى                      تداعى الجربياء به حنينـا أي ذكى ريح الخزامى طيبها.

  والذفرى، بالكسر، من الناس ومن جميع الحيوان. ما من لدن المقذ إلى نصف القذال. وقال القتيبي: هما ذفريان، والمقذان وهما أصول الأذنين: وقيل: الذفريان: الحيدان اللذان عن يمين النقرة وشمالها، وقال: شمر الذفرى: عظم في أعلى العنق من الإنسان، عن يمين النقرة وشمالها، أو العظم الشاخص خلف الأذن. وقال الليث: الذفرى من القفا هو الموضع الذي يعرق من البعير خلف الأذن، وهما ذفريان، من كل شيء، ج ذفريات، وذفارى، بفتح الراء، وهذه الألف في تقدير الانقلاب عن الياء، ومن ثم قال بعضهم ذفار، مثل صحار. وفي الصحاح: يقال: هذه ذفرى أسيلة، يؤنثها، غير منونة، وقد تنون في النكرة وتجعل الألف للإلحاق بدرهم وهجرع. قال سيبويه: وهي أقلهما. والذفر، كطمر: العظيم الذفرى من الإبل، وهي ذفرة، بهاء، قاله أبو زيد. واقتصر أبو عمرو فقال: الذفر: العظيم من الإبل. وقيل: الذفر من الإبل: الصلب الشديد، وتفتح الفاء، والكسر أعلى. وقيل: الذفر: العظيم الخلق. وقال الجوهري: الذفر: الشاب الطويل التام الجلد. وقيل: الذفرة كجبلة: الناقة النجيبة الغليظة الرقبة. والذفرة: الحمار الغليظ، هكذا في سائر الأصول، وهو خلاف ما في أمهات اللغة. ناقة ذفرة، وحمار ذفر وذفر: صلب شديد. وفي التكملة: الذفر كفلز: الناقة النجيببة، والحمار الغليظ، وفي كلام المصنف محل تأمل. والذفراء من الكتائب: السهكة الرائحة من الحديد والصدئة. وقال لبيد يصف كتيبة ذات دروع سهكت من صدإ الحديد:
  فخمة ذفراء ترتى بالعرى                      قردمانيا وتركا كالبصـل ويروى بالدال المهملة، وقد تقدم. والذفراء: بقلة ربعية دشتية تبقى خضراء حتى يصيبها البرد. واحدتها ذفراءة. وقيل: هي عشبة خبيثة الريح لا يكاد المال يأكلها. وقيل: هي شجرة يقال لها عطر الأمة. وقال أبو حنيفة: هي ضرب من الحمض، وقال مرة: الذفراء: عشبة خضراء ترتفع مقدار الشبر، مدورة الورق ذات أغصان ولا زهرة لها، وريحها ريح الفساء تبخر الإبل، وهي عليها حراص ولا تتبين تلك الذفرة في اللبن وهي مرة ومنابتها الغلظ، وقد ذكرها أبو النجم في الرياض فقال:
  تظل حفراه مـن الـتـهـدل
  في روض ذفراء ورغل مخجل وروضة مذفورة: كثيرتها أي الذفراء، ونص الصغاني بخطه، روضة مذفوراء: كثيرة الذفراء. والذفرة، كزنخة: نبات ينبت وسط العشب، وهو قليل ليس بشيء، ينبت في الجلد على عرق واحد، لها ثمرة صفراء تشاكل الجعدة في ريحها. وخليد بن ذفرة، محركة، روى عنه سيف بن عمر في الفتوح. وذفران، بكسر الفاء: واد قرب وادي الصفراء، وقد جاء ذكره في حديث مسيره إلى بدر:  ثم صب في ذفران  هكذا ضضبطوه وفسروه، أو هو تصحيف من ابن إسحاق لدقران، بالدال والقاف، نبه عليه الصغاني. وذو الذفرين، بالكسر: أبو شمر بن سلامة الحميري، هو بفتح الشين وكسر الميم نقله الصغاني.
 ومما يستدرك عليه: روضة ذفرة: طيبة الريح، وفأرة ذفراء كذلك. قال الراعي وذكر إبلا رعت العشب وزهره ووردت فصدرت عن الماء، فكلما صدرت عن الماء نديت جلودها وفاحت منها رائحة طيبه فقال:

