# ذفر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%81%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%81%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذفر

الذَّفَرُ، بالتحريك، والذَّفَرَةُ جميعاً: شِدَّةُ ذَكاء الريح من طِيب أَو نَتْن، وخص اللحياني بهما رائحة الإِبطين المنتنين؛ وقد ذَفِرَ، بالكسر، يَذْفَرُ، فهو ذَفِرٌ وأَذْفَرُ، والأُنثى ذَفِرَةٌ وذَفْرَاءُ، وروضة ذَفِرَةٌ ومِسْكٌ أَذْفَرُ: بَيِّنُ الذَّفَرِ، وذَفِرٌ أَي ذَكِيُّ الريح، وهو أَجوده وأَقْرَتُهُ. وفي صفة الحوض: وطِينُهْ مِسْكٌ أَذْفَرُ أَي طيب الريح. والذفر، بالتحريك: يقع على الطَّيِّبِ والكَرِيه ويفرق بينهما بما يضاف إِليه ويوصف به؛ ومنه صفة الجنة وترابها: مسك أَذفر. وقال ابن الأَعرابي: الذَّفَرُ النَّتْنُ، ولا يقال في شيء من الطِّيبِ ذَفِرٌ إِلاَّ في المسك وحده. قال ابن سيده: وقد ذكرنا أَن الَّفَر، بالدال المهملة، النَّتْنِ خاصة. والذَّفَرُ: الصُّنَانُ وخُبْثُ الريح، رجل ذَفِرٌ وأَذْفَرُ وامرأَة ذَفِرَة وذَفْراءُ أَي لهما صُنان وخُبْثُ ريح. وكَتِيبَة ذَفْرَاءُ أَي أَنها سَهِكَةٌ من الحديد وصَدَئِهِ؛ وقال لبيد يصف كتيبة ذات دُرُوع سَهِكَتْ من صَدَإِ الحديد:
فَخْمَةٌ ذَفْرَاءُ، تُرْتَى بالعُرَى
قُرْدُمانِيّاً وتَرْكاً كالبَصَلْ
عدى ترتى إِلى مفعولين لأَن فيه معنى تُكْسَى، ويروى دَفْرَاءُ؛ وقال آخر:
ومُؤَوْلَقٍ أَنْضَجْتُ كَيَّةَ رَأْسِهِ،
فَتَرَكْتُه ذَفِراً كريح الجَوْرَبِ
وقال الراعي وذكر إِبلاً رعت العُشْبَ وزَهْرَهُ، ووَرَدَتْ فَصَدَرَتْ عن الماء، فكلما صدرت عن الماء نَدِيَتْ جُلُودها وفاحت منها رائحة طيبة، فيقال لذلك فأْرَةُ الإِبِلِ، فقال الراعي:
لها فأْرَةٌ ذَفْرَاءُ كلَّ عَشِيَّةٍ،
كما فَتَقَ الكافُورَ بالمِسْكِ فاتِقُهْ
وقال ابن أَحمر:
بِهَجْلٍ مِنْ قَسَا ذَفِرِ الخُزَامى،
تَدَاعَى الجِرْبِيَاءُ به حَنِينَا
أَي ذكيّ ريح الخزامى: طيبها.
والذِّفْرَى من الناس ومن جميع الدواب: من لَدُنِ المَقَذِّ إِلى نصف القَذَالِ، وقيل: هو العظم الشاخص خلف الأُذن، بعضهم يؤنثها وبعضهم ينوّنها إِشعاراً بالإِلحاق، قال سيبويه: وهي أَقلهما. الليث: الذِّفْرَى من القفا هو الموضع الذي يَعْرَقُ من البعير خلف الأُذن، وهما ذِفْرَيانِ من كل شيء. الجوهري: يقال هذه ذِفْرَى أَسيلة؛ لا تنوّن لأَن أَلفها للتأْنيث، وهي مأْخوذة من ذَفَرِ العَرَقِ لأَنها أَوّل ما تَعْرَقُ من البعير. وفي الحديث: فمسح رأْس البعير وذِفْرَاهُ؛ ذِفْرَى البعير: أَصلُ أُذنه، والذِّفْرَى مؤنثة وأَلفها للتأْنيث أَو للإِلحاق، ومن العرب من يقول هذه ذِفْرًى فيصرفها كأَنهم يجعلون الأَلف فيها أَصلية، وكذلك يجمعونها على الذَّفَارَى، وقال القتيبي: هما ذِفْرَيانِ؛ والمَقَذَّان وهما أُصول الأُذنين وأَول ما يَعْرَقُ من البعير. وقال شمر: الذِّفْرَى عظم في أَعلى العنق من الإِنسان عن يمين النقرة وشمالها، وقيل: الذِّفْرَيانِ الحَيْدَانِ اللذان عن يمين النقرة وشمالها.
والذِّفِرُّ من الإِبل: العظيم الذِّفْرَى، والأُنثى ذِفِرَّةٌ، وقيل: الذِّفِرَّةُ النجيبة الغليظة الرقبة. أَبو عمرو: الذِّفِرُّ العظيم من الإِبل. أَبو زيد: بعير ذِفِرُّ، بالكسر مشدد الراء، أَي عظيم الذِّفْرَى، وناقة ذِفِرَّةٌ وحمار ذِفِرٌّ وذِفَرٌّ: صلب شديد، والكسر أَعلى. والذِّفِرُّ أَيضاً: العظيم الخَلْقِ. قال الجوهري: الذِّفِرُّ الشاب الطويل التامُّ الجَلْدُ.
واسْتَذْفَرَ بالأَمر: اشتدّ عزمه عليه وصَلُبَ له؛ قال عَدِيُّ بن الرِّقَاع:
واسْتَذْفَرُوا بِنَوًى حَذَّاءُ تَقْذِفُهُمْ
إِلى أَقاصي نَواهُمْ، ساعَةَ انْطَلَقُوا
وذَفِرَ النبت: كثر؛ عن أَبي حنيفة، وأَنشد:
في وارِسٍ من النَّجِيلِ قد ذَفِرْ
وقيل لأَبي عمرو بن العلاء: الذِّفْرَى من الذَّفَرِ؟ قال: نعم؛ والمِعْزَى من المَعَز؟ فقال: نعم؛ بعضهم ينوّنه في النكرة ويجعل أَلفه للإِلحاق بدرهم وهِجْرَعٍ؛ والجمع ذِفْرَياتٌ وذَفَارَى، بفتح الراء، وهذه الأَلف في تقدير الإِنقلاب عن الياء، ومن ثم قال بعضهم ذَفَارٍ مثل صحارٍ. والذَّفْرَاءُ: بقلة رِبْعِيَّةٌ دَشتِيَّةٌ تبقى خضراء حتى يصيبها البرد، واحدتها ذَفْراءَةٌ، وقيل: هي عُشْبَةٌ خبيثة الريح لا يكاد المال يأْكلها، وفي المحكم: لا يرعاها المال؛ وقيل: هي شجرة يقال لها عِطْرُ الأَمة، وقال أَبو حنيفة: هي ضرب من الحَمْضِ، وقال مرة: الذَّفْرَاءُ عشبة خضراء ترتفع مقدار الشبر مدوّرة الورق ذات أَغصان ولا زهرة لها وريحها ريح الفُساءِ؛ تُبَخِّر الإِبل وهي عليها حراصٌ، ولا تتبين تلك الذَّفَرَةُ في اللبن، وهي مُرَّةٌ، ومَنابتها الغَلْظُ؛ وقد ذكرها أَبو النجم في الرياض فقال:
تَظَلُّ حِفْرَاهُ، من التَّهَدُّلِ،
في رَوْضِ ذَفْرَاءَ ورعُلٍ مُخْجِلِ
والذَّفِرَةُ: نبْتَةٌ تنبت وَسْطَ العُشْب، وهي قليلة ليست بشيء تنبت في الجَلَدِ على عِرْقٍ واحد، لها ثمرة صفراء تشاكل الجَعْدَةَ في ريحها. والذَّفْرَاءُ: نبْتَةٌ طيبة الرائحة. والذَّفْرَاءُ: نبتة منتنة. وفي حديث مسيره إِلى بَدْرٍ: أَنه جَزَعَ الصَّفْرَاءَ ثم صَبَّ في ذَفِرَان؛ هو بكسر الفاء، وادٍ هناك.

