# ذقن (ذ-ق-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%82%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zekane (kaf) çene altı demektir

- Harfler: ذ - ق - ن
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [لِلْأَذْقَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/siga/%D9%84%D9%90%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | لِلْأَفْعَالِ | Çenelere | 2 | 2 | [17:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/ayet/17:107.md) |
| [الْأَذْقَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | الْأَفْعَالِ | Çeneler | 1 | 1 | [36:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/ayet/36:8.md) |

## Mücavir kökler — 15 mücavir (27 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
2. [قمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%85%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Ense ile kafa arasındaki çukurdur
3. [بكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bekyu damla damla yağan yağmur demektir
4. [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Onların boyunları
5. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğille, İç gömlek demektir
6. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
7. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Zade : Azık demektir
8. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tilvi toklu demektir
9. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
10. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Önce
11. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
12. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
13. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
14. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
15. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذقن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md), [كبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%A8.md), [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki alt çene kemiğinin birleştiği sivri uç ve başın en alt ekseni |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın huşu ile yere kapanırken veya boyundurukla sabitlenirken kilitlenen baş ekseni |
| Çekirdek Özet 3 | Gururun tamamen kırılıp secdeye varılması yahut kibrin boynu yukarı doğru kilitlemesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir organ adı sayıp Kur'an'daki ontolojik teslimiyet ve kilitlenme metaforunu ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذق | Sivrilme, uç verme, temas noktasında bulunma; nitekim [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) kökünde de bir nesnenin ucuna temas ederek algılama manası esastır. | ن | Harfin getirdiği yerleşiklik ve süreklilik karakteriyle çekirdek anlam yüzün en sivri, uçta kalan sabit anatomik çıkıntısına tahsis edilmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı, geçiş; ikiz harfi د üzerinden türetilmiş sivrilik ve geçiş odağı | Yüzün alt sınırındaki belirgin çıkıntı ve hareket eşiği |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | İki çene kemiğinin bir sınır noktasında toplanıp kavuşması |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bu sınır noktasının yapısal olarak bedene eklemlenip devam etmesi |
| ذقن | İki çene kemiğinin toplanıp uç vererek süreklilik kazandığı en alt anatomik kavşak ve bu eksenin aşağı veya yukarı yönelişi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki alt çene kemiğinin birleştiği sivri uç; ağır yük altında kalkan devenin çenesini yere dayaması (استعان بذقنه). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays kasidesinde şiddetli yağmur ve fırtınanın koca ağaçları yüzüstü devirmesini çene metaforuyla tasvir eder: وأَضْحَى يَسُحُّ الماءَ عن كل فِيقةٍ / يَكُبُّ على الأَذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبل |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Âişe'den rivayet edilen hadiste Resûlullah'ın vefat anındaki konumunu anlatırken ذاقنة (çene altı/gırtlak çıkıntısı) kelimesi geçer: تُوفِّيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم بين سَحْرِي ونَحْري وحاقِنَتِي وذاقِنَتِي |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ذقن kökü, Proto-Semitik *ḏaqan- (çene, sakal) biçimine dayanır ve Sami dillerinde köklü bir ortak mirasa işaret eder. İbranicede זָקָן (*zāqān* - sakal, çene; ayrıca *zāqēn* - yaşlı kimse), Süryanicede ܕܩܢܐ (*deqnā* - sakal, çene), Akadcada *ziqnu* (sakal) ve Ugaritçede *ḏqn* şeklinde kök, hem anatomik çeneyi hem de o bölgeden çıkan sakalı ve buna bağlı yaşlılık/olgunluk alametini karşılar. Arapçada kelime sakal anlamından ziyade doğrudan iki alt çene kemiğinin birleştiği anatomik kavşağa odaklanmış, sakal manası لحية köküne bırakılırken ذقن kökü başın duruşunu, yere kapanışını ve yüzüstü devrilme eksenini ifade eden eylemsel bir yoğunluk kazanmıştır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çene kemiklerinin birleştiği alt sivri uç, devenin yük altında yere dayadığı dayanak, yüzüstü devrilme ekseni | Klasik sözlüklerde tek bir somut kavrama dayanan ve dallanmayan arı bir kök olarak kaydedilir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Semitik *ḏaqan- kökünden türeyen İbranice *zāqān*, Süryanice *deqnā*, Akadca *ziqnu* | Sami ailesinde çene ve sakal anlamını ortak taşıyan en temel anatomik isimlerdendir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Bazı Afro-Asyatik çalışmalarda Berberi dillerindeki sakal/çene kelimeleriyle ortak ata önerisi | Karşılaştırmalı veriler sınırlı olup Sami dilleri dışındaki kesin ortaklık henüz kesinleşmemiştir. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذقن | Anlamlı | Çene | İki çene kemiğinin birleştiği yer, yüzün en alt sivri kısmı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ذنق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| [قذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| قنذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| نذق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| [نقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0.md) | Anlamlı | Kurtarmak | Bir şeyi tehlikeden, helaktan veya sıkışıklıktan çekip çıkarmak | Kur'an'da geçer; harf sırasının tersi |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذقن | Merkez | Yüzün alt ucu | İnsanın başının en alt kavşak noktası, yere kapanırken temas eden uç | Çene |
| [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Yere düşüş tarzı | Çene üzere yere çarpma ve teslimiyetle dökülme eylemi | Secdede yere kapanma sesi ve hareketi |
| [كبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Yüzüstü devrilme | Nesnenin veya kişinin başı/çenesi üzerine tepe taklak düşmesi | Yüzüstü kapaklanma |
| [عنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%82.md) | Komşu | Boyun bölgesi | Çenenin hemen altındaki taşıyıcı boyun ekseni; lalenin takıldığı yer | Boyun, tasma bölgesi |
| [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) | Zıt | Yukarı kalkma | Çeneyi ve başı serbestçe yukarı kaldırma, dikleşme ve yücelme | Kaldırmak, yükseltmek |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذقن | Çene | İki çenenin birleşim noktası ve yere kapanma ekseni | Kesin |
| Latince | mentum | Çene, yüzün alt ucu | Yalnızca anatomik yapıyı karşılar; yere kapanma ve boyun eğme metaforunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | chin / jaw | Çene | Anatomik karşılığı tam verir; yere kapanma deyimi dilde doğrudan bu kelimeyle kurulmaz | Güçlü |
| Almanca | Kinn | Çene | Yüzün alt ucunu karşılar; huşu veya kibir eksenli deyimsel yükü taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | menton | Çene | Anatomik çene karşılığıdır; Kur'an'daki ontolojik boyun eğiş bağlamı için ek açıklama gerekir | Güçlü |

Kaynak: Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لِلْأَذْقَانِ | Huşu ve derin teslimiyetle secdeye kapanma | Kendilerine ilim verilenlerin Kur'an işitildiğinde ağlayarak çeneleri üzerine kapanması (İsrâ [17:107](https://lisan.digital/tr/ayet/17:107.md), [17:109](https://lisan.digital/tr/ayet/17:109.md)) |
| الْأَذْقَانِ | Kibir ve inkâr sebebiyle boyunların demir halkalarla kilitlenip yukarı dikilmesi | Boyunlarına halkalar geçirilen ve bu halkalar çenelerine dayandığı için başları yukarı dikili kalan inkârcıların cezası (Yâsîn [36:8](https://lisan.digital/tr/ayet/36:8.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kalplerin mühürlenmesi ve hidayetten mahrum kalış | Yâsîn [36:8](https://lisan.digital/tr/ayet/36:8.md) ayetindeki çeneye dayanan boyunduruk tasviri üzerinden cebir ve kesb tartışması | Kibrin insanın iradesini kitleyen manevi bir prangaya dönüşmesi |
| Fıkıh | Secdenin rükünleri ve mahiyeti | Secdede alın ve burnun yere konması şartı karşısında ayetteki "çeneleri üzerine kapanırlar" ifadesinin lafzî mi mecazî mi olduğu | Secdede tam boyun eğişi ifade eden vecd ve huşu hali |
| Tefsir | Kur'an'a muhatap olan iki zıt insan tipi | İsrâ suresindeki ilim ehlinin secdesi ile Yâsîn suresindeki dik kafalı inkârcıların karşıtlığı | Çenenin yere kapanması (tevazu) ile yukarı kilitlenmesi (kibir) arasındaki simetri |
| Hadis | Vefat anı ve fiziki mekân tasviri | Hz. Peygamber'in Hz. Âişe'nin kucağında vefatını anlatan ذاقنة rivayeti | Boyun ve çene altı bölgesinin somut tasviri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve secde hali | Mutlak teslimiyet | Egonun sıfırlanması | Başın ve çenenin yere vurulmasıyla yaratıcı karşısında kulun acziyetini ikrar etmesi | Kesin |
| İlmi | Hakikatle yüzleşme | İdrakin sarsıntısı | Bilginin eyleme dönüşmesi | Hakiki ilim sahiplerinin vahiy karşısında teorik kalmayıp bedenen teslimiyete sürüklenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç karşısındaki konum | Prangalanmış kibir | Direncin kırılması | Hakka boyun eğmeyen mütekebbirlerin başlarının zincirle dik tutularak zelil kılınması | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan iktisadi bir kurum veya sistem karşılığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanik mafsal kilitlenmesi (kinematik serbestliğin sıfırlanması) | Bir mekanizmada serbestlik derecesinin sınır desteğe çarparak dikey eksende kilitlenmesi; Yâsîn [36:8](https://lisan.digital/tr/ayet/36:8.md)'de çeneye dayanan halkayla başın hareketinin tek yönde dondurulması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bedensel statü ve teslimiyet dışavurumu (mikrososyoloji / beden dili) | İnsanın statü ve meydan okumada çenesini yukarı kaldırarak bakması, mutlak boyun eğişte ise çenesini göğsüne ve yere indirerek savunmasız kalması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece yüzün anatomik bir parçası olarak okuyup secde ve ceza tasvirlerindeki eksenel yönelim zıtlığını fark edememek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Çene, insanın başını eğme (tevazu/huşu) veya yukarı dikme (kibir/inkâr) eyleminin yön göstergesidir; teslimiyette yerle sıfırlanan, inatta ise yukarı kilitlenen manevi tutumun bedensel aynasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ suresindeki secdeyi alelade bir düşüş, Yâsîn suresindeki tasviri ise sadece fiziki bir işkence aleti sanarak, iki tablonun hakikat karşısındaki iki zıt insan psikolojisini resmettiğini görememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an, insanın hakikate karşı geliştirdiği iki nihai tavrı (hakiki ilimle gelen huşu ve secde ile kibrin getirdiği kör kilitlenme) çene üzerinden zıt iki kutup olarak somutlaştırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrâ suresindeki vahye muhatap olan ilim ehlinin ağlayarak secdeye kapanışında ([17:107](https://lisan.digital/tr/ayet/17:107.md)-109) ve Yâsîn suresinde kalpleri mühürlü inkârcıların boyunduruk tasvirinde ([36:8](https://lisan.digital/tr/ayet/36:8.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Secdenin ve teslimiyetin biçimsel bir ritüelden ibaret olmadığını, bedenin en uç noktasının yere yapışmasıyla yaşanan sarsıcı bir idrak olduğunu; inkârcının ise özgür değil, kibrinin boyunduruğunda çenesinden kilitli bir tutsak olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki çene kemiğinin alt sınırda birleştiği çıkıntı ve başın alt dönme ekseni.
- Soyut anlam: Varlık ekseninin hakikat karşısında ya tevazu ile yer seviyesine inmesi ya da kibirle yukarı yönde kilitlenerek hareket serbestliğini yitirmesi.
- Sistematik karşılık: İnsanın ontolojik yönelim kutbu; teslimiyet veya isyan sonucu başın eksenel kilitlenişi.
- LaTeX modeli: $$\vec{J} = \theta \cdot \vec{u}_z, \quad \theta \in [-\pi/2, \, \pi/2]$$ $$\lim_{\theta \to -\pi/2} \vec{J} \implies S_0, \quad \lim_{\theta \to +\pi/2} \vec{J} \implies K_1$$
- LaTeX açıklaması: $\vec{J}$ vektörü çenenin dikey yönelimini, $\theta$ düşey eksenle yapılan açıyı, $\vec{u}_z$ ise düşey birim vektörü temsil eder. Açının $-\pi/2$ sınırına ulaşması çenenin yere kapanışını ($S_0$, huşu ve secde durumunu), $+\pi/2$ sınırına kilitlenmesi ise boyunduruk sebebiyle çenenin yukarı kalkıp başın donakalmasını ($K_1$, kibir ve inkâr prangasındaki kilitlenmeyi) sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%82%D9%86/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/ayet/17:107.md) — لِلْأَذْقَانِ

قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا

Meal (IK): De ki: Ona ister inanın, ister inanmayın, muhakkak ki ondan önce kendilerine bilgi verilenlere, o okunduğu zaman, yüzleri üstü secdeye kapanırlar.

### [İsra 17:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/ayet/17:109.md) — لِلْأَذْقَانِ

وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا

Meal (IK): Yüzleri üstü kapanarak ağlarlar. Ve bu, onların huşu’unu artırır.