  لها فأرة ذفراء كـل عـشـية                      كما فتق الكافور بالمسك فاتقه واستذفر بالأمر: اشتد عزمه عليه وصلب له. قال عدي بن الرقاع:
  واستذفروا بنوى حذاء تقذفـهـم                      إلى أقاصي نواهم ساعة انطلقوا واستذفرت المرأة: استثفرت. وذفر النبت، كفرح: كثر، عن أبي حنيفة. وأنشد:
  في ورس من النجيل قد ذفر وقال أبو حنيفة: قال أعرابي: كانت امرأة من موالي ثقيف تزوجت في غامد في بني كثير، فكانت تصبغ ثياب أولادها أبدا صفراء، فسموا بني ذفراء، يريدون بذلك صفرة نور الذفراء، فهم إلى اليوم يعرفون ببني ذفراء.

##### Türkçe

**الذفر**، harekeli: rüzgârın koku keskinliğinin şiddeti; güzel koku veya pis koku(dan). **كالذفرة** harekeli olarak da; yani ikisi de, eltuk altının pis kokusuna tahsis olunur; **عن اللحياني**. Ve **قد ذفر**، **كفرح**، **يفر**; o hâlde o **ذفر** ve **أذفر**’dir; dişisi **ذفرة** ve **ذفراء**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الذفر**: pis koku; miskin kendisi dışında hiçbir güzel koku hakkında söylenmez. Humeyde bintü’n-Nu‘mân b. Beşîr el-Ensârî dedi:
  Onun **ذفر**’i, teke kokusu gibi,
  misk ve **الغالية**’ye karşı âciz bıraktı; Hamâse’de böyle okudum. Ve denildi ki **الذفر** güzel kokuya ve çirkine ıtlak olunur; ikisi arasında, kendisine izafe olunan ve kendisiyle vasfedilen şeyle ayrım yapılır. İbn Sîde dedi: **الدفر**, **بالدال المهملة**, yalnız pis kokudadır. Ve **الذفر**: **الصنان** ve rüzgârın kötülüğü; **رجل ذفر** ve **امرأة ذفراء**; yani onlarda **صنان** ve rüzgâr kötülüğü vardır. Ve **الذفر**: erkeğin suyu; onu es-Sağânî nakletti. Ve **مِسك أذفر وذفر**: kokusu keskin, iyi, nihayete kadar; ve havuzun vasfında:  “Ve çamuru, **مِسك أذفر**.”  Ve cennetin vasfında:  “Ve toprağı, **مِسك أذفر**.”  İbn Ahmer dedi:
  **قسا**’dan bir **بهجل**; **ذفر الخزامى**;
  onunla **الجربياء** inlemeyi çağırdı; yani **الخزامى**’nın kokusu keskinleşti, onun güzel kokusu.