### Türkçe

**الذَّفَرُ**, harekeli olarak, ve **الذَّفَرَةُ** ikisi birden: ister güzel koku ister pis koku olsun, rüzgârın kokusunun şiddetidir; el-Lihyânî ikisini de koltuk altlarının pis kokusuna tahsis etti; ve gerçekten **ذَفِرَ**, kesre ile, **يَذْفَرُ**, o hâlde o **ذَفِرٌ** ve **أَذْفَرُ**’dur; dişisi **ذَفِرَةٌ** ve **ذَفْرَاءُ**’dır; ve **روضة ذَفِرَةٌ** ve **مِسْكٌ أَذْفَرُ**: **الذَّفَرِ**’i açık olan (yani kokusu belirgin olan); ve **ذَفِرٌ** yani kokusu keskin olan; ve o, onun en iyisi ve en keskinidir. Havuzun sıfatında: “ve çamuru **مِسْكٌ أَذْفَرُ**” yani güzel kokuludur. Ve **الذفر**, harekeli olarak: güzel kokuya da kötü kokuya da vâki olur; ikisi, kendisine izafe edilen ve onunla vasfedilen şeyle ayırt edilir; bundan da cennetin ve toprağının sıfatı: **مسك أَذفر**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الذَّفَرُ** pis kokudur; miskin kendisi dışında hiçbir güzel koku hakkında **ذَفِرٌ** denilmez. İbn Sîde dedi: Biz, **الَّفَر**’in, **بالدال المهملة** (noktasız **الدال** ile), yalnızca pis koku olduğunu zikrettik. Ve **الذَّفَرُ**: ter kokusu ve kokunun kötülüğüdür; **رجل ذَفِرٌ** ve **أَذْفَرُ** ve **امرأَة ذَفِرَة** ve **ذَفْراءُ** yani ikisinde de ter kokusu ve kötü koku vardır. Ve **كَتِيبَة ذَفْرَاءُ** yani demirden ve onun pasından dolayı ağır kokuludur; Lebîd, demirin pasından ağır kokmuş zırhlı bir birliği vasfederek dedi:
فَخْمَةٌ ذَفْرَاءُ، تُرْتَى بالعُرَى
قُرْدُمانِيّاً وتَرْكاً كالبَصَلْ
**ترتى** iki mef‘ûle geçmiştir; çünkü onda **تُكْسَى** manası vardır; ve **دَفْرَاءُ** diye de rivayet olunur; bir başkası dedi:
ومُؤَوْلَقٍ أَنْضَجْتُ كَيَّةَ رَأْسِهِ،
فَتَرَكْتُه ذَفِراً كريح الجَوْرَبِ
Ve er-Râ‘î, otu ve çiçeğini otlamış, suya varıp sonra sudan dönmüş develeri zikretti; her ne zaman sudan dönseler derileri ıslanır ve onlardan güzel bir koku yayılır; buna **فأْرَةُ الإِبِلِ** denir; er-Râ‘î dedi:
لها فأْرَةٌ ذَفْرَاءُ كلَّ عَشِيَّةٍ،
كما فَتَقَ الكافُورَ بالمِسْكِ فاتِقُهْ
İbn Ahmer dedi:
بِهَجْلٍ مِنْ قَسَا ذَفِرِ الخُزَامى،
تَدَاعَى الجِرْبِيَاءُ به حَنِينَا
Yani **الخزامى**’nın kokusu keskin: onun güzel kokusu.

**والذِّفْرَى** insanlardan ve bütün hayvanlardan: **المَقَذِّ**’den **القَذَالِ**’ın yarısına kadardır; ve denildi ki: o, kulağın arkasında çıkıntı yapan kemiktir; onların bir kısmı onu müennes yapar, bir kısmı da ilhâka işaret olarak tenvinler; Sîbeveyh dedi: ve o, ikisinin daha az olanıdır. el-Leys: enseden **الذِّفْرَى**, devenin kulağının arkasında terlediği yerdir; ve her şeyden iki **ذِفْرَيانِ** vardır. el-Cevherî: “bu, **ذِفْرَى أَسيلة**’dir” denir; tenvinlenmez; çünkü onun elif’i te’nîs içindir; ve o, **ذَفَرِ العَرَقِ**’tan alınmıştır; çünkü o, devenin ilk terlediği yerdir. Hadiste: “devenin başını ve **ذِفْرَاهُ**’unu meshetti”; devenin **ذِفْرَى**’sı: kulağının köküdür; ve **الذِّفْرَى** müennestir; elif’i te’nîs için yahut ilhâk içindir; Araplardan kimi “bu **ذِفْرًى**” der ve onu sarf eder; sanki onlar, ondaki elifi aslî kılıyorlar; yine onu **الذَّفَارَى** üzerine cem‘ ederler; el-Kuteybî dedi: ikisi **ذِفْرَيانِ**’dir; ve **المَقَذَّان**—ki ikisi kulakların kökleridir—ve devenin ilk terlediği yerdir. Şemmer dedi: **الذِّفْرَى**, insanda boynun üst tarafında, çukurun sağında ve solunda bir kemiktir; ve denildi ki: **الذِّفْرَيانِ**, çukurun sağında ve solunda olan iki çıkıntıdır.