### [Yasin 36:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/ayet/36:8.md) — الْأَذْقَانِ

إِنَّا جَعَلْنَا فِي أَعْنَاقِهِمْ أَغْلَالًا فَهِيَ إِلَى الْأَذْقَانِ فَهُمْ مُقْمَحُونَ

Meal (IK): Doğrusu Biz; onların boyunlarına, çenelerine kadar varan demir halkaları geçirdik. Bunun için artık başları yukarı kalkıktır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zekane (kaf) çene altı demektir.
Çenedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والذال والنون معهما
ذ ق ن، ن ق ذ يستعملان فقط ذقن: الذَّقَنُ: مجتمع اللحيين.
وناقة ذَقونٌ: تحرك رأسها في سيرها.
نقذ: فرس نَقَذٌ إذا أخذ من قوم آخرين.

##### Türkçe

**القاف** ve **الذال** ve **النون** bunlarla birlikte

**ذ ق ن**، **ن ق ذ** yalnızca kullanılırlar: **ذقن**: **الذَّقَنُ**: iki çenenin birleşim yeri.

Ve **ذَقونٌ** bir dişi deve: yürüyüşünde başını hareket ettirir.

**نقذ**: **نَقَذٌ** bir at; eğer başka bir kavimden alınmışsa.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ذَقَنُ الإنسان: مَجمع لَحْييه. وفي المثل: مُثْقَلٌ استعانَ بذَقَنِهِ، يضرب لرجل ذليل يستعين برجل آخرَ مثله. وأصله البعيرُ يحمل عليه الحِمْل الثقيل فلا يقدر على النهوض فيعتمد بذَقَنِهِ على الأرض. وذَقَنْتُهُ: ضربتُ ذَقَنَهُ. والذاقِنَةُ: طرَف الحلقوم الناتئ. وفي المثل: لأُلحِقَنَّ حواقنك بذَواقِنِكَ. وقال أبو زيد: الذَواقِنُ: أسفل البطن. وناقةٌ ذَقونٌ: تُرخي ذَقَنَها في السير. ودلوٌ ذَقونٌ. وقد ذَقِنَتْ بالكسر، إذا خرزتَها فجاءت شَفتُها مائلة.

##### Türkçe

**ذَقَنُ** insanın: iki çenesinin birleşme yeri. Ve meselde: “**مُثْقَلٌ استعانَ بذَقَنِهِ**”, kendisi gibi başka bir adamdan yardım isteyen zelil bir adam için darb-ı mesel olarak söylenir. Aslı, üzerine ağır yük yüklenen, kalkmaya güç yetiremeyip **ذَقَنِهِ** ile yere dayanarak (kalkan) devedir. Ve “**ذَقَنْتُهُ**”: onun **ذَقَنَهُ**’ini vurdum. Ve **الذاقِنَةُ**: dışarı çıkıntı yapan gırtlağın ucu. Ve meselde: “**لأُلحِقَنَّ حواقنك بذَواقِنِكَ**”. Ebû Zeyd dedi ki: **الذَواقِنُ**: karnın alt tarafı. Ve “**ناقةٌ ذَقونٌ**”: yürüyüşte **ذَقَنَها**’sını salıverir. Ve “**دلوٌ ذَقونٌ**”. Ve (fiil) kesre ile “**ذَقِنَتْ**”: onu delip diktiğinde, dudağı eğik gelirse.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ذ ن
ذقن ، نقذ : ( مستعملان ) .
ذقن : قال الليث : الذَقَن : مجتمع اللّحْيين . وناقة ذَقُون : تُحرِّك رأسَها : إذا سارت . والذِقْن : الشَّيخ .
وفي حديث عائشة : أنها قالت : ( تُوفّي رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بين حاقِنَتي وذاقِنَتي ) .
قال أبو عبيد : الذاقِنة : طَرف الحُلْقوم .
وقال أبو زيد : يقال في مَثَل : ( لألحِقنّ حَواقِنك بذواقِنِك ) ، فذكرتُ ذلك للأصمعيّ فقال : هي الحاقنة والذَّاقنة ، ولم أَرَه وَقَف منها على حدّ معلوم .
وأما أبو عمرو فإنه قال : الذاقنة : طَرَف الحُلْقوم .
وقال ابن جَبَلة ، قال غيره : الذاقِنة الذقَن .
وقال غيره : ذقَنتُ الرجل أذقُنه ذَقْناً : إذا ضربتَ ذَقَنَه فهو مَذْقُون . وذَقَنته بالعصا ذَقْناً : ضرَبتُه بها .
وفي حديث عمر : أنه عُوتِب في شيء فَذَقَن بسَوْطه يستمِع .
وفي حديث آخر : ( فوضع عُودَ الدِّرَّة ثم ذَقَن عليها ) ، وقد ذَقَن على يَدِه : إذا
وضَعَها تحتَ ذقنه .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا خُرِزَت الدَّلْوُ فجاءت شَفَتُها مائلةً قيل : ذَقِنَتْ تَذقَن ذَقَناً .
وفي ( نوادر العرب ) : ذَاقَنَني فلان ولاقَنَني ولاغَدَني أي لازَّني وضايَقَني .
نقذ : وقال الليث : فرسٌ نَقَذٌ : إذا أخذ مِن قومٍ آخَرين .
أبو عبيد : النّقائذ من الخيل التي تُنُقِّذتْ مِن أيدي الناس .
وقال لُقَيم بن أوسٍ الشَّيبانيّ :
أفكان شُكرِي أنْ زعمتَ نفاسةً
نَقذِيك أمْسِ وليتني لم أشْهَدِ
قال ابن حبيب : نقذِيك من الإنقاذ ، كما تقول : ضَرْبيك .
قلت : يقال : نَقذتُه وأنقذتُه ، واستنقذْته وتنقذته ، أي : خلَّصْته ونجّيتُه .
وقال شِمر فيما وجدتُه بخطّه : النَّقيذة : الدرْع المستنقذَة مِن عدُوّ .
وقال يزيد بن الصَّعِق :
أعددتُ للحدثانِ كلَّ نَقيذةٍ
أنُفٍ كلائحة المُضِلّ جَرُورِ
أُنُف : لم يلبسها غيره . كلائحة المُضِلّ ، يعني السَّراب .
المفضَّل : النَقيذةُ الدِّرْع ، لأنَّ صاحبَها إذا لبِسَها أنقذَتْه من السُّيوف . والأُنُف : الطويلة . جَعلَها تَبرُق كالسَّرابِ لِجِدّتِها .

##### Türkçe

ق ذ ن
**ذقن** ، **نقذ**: (ikisi de kullanımdadır).

**ذقن**: Leys dedi: **الذَقَن**: iki çenenin birleştiği yer. **ناقة ذَقُون**: yürüdüğü zaman başını hareket ettirir. **والذِقْن**: ihtiyar.

Âişe hadîsinde: onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **حاقِنَتي** ile **ذاقِنَتي** arasında vefat etti.”

Ebû Ubeyd dedi: **الذاقِنة**: boğazın ucu.

Ebû Zeyd dedi: Bir meselde şöyle denir: “Elbette **حَواقِنك**’ini **بذواقِنِك**’ine bitiştireceğim.” Bunu Asmaî’ye zikrettim; dedi ki: o, **الحاقنة** ve **الذَّاقنة**’dir; ondan bilinen bir sınır üzerinde durduğunu görmedim.

Ebû Amr’a gelince, o dedi ki: **الذاقنة**: boğazın ucu.

İbn Cebele dedi; başkası dedi: **الذاقِنة** **الذقَن**’dir.

Başkası dedi: **ذقَنتُ** adamı **أذقُنه ذَقْناً**: çenesine vurduğun zaman; o hâlde o **مَذْقُون**’dur. Ve **ذَقَنته بالعصا ذَقْناً**: onu onunla vurdum.

Ömer hadîsinde: bir şeyde kınandı da dinleyerek kamçısıyla **ذَقَن** etti.

Başka bir hadîste: “Sonra **الدِّرَّة**’nin sopasını koydu, sonra onun üzerine **ذَقَن** etti.” Ve elinin üzerine **ذَقَن** etti: yani onu çenesinin altına koyduğu zaman.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Kova delindiğinde, dudağı eğri gelirse “**ذَقِنَتْ تَذقَن ذَقَناً**” denir.

(Arabın Nevâdiri)’nde: Falan bana **ذَاقَنَني** etti ve **لاقَنَني** etti ve **لاغَدَني** etti; yani beni yapıştı ve beni sıkıştırdı.

**نقذ**: Leys dedi: **فرسٌ نَقَذٌ**: bir kavimden başka bir kavme alındığı zaman.

Ebû Ubeyd: **النّقائذ** atlardan, insanların ellerinden **تُنُقِّذتْ** edilmiş olanlardır.

Lukaym b. Evs eş-Şeybânî dedi:
أفكان شُكرِي أنْ زعمتَ نفاسةً
نَقذِيك أمْسِ وليتني لم أشْهَدِ

İbn Habîb dedi: **نقذِيك** **الإنقاذ**’dandır; tıpkı “**ضَرْبيك**” dediğin gibi.

Dedim: **نَقذتُه** ve **أنقذتُه** ve **استنقذْته** ve **تنقذته** denir; yani onu kurtardım ve onu selâmete çıkardım.

Şimr, kendi hattıyla bulduğumda dedi: **النَّقيذة**: düşmandan kurtarılmış zırh.

Yezîd b. es-Sa‘ık dedi:
أعددتُ للحدثانِ كلَّ نَقيذةٍ
أنُفٍ كلائحة المُضِلّ جَرُورِ

**أُنُف**: onu ondan başkası giymemiştir. **كلائحة المُضِلّ**: yani serap.

Mufaddal: **النَقيذةُ** zırhtır; çünkü sahibi onu giydiği zaman onu kılıçlardan kurtarır. Ve **الأُنُف**: uzun (olan)dır. Onu yeniliğinden dolayı serap gibi parıldar kıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والقاف وما يثلثهما)
(ذقن) الذال والقاف والنون كلمةٌ واحدة إليها يرجع سائرُ ما يشتقّ من الباب. فالذَّقَنُ ذَقَن الإنسان وغيرِه(1): مَجمَع لَحْيَيه. ويقال ناقةٌ ذَقُونٌ: تحرِّك رأسَها إذا سارت. والذّاقنة: طرَف الحلقومِ الناتئُ. وهو في حديث عائشة: "تُوفِّيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم بين سَحْرِي ونَحْري وحاقِنَتِي وذاقِنَتِي". وتقول: ذَقَنْتُ الرّجل أَذْقُنُه، إذا دَفعْتَ بجُمْع كفِّك في لِهْزِمَتِه. ودَلْوٌ ذَقونٌ، إذا لم تكُنْ مستويةً، بل تكون ضخمةً مائلة.‏
--------------------------------------------------------
(1) الذقن، بالتحريك، ويقال ذقن أيضاً بالكسر.‏
ـ

##### Türkçe

(ذال ve **ق** ve onların üçüncüsü olan(lar) babı)

(**ذقن**) **الذال** ve **القاف** ve **النون** tek bir kelimedir; babdan türeyen geri kalan şeylerin tümü ona döner. Şu hâlde **الذَّقَنُ**: insanın ve başkasının **ذَقَن**’ı(1): iki çenesinin birleşme yeridir. Ve “**ذَقُونٌ** bir dişi deve” denir: yürüdüğü zaman başını hareket ettirir. Ve **الذّاقنة**: dışarı çıkıntı yapan gırtlağın ucudur. Ve o, Âişe’nin hadisindedir: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم benim **سَحْرِي** ve **نَحْري** ve **حاقِنَتِي** ve **ذاقِنَتِي** arasında vefat etti.” Ve dersin ki: “**ذَقَنْتُ** adamı, **أَذْقُنُه**”: eğer avucunun toplu kısmıyla onun çene altına ittiysen. Ve “**ذَقونٌ** bir kova” (denir): eğer düzgün olmadıysa; bilakis iri, eğik olur.

--------------------------------------------------------
(1) **الذقن** (harekeli olarak); ve kesre ile de **ذقن** denir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قوله تعالى: ﴿ويخرون للأذقان يبكون﴾ [الإسراء/109]، الواحد: ذقن، وقد ذقنته: ضربت ذقنه، وناقة ذقون: تستعين بذقنها في سيرها، ودلو ذقون: ضخمة مائلة تشبيها بذلك.