**والذفرى**، kesre ile: insanlardan ve bütün hayvandan; **ما من لدن المقذ إلى نصف القذال**. Kuteybî dedi: ikisi **ذفريان**’dır; ve **المقذان**; ve onlar iki kulağın asıllarıdır. Ve denildi ki: **الذفريان**: çukurun sağından ve solundan olan iki çıkıntıdır. Ve dedi: Şemr: **الذفرى**: insanın ensesinin üst tarafında, çukurun sağından ve solundan olan bir kemiktir; yahut kulağın arkasında belirginleşen kemik. Leys dedi: **الذفرى** enseden, devenin kulağının arkasında terlediği yerdir; ve onlar her şeyden iki **ذفريان**’dır; çoğulu **ذفريات** ve **ذفارى** (râ’nın fethiyle); bu elif, yâ’dan dönüşme takdirindedir; bundan dolayı bazıları **ذفار** dedi, **صحار** gibi. Sıhâh’ta: “Bu, **ذفرى أسيلة**’dir” denir; onu müennes yapar, tenvinsiz; nekirede tenvinlenebilir ve elif, **درهم** ve **هجرع**’a ilhak için yapılır. Sîbeveyh dedi: ve o ikisinin daha az olanıdır. Ve **الذفر**، **كطمر**: develerden **الذفرى**’sı büyük olan; o **ذفرة**’dir, tâ ile; Ebû Zeyd söyledi. Ebû Amr ise kısaltıp dedi: **الذفر**: develerden büyük olan. Ve denildi ki: develerden **الذفر**: katı, şiddetli; fâ da fetholunur; kesre daha yüksektir. Ve denildi ki: **الذفر**: yaratılışı büyük olan. Cevherî dedi: **الذفر**: genç, uzun, derisi tam olan. Ve denildi ki: **الذفرة**، **كجبلة**: soylu, kalın boyunlu dişi deve. Ve **الذفرة**: kalın eşek; diğer bütün asıllarda böyledir; o, ana dil kaynaklarındakinin hilafınadır. **ناقة ذفرة**; ve **حمار ذفر وذفر**: katı, şiddetli. Tekmile’de: **الذفر**، **كفلز**: soylu dişi deve; ve kalın eşek; musannifin sözünde düşünme yeri vardır. Ve **الذفراء** askerî birliklerden: demirin **السهكة** kokulu ve paslı olanı. Lebîd, demirin pasından **سهكت** olan zırhlı bir birliği vasfederek dedi:
  Heybetli **ذفراء**; halkalarla yükseltilir;
  **قردمانيا** ve **تركا** soğan gibi. **بالدال المهملة** ile de rivayet olunur; geçmişti. Ve **الذفراء**: baharlık, kır bitkisi; soğuk ona isabet edinceye kadar yeşil kalır. Tekili **ذفراءة**. Ve denildi ki: o, kötü kokulu bir ottur; mal neredeyse onu yemez. Ve denildi ki: o, “**عطر الأمة**” denilen bir ağaçtır. Ebû Hanîfe dedi: o, **الحمض**’dan bir türdür; bir defa da dedi: **الذفراء**: yeşil bir ottur; bir karış miktarı yükselir; yaprağı yuvarlak, dallı, çiçeksiz; kokusu yellenme kokusudur; develeri tütsüler; ve onlar onun üzerine hırslıdır; o **الذفرة** sütte belli olmaz; o acıdır; bitiş yerleri kalınlıktır. Ebû’n-Necm onu **الرياض**’da zikretti de dedi:
  Çukurları, **التـهـدل**’den gölgelenir,
  **ذفراء** ve utandırıcı **رغل**’li bir çayırda. Ve **روضة مذفورة**: onun çokluğu; yani **الذفراء**. Sağânî hattıyla açıkça belirtti: **روضة مذفوراء**: **الذفراء**’sı çok olan. Ve **الذفرة**، **كزنخة**: otların ortasında biten bir bitki; azdır, bir şey değildir; deride tek bir damar üzerinde biter; sarı bir meyvesi vardır; kokusunda **الجعدة**’ye benzer. Ve **خليد بن ذفرة**، harekeli: ondan, fetihlerde Seyf b. Ömer rivayet etti. Ve **ذفران**، fânın kesresiyle: **وادي الصفراء** yakınında bir vadi; Bedir’e yürüyüşü hadîsinde zikri gelmiştir:  “Sonra **ذفران**’da döktü.”  Böyle ضبط ettiler ve tefsir ettiler; yahut o, İbn İshâk’tan **دقران**’a ( **بالدال والقاف** ) bir tashîftir; Sağânî buna dikkat çekti. Ve **ذو الذفرين**، kesre ile: Ebû Şemr b. Selâme el-Himyerî; o, şînin fethi ve mîmin kesresi iledir; Sağânî nakletti.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **روضة ذفرة**: kokusu güzel; ve **فأرة ذفراء** da böyledir. Er-Râ‘î dedi; otunu ve çiçeğini otlayan ve suya varıp sonra sudan dönen develeri zikrederek; her ne zaman sudan dönseler derileri ıslanır ve onlardan güzel bir koku yayılırdı; dedi ki:

  Onun **فأرة**’si **ذفراء**’dır her akşam,
  kâfurun yarıcısı onu misk ile yarar gibi. Ve **استذفر بالأمر**: ona azmi şiddetlendi ve ona karşı katılaştı. ‘Adî b. er-Rikâ‘ dedi:
  Ve **استذفروا**; atılgan bir niyetle; onları fırlatır,
  niyetlerinin en uzaklarına; yürüdükleri saat. Ve **استذفرت المرأة**: **استثفرت**. Ve **ذفر النبت**، **كفرح**: çoğaldı; Ebû Hanîfe’den. Ve inşâd etti:
  **النجيل**’den **ورس** içinde; gerçekten **قد ذفر**. Ebû Hanîfe dedi: bir bedevî dedi: Sakîf’in mevlâlarından bir kadın vardı; Gâmid’de Benî Kesîr içinde evlendi; çocuklarının elbiselerini daima sarıya boyardı; bu yüzden onlara **بني ذفراء** denildi; bununla **الذفراء**’nın nurunun sarılığını kastederler; onlar bugün de **بني ذفراء** diye bilinirler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَفِرَ
1 ذَفِرَ ذ , aor. ذَفَرَ , (S, Msb, K,) inf. n. ذَفَرٌ, (Msb,) He, or it, had, or emitted, a pungent, or strong, odour, or smell; (S, Msb;;) or a very pungent, or very strong, odour, or smell; (M, K;) whether sweet or stinking: (S, M, Msb:) or he had stinking arm-pits; or it (the arm-pit) stank. (Lh, M, K.) [See also ذَفَرٌ, below.] ― -b2- ذَفِرَ النَّبْتُ The plants became abundant. (AHn. M.)

استذفر فِى الأَمْرِ
10 استذفر فِى الأَمْرِ ذ (assumed tropical:) He became very determined, and hardy, [as though he drew forth from himself a pungent odour by sweating,] to do the thing, or affair. (M, TA.) -A2- استذفرت said of a woman, i. q. استثفرت [q. v.]. (TA.)

ذَفَرٌ
ذَفَرٌ ذ inf. n. of 1. (Msb.) ― -b2- Pungency, or strength, of odour; (S, A, Mgh, Msb;) or intense pungency or strength thereof; (M, K;) whether sweet or stinking; (S, M, A, Mgh, * Msb;) as also ↓ ذَفَرَةٌ, (K, TA,) or ↓ ذُفْرَةٌ: (so in the TT, as from the M:) a subst. to which it is prefixed, or an epithet by which it is qualified, shows whether it mean sweet or foul: (TA:) or any pungent, or strong, odour; whether sweet or stinking: (T:) or stench of the arm-pit: (Lh, M, K:) or it has this signification as well as the first: (S, M:) or stink, or stench, [absolutely,] (IAar, M, K,) except when relating to musk; not used with reference to any other perfume, or sweet-smelling substance: (IAar, M:) but دَفَرٌ, with the unpointed د, signifies only “ stink, or stench. ” (M.) ― -b3- The seminal fluid (مَآء) of a stallion. (K.)