**والذِّفِرُّ** develerden: **الذِّفْرَى**’sı büyük olandır; dişisi **ذِفِرَّةٌ**’dir; ve denildi ki: **الذِّفِرَّةُ** kalın boyunlu seçkin dişi devedir. Ebû Amr: **الذِّفِرُّ** develerden büyük olandır. Ebû Zeyd: **بعير ذِفِرُّ**, kesre ile, râ’sı şeddeli, yani **الذِّفْرَى**’sı büyük; ve **ناقة ذِفِرَّةٌ**; ve **حمار ذِفِرٌّ** ve **ذِفَرٌّ**: sert, şiddetli; kesre daha üstündür. Ve **الذِّفِرُّ** ayrıca: yaratılışı büyük olan. el-Cevherî dedi: **الذِّفِرُّ** uzun boylu, tam, sağlam derili gençtir.

**واسْتَذْفَرَ بالأَمر**: ona azmi şiddetlendi ve onun için katılaştı; ‘Adiyy b. er-Rikâ‘ dedi:
واسْتَذْفَرُوا بِنَوًى حَذَّاءُ تَقْذِفُهُمْ
إِلى أَقاصي نَواهُمْ، ساعَةَ انْطَلَقُوا

**وذَفِرَ النبت**: çoğaldı; Ebû Hanîfe’den; ve şu beyit okundu:
في وارِسٍ من النَّجِيلِ قد ذَفِرْ

Ebû Amr b. el-‘Alâ’ya: **الذِّفْرَى** **الذَّفَرِ**’den midir? denildi; “evet” dedi; “ve **المِعْزَى** **المَعَز**’dan mı?” denildi; “evet” dedi; onların bir kısmı nekirede onu tenvinler ve elifi, **درهم** ve **هِجْرَعٍ**’a ilhâk için kılar; cem‘i **ذِفْرَياتٌ** ve **ذَفَارَى**’dır, râ’nın fethiyle; ve bu elif, yâ’dan dönüşme takdirindedir; bundan dolayı onların bir kısmı **ذَفَارٍ** dedi; **صحارٍ** gibi.

**والذَّفْرَاءُ**: çölî, baharlık bir ottur; soğuk ona isabet edinceye kadar yeşil kalır; tekili **ذَفْراءَةٌ**’dir; ve denildi ki: o, kokusu kötü bir ottur; mal (hayvan sürüsü) onu neredeyse yemez; **المحكم**’de: mal onu otlamaz; ve denildi ki: o, **عِطْرُ الأَمة** denilen bir ağaçtır; Ebû Hanîfe dedi: o, **الحَمْضِ**’dan bir türdür; ve bir defa dedi: **الذَّفْرَاءُ** yeşil bir ottur; bir karış miktarı yükselir; yaprağı yuvarlaktır; dalları vardır; çiçeği yoktur; ve kokusu **الفُساءِ** kokusudur; develer onun üzerinde iken onları tütsüler; ve o **الذَّفَرَةُ** sütte belli olmaz; ve o acıdır; ve bitme yerleri kalın (sert) topraktır; Ebû’n-Necm onu çayırlarda zikretti ve dedi:
تَظَلُّ حِفْرَاهُ، من التَّهَدُّلِ،
في رَوْضِ ذَفْرَاءَ ورعُلٍ مُخْجِلِ

**والذَّفِرَةُ**: otun ortasında biten bir bitkidir; azdır, bir şey değildir; sert zeminde tek bir kök üzerinde biter; sarı bir meyvesi vardır; kokusunda **الجَعْدَةَ**’ya benzer.

**والذَّفْرَاءُ**: güzel kokulu bir bitkidir. **والذَّفْرَاءُ**: pis kokulu bir bitkidir.

Bedir’e yürüyüşü hadîsinde: **الصَّفْرَاءَ**’yı geçti, sonra **ذَفِرَان**’a döküldü; o, fâ’nın kesresi iledir; orada bir vadidir.