##### Türkçe

- Yüce Allah’ın sözü: ﴿ويخرون للأذقان يبكون﴾ [الإسراء/109]; tekili: **ذقن**; ve onu **ذقنته**: onun **ذقن**’ini vurdum. Ve **ناقة ذقون**: yürüyüşünde **ذقن**’i ile yardım alan (deve). Ve **دلو ذقون**: bununla benzetme yoluyla, eğik iri (kova).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ق ن
خـرّ علـى ذقنـه‏.‏
وذقنتـه ضربـت ذقنـه‏.‏
وناقـة ذقـون‏:‏ تمدّ خطامها وتحرّك رأسها قوة ونشاطاً في السيـر‏.‏
ونـوق ذقـن‏.‏
ولألحقـن حواقنك بذواقنك أي أطويك طياً تجتمع له الحاقنة والذاقنة‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ توفّي رسول الله صلى الله عليه وسلم بين سحـري ونحـري وحاقنتـي وذاقنتـي ‏"‏ قيـل‏:‏ همـا أسفل الحلقوم وأعلاه لأن أسفله يلي ما يحقن الطعام وأعلاه يلي الذقن‏.‏
ومـن المجاز‏:‏ قولهم للحجر إذا قلبه السيل‏:‏ كبّه السيل لذقنه‏.‏
وهبّت الريح فكبّت الشجر على يكبّ على الأذقان دوح الكنهبل

##### Türkçe

ذ ق ن
**خـرّ علـى ذقنـه‏.‏**
Ve **ذقنتـه**: onun **ذقنـه**’sine vurdum.‏
Ve bir **ناقـة ذقـون‏**: yularını uzatır ve yürüyüşte kuvvet ve canlılıkla başını hareket ettirir.‏
Ve **نـوق ذقـن‏.‏**
Ve elbette senin **حواقنك**’ini senin **ذواقنك**’ine ilhak edeceğim; yani seni bir dürüşle dürerim ki onunla **الحاقنة** ve **الذاقنة** toplanır.‏
Ve hadiste: "Resûlullah صلى الله عليه وسلم benim **سحـري** ve **نحـري** ve **حاقنتـي** ve **ذاقنتـي** arasında vefat etti" (buyurulmuştur). Denildi ki: İkisi **الحلقوم**’un altı ve üstüdür; çünkü onun altı, yemeği hapseden şeye bitişiktir; üstü ise **الذقن**’e bitişiktir.‏
Ve mecazdan: onların, sel onu devirdiği zaman taş için sözleri: Sel onu **ذقنه**’si üzerine devirdi.‏
Ve rüzgâr esti de ağacı devirdi; **الأذقان** üzerine devrilir: **دوح الكنهبل**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجوهري: ذَقَنُ الإنسان مُجْتَمع لَحْيَيْه. ابن سيده: الذَّقَن والذِّقْنُ مجتمع اللَّحْيَين من أَسفلهما؛ قال اللحياني: هو مذكر لا غير، قال: وفي المثل: مُثْقَلٌ استعان بذَقَنِه وذِقْنِه؛ يقال هذا لمن يستعين بمن لا دفع عنده وبمن هو أَذل منه، وقيل: يقال للرجل الذليل يستعين برجل آخر مثله، وأَصله أَن البعير يحمل عليه الحمل الثقيل فلا يقدر على النهوض، فيعتمد بذَقَنه على الأَرض، وصحَّفه الأَثرَمُ عليّ بن المغيرة بحضرة يعقوب فقال: مُثْقَلٌ استعان بدَفَّيْه، فقال له يعقوب: هذا تصحيف إنما هو استعان بذَقَنه، فقال له الأَثرم: إنه يريد الرياسة بسرعة ثم دخل بيته، والجمع أَذقان. وفي التنزيل العزيز: ويخِرُّون للأَذقان سجداً؛ واستعاره امرؤ القيس للشجر ووصف سحاباً فقال:
وأَضْحَى يَسُحُّ الماءَ عن كل فِيقةٍ،
يَكُبُّ على الأَذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبل.
والذَّاقِنةُ: ما تحت الذَّقَن، وقيل: الذَّاقِنة رأْس الحلقوم. وفي الحديث عن عائشة، رضي الله عنها: تُوفي رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بين سَحْري ونَحْري وحاقِنَتي وذاقِنَتي؛ قال أَبو عبيد: الذاقنة طرف الحلقوم، وقيل: الذاقِنة الذَّقَنُ، وقيل: ما يناله الذَّقَنُ من الصدر. ابن سيده: الحاقِنة الترْقُوة، وقيل: أَسفل البطن مما يلي السرَّة، قال أَبو عبيد: قال أَبو زيد وفي المثل لأُلْحِقَنَّ حَواقِنك بذَواقِنك، فذكرت ذلك للأَصمعي فقال: هي الحاقِنة والذاقنة، قال: ولم أَره وقف منهما على حدّ معلوم، فأَما أَبو عمرو فإِنه قال: الذاقنة طرفُ الحلقوم الناتئ، وقال ابن جَبَلة: قال غيره الذاقِنة الذَّقَنُ. وذَقَنَ الرجلُ: وضع يده تحت ذقنه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَن عمران بن سَوادة قال له: أَربع خصال عاتَبَتْكَ عليها رَعيَّتُك، فوضع عُودَ الدِّرَّة ثم ذقَن عليها وقال: هاتِ وفي رواية: فذَقَن بسوطه يستمع. يقال: ذقَنَ على يده وعلى عصاه، بالتشديد والتخفيف، إذا وضعه تحت ذَقَنِه واتكأَ عليه. وذَقَنه يَذْقنُه ذَقْناً: أَصاب ذقنَه، فهو مَذْقون. وذقَنْتُه بالعصا ذَقْناً: ضربته بها. وذَقَنَه ذَقْناً: قفَدَه. والذَّقون من الإِبل التي تُميل ذقَنَها إلى الأَرض تستعين بذلك على السير، وقيل: هي السريعة، والجمع ذُقُنٌ؛ قال ابن مقبل:
قد صَرَّحَ السيرُ عن كُتمانَ، وابتُذِلت
وَقْعُ المَحاجِنِ بالمَهْريَّة الذُّقُنِ.
أَي ابْتُذلتِ المهْرية الذُّقُن بوقع المحاجن فيها نضربها بها، فقلب وأَنث الوَقع حيث كان من سبب المحاجن. والذاقِنة: كالذَّقون؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
أَحْدَثْتُ لله شُكْراً، وهي ذاقِنةٌ،
كأَنها تحتَ رَحْلي مِسْحَلٌ نَعِرُ.
وذَقِنَت الدَّلوُ، بالكسر، ذَقَناً، فهي ذَقِنة: مالت شَفَتُها. ودلو ذَقَنَى: مائلة الشفة؛ وأَنشد ابن بري:
أَنْعَتُ دَلواً ذَقَنَى ما تَعْتَدِلْ.
ودلو ذَقون من ذلك. الأَصمعي: إذا خَرَزْتَ الدلو فجاءت شفتها مائلة قيل ذَقَنَتْ تَذْقَن ذَقَناً. وناقة ذَقون: تُرْخي ذقَنها في السير، وفي التهذيب: تحرك رأْسها إذا سارت. وامرأَة ذَقناء: ملتوية الجهاز. وفي نوادر العرب: ذاقَنَني فلانٌ ولاقَنَني ولاغَذَني أَي لازَّني وضايقني. والذِّقْنُ: الشَّيْخ. وذِقانُ: جبل.

##### Türkçe

الجوهري: **ذَقَنُ** insanın iki çenesinin birleşim yeridir. İbn Sîde: **الذَّقَن** ve **الذِّقْنُ** iki çenenin alt taraflarından birleşim yeridir; el-Lihyânî dedi ki: o, yalnızca müzekkerdir, başka değil, dedi: ve meselde: **مُثْقَلٌ استعان بذَقَنِه وذِقْنِه**; bu, kendisinde savma (defetme) olmayanla ve kendisinden daha zelil olanla yardım isteyen kimse için söylenir; ve denildi: zelil adam için söylenir; kendisi gibi başka bir adamla yardım ister; ve aslı şudur ki deve üzerine ağır yük yüklenir de kalkmaya güç yetiremez, böylece **ذَقَن**’ı ile yere dayanır; ve el-Eşrem Ali b. el-Muğîre bunu Yakub’un huzurunda tashîf etti de dedi ki: **مُثْقَلٌ استعان بدَفَّيْه**; Yakub ona dedi ki: bu bir tashîftir; ancak o, **استعان بذَقَنه**’dır; el-Eşrem ona dedi ki: o, süratle riyaset istiyor; sonra evine girdi. Çoğulu **أَذقان**’dır. Aziz tenzilde: **ويخِرُّون للأَذقان سجداً**; ve İmru’ul-Kays onu ağaç için istiâre etti ve bir bulutu vasfetti de dedi ki:
وأَضْحَى يَسُحُّ الماءَ عن كل فِيقةٍ،
يَكُبُّ على الأَذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبل.

Ve **الذَّاقِنةُ**: **الذَّقَن**’ın altındaki şeydir; ve denildi: **الذَّاقِنة** gırtlağın başıdır. Hadiste Âişe’den, Allah ondan razı olsun: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **سَحْري** ve **نَحْري** ve **حاقِنَتي** ve **ذاقِنَتي** arasında vefat etti; Ebû Ubeyd dedi ki: **الذاقنة** gırtlağın ucudur; ve denildi: **الذاقِنة** **الذَّقَنُ**’dır; ve denildi: **الذَّقَن**’ın göğüsten eriştiği şeydir. İbn Sîde: **الحاقِنة** köprücük kemiğidir; ve denildi: göbeğe bitişik olan karın altıdır. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd dedi ve meselde: **لأُلْحِقَنَّ حَواقِنك بذَواقِنك**; bunu el-Asmaî’ye zikrettim de dedi ki: o, **الحاقِنة** ve **الذاقنة**’dir; dedi: ve ikisinden de bilinen bir sınıra vardığını görmedim; ama Ebû Amr’a gelince, o dedi ki: **الذاقنة** dışarı çıkıntı yapan gırtlak ucudur; ve İbn Cebele dedi ki: başkası dedi: **الذاقِنة** **الذَّقَنُ**’dır. Ve **ذَقَنَ** adam: elini çenesinin altına koydu. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: İmrân b. Sevâde ona dedi ki: dört haslet var, raiyyetin seni onunla ayıpladı; o da **الدِّرَّة**’nin çubuğunu koydu, sonra onun üzerine **ذقَن** etti ve dedi ki: getir; ve bir rivayette: kamçısıyla **ذَقَن** etti, dinler. Denilir: **ذقَنَ** elinin üzerine ve asasının üzerine, şeddeli ve hafif (telaffuzla), onu **ذَقَن**’ının altına koyup ona yaslandığı zaman. Ve **ذَقَنه يَذْقنُه ذَقْناً**: çenesine isabet etti; o hâlde o **مَذْقون**’dur. Ve **ذقَنْتُه بالعصا ذَقْناً**: onu onunla vurdum. Ve **ذَقَنَه ذَقْناً**: onu **قفَدَه** etti. Ve develerden **الذَّقون**: yürüyüşe bununla yardım etmek için çenesini yere doğru eğenlerdir; ve denildi: onlar süratlidir; çoğulu **ذُقُنٌ**; İbn Mukbil dedi ki:
قد صَرَّحَ السيرُ عن كُتمانَ، وابتُذِلت
وَقْعُ المَحاجِنِ بالمَهْريَّة الذُّقُنِ.
Yani: **المهْرية الذُّقُن** mahâcinlerin vuruşuyla onda (onlara) bayağılaştırıldı; onunla (onlarla) vururuz; böylece **الوَقع**’ı kalbetti ve müennes yaptı; hâlbuki o, mahâcinlerin sebebindendi. Ve **الذاقِنة**: **الذَّقون** gibidir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
أَحْدَثْتُ لله شُكْراً، وهي ذاقِنةٌ،
كأَنها تحتَ رَحْلي مِسْحَلٌ نَعِرُ.

Ve **ذَقِنَت** kova, kesre ile, **ذَقَناً**; böylece o **ذَقِنة**’dir: dudağı eğildi. Ve **دلو ذَقَنَى**: dudağı eğik; İbn Berrî inşâd etti:
أَنْعَتُ دَلواً ذَقَنَى ما تَعْتَدِلْ.
Ve **دلو ذَقون** da bundandır. el-Asmaî: kovayı delip diktiğinde de dudağı eğik gelirse **ذَقَنَتْ تَذْقَن ذَقَناً** denilir. Ve **ناقة ذَقون**: yürüyüşte çenesini salar; ve et-Tehzîb’de: yürüdüğü zaman başını hareket ettirir. Ve **امرأَة ذَقناء**: cihazı bükülmüş. Arapların nevâdirinde: falan bana **ذاقَنَني** etti ve bana **لاقَنَني** etti ve bana **لاغَذَني** etti; yani bana yapıştı ve beni sıkıştırdı.