ذَفِرٌ
ذَفِرٌ ذ (S, M, A, Msb, K) and ↓ أَذْفَرُ (M, K) Having, or emitting, a pungent, or strong, odour, or smell; (S, * Msb;) or having, or emitting, a very pungent, or very strong, odour, or smell; (M, K;) whether sweet or stinking: (S, M, Msb:) or especially, (Lh, M, K,) or also, (S, M, A,) a man having stinking arm-pits, (S, M, A, K,) and a foul smell: (S, M, A:) fem. of the former, ذَفِرَةٌ; and of the latter, ↓ ذَفْرَآءُ: (M:) or ذَفِرَةٌ signifies a woman having a strong smell; whether sweet, like that of musk, or foul, like that of the arm-pits. (Msb.) You say ↓ مِسْكٌ أَذْثَرُ, (S, A, M, K,) and ذَفِرٌ, (M, K,) Pungent, or strongscented, musk: (S, A:) or musk of the utmost excellence. (K.) And ↓ فَأْرَةٌ ذَفْرَآءُ [A pungent, or strong-scented, or] sweet-smelling [follicle, or vesicle, of musk]: Er-Rل'ee says, speaking of camels that had pastured upon herbage and its flowers, and gone to water, and come back from it with their skins moist and diffusing a sweet smell,
كُلَّ عَشَيَّةٍ ↓ لَهَا فَأْرَةٌ ذَفْرَآءُ
كَمَا فَتَقَ الكَافُورَ بِالْمِسْكِ فَاتِقُةٌ
[They have an odour like that of a strong-scented vesicle of musk, every evening; as when one has imparted additional fragrance to camphire by mixing with it musk]. (T, M, TA.) One says also رَوْضَةٌ ذَفِرَةٌ (S, A) A sweet-smelling meadow. (TA.) And ↓ اـِبْطٌ ذَفْرَآءُ A stinking arm-pit. (A.) And ↓ كَتِيبَةٌ ذَفْرَآءُ, (S, K,) or ذَفْرَآءُ الرَّائِحَةِ, (A,) An army, or a collected portion thereof, or a troop of horse, having a foul smell from the rust of the arms or armour. (S, A, K.) ― -b2- ذَفِرَةٌ A certain plant, (K,) Which grows in the midst of herbage, little in quantity, of no account, growing in hard and level ground, upon a single root, having a yellow fruit, resembling the جَعْدَة in [the sweetness of] its odour. (TA.) ― -b3- And ↓ ذَفْرَآءٌ A certain herb, or leguminous plant, (K,) which remains green until the cold smites it: [a coll. gen. n.; and with tenween; for] the n. un. is ذَفْرَآءَةٌ: (TA:) [but it is from ذَفْرَآءٌ, fem. of أَذْفَرُ:] a certain herb, of foul odour, which camels &c. scarcely ever eat: (Yaakoob, S:) or a certain tree, also called عِطْرُ لأَمَةِ: or, accord. to AHn, a species of [the trees called] حَمْض: or, as he says in another place, a certain green herb, which rises a span high, with round leaves, and with branches, having no flower; the odour of which is like that of a slight wind from the anus: it makes the breath of camels to stink; and they desire it eagerly: it is bitter; and grows in rugged places: and Abu-n-Nejm describes it as in meadows. (TA.) [Ruta sylvestris. (Golius, from Er-Rلzee.)]

ذَفرَةٌ
ذَفرَةٌ ذ A single emission of pungent, or strong, odour. (Msb.)

ذُفْرَةٌ
ذُفْرَةٌ ذ : see ذَفَرٌ.

ذَفَرَةٌ
ذَفَرَةٌ ذ : see ذَفَرٌ.

ذِفْرَى
ذِفْرَى ذ , without tenween, (S, K,) because the alif [written ى] is the characteristic of the fem. gender, (S,) and sometimes, (S, K,) more rarely, (Sb,) ذِفْرًى, with tenween, (S, K,) when indeterminate, (S,) the alif in this case being considered as making the word quasi-coordinate to دِرْهَمٌ (S, K,) The place that sweats, in the back of a camel's neck, behind the ear: (Lth, S:) or, in a man, (M,) and in any animal, the part extending from the مَقَدّ [or part between the two ears, erroneously written in the CK مُقَدَّم,] to the half of the قَذَال [or entire back of the head]: or the prominent bone behind the ear: (M, K:) or a bone in the upper part of a man's neck, on the right and left of the small hollow which is in the middle: (Sh:) or the ذِفْرَيَانِ [which is the dual] are the two protuberances on the right and left of the small hollow in the middle of the back of the neck: (M:) it is from ذَفَرُ العَرَقِ [“ the pungency of the odour of sweat ”], because it is the first part that sweats in a camel: (S:) pl. ذِفْرَيَاتٌ and ذَفَارَى, (S, K,) and some say ذَفَارٍ. (S.)

ذِفَرٌّ
ذِفَرٌّ ذ : see what next follows.

ذِفْرَى
ذِفْرَى ذ A camel large in the part called ة: fem. with ة: (AZ, S, K:) or a great camel: (AA:) or (so in the TA; but in the K, “ and ”) hard, or firm, and strong: as also ↓ ذِفَرٌّ: (K:) but the former (ذِفِرٌّ) is of higher authority: also applied to a camel; fem. with ة: and in like manner to an ass: (TA:) or (so in the TA; but in the K, “ and ”) great in make: (K:) also a young man tall, perfect [in make], and hardy, strong, or sturdy: (S, K:) and ذِفِرَّةٌ an excellent she-camel, (K,) long-necked: (TA:) and, accord. to the K, a bulky, or thick, ass: but this is at variance with what is found in other lexicons. (TA.)