Ve **الذِّقْنُ**: ihtiyar. Ve **ذِقانُ**: bir dağ.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ق ن * * ذَقَنُ * الإنسان مجمع لحيته

##### Türkçe

* ذ ق ن * * **ذَقَنُ** * insanın sakalının toplandığı yerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الذِّقْنُ ، بالكسْرِ : الشَّيخُ الهِمُّ .
( و ) الذَّقَنُ ، ( بالتَّحريكِ : مُجْتَمَعُ اللَّحْيَيْنِ من أَسْفَلِهِما ) .
وفي الصَّحاحِ : ذَقَنُ الإِنْسانِ : مُجْتَمَعُ لَحْيَيْهِ ؛ ( ويُكْسَرُ ) ، عن ابنِ سِيْدَه .
قالَ اللحْيانيُّ : هو ( مُذَكَّرٌ ) لا غَيْر ؛ ( ج أُذْقانٌ ) ؛ ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿ويخِرُّونَ للأذْقانِ سجّداً﴾ .
( ومنه ) المَثَلُ : ( مُثْقَلٌ إسْتَعانَ بذَقَنِه ؛ يُضْرَبُ لمَنِ اسْتَعانَ بأَذَلَّ منه ) .
وفي الصِّحاحِ : لرجل ذَلِيل يَسْتَعِينْ برَجُلٍ آخَرَ مِثْله .
وفي المُحْكَم : لمَنْ يَسْتَعِيْن بمَنْ لا دفْعَ عنْدَه وبمَنْ هو أَذَلّ منه .
( وأَصْلُه ) أَنَّ ( البعيرَ يُحْمَلُ عليه ثَقَلٌ ) ، أَي حمْلٌ ثَقِيلٌ ( ولا يَقْدِرُ يَنْهَضُ فَيَعْتَمِدُ بذَقَنِه على الأرضِ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
وصَحَّفَهُ الأَثْرَمُ عليُّ بنُ المُغِيْرَة

بحَضْرَةِ يَعْقوب فقالَ : مُثْقَلٌ اسْتَعانَ بدَفَّيْه ، فقالَ له يَعْقوب : هذا تَصْحيفٌ إنَّما هو اسْتَعانَ بذَقَنِه ، فقالَ له الأَثْرمُ : إنَّه يُريدُ الرِّياسَةَ بسُرْعَةٍ ثم دَخَلَ بَيْتَه .
( والَّذاقِنَةُ : ما تَحتَ الذَّقَنِ ) ، أَو ما ينالُهُ الذَّقَنُ مِنَ الصَّدْرِ .
وقالَ ابنُ جَبَلَةَ : الذاقِنَةُ : الذَّقَنُ : ( أَو رأْسُ الحُلْقومِ ، أَو طَرَفُهُ النَّاتِيءُ ) كما في الصِّحاحِ وبه فَسَّرَ أَبو عُبَيْدٍ وأَبو عَمْرٍ و وقَوْلَ عائِشَةَ ، رَضِيَ الّلهُ تعالَى عنها : ( بَيْن سَحْري ونَحْري وحاقِنَتِي وذاقِنَتيِ ) .
( أَو ) الحاقِنَةُ : ( التَّرْقُوَةُ ) ، هكذا هو في المُحْكَمِ .
( أَو ) الَّذاقِنَةُ : ( أَسْفَلُ البَطْنِ ) ؛ عن أَبي زيْدٍ .
والجمْعُ : الذَّواقِنُ ، كما في الصِّحاحِ .
زادَ غيرُهُ : ( ممَّا يلِي السُّرَّةَ ) .
وجَعَلَه ابنُ سِيْدَه تَفْسِيراً للحاقِنَةِ ، ومِثْلُه للزَّمَخْشريّ .
( أو ) الَّذاقِنَةُ : ( ثُغْرَةُ النّحْرِ ، أَو أَعْلى البَطْنِ ) ممَّا يلِي أَعْلَى الذَّقنِ ؛ وبكلِّ ذلك فُسِّر الحدِيثُ .
وقالَ أَبو عُبَيْدٍ : قالَ أَبو زيْدٍ : وفي المَثَلِ : لأَلْحِقَنَّ حَواقِنَك بذَواقِنِك ؛ فذَكَرْتُ ذلِكَ للأَصْمعيِّ فقالَ : هي الحاقِنَةُ والذّاقِنَةُ ، قالَ : ولم أَرَهْ وقَفَ منهما على حَدَ مَعْلومٍ ، وقد ذُكِرَ شيءٌ مِن ذلِكَ في ( ح ق ن ) .
( وذَقَنَه : قَفَدَهُ ، أَو ضَرَبَ ذَقَنَه ) ؛ كما في الأساسِ والصِّحاحِ .
( و ) ذَقَنَ ( على يدِهِ ، أَو على عَصاهُ : وَضَعَ ذَقَنَه عليها ) واتَّكَأَ . وفي حدِيثِ عُمَرَ : ( فوضَعَ عُودَ الدِّرَّةِ ثم ذَقَنَ عليها ) ، وفي رِوايَةٍ : ( فذَقَنَ بسوطِه يَسْتَمِع ) ؛ ( كذَقَّنَ ) ، بالتّشْديدِ .
( وناقَةٌ ذَقُونٌ : تُرْخِي ذَقَنَها في السَّيْرِ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
وفي الأساسِ : تمدُّ خُطَاها وتحرِّكُ رأْسَها قوَّةً ونَشاطاً في السَّيْرِ .
ونُوقٌ ذُقُنٌ ؛ قالَ ابنُ مُقْبِلٍ :

قد صَرَّحَ السيرُ عن كُتْمانَ وابتُذِلَتْوَقْعُ المَحاجِنِ بالمَهْرِيَّةِ الذُّقُنِ ( ودَلْوٌ ذَقُونٌ ؛ وقد ذَقِنَت ، كفَرِحَ : إذا خَرَزْتَها فَجاءَتْ شَفَتُها مائِلةً .
( كما في الصِّحاحِ ، وهو قوْلُ الأَصْمعيِّ .
( وقالَ الرَّاغبُ : دَلْوٌ ذَقُونٌ : ضَخْمةٌ مائِلَةٌ .
( و ) ذِقانٌ ، ( ككِتابٍ : جَبَلٌ .
( و ) ذَاقِنُ ، ( كصاحِبٍ : ة بحَلَبَ .
( و ) ذَاقِنَةُ ، ( كصاحِبَةٍ : ع .
( و ) في نوداِرِ الأَعْرابِ : ( ذاقَنَه ) ولاقَنَه ولاغَذَه أَي لازَهُ و ( ضايَقَهُ .
( والذّقْناءُ : المرْأَةُ الطَّويلَةُ الذَّقَنِ ؛ وهو أَذْقَنُ ) : طَويلُها .
( و ) قيلَ : الذَّقْنَاءُ مِن النِّساءِ : ( المائِلَةُ الجَهازِ ) ، على التَّشْبيهِ ؛ ( ج ذُقُنٌ بِالضَّمِّ ) .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الَّذاقِنَةُ مِنَ الإِبِلِ : الذَّقُونُ ، عن ابنِ الأعْرابيِّ ؛ وأَنْشَدَ :
أَحْدَثْتُ لِلَّهِ شُكْراً وهي ذَاقِنَةٌ كأَنَّها تحتَ رَحْلي مِسْحَلٌ نَعِرُودَلْوٌ ذَقَنَى ، كجَمَزَى : مائِلَةُ الشَّفَةِ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي :
أَنْعَتُ دَلواً ذَقَنَى ما تَعْتَدِلْ والذَّقَنُ ، محرَّكةً : ما ينْبتُ على مُجْتَمَعِ اللَّحْيَيْنِ مِنَ الشَّعَرِ ، هكذا هو عنْدَ العامَّةِ .
وقالَ الشهابُ الخفاجيُّ في شِفاءِ الغَليلِ : إنَّه مِن كَلامِ المُوَلّدين .
وقالَ الزَّمَخْشريُّ ، رَحِمَه الّلهُ تعالَى في رَبيعِ الأَبْرارِ : إنَّه اللِّحْيةُ في كَلامِ النِّيطِ .
ومِن المجازِ : قوْلُهم للحَجَرِ إذا قَلَبَه السَّيْلُ : كبَّهُ السَّيْلُ لذقنِه ؛ وكذا

قوْلُهم : وهبَّتِ الرِّيحُ فكَبَّتِ الشَّجَرَ على أَذْقانِها ؛ وقالَ امْرؤُ القَيْسِ ووَصَفَ سَحاباً :
وأَضْحَى يَسُحُّ الماءَ عن كل فِيقةٍ يَكُبُّ على الأَذْقانِ دَوْحَ الكَنَهْبَلوالذقَّانَةُ ، مُشَدَّدَة : الذَّاقنُونَ ، عامِّيَّةٌ .

##### Türkçe

: (**الذِّقْنُ**), kesre ile: yaşlı, bunak ihtiyar.
(ve) **الذَّقَنُ**, (harekeli olarak): iki çenenin alt tarafından birleşme yeri.
Ve **الصَّحاح**’ta: insanın **ذَقَنُ**’ı: iki çenesinin birleşme yeri; (ve kesrelenir), İbn Sîde’den.
Lihyânî dedi: o (müzekkerdir) başka değil; (çoğulu **أُذْقانٌ**); ve ondan Yüce’nin sözü: ﴿**ويخِرُّونَ للأذْقانِ سجّداً**﴾.
(ve ondan) mesel: (ağır yüklü, **ذَقَنِه** ile yardım istedi; kendisinden daha zelil olanla yardım isteyene darb-ı mesel olur).
Ve **الصِّحاح**’ta: kendisi gibi başka bir adamla yardım isteyen zelil bir adam için.
Ve **المُحْكَم**’de: kendisinde savma olmayanla ve kendisinden daha zelil olanla yardım isteyene.
(ve aslı) şu ki: (deveye bir ağırlık yüklenir), yani ağır bir yük (ve kalkmaya güç yetiremez de **ذَقَنِه** ile yere dayanır); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve onu el-Ethram Ali b. el-Muğîre tashîf etti

Yakub’un huzurunda; dedi ki: “ağır yüklü, iki yanıyla yardım istedi”; Yakub ona dedi: bu bir tashîftir; ancak “**ذَقَنِه** ile yardım istedi”dir; el-Ethram ona dedi: “o, süratle reislik istiyor” sonra evine girdi.
(**الَّذاقِنَةُ**: **الذَّقَنِ**’in altındaki şey), yahut **الذَّقَنُ**’ın göğüsten eriştiği şey.
İbn Cebele dedi: **الذاقِنَةُ**: **الذَّقَنُ**: (yahut **الحُلْقوم**’un başı, yahut onun çıkıntılı ucu); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; ve bununla Ebû Ubeyd ve Ebû Amr ve Âişe’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, sözü tefsir etti: (**بَيْن سَحْري ونَحْري وحاقِنَتِي وذاقِنَتيِ**).
(yahut) **الحاقِنَةُ**: (**التَّرْقُوَةُ**); **المُحْكَم**’de böyledir.
(yahut) **الَّذاقِنَةُ**: (**أَسْفَلُ البَطْنِ**); Ebû Zeyd’den.
Çoğulu: **الذَّواقِنُ**, **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Başkası artırdı: (**ممَّا يلِي السُّرَّةَ**).
İbn Sîde onu **الحاقِنَةُ** için bir tefsir kıldı; Zemahşerî için de bunun benzeri.
(yahut) **الَّذاقِنَةُ**: (**ثُغْرَةُ النّحْرِ** yahut **أَعْلى البَطْنِ**) **أَعْلَى الذَّقنِ**’e bitişik olandandır; ve bütün bunlarla hadis tefsir edilmiştir.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: ve meselde: “elbette senin **حَواقِنَك**’ini senin **ذَواقِنِك**’ine ilhak edeceğim”; bunu el-Asmaî’ye zikrettim, dedi ki: o **الحاقِنَةُ** ve **الذّاقِنَةُ**’dır; dedi ki: ikisinden de bilinen bir sınıra vardığını görmedim; bunun bir kısmı (**ح ق ن**)’de zikredilmiştir.
(**وذَقَنَه**: onu **قَفَدَهُ**, yahut **ذَقَنَه**’ını vurdu); **الأساس** ve **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
(ve) **ذَقَنَ** (eli üzerine, yahut asası üzerine: **ذَقَنَه**’ını onun üzerine koydu) ve dayandı. Ömer’in hadisinde: (sonra **عُودَ الدِّرَّةِ**’yi koydu, sonra onun üzerine **ذَقَنَ** etti); bir rivayette: (sonra kamçısıyla **ذَقَنَ** etti, dinliyordu); (**كذَقَّنَ**), şeddeli olarak.
(ve **ناقَةٌ ذَقُونٌ**: yürüyüşte **ذَقَنَها**’sını salıverir); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve **الأساس**’ta: yürüyüşte kuvvet ve canlılıkla adımlarını uzatır ve başını hareket ettirir.
Ve **نُوقٌ ذُقُنٌ**; İbn Mukbil dedi:

قد صَرَّحَ السيرُ عن كُتْمانَ وابتُذِلَتْوَقْعُ المَحاجِنِ بالمَهْرِيَّةِ الذُّقُنِ
(ve **دَلْوٌ ذَقُونٌ**; ve **ذَقِنَت** etti, **كفَرِحَ**: onu deldiğinde, dudağı eğik gelirse.
(**الصِّحاح**’ta olduğu gibi; ve bu el-Asmaî’nin sözüdür.)
(ve Râgıb dedi: **دَلْوٌ ذَقُونٌ**: iri, eğik.)
(ve) **ذِقانٌ**, (**ككِتابٍ**: bir dağ.)
(ve) **ذَاقِنُ**, (**كصاحِبٍ**: Haleb’de bir yer.)
(ve) **ذَاقِنَةُ**, (**كصاحِبَةٍ**: ‘ayn.)
(ve) **نوداِرِ الأَعْرابِ**’da: (**ذاقَنَه**) ve **لاقَنَه** ve **لاغَذَه** yani **لازَهُ** ve (**ضايَقَهُ**).
(**والذّقْناءُ**: çenesi uzun kadın; ve o **أَذْقَنُ**’dur): onun uzunu.
(ve) denildi: kadınlardan **الذَّقْنَاءُ**: (cihazı eğik olan), benzetme üzere; (çoğulu **ذُقُنٌ** damme ile).
Ve kendisine istidrâk olunacaklardandır:
Develerden **الَّذاقِنَةُ**: **الذَّقُونُ**, İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
أَحْدَثْتُ لِلَّهِ شُكْراً وهي ذَاقِنَةٌ كأَنَّها تحتَ رَحْلي مِسْحَلٌ نَعِرُ
**دَلْوٌ ذَقَنَى**, **كجَمَزَى**: dudağı eğik; İbn Berrî inşâd etti:
أَنْعَتُ دَلواً ذَقَنَى ما تَعْتَدِلْ
Ve **الذَّقَنُ**, harekeli: iki çenenin birleşme yerinde biten kıllardan olan şey; avam yanında böyledir.
Şihâb el-Hafâcî **شِفاءِ الغَليلِ**’de dedi: o, müvelledlerin sözündendir.
Zemahşerî, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, **رَبيعِ الأَبْرارِ**’da dedi: o, **النِّيطِ**’in sözünde sakaldır.
Ve mecazdandır: onların, selin çevirdiği taş için sözleri: sel onu **لذقنِه**’ine kapakladı; ve yine

onların sözleri: rüzgâr esti de ağacı **على أَذْقانِها** üzerine kapakladı; ve İmrü’l-Kays bir bulutu vasfetti ve dedi:
وأَضْحَى يَسُحُّ الماءَ عن كل فِيقةٍ يَكُبُّ على الأَذْقانِ دَوْحَ الكَنَهْبَلِ
Ve **الذقَّانَةُ**, şeddeli: **الذَّاقنُونَ**; avamîdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَقَنَهُ
1 ذَقَنَهُ ذ , (JK, S, A, K,) aor. ذَقُنَ , (JK,) inf. n. ذَقْنٌ, (TK,) He struck his ذَقَن [or chin]: (JK, S, A, K:) or he struck him on the back of his neck, or on his head at the part next the back of the neck, with the inside of his hand; syn. قَفَدَهُ. (K, TA. [In the CK, erroneously, فَقَدَهُ.]) And He struck him, or beat him, with a staff, or stick. (JK.) ― -b2- ذَقَنَ عَلَى يَدِهِ, (K,) or على عَصَاهُ, (JK, K,) He put his ذَقَن [or chin] upon his hand, or upon his staff, or stick, (JK, K, TA,) and leaned [upon it]: (TA:) and ذَقَنَ بِسَوْطِهِ [He leaned his chin upon his whip]: (TA:) as also ↓ ذَقَّنَ. (K.) -A2- ذَقِنَتِ الدَّلْوُ, (JK, S, K,) aor. ذَقَنَ , (JK, K,) inf. n. ذَقَنٌ, (JK,) The bucket was, or became, such as is termed ذَقُونٌ (S, K) or ذَقْنَآءُ. (JK.)

2 ذَقَّنَ see the preceding paragraph.

ذاقنهُ
3 ذاقنهُ ذ He straitened him. (K.)

اذقن
4 اذقن ذ is said by Golius, as on the authority of the KL, to signify Opem tulit in tollenda re: but the word explained in the KL as signifying the doing this is the inf. n. of ازقن, not of اذقن.]

ذِقْنٌ
ذِقْنٌ ذ A decrepit, old and weak, or extremely aged, man. (K.)

ذَقَنٌ
ذَقَنٌ ذ [The chin;] the place where the لَحْيَانٌ [here meaning the two lateral portions of the lower jaw] combine, (JK, S, Msb, K,) at their lower part: (K:) it is of a man (S, Msb) [and of a beast]: also pronounced with kesr (ISd, K) to the ذ [i. e. ↓ ذِقَنٌ]: (TK:) of the masc. gender, (Lh, K,) only: (Lh, TA:) pl. أَذْقَانٌ, (Msb, K,) a pl. of pauc.; and the pl. of mult. is ذُقُونٌ. (Msb.) Hence, (K,) مُثْقَلٌ اسْتَعَانَ بِذَقَنِهِ [A heavily-burdened, or overburdened, camel sought to help himself to rise by means of his chin]: (S, M, K:) a prov., applied to a low, base, or mean, and weak man, who seeks to help himself by means of another man like himself; (S;) or to him who seeks to help himself by means of one who has no power of defending, and by means of one more low, base, or mean, and weak, than he: (M:) or to him who seeks to help himself by means of one less than he: (K:) originating from the fact that a camel laden with a heavy load, and unable to rise, bears with his chin upon the ground. (S, K.) You say also, خِرُّوا لِأَذْقَانِهِمْ [They fell down prostrate, with their chins to the ground: see the Kur xvii. 108 and 109]: and [hence,] عَصَفَتْ رِيحٌ فَخَرَّتِ الأَشْجَارُ لِلْأَذْقَانِ (tropical:) [A wind blew violently, so that the trees fell, or bent themselves down to the ground]: (A in art. خر:) and هَبّتِ الرِّيحُ فَكَبَّتِ الشَّجَرَ عَلَى أَذْقَانِهَا (tropical:) [The wind blew, and overturned, or threw down, or bent down, the trees]: and, of a stone, كَبَّهُ السَّيْلُ لِذَقَنِهِ (tropical:) The torrent overturned it. (TA.) ― -b2- The hair that grows upon the chin: used in this sense by the vulgar; and said by Esh-Shihلb El-Khafajee, in the “ Shifل el-Ghaleel, ” to be post-classical: Z says, in the “ Rabeea el-Abrلr, ” that it signifies the beard in the language of the Nabathوans. (TA.)

ذِقَنٌ
ذِقَنٌ ذ : see the next preceding paragraph, first sentence.

ذَقَنَى
ذَقَنَى ذ : see the paragraph next following.

ذَقُونٌ
ذَقُونٌ ذ A she-camel that relaxes her chin [so as to make her lower lip hang down]  in going along: (S, K:) or that moves about her head in going along: (JK:) or that stretches her steps, and moves about her head, by reason of strength, and briskness, liveliness, or sprightliness, in going along: (A, TA:) pl. ذُقُنٌ: (TA:) and ↓ ذَاقِنَةٌ, applied to a she-camel, signifies the same as ذَقُونٌ. (IAar, TA.) ― -b2- دَلْوٌ ذَقُونٌ (assumed tropical:) A bucket [of leather] which one has sewed in such a manner that its lip inclines on one side: (S, K:) or a large bucket inclining on one side: (Er-Rلghib, TA:) and ↓ ذَلْوٌ ذَقَنَى a bucket with an inclining lip: (IB, TA:) and ↓ دَلْوٌ ذَقْنَآءُ a bucket that has had an addition made to one of its two sides, and consequently inclines on one side. (JK.)

الذَّاقِنَةُ
الذَّاقِنَةُ ذ The part beneath the ذَقَن [or chin]: (K:) or the part, of the breast, that is reached by the ذَقَن: or the ذَقَن [itself]: (TA:) or the head of the حُلْقُوم [or windpipe]: (K:) or the prominent extremity of the حلقوم: (S, K:) thus explained by A'Obeyd and AA in the saying of 'ءïsheh, “ [The Prophet died] between my حَاقِنَة and my ذَاقِنَة: ” (TA: [see الحَاقِنَةُ:]) or the تَرْقُوة [ or collar-bone; or it may here mean the fore part of the throat, next the chest; or the uppermost part of the chest]: (K:) but this, in the M, is an explanation of الحَاقِنَةُ: (TA:) or the lower part of the belly, next the navel: (K:) but this, also, is given as an explanation of الحاقنة, by ISd and by Z: (TA:) or the pit of the uppermost part of the breast, or chest: or the upper part of the belly: (K:) and the stomach: (JK:) pl. ذَوَاقِنُ. (S, TA.) [See also الحَاقِنَةُ.] Hence the prov., لَأُلْحِقَنَّ حَوَاقِنَكَ بَذَوَاقِنِكَ [explained in art. حقن]: الذَّوَاقِنُ, accord. to Az, means the lower part of the belly. (S.) -A2- See also ذَقُونٌ.

أَذْقَنٌ
أَذْقَنٌ ذ A man long in the ذَقَن [or chin]: and so [the fem.] ذَقْنَآءُ applied to a woman. (K.) ― -b2- And A man having the two sides of the mouth inclining, or wry. (JK.) ― -b3- And [hence, app.,] ذَقْنَآءُ, (K, TA,) applied to a woman, by way of comparison, (TA,) (tropical:) Having the جَهَاز [or pudendum] inclining, or wry. (K, TA.) ― -b4- دَلْوٌ ذَقْنَآءُ: see ذَقُونٌ.

##### Türkçe

ذَقَنَهُ
1 **ذَقَنَهُ** ذ , (JK, S, A, K,) muzâri‘i **ذَقُنَ** , (JK,) mastarı **ذَقْنٌ**, (TK,) O, onun **ذَقَن**’ına [yahut çenesine] vurdu: (JK, S, A, K:) yahut ona, elinin içiyle, boynunun arkasına, yahut boynunun arkasına bitişik kısımda başına vurdu; eş anlamlısı **قَفَدَهُ**. (K, TA. [CK’de hatalı olarak **فَقَدَهُ**.]) Ve ona bir değnekle, yahut sopayla vurdu, yahut dövdü. (JK.) ― -b2- **ذَقَنَ عَلَى يَدِهِ**, (K,) yahut **على عَصَاهُ**, (JK, K,) O, **ذَقَن**’ını [yahut çenesini] elinin üzerine, yahut asasının, yahut sopasının üzerine koydu, (JK, K, TA,) ve [ona] dayandı: (TA:) ve **ذَقَنَ بِسَوْطِهِ** [O, çenesini kamçısına dayadı]: (TA:) keza ↓ **ذَقَّنَ** da böyledir. (K.) -A2- **ذَقِنَتِ الدَّلْوُ**, (JK, S, K,) muzâri‘i **ذَقَنَ** , (JK, K,) mastarı **ذَقَنٌ**, (JK,) Kova, **ذَقُونٌ** (S, K) yahut **ذَقْنَآءُ** diye adlandırılan türden oldu, yahut öyle oldu. (JK.)

2 **ذَقَّنَ**: önceki paragrafı gör.

ذاقنهُ
3 **ذاقنهُ** ذ O, onu sıktı. (K.)

اذقن
4 **اذقن** ذ Golius tarafından, KL’nin otoritesine dayanarak, “Opem tulit in tollenda re” mânâsında olduğu söylenir: fakat KL’de bunu yapmayı ifade eden diye açıklanan kelime, **اذقن**’in değil, **ازقن**’in mastarıdır.]

ذِقْنٌ
**ذِقْنٌ** ذ Çökmüş, yaşlı ve zayıf, yahut pek ihtiyar bir adam. (K.)

ذَقَنٌ
**ذَقَنٌ** ذ [Çene;] **لَحْيَانٌ**’ın [burada alt çenenin iki yan kısmı mânâsında] alt kısımlarında birleştiği yer: (JK, S, Msb, K,) (K:) bu, insan içindir (S, Msb) [ve hayvan içindir]: ayrıca ذ üzerine kesre ile de okunur (ISd, K), yani ذ’ye [yani ↓ **ذِقَنٌ**’a]: (TK:) müzekker cinstendir, (Lh, K,) yalnız: (Lh, TA:) çoğulu **أَذْقَانٌ**, (Msb, K,) azlık çoğuludur; çokluk çoğulu ise **ذُقُونٌ**’dur. (Msb.) Bundan dolayı, (K,) **مُثْقَلٌ اسْتَعَانَ بِذَقَنِهِ** [Ağır yüklenmiş, yahut aşırı yüklenmiş bir deve, çenesi vasıtasıyla kalkmaya yardım aradı]: (S, M, K:) bir darbımeseldir; alçak, bayağı yahut değersiz ve zayıf bir adama uygulanır; o, kendisi gibi bir başka adam vasıtasıyla kendine yardım arar; (S;) yahut kendine, savunma gücü olmayan biri vasıtasıyla ve kendisinden daha alçak, bayağı yahut değersiz ve zayıf biri vasıtasıyla yardım arayana: (M:) yahut kendine, kendisinden aşağı biri vasıtasıyla yardım arayana: (K:) kökeni, ağır yük yüklenmiş ve kalkmaya güç yetiremeyen bir devenin çenesiyle yere dayanmasıdır. (S, K.) Sen ayrıca dersin ki, **خِرُّوا لِأَذْقَانِهِمْ** [Çeneleri yere gelecek şekilde secdeye kapandılar: Kur’ân xvii. 108 ve 109’a bak]: ve [bundan dolayı,] **عَصَفَتْ رِيحٌ فَخَرَّتِ الأَشْجَارُ لِلْأَذْقَانِ** (mecaz:) [Bir rüzgâr şiddetle esti de ağaçlar yere düştü, yahut yere doğru eğildi]: (A, **خر** maddesinde:) ve **هَبّتِ الرِّيحُ فَكَبَّتِ الشَّجَرَ عَلَى أَذْقَانِهَا** (mecaz:) [Rüzgâr esti ve ağaçları devirdi, yahut yere attı, yahut aşağı eğdi]: ve bir taş hakkında, **كَبَّهُ السَّيْلُ لِذَقَنِهِ** (mecaz:) Sel onu devirdi. (TA.) ― -b2- Çenede biten kıl: bu mânâda avam tarafından kullanılır; ve Esh-Shihâb El-Khafajee tarafından “Shifâ el-Ghaleel”de, klasik sonrası olduğu söylenir: Z, “Rabeea el-Abrâr”da, bunun Nabâtîlerin dilinde sakal mânâsına geldiğini söyler. (TA.)