أَذْفَرُ
أَذْفَرُ ذ and ذَفْرَآءُ: see ذَفِرٌ, in eight places.

رَوْضَةٌ مَذْفُورَةٌ
رَوْضَةٌ مَذْفُورَةٌ ذ A meadow abounding with ذَفْرَآء. (K.) [See ذَفِرٌ.]

##### Türkçe

**ذَفِرَ**
1 **ذَفِرَ** **ذ** , muzâri‘ **ذَفَرَ** , (S, Msb, K,) mastar ismi **ذَفَرٌ**, (Msb,) O, yahut o (şey), keskin, yahut kuvvetli bir kokuya sahip oldu, yahut keskin, yahut kuvvetli bir koku yaydı; (S, Msb;;) yahut pek keskin, yahut pek kuvvetli bir kokuya; (M, K;) tatlı olsun yahut pis koksun: (S, M, Msb:) yahut onun koltuk altları pis kokulu idi; yahut o (koltuk altı) pis koktu. (Lh, M, K.) [Aşağıda **ذَفَرٌ**’e de bak.] ― -b2- **ذَفِرَ النَّبْتُ** Bitkiler bol oldu. (AHn. M.)

**استذفر فِى الأَمْرِ**
10 **استذفر فِى الأَمْرِ** **ذ** (farzedilen mecaz:) O, işi yahut meseleyi yapmak için, çok kararlı ve dayanıklı oldu, [sanki terleyerek kendinden keskin bir koku çıkarıyormuş gibi]. (M, TA.) -A2- **استذفرت** bir kadın hakkında söylenir; **استثفرت** ile aynı (q. v.). (TA.)

**ذَفَرٌ**
**ذَفَرٌ** **ذ** 1’in mastar ismidir. (Msb.) ― -b2- Kokunun keskinliği yahut kuvveti; (S, A, Mgh, Msb;) yahut bunun şiddetli keskinliği yahut kuvveti; (M, K;) tatlı olsun yahut pis koksun; (S, M, A, Mgh, * Msb;) bunun gibi ayrıca ↓ **ذَفَرَةٌ**, (K, TA,) yahut ↓ **ذُفْرَةٌ**: (TT’de böyle; M’den olarak:) kendisine bu (lafız) önek yapılan bir isim, yahut onunla nitelenen bir sıfat, bunun tatlı mı yoksa kötü mü manasına geldiğini gösterir: (TA:) yahut herhangi bir keskin, yahut kuvvetli koku; tatlı olsun yahut pis koksun: (T:) yahut koltuk altının kokusu: (Lh, M, K:) yahut birinci manayla birlikte bu manaya da sahiptir: (S, M:) yahut (mutlak olarak) kokuşma yahut pis koku, (IAar, M, K,) misk ile ilgili olduğunda müstesna; başka hiçbir kokuya, yahut güzel kokulu maddeye nispetle kullanılmaz: (IAar, M:) fakat noktasız **د** ile **دَفَرٌ** yalnız “kokuşma yahut pis koku” manasına gelir. (M.) ― -b3- Bir aygırın meni suyu (**مَآء**). (K.)