ذِقَنٌ
**ذِقَنٌ** ذ : bir önceki paragrafın ilk cümlesine bak.

ذَقَنَى
**ذَقَنَى** ذ : bir sonraki paragrafı gör.

ذَقُونٌ
**ذَقُونٌ** ذ Yürürken çenesini gevşeten [alt dudağı sarkacak şekilde] bir dişi deve: (S, K:) yahut yürürken başını oynatan: (JK:) yahut yürürken, kuvvet, çeviklik, canlılık yahut ataklık sebebiyle adımlarını uzatan ve başını oynatan: (A, TA:) çoğulu **ذُقُنٌ**: (TA:) ve ↓ **ذَاقِنَةٌ**, dişi deveye uygulanınca, **ذَقُونٌ** ile aynı mânâdadır. (IAar, TA.) ― -b2- **دَلْوٌ ذَقُونٌ** (varsayılan mecaz:) Bir [deri] kova ki, ağzı bir tarafa meyledecek şekilde dikilmiştir: (S, K:) yahut bir tarafa meyleden büyük bir kova: (Er-Râghib, TA:) ve ↓ **ذَلْوٌ ذَقَنَى** ağzı meyilli bir kova: (IB, TA:) ve ↓ **دَلْوٌ ذَقْنَآءُ** iki yanından birine bir ek yapılmış ve bunun sonucu olarak bir tarafa meyleden bir kova. (JK.)

الذَّاقِنَةُ
**الذَّاقِنَةُ** ذ **ذَقَن**’ın [yahut çenenin] altındaki kısım: (K:) yahut göğsün, **ذَقَن**’ın ulaştığı kısmı: yahut **ذَقَن**’ın kendisi: (TA:) yahut **حُلْقُوم**’un [yahut soluk borusunun] başı: (K:) yahut **حلقوم**’un çıkıntılı ucu: (S, K:) A'Obeyd ve AA tarafından, 'Âişe’nin sözünde böyle açıklanmıştır: “ [Peygamber öldü] benim **حَاقِنَة**’m ile benim **ذَاقِنَة**’m arasında: ” (TA: [**الحَاقِنَةُ**’ya bak:]) yahut **تَرْقُوة** [yahut köprücük kemiği; yahut burada göğse bitişik boğazın ön kısmı; yahut göğsün en üst kısmı mânâsına gelebilir]: (K:) fakat bu, M’de **الحَاقِنَةُ**’nın bir açıklamasıdır: (TA:) yahut göbeğe bitişik karın alt kısmı: (K:) fakat bu da, ISd ve Z tarafından **الحاقنة**’nın bir açıklaması olarak verilmiştir: (TA:) yahut göğsün, yahut sadrın en üst kısmının çukuru: yahut karnın üst kısmı: (K:) ve mide: (JK:) çoğulu **ذَوَاقِنُ**. (S, TA.) [Ayrıca **الحَاقِنَةُ**’ya bak.] Bundan dolayı darbımesel, **لَأُلْحِقَنَّ حَوَاقِنَكَ بَذَوَاقِنِكَ** [**حقن** maddesinde açıklanmıştır]: **الذَّوَاقِنُ**, Az’a göre, karnın alt kısmı demektir. (S.) -A2- Ayrıca **ذَقُونٌ**’a bak.

أَذْقَنٌ
**أَذْقَنٌ** ذ **ذَقَن**’ı [yahut çenesi] uzun bir adam: ve böylesi [müennes] **ذَقْنَآءُ**, bir kadına uygulanır. (K.) ― -b2- Ve ağzının iki yanı meyilli, yahut eğri olan bir adam. (JK.) ― -b3- Ve [bundan dolayı, görünüşe göre,] **ذَقْنَآءُ**, (K, TA,) bir kadına uygulanınca, benzetme yoluyla, (TA,) (mecaz:) **جَهَاز**’ı [yahut ferci] meyilli, yahut eğri olan. (K, TA.) ― -b4- **دَلْوٌ ذَقْنَآءُ**: **ذَقُونٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَقَنَ
ذَقَنَ U ( n. ac. ذَقْن 1 ),
a.  Struck on the chin.

b.  see II .

ذَقِنَ
ذَقِنَ A ( n. ac. ذَقَن 4 ),
a.  Had a projecting rim ( bucket ).

ذَقَّنَ
ذَقَّنَ II
a.  [ 'Ala ], Rested his chin upon.

ذِقْن
ذِقْن 2 ,
a.  Old man, greybeard. - ذَقَن 4 ,  ذِقَن 7 , ( pl. ذُقُوْن 27 ,  أَذْقَاْن 38 ), Chin.

##### Türkçe

ذَقَنَ
ذَقَنَ U ( n. ac. **ذَقْن** 1 ),
a. Çeneye vurdu.

b. II’ye bak.

ذَقِنَ
ذَقِنَ A ( n. ac. **ذَقَن** 4 ),
a. Çıkıntılı bir kenarı vardı (kova).

ذَقَّنَ
ذَقَّنَ II
a. [ 'Ala ], Çenesini üzerine dayadı.

ذِقْن
ذِقْن 2 ,
a. Yaşlı adam, ak sakallı. - **ذَقَن** 4 , **ذِقَن** 7 , ( pl. **ذُقُوْن** 27 , **أَذْقَاْن** 38 ), Çene.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ذقن
ذَقَنَ - يَذْقُنُ - ذَقَن - أَذْقَان
ذَقَنَ - يَذْقُنُ + كائن + كائنين معاًً: يجمعهما ويضمهما معاً
ذَقَن: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل من " ذَقَنَ - يَذْقُنُ ": العضو المعروف في أسفل الوجه: وسمي بذلك لأنه مكان اجتماع اللحيين من الوجه
أَذْقَان: جمع " ذَقْن"
﴿ويخرون للأذقان يبكون﴾: يهوون ويقعون ويسقطون محدثين صوتاً خشناً بأذقانهم: يهوون لأجل أن تهوي أذقانهم خشوعاً وتذللاً
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " وصل الشيء ولحمه بأصله أو بشيء آخر عن طريق الجذب " وهي:
لَحَمَ - يَلْحُمُ، غَرَا - يَغْرُوْ، أدَمَ - يَأدِمُ، خَصَفَ - يَخْصِفُ، وَصَلَ - يَصِلُ (متعدي لمفعولين)، ذَقَنَ - يَذْقُنُ
أذقان
 	إنا جعلنا في أعناقهم أغلالا فهي إلى الأذقان فهم مقمحون (8) }  يس
 	﴿قل آمنوا به أو لا تؤمنوا إن الذين أوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا (107)﴾ الإسراء ﴿ويخرون للأذقان يبكون ويزيدهم خشوعا(109)﴾ الإسراء
مختار الصحاح
● [ذقن] ذ ق ن: ذَقَنُ الإنسان مجمع لحيته
الراغب
ذقن
- قوله تعالى: }ويخرون للأذقان يبكون{ [الإسراء/109]، الواحد: ذقن، وقد ذقنته: ضربت ذقنه، وناقة ذقون: تستعين بذقنها في سيرها، ودلو ذقون: ضخمة مائلة تشبيها بذلك.
ملخص اللسان
1.    ذَقَنُ الإنسان مُجْتَمع لَحْيَيْه من أَسفلهما ، والجمع أَذقان. وفي التنزيل العزيز: ويخِرُّون للأَذقان سجداً
2.     الذاقنة طرف الحلقوم، وقيل: الذاقِنة الذَّقَنُ، وقيل: ما يناله الذَّقَنُ من الصدر. ابن سيده: الحاقِنة الترْقُوة، وقيل: أَسفل البطن مما يلي السرَّة
3.     الذاقنة طرفُ الحلقوم الناتئ،
4.     ذقَنَ على يده وعلى عصاه،بالتشديد والتخفيف، إذا وضعه تحت ذَقَنِه واتكأَ عليه.
5.     وذَقَنه يَذْقنُه ذَقْناً: أَصاب ذقنَه، فهو مَذْقون.
6.     وذقَنْتُه بالعصا ذَقْناً: ضربته بها.
7.    وذَقَنَه ذَقْناً: قفَدَه.
8.    عاتَبَتْكَ عليها رَعيَّتُك، فوضع عُودَ الدِّرَّة ثم ذقَن عليها وقال:       هاتِ وفي رواية: فذَقَن بسوطه يستمع.
لسان العرب
● - ذقن: الجوهري: ذَقَنُ الإنسان مُجْتَمع لَحْيَيْه. ابن سيده: الذَّقَن       والذِّقْنُ مجتمع اللَّحْيَين من أَسفلهما؛ قال اللحياني: هو مذكر لا غير،       قال: وفي المثل: مُثْقَلٌ استعان بذَقَنِه وذِقْنِه؛ يقال هذا لمن       يستعين بمن لا دفع عنده وبمن هو أَذل منه، وقيل: يقال للرجل الذليل يستعين       برجل آخر مثله، وأَصله أَن البعير يحمل عليه الحمل الثقيل فلا يقدر على       النهوض، فيعتمد بذَقَنه على الأَرض، وصحَّفه الأَثرَمُ عليّ بن المغيرة بحضرة       يعقوب فقال: مُثْقَلٌ استعان بدَفَّيْه، فقال له يعقوب: هذا تصحيف إنما       هو استعان بذَقَنه، فقال له الأَثرم: إنه يريد الرياسة بسرعة ثم دخل       بيته، والجمع أَذقان. وفي التنزيل العزيز: ويخِرُّون للأَذقان سجداً؛       واستعاره امرؤ القيس للشجر ووصف سحاباً فقال:       وأَضْحَى يَسُحُّ الماءَ عن كل فِيقةٍ،       يَكُبُّ على الأَذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبل.       والذَّاقِنةُ: ما تحت الذَّقَن، وقيل: الذَّاقِنة رأْس الحلقوم. وفي       الحديث عن عائشة، رضي الله عنها: تُوفي رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بين       سَحْري ونَحْري وحاقِنَتي وذاقِنَتي؛ قال أَبو عبيد: الذاقنة طرف       الحلقوم، وقيل: الذاقِنة الذَّقَنُ، وقيل: ما يناله الذَّقَنُ من الصدر. ابن       سيده: الحاقِنة الترْقُوة، وقيل: أَسفل البطن مما يلي السرَّة، قال أَبو       عبيد: قال أَبو زيد وفي المثل لأُلْحِقَنَّ حَواقِنك بذَواقِنك، فذكرت ذلك       للأَصمعي فقال: هي الحاقِنة والذاقنة، قال: ولم أَره وقف منهما على حدّ       معلوم، فأَما أَبو عمرو فإِنه قال: الذاقنة طرفُ الحلقوم الناتئ، وقال ابن       جَبَلة: قال غيره الذاقِنة الذَّقَنُ. وذَقَنَ الرجلُ: وضع يده تحت       ذقنه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَن عمران بن سَوادة قال له: أَربع خصال       عاتَبَتْكَ عليها رَعيَّتُك، فوضع عُودَ الدِّرَّة ثم ذقَن عليها وقال:       هاتِ وفي رواية: فذَقَن بسوطه يستمع. يقال: ذقَنَ على يده وعلى عصاه،       بالتشديد والتخفيف، إذا وضعه تحت ذَقَنِه واتكأَ عليه. وذَقَنه يَذْقنُه       ذَقْناً: أَصاب ذقنَه، فهو مَذْقون. وذقَنْتُه بالعصا ذَقْناً: ضربته بها.       وذَقَنَه ذَقْناً: قفَدَه. والذَّقون من الإِبل التي تُميل ذقَنَها إلى       الأَرض تستعين بذلك على السير، وقيل: هي السريعة، والجمع ذُقُنٌ؛ قال ابن       مقبل:       قد صَرَّحَ السيرُ عن كُتمانَ، وابتُذِلت       وَقْعُ المَحاجِنِ بالمَهْريَّة الذُّقُنِ.       أَي ابْتُذلتِ المهْرية الذُّقُن بوقع المحاجن فيها نضربها بها، فقلب       وأَنث الوَقع حيث كان من سبب المحاجن. والذاقِنة: كالذَّقون؛ عن ابن       الأَعرابي؛ وأَنشد:       أَحْدَثْتُ لله شُكْراً، وهي ذاقِنةٌ،       كأَنها تحتَ رَحْلي مِسْحَلٌ نَعِرُ.       وذَقِنَت الدَّلوُ، بالكسر، ذَقَناً، فهي ذَقِنة: مالت شَفَتُها. ودلو       ذَقَنَى: مائلة الشفة؛ وأَنشد ابن بري:       أَنْعَتُ دَلواً ذَقَنَى ما تَعْتَدِلْ.       ودلو ذَقون من ذلك. الأَصمعي: إذا خَرَزْتَ الدلو فجاءت شفتها مائلة قيل       ذَقَنَتْ تَذْقَن ذَقَناً. وناقة ذَقون: تُرْخي ذقَنها في السير، وفي       التهذيب: تحرك رأْسها إذا سارت. وامرأَة ذَقناء: ملتوية الجهاز. وفي نوادر       العرب: ذاقَنَني فلانٌ ولاقَنَني ولاغَذَني أَي لازَّني وضايقني.       والذِّقْنُ: الشَّيْخ. وذِقانُ: جبل.
مقاييس اللغة:
(ذقن) الذال والقاف والنون كلمةٌ واحدة إليها يرجع سائرُ ما يشتقّ من الباب. فالذَّقَنُ ذَقَن الإنسان وغيرِه(1): مَجمَع لَحْيَيه. ويقال ناقةٌ ذَقُونٌ: تحرِّك رأسَها إذا سارت. والذّاقنة: طرَف الحلقومِ الناتئُ. وهو في حديث عائشة: "تُوفِّيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم بين سَحْرِي ونَحْري وحاقِنَتِي وذاقِنَتِي". وتقول: ذَقَنْتُ الرّجل أَذْقُنُه، إذا دَفعْتَ بجُمْع كفِّك في لِهْزِمَتِه. ودَلْوٌ ذَقونٌ، إذا لم تكُنْ مستويةً، بل تكون ضخمةً مائلة.‏
القاموس المحيط:
الذِّقْنُ، بالكسر الشيخ الهِمُّ، وبالتحريكِ مُجْتَمَعُ اللَّحْيَيْنِ من أسْفَلِهِما، ويُكْسَرُ، مُذَكَّرٌ
ج: أذْقَانٌ، ومنه: " مُثْقَلٌ اسْتَعَانَ بِذَقَنِه " : يُضْرَبُ لمَنِ اسْتَعانَ بأذَلَّ منه، وأصْلُه البعيرُ يُحْمَلُ عليه ثَقَلٌ، ولا يَقْدِرُ يَنْهَضُ، فَيَعْتَمِدُ بذَقَنِهِ على الأرضِ. والذاقِنةُ: ما تَحْتَ الذَّقَنِ، أو رأسُ الحُلْقومِ، أو طَرَفُهُ الناتِىءُ، أو التَّرْقُوَةُ، أو أسْفَلُ البَطْنِ مما يَلي السُّرَّةَ، أو ثُغْرَةُ النَّحْرِ، أو أعْلَى البَطْنِ.
وذَقَنَه: قَفَدَهُ، أو ضَرَبَ ذَقَنَه، و على يده أو على عَصاه: وضَعَ ذَقَنَه عليها، كذَقَّنَ.
وناقةٌ ذَقُونٌ: تُرْخِي ذَقَنَها في السَّيْرِ. ودَلْوٌ ذَقُونٌ، وقد ذَقِنَتْ، كفرِحَ: إذا خَرَزْتَها فَجاءَتْ شَفَتُها مائِلةً. ككِتابٍ: جَبَلٌ. وكصاحِبٍ: ة بِحَلَبَ. وكصاحِبَةٍ: ع. وذاقَنَه: ضَايَقَه. والذَّقْناءُ: المرأةُ الطَّويلةُ الذَّقَنِ، وهو أذْقَنُ، والمائِلَةُ الجَهاز ج: ذُقْنٌ، بالضم.
تاج العروس:
( الذقن بالكسر الشيخ الهم و ) الذقن ( بالتحريك مجتمع اللحيين من أسفلهما ) وفى الصحاح ذقن الانسان مجتمع لحييه ( ويكسر ) عن ابن سيده قال اللحيانى هو ( مذكر ) لا غير ( ج اذقان ) ومنه قوله تعالى ويخرون للاذقان سجدا ( ومنه ) المثل ( مثقل استعان بذقنه يضرب لمن استعان بأذل منه ) وفى الصحاح لرجل ذليل يستعين برجل آخر مثله وفى المحكم لمن يستعين بمن لا دفع عنده وبمن هو أذل منه ( وأصله ) أن ( البعير يحمل عليه ثقل ) أي حمل ثقيل ( ولا يقدر ينهض فيعتمد بذقنه على الارض ) كما في الصحاح وصحفه الاثرم على بن المغيرة بحضرة يعقوب فقال مثقل استعان بدفيه فقال له يعقوب هذا تصحيف انما هو استعان بذقنه فقال له الاثرم انه يريد الرياسة بسرعة ثم دخل بيته ( والذاقنة ما تحت الذقن ) أو ما يناله الذقن من الصدر وقال ابن جبلة الذاقنة الذقن ( أو رأس الحلقوم أو طرفه الناتئ ) كما في الصحاح وبه فسر أبو عبيد وأبو عمرو قول عائشة رضى الله تعالى عنها بين سحري ونحرى وحاقنتى وذاقنتى ( أو ) الحاقنة ( الترقوة ) هكذا هو في المحكم ( أو ) الذاقنة ( أسفل البطن ) عن أبى زيد والجمع الذواقن كما في الصحاح زاد غيره ( مما يلى السرة ) وجعله ابن سيده تفسيرا للحاقنة ومثله للزمخشري ( أو ) الذاقنة ( ثغرة النحر أو أعلى البطن ) مما يلى أعلى الذقن وبكل ذلك فسر الحديث وقال أبو عبيد قال أبو زيد وفي المثل لالحقن حواقنك بذواقنك فذكرت ذلك للاصمعي فقال هي الحاقنة والذاقنة قال ولم أره وقف منهما على حد معلوم وقد ذكر شئ من ذلك في ح ق ن ( وذقنه قفده أو ضرب ذقنه ) كما في الاساس والصحاح ( و ) ذقن
( على يده أو على عصاه وضع ذقنه عليها ) واتكأ وفي حديث عمر فوضع عود الدرة ثم ذقن عليها وفي رواية فذقن بسوطه يستمع ( كذقن ) بالتشديد ( وناقة ذقون ترخى ذقنها في السير ) كما في الصحاح وفي الاساس تمد خطاها وتحرك رأسها قوة ونشاطا في السير ونوق ذقن قال ابن مقبل قد صرح السير عن كتمان وابتذلت * وقع المحاجن بالمهرية الذقن ( ودلو ذقون وقد دقنت كفرح إذا خرزتها فجاءت شفتها مائلة ) كما في الصحاح وهو قول الاصمعي وقال الراغب دلو ذقون ضخمة مائلة ( و ) ذقان ( ككتاب جبل و ) ذاقن ( كصاحب ة بحلب و ) ذاقنة ( كصاحبة ع و ) في نوادر الاعراب ( ذاقنه ) ولاقنه ولاغذه أي لازه و ( ضايقه والذقناء المرأة الطويلة الذقن وهو أذقن ) طويلها ( و ) قيل الذقناء من النساء ( المائلة الجهاز ) على التشبيه ( ج ذقن بالضم ) * ومما يستدرك عليه الذاقنة من الابل الذقون عن ابن الاعرابي وأنشد أحدثت لله شكرا وهى ذاقنة * كأنها تحت رحلى مسحل نعر ودلو ذقنى كجمزى مائلة الشفة وأنشد ابن برى * أنعت دلوا ذقنى ما تعتدل *والذقن محركة ما ينبت على مجتمع اللحيين من الشعر هكذا هو عند العامة وقال الشهاب الخفاجى في شفاء الغليل انه من كلام المولدين وقال الزمخشري رحمه الله تعالى في ربيع الابرار انه اللحية في كلام النبط ومن المجاز قولهم للحجر إذا قلبه السيل كبه السيل لذقنه وكذا قولهم وهبت الريح فكبت الشجر على أذقانها وقال امرؤ القيس ووصف سحابا وأضحى يسح الماء عن كل فيقة * يكب على الاذقان دوح الكنهبل والذقانة مشددة الذاقنون عامية

##### Türkçe

ذقن
**ذَقَنَ - يَذْقُنُ - ذَقَن - أَذْقَان**
**ذَقَنَ - يَذْقُنُ** + bir varlık + iki varlık birlikte: ikisini bir araya getirir ve ikisini birlikte birbirine katar.
**ذَقَن**: “فـَعـْل” vezninde: **ذَقَنَ - يَذْقُنُ**’dan fiil ismi: yüzün alt kısmındaki bilinen uzuv; iki sakalın yüzden birleşme yeri olduğu için böyle adlandırılmıştır.
**أَذْقَان**: **ذَقْن**’ın çoğulu.
﴿**ويخرون للأذقان يبكون**﴾: çeneleriyle kaba bir ses çıkararak düşerler, yere kapanırlar ve yuvarlanıp düşerler: huşû ve zilletle çeneleri düşsün diye düşerler.

Ve lafız, “bir şeyi birleştirmek ve onu aslına yahut başka bir şeye çekme yoluyla etine yapıştırmak” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**لَحَمَ - يَلْحُمُ**، **غَرَا - يَغْرُوْ**، **أدَمَ - يَأدِمُ**، **خَصَفَ - يَخْصِفُ**، **وَصَلَ - يَصِلُ** (iki mef‘ûle müteaddî), **ذَقَنَ - يَذْقُنُ**

أذقان
 	﴿Şüphesiz biz onların boyunlarına halkalar koyduk; o halkalar çenelere kadardır; bu yüzden onlar başları yukarı kalkık kimselerdir (8)﴾ يس
 	﴿De ki: Ona iman edin yahut iman etmeyin; şüphesiz ondan önce kendilerine ilim verilenler, kendilerine okunduğu zaman çeneler üzerine secde ederek düşerler (107)﴾ الإسراء ﴿Ve çeneler üzerine ağlayarak düşerler ve bu, onların huşûunu artırır (109)﴾ الإسراء

مختار الصحاح
● [**ذقن**] ذ ق ن: **ذَقَنُ** insanın, sakalının birleşme yeridir.

الراغب
ذقن
- Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ويخرون للأذقان يبكون**﴾ [الإسراء/109]; tekili: **ذقن**; ve **ذقنته**: onun çenesine vurdum; ve **ناقة ذقون**: yürüyüşünde çenesiyle yardım alır; ve **دلو ذقون**: büyük, eğik; bununla benzetme yoluyla.

ملخص اللسان
1.    **ذَقَنُ** insanın, ikisinin alt tarafından iki sakalının birleşme yeridir; çoğulu **أَذقان**’dır. Aziz tenzilde: **ويخِرُّون للأَذقان سجداً**.
2.     **الذاقنة** gırtlağın ucudur; ve denildi: **الذاقِنة** **الذَّقَنُ**’dır; ve denildi: göğüsten **الذَّقَنُ**’ın ulaştığı şeydir. İbn Sîde: **الحاقِنة** köprücük kemiğidir; ve denildi: göbeğe bitişik olan karın alt kısmıdır.
3.     **الذاقنة** çıkıntılı gırtlağın ucudur.
4.     **ذقَنَ** eli üzerine ve asası üzerine, şeddeli ve şeddesiz: onu **ذَقَنِه**’inin altına koyup ona dayanırsa.
5.     Ve **ذَقَنه يَذْقنُه ذَقْناً**: onun çenesine isabet etti; o hâlde o **مَذْقون**’dur.
6.     Ve **ذقَنْتُه** asayla **ذَقْناً**: onunla ona vurdum.
7.    Ve **ذَقَنَه ذَقْناً**: onu **قفَدَه**.
8.    “Onun hakkında sana raiyyetin sitem etti; derre sopasını koydu, sonra onun üzerine **ذقَن** etti ve dedi: ver!” Ve bir rivayette: “Sonra kamçısıyla **ذَقَن** etti, dinliyordu.”