**ذَفِرٌ**
**ذَفِرٌ** **ذ** (S, M, A, Msb, K) ve ↓ **أَذْفَرُ** (M, K) Keskin, yahut kuvvetli bir kokuya sahip olan, yahut keskin, yahut kuvvetli bir koku yayan; (S, * Msb;) yahut pek keskin, yahut pek kuvvetli bir kokuya sahip olan, yahut pek keskin, yahut pek kuvvetli bir koku yayan; (M, K;) tatlı olsun yahut pis koksun: (S, M, Msb:) yahut özellikle, (Lh, M, K,) yahut ayrıca, (S, M, A,) koltuk altları pis kokan bir adam, (S, M, A, K,) ve kötü kokulu: (S, M, A:) birincinin müennesi **ذَفِرَةٌ**; ikincinin müennesi ↓ **ذَفْرَآءُ**: (M:) yahut **ذَفِرَةٌ** kuvvetli kokusu olan bir kadın demektir; miskinki gibi tatlı olsun yahut koltuk altlarınki gibi kötü olsun. (Msb.) Sen ↓ **مِسْكٌ أَذْثَرُ**, (S, A, M, K,) ve **ذَفِرٌ**, (M, K,) dersin: Keskin, yahut kuvvetli kokulu misk: (S, A:) yahut en üstün derecede misk. (K.) Ve ↓ **فَأْرَةٌ ذَفْرَآءُ** [keskin, yahut kuvvetli kokulu, yahut] güzel kokulu [misk kesesi yahut kabarcığı]: Er-Rل'ee, otlak ve çiçekleri üzerinde otlamış, suya gitmiş, ondan dönmüş, derileri nemli ve güzel koku yayan develer hakkında şöyle der:
كُلَّ عَشَيَّةٍ ↓ لَهَا فَأْرَةٌ ذَفْرَآءُ
كَمَا فَتَقَ الكَافُورَ بِالْمِسْكِ فَاتِقُةٌ
[Onların her akşam, kuvvetli kokulu bir misk kesesinin kokusu gibi bir kokuları vardır; tıpkı birinin kâfuru misk ile karıştırarak ona ilave koku vermesi gibi]. (T, M, TA.) Yine **رَوْضَةٌ ذَفِرَةٌ** (S, A) denir: Güzel kokulu bir çayır. (TA.) Ve ↓ **اـِبْطٌ ذَفْرَآءُ**: Pis kokulu bir koltuk altı. (A.) Ve ↓ **كَتِيبَةٌ ذَفْرَآءُ**, (S, K,) yahut **ذَفْرَآءُ الرَّائِحَةِ**, (A,) Silahların yahut zırhın pasından kötü kokuya sahip bir ordu, yahut onun toplanmış bir kısmı, yahut bir süvari birliği. (S, A, K.) ― -b2- **ذَفِرَةٌ** belirli bir bitki, (K,) otların ortasında yetişen, miktarı az, değersiz, sert ve düz toprakta, tek bir kök üzerinde yetişen, sarı meyveli, kokusunun [tatlılığında] **جَعْدَة**’ye benzeyen. (TA.) ― -b3- Ve ↓ **ذَفْرَآءٌ** belirli bir ot, yahut baklagil türü bir bitki, (K,) soğuk ona vuruncaya kadar yeşil kalan: [bir cem‘ cins ismidir; ve tenvin iledir; çünkü] tekil birimi **ذَفْرَآءَةٌ**’dır: (TA:) [fakat o, **أَذْفَرُ**’un müennesi olan **ذَفْرَآءٌ**’dandır:] kötü kokulu belirli bir ot; develer vb. onu neredeyse hiç yemez: (Yaakoob, S:) yahut **عِطْرُ لأَمَةِ** diye de adlandırılan belirli bir ağaç: yahut AHn’e göre [ağaçlardan] **حَمْض** denilenin bir türü: yahut onun başka bir yerde dediği üzere, bir karış boyunda yükselen, yuvarlak yapraklı ve dallı, çiçeği olmayan belirli bir yeşil ot; bunun kokusu, anüsten gelen hafif bir rüzgârın kokusu gibidir: develerin nefesini pis kokutur; ve onlar onu iştahla isterler: acıdır; ve sarp yerlerde yetişir: ve Abu-n-Nejm onu çayırlarda olarak tasvir eder. (TA.) [Ruta sylvestris. (Golius, Er-Rلzee’den.)]

**ذَفرَةٌ**
**ذَفرَةٌ** **ذ** Keskin, yahut kuvvetli kokunun tek bir yayılışı. (Msb.)

**ذُفْرَةٌ**
**ذُفْرَةٌ** **ذ**: **ذَفَرٌ**’e bak.

**ذَفَرَةٌ**
**ذَفَرَةٌ** **ذ**: **ذَفَرٌ**’e bak.

**ذِفْرَى**
**ذِفْرَى** **ذ** , tenvinsiz, (S, K,) çünkü elif [ى yazılan] müenneslik alametidir, (S,) ve bazen, (S, K,) daha nadiren, (Sb,) **ذِفْرًى**, tenvinli, (S, K,) nekre olduğunda, (S,) bu durumda elif, kelimeyi **دِرْهَمٌ**’e benzer-ölçüde kılar sayılarak: (S, K,) devenin boynunun arkasında, kulak arkasında, terleyen yer: (Lth, S:) yahut insanda, (M,) ve her hayvanda, **مَقَدّ**’dan [yahut iki kulak arasındaki yerden; CK’de yanlışlıkla **مُقَدَّم** yazılmıştır,] **قَذَال**’ın yarısına [yahut başın tüm arkasına] kadar uzanan kısım: yahut kulak arkasındaki çıkıntılı kemik: (M, K:) yahut bir adamın boynunun üst kısmında, ortada bulunan küçük çukurun sağında ve solunda olan bir kemik: (Sh:) yahut **ذِفْرَيَانِ** [ki bu tesniyedir] boynun arkasının ortasındaki küçük çukurun sağında ve solunda olan iki çıkıntıdır: (M:) **ذَفَرُ العَرَقِ**’tan [“ter kokusunun keskinliği”]dır; çünkü deve için terleyen ilk kısımdır: (S:) çoğulu **ذِفْرَيَاتٌ** ve **ذَفَارَى**, (S, K,) ve bazıları **ذَفَارٍ** der. (S.)

**ذِفَرٌّ**
**ذِفَرٌّ** **ذ**: hemen ardından gelen şeye bak.

**ذِفْرَى**
**ذِفْرَى** **ذ** **ة** denilen kısımda iri olan bir deve: müennesi **ة** iledir: (AZ, S, K:) yahut büyük bir deve: (AA:) yahut (TA’da böyle; fakat K’da “ve”) sert, yahut sağlam, ve güçlü: bunun gibi ayrıca ↓ **ذِفَرٌّ**: (K:) fakat birincisi (**ذِفِرٌّ**) daha muteberdir: deveye de uygulanır; müennesi **ة** iledir: ve aynı şekilde eşeğe de: (TA:) yahut (TA’da böyle; fakat K’da “ve”) yapılışça büyük: (K:) ayrıca uzun boylu, yapılışça tam, ve dayanıklı, güçlü yahut çetin bir delikanlı: (S, K:) ve **ذِفِرَّةٌ** mükemmel bir dişi deve, (K,) uzun boyunlu: (TA:) ve K’ya göre iri yapılı yahut kalın bir eşek: fakat bu, diğer sözlüklerde bulunanla çelişmektedir. (TA.)

**أَذْفَرُ**
**أَذْفَرُ** **ذ** ve **ذَفْرَآءُ**: sekiz yerde, **ذَفِرٌ**’e bak.

**رَوْضَةٌ مَذْفُورَةٌ**
**رَوْضَةٌ مَذْفُورَةٌ** **ذ** **ذَفْرَآء** ile bol olan bir çayır. (K.) [**ذَفِرٌ**’e bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَفِرَ
ذَفِرَ A ( n. ac. ذَفَر 4 ),
a.  Smelt strong, stank.

ذِفْرَى
ذِفْرَى 2ya , ( pl. ذَفَاْرَى 22ya ),
a.  Bone behind the ear.

ذَفَر
ذَفَر 4 ,  ذَفَرَة 4t ,
a.  Strong smell, stink, stench.

ذَفِر
ذَفِر 5 ,
a.  see 14 .

أَذْفَرُ
أَذْفَرُ 14 , ( pl. ذُفْر 3 ),
a.  Stinking.

##### Türkçe

ذَفِرَ
**ذَفِرَ** A (isim mastarı: **ذَفَر** 4),
a. Güçlü koktu, pis koktu.

ذِفْرَى
**ذِفْرَى** 2ya, (çoğulu: **ذَفَاْرَى** 22ya),
a. Kulağın arkasındaki kemik.

ذَفَر
**ذَفَر** 4, **ذَفَرَة** 4t,
a. Güçlü koku, pis koku, kokuşmuşluk.

ذَفِر
**ذَفِر** 5,
a. 14’e bak.

أَذْفَرُ
**أَذْفَرُ** 14, (çoğulu: **ذُفْر** 3),
a. Pis kokulu.