لسان العرب
● - **ذقن**: el-Cevherî: insanın **ذَقَنُ**’ı, iki sakalının birleşme yeridir. İbn Sîde: **الذَّقَن** ve **الذِّقْنُ**, ikisinin alt tarafından iki sakalın birleşme yeridir; el-Lihyânî dedi: o, yalnızca müzekkerdir; dedi: ve meselde: **مُثْقَلٌ استعان بذَقَنِه وذِقْنِه**; bu, kendisinde savma gücü olmayanla ve kendisinden daha zelil olanla yardım isteyen kimse için söylenir; ve denildi: zelil adam için söylenir, kendisi gibi başka bir adamla yardım ister; ve aslı şudur: deveye ağır yük yüklenir de kalkmaya güç yetiremez; böylece **ذَقَنِه** ile yere dayanır; ve el-Eserem Ali b. el-Muğîre, Yakub’un huzurunda onu tashîf etti de “**مُثْقَلٌ استعان بدَفَّيْه**” dedi; Yakub ona dedi: bu bir tashîftir; ancak o “**استعان بذَقَنه**”dır; el-Eserem ona dedi: o, süratle riyaset istiyor; sonra evine girdi. Çoğulu **أَذقان**’dır. Aziz tenzilde: **ويخِرُّون للأَذقان سجداً**; ve onu İmru’ul-Kays ağaç için istiâre etti ve bir bulutu vasfederek dedi:
       Ve her **فِيقة**’dan suyu akıtır oldu,
       **الأَذقان** üzerine **دَوْحَ الكَنَهْبل**’i devirir.
       Ve **الذَّاقِنةُ**: **الذَّقَن**’ın altındaki şeydir; ve denildi: **الذَّاقِنة** gırtlağın başıdır. Âişe’den, Allah ondan razı olsun, hadiste: “Resûlullah, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **سَحْري** ile **نَحْري** arasında ve **حاقِنَتي** ile **ذاقِنَتي** arasında vefat etti”; Ebû Ubeyd dedi: **الذاقنة** gırtlağın ucudur; ve denildi: **الذاقِنة** **الذَّقَنُ**’dır; ve denildi: göğüsten **الذَّقَنُ**’ın ulaştığı şeydir. İbn Sîde: **الحاقِنة** köprücük kemiğidir; ve denildi: göbeğe bitişik olan karın alt kısmıdır. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi; ve meselde: “Mutlaka senin **حَواقِنك**’ini senin **ذَواقِنك**’ine bitiştireceğim”; bunu el-Asma‘î’ye zikrettim de dedi: o, **الحاقِنة** ve **الذاقنة**’dir; dedi: ikisinden de bilinen bir sınıra vardığını görmedim. Ebû Amr’a gelince, o dedi: **الذاقنة** çıkıntılı gırtlağın ucudur; İbn Cebele dedi: başkası dedi: **الذاقِنة** **الذَّقَنُ**’dır. Ve **ذَقَنَ** adam: elini çenesinin altına koydu. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: İmrân b. Sevâde ona dedi ki: “Dört haslet var; raiyyetin bunlar hakkında sana sitem etti”; derre sopasını koydu, sonra onun üzerine **ذقَن** etti ve dedi: “ver!” Ve bir rivayette: “Sonra kamçısıyla **ذقَن** etti, dinliyordu.” Denilir: **ذقَنَ** eli üzerine ve asası üzerine, şeddeli ve şeddesiz; onu **ذَقَنِه**’inin altına koyup ona dayanırsa. Ve **ذَقَنه يَذْقنُه ذَقْناً**: onun çenesine isabet etti; o hâlde o **مَذْقون**’dur. Ve **ذقَنْتُه** asayla **ذَقْناً**: onunla ona vurdum. Ve **ذَقَنَه ذَقْناً**: onu **قفَدَه**. Ve develerden **الذَّقون**: çenesini yere eğen, bununla yürüyüşe yardım alan; ve denildi: o hızlıdır; çoğulu **ذُقُنٌ**’dur; İbn Mukbil dedi:
       Yürüyüş, **كُتمان**’dan açığa çıktı; ve horlandı
       **المَحاجِن**’in vuruşu **المَهْريَّة الذُّقُن** ile.
       Yani: **المَهْريَّة الذُّقُن**’ler, içlerinde **المحاجن**’in vuruşuyla horlandı; onlara onunla vururuz; böylece **الوَقع**’ı kalbetti ve müennes yaptı; hâlbuki o, **المحاجن**’in sebebindendi. Ve **الذاقِنة**: **الذَّقون** gibidir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
       Allah için bir şükür ihdas ettim; o ise **ذاقِنة**’dir,
       Sanki eyerimin altında **مِسْحَلٌ نَعِرُ**.
       Ve **ذَقِنَت** kova, kesre ile, **ذَقَناً**: dudağı eğildi; o hâlde o **ذَقِنة**’dir. Ve **دلو ذَقَنَى**: dudağı eğik; İbn Berrî şu beyti okudu:
       Bir kova vasfederim: **ذَقَنَى**; doğrulmaz.
       Ve **دلو ذَقون** da bundandır. el-Asma‘î: kovayı diktiğinde de dudağı eğik gelirse “**ذَقَنَتْ تَذْقَن ذَقَناً**” denir. Ve **ناقة ذَقون**: yürüyüşte çenesini salar; ve et-Tehzîb’de: yürüdüğünde başını hareket ettirir. Ve **امرأَة ذَقناء**: cihazı eğri büğrü. Ve Arapların nevâdirinde: “Falan bana **ذاقَنَني** etti ve **لاقَنَني** ve **لاغَذَني**” yani: bana yapıştı ve beni sıkıştırdı. Ve **الذِّقْنُ**: ihtiyar. Ve **ذِقانُ**: bir dağ.

مقاييس اللغة:
(**ذقن**) **الذال** ve **القاف** ve **النون** tek bir kelimedir; babdan türeyenlerin tamamı ona döner. Şu hâlde **الذَّقَنُ** insanın ve başkasının **ذَقَن**’ı: iki sakalının birleşme yeridir. Ve denilir: **ناقةٌ ذَقُونٌ**: yürüdüğünde başını hareket ettirir. Ve **الذّاقنة**: çıkıntılı gırtlağın ucudur. Ve o, Âişe’nin hadisindedir: “Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم, **سَحْرِي** ile **نَحْري** arasında ve **حاقِنَتِي** ile **ذاقِنَتِي** arasında vefat etti.” Ve dersin: **ذَقَنْتُ** adamı **أَذْقُنُه**: avucunun yumruğuyla onun **لِهْزِمَتِه**’ine ittiğin zaman. Ve **دَلْوٌ ذَقونٌ**: eğer düzgün değilse; bilakis büyük, eğik olur.

القاموس المحيط:
**الذِّقْنُ** kesre ile: çok ihtiyar şeyh; ve hareke ile: ikisinin alt tarafından iki sakalın birleşme yeri; ve kesrelenir; müzekkerdir.
Çoğulu: **أذْقَانٌ**; ve ondandır: “**مُثْقَلٌ اسْتَعَانَ بِذَقَنِه**”: kendisinden daha zelil olanla yardım isteyene darb-ı meseldir; ve aslı: deveye ağırlık yüklenir de kalkmaya güç yetiremez; böylece **ذَقَنِهِ** ile yere dayanır. Ve **الذاقِنةُ**: **الذَّقَن**’ın altındaki şeydir; yahut gırtlağın başı; yahut onun çıkıntılı ucu; yahut köprücük kemiği; yahut göbeğe bitişik olan karın alt kısmı; yahut boğaz çukuru; yahut karın üst kısmı.
Ve **ذَقَنَه**: onu **قَفَدَهُ**; yahut onun çenesine vurdu; ve eli üzerine yahut asası üzerine: çenesini onun üzerine koydu; **ذَقَّنَ** gibi.
Ve **ناقةٌ ذَقُونٌ**: yürüyüşte çenesini salar. Ve **دَلْوٌ ذَقُونٌ**; ve **ذَقِنَتْ**; **فرِحَ** gibi: onu diktiğinde dudağı eğik gelirse. **ككِتابٍ**: bir dağ. **وكصاحِبٍ**: ة بِحَلَبَ. **وكصاحِبَةٍ**: ع. Ve **ذاقَنَه**: onu sıkıştırdı. Ve **الذَّقْناءُ**: çenesi uzun kadın; ve o **أذْقَنُ**’dur; ve cihazı eğik olan; çoğulu **ذُقْنٌ** (damme ile).

تاج العروس:
(**الذقن** kesre ile çok ihtiyar şeyh ve) **الذقن** (hareke ile ikisinin alt tarafından iki sakalın birleşme yeri) ve Sıhâh’ta: insanın **ذقن**’ı iki sakalının birleşme yeridir. (Ve kesrelenir) İbn Sîde’den; el-Lihyânî dedi: o (müzekker)dir, başkası değil. (Çoğulu **اذقان**) ve ondandır Yüce Allah’ın sözü: **ويخرون للاذقان سجدا**. (Ve ondandır) mesel: **مثقل استعان بذقنه**; (kendinden daha zelil olanla yardım isteyene darb-ı meseldir). Sıhâh’ta: kendisi gibi başka bir adamla yardım isteyen zelil adam için; Muhkem’de: kendisinde savma gücü olmayanla ve kendisinden daha zelil olanla yardım isteyene. (Ve aslı) şudur: (deve üzerine ağırlık yüklenir) yani ağır yük (ve kalkmaya güç yetiremez; böylece çenesiyle yere dayanır) Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve el-Eserem Ali b. el-Muğîre, Yakub’un huzurunda onu tashîf etti de “**مثقل استعان بدفيه**” dedi; Yakub ona dedi: bu bir tashîftir; ancak o “**استعان بذقنه**”dır; el-Eserem ona dedi: o, süratle riyaset istiyor; sonra evine girdi. (Ve **الذاقنة** çenenin altındaki şeydir) yahut göğüsten çenenin ulaştığı şeydir; İbn Cebele dedi: **الذاقنة** çenedir. (Yahut gırtlağın başı yahut onun çıkıntılı ucu) Sıhâh’ta olduğu gibi; ve bununla Ebû Ubeyd ve Ebû Amr, Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, “**بين سحري ونحرى وحاقنتى وذاقنتى**” sözünü tefsir etti. (Yahut) **الحاقنة** (köprücük kemiği) Muhkem’de böyledir. (Yahut) **الذاقنة** (karın alt kısmı) Ebû Zeyd’den; ve çoğulu **الذواقن** Sıhâh’ta olduğu gibi; başkası ekledi: (göbeğe bitişik olan). Ve İbn Sîde onu **الحاقنة** için bir tefsir kıldı; Zemahşerî için de benzeri. (Yahut) **الذاقنة** (boğaz çukuru yahut karın üst kısmı) çenenin üst tarafına bitişik olandan; ve bütün bunlarla hadisi tefsir ettiler. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi; ve meselde: “Mutlaka senin **حواقنك**’ini senin **ذواقنك**’ine bitiştireceğim”; bunu el-Asma‘î’ye zikrettim de dedi: o, **الحاقنة** ve **الذاقنة**’dir; dedi: ikisinden de bilinen bir sınıra vardığını görmedim; bunun bir kısmı **ح ق ن**’da zikredilmiştir. (Ve **ذقنه** onu **قفده** yahut onun çenesine vurdu) Esâs ve Sıhâh’ta olduğu gibi. (Ve) **ذقن** (eli üzerine yahut asası üzerine: çenesini onun üzerine koydu) ve dayandı; Ömer’in hadisinde: “Derre sopasını koydu, sonra onun üzerine **ذقن** etti”; ve bir rivayette: “Sonra kamçısıyla **ذقن** etti, dinliyordu.” (**كذقن** şeddeli). (Ve **ناقة ذقون** yürüyüşte çenesini salar) Sıhâh’ta olduğu gibi; Esâs’ta: yürüyüşte kuvvet ve canlılıkla adımlarını uzatır ve başını hareket ettirir. Ve **نوق ذقن**; İbn Mukbil dedi:
قد صرح السير عن كتمان وابتذلت * وقع المحاجن بالمهرية الذقن
(Ve **دلو ذقون**; ve **دقنت** **فرح** gibi: onu diktiğinde dudağı eğik gelirse) Sıhâh’ta olduğu gibi; ve Râgıb dedi: **دلو ذقون** büyük, eğik. (Ve) **ذقان** (**ككتاب**: bir dağ) ve ( **ذاقن** **كصاحب**: ة بِحَلَبَ) ve ( **ذاقنة** **كصاحبة**: ع) ve Arapların nevâdirinde: (**ذاقنه** ve **لاقنه** ve **لاغذه** yani: ona yapıştı ve) (onu sıkıştırdı). (Ve **الذقناء** çenesi uzun kadın; ve o **أذقن**’dur) onun uzunu. (Ve) denildi: kadınlardan **الذقناء** (cihazı eğik olan) benzetme üzere. (Çoğulu **ذقن** damme ile). * Ve buna müstedrek olarak: develerden **الذاقنة** **الذقون**’dur; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
أحدثت لله شكرا وهى ذاقنة * كأنها تحت رحلى مسحل نعر
Ve **دلو ذقنى** **كجمزى**: dudağı eğik; İbn Berrî şu beyti okudu:
أنعت دلوا ذقنى ما تعتدل
* Ve **الذقن** harekeli: iki sakalın birleşme yerinde biten kıllar; avam yanında böyledir. Şihâb el-Hafâcî, **شفاء الغليل**’de: o, müvelledlerin sözündendir, dedi. Zemahşerî, Allah ona rahmet etsin, **ربيع الأبرار**’da: o, Nabat dilinde sakaldır, dedi. Ve mecazdan: taş için, sel onu devirdiğinde “sel onu çenesine devirdi” demeleri; ve yine onların “rüzgâr esti de ağaçları çeneleri üzerine devirdi” sözleri. Ve İmru’ul-Kays bir bulutu vasfederek dedi:
وأضحى يسح الماء عن كل فيقة * يكب على الاذقان دوح الكنهبل
Ve **الذقانة** şeddeli: **الذاقنون** avamîdir.
