# ذقن — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%82%D9%86/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذقن

الجوهري: ذَقَنُ الإنسان مُجْتَمع لَحْيَيْه. ابن سيده: الذَّقَن والذِّقْنُ مجتمع اللَّحْيَين من أَسفلهما؛ قال اللحياني: هو مذكر لا غير، قال: وفي المثل: مُثْقَلٌ استعان بذَقَنِه وذِقْنِه؛ يقال هذا لمن يستعين بمن لا دفع عنده وبمن هو أَذل منه، وقيل: يقال للرجل الذليل يستعين برجل آخر مثله، وأَصله أَن البعير يحمل عليه الحمل الثقيل فلا يقدر على النهوض، فيعتمد بذَقَنه على الأَرض، وصحَّفه الأَثرَمُ عليّ بن المغيرة بحضرة يعقوب فقال: مُثْقَلٌ استعان بدَفَّيْه، فقال له يعقوب: هذا تصحيف إنما هو استعان بذَقَنه، فقال له الأَثرم: إنه يريد الرياسة بسرعة ثم دخل بيته، والجمع أَذقان. وفي التنزيل العزيز: ويخِرُّون للأَذقان سجداً؛ واستعاره امرؤ القيس للشجر ووصف سحاباً فقال:
وأَضْحَى يَسُحُّ الماءَ عن كل فِيقةٍ،
يَكُبُّ على الأَذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبل.
والذَّاقِنةُ: ما تحت الذَّقَن، وقيل: الذَّاقِنة رأْس الحلقوم. وفي الحديث عن عائشة، رضي الله عنها: تُوفي رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بين سَحْري ونَحْري وحاقِنَتي وذاقِنَتي؛ قال أَبو عبيد: الذاقنة طرف الحلقوم، وقيل: الذاقِنة الذَّقَنُ، وقيل: ما يناله الذَّقَنُ من الصدر. ابن سيده: الحاقِنة الترْقُوة، وقيل: أَسفل البطن مما يلي السرَّة، قال أَبو عبيد: قال أَبو زيد وفي المثل لأُلْحِقَنَّ حَواقِنك بذَواقِنك، فذكرت ذلك للأَصمعي فقال: هي الحاقِنة والذاقنة، قال: ولم أَره وقف منهما على حدّ معلوم، فأَما أَبو عمرو فإِنه قال: الذاقنة طرفُ الحلقوم الناتئ، وقال ابن جَبَلة: قال غيره الذاقِنة الذَّقَنُ. وذَقَنَ الرجلُ: وضع يده تحت ذقنه. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَن عمران بن سَوادة قال له: أَربع خصال عاتَبَتْكَ عليها رَعيَّتُك، فوضع عُودَ الدِّرَّة ثم ذقَن عليها وقال: هاتِ وفي رواية: فذَقَن بسوطه يستمع. يقال: ذقَنَ على يده وعلى عصاه، بالتشديد والتخفيف، إذا وضعه تحت ذَقَنِه واتكأَ عليه. وذَقَنه يَذْقنُه ذَقْناً: أَصاب ذقنَه، فهو مَذْقون. وذقَنْتُه بالعصا ذَقْناً: ضربته بها. وذَقَنَه ذَقْناً: قفَدَه. والذَّقون من الإِبل التي تُميل ذقَنَها إلى الأَرض تستعين بذلك على السير، وقيل: هي السريعة، والجمع ذُقُنٌ؛ قال ابن مقبل:
قد صَرَّحَ السيرُ عن كُتمانَ، وابتُذِلت
وَقْعُ المَحاجِنِ بالمَهْريَّة الذُّقُنِ.
أَي ابْتُذلتِ المهْرية الذُّقُن بوقع المحاجن فيها نضربها بها، فقلب وأَنث الوَقع حيث كان من سبب المحاجن. والذاقِنة: كالذَّقون؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
أَحْدَثْتُ لله شُكْراً، وهي ذاقِنةٌ،
كأَنها تحتَ رَحْلي مِسْحَلٌ نَعِرُ.
وذَقِنَت الدَّلوُ، بالكسر، ذَقَناً، فهي ذَقِنة: مالت شَفَتُها. ودلو ذَقَنَى: مائلة الشفة؛ وأَنشد ابن بري:
أَنْعَتُ دَلواً ذَقَنَى ما تَعْتَدِلْ.
ودلو ذَقون من ذلك. الأَصمعي: إذا خَرَزْتَ الدلو فجاءت شفتها مائلة قيل ذَقَنَتْ تَذْقَن ذَقَناً. وناقة ذَقون: تُرْخي ذقَنها في السير، وفي التهذيب: تحرك رأْسها إذا سارت. وامرأَة ذَقناء: ملتوية الجهاز. وفي نوادر العرب: ذاقَنَني فلانٌ ولاقَنَني ولاغَذَني أَي لازَّني وضايقني. والذِّقْنُ: الشَّيْخ. وذِقانُ: جبل.

### Türkçe

الجوهري: **ذَقَنُ** insanın iki çenesinin birleşim yeridir. İbn Sîde: **الذَّقَن** ve **الذِّقْنُ** iki çenenin alt taraflarından birleşim yeridir; el-Lihyânî dedi ki: o, yalnızca müzekkerdir, başka değil, dedi: ve meselde: **مُثْقَلٌ استعان بذَقَنِه وذِقْنِه**; bu, kendisinde savma (defetme) olmayanla ve kendisinden daha zelil olanla yardım isteyen kimse için söylenir; ve denildi: zelil adam için söylenir; kendisi gibi başka bir adamla yardım ister; ve aslı şudur ki deve üzerine ağır yük yüklenir de kalkmaya güç yetiremez, böylece **ذَقَن**’ı ile yere dayanır; ve el-Eşrem Ali b. el-Muğîre bunu Yakub’un huzurunda tashîf etti de dedi ki: **مُثْقَلٌ استعان بدَفَّيْه**; Yakub ona dedi ki: bu bir tashîftir; ancak o, **استعان بذَقَنه**’dır; el-Eşrem ona dedi ki: o, süratle riyaset istiyor; sonra evine girdi. Çoğulu **أَذقان**’dır. Aziz tenzilde: **ويخِرُّون للأَذقان سجداً**; ve İmru’ul-Kays onu ağaç için istiâre etti ve bir bulutu vasfetti de dedi ki:
وأَضْحَى يَسُحُّ الماءَ عن كل فِيقةٍ،
يَكُبُّ على الأَذقانِ دَوْحَ الكَنَهْبل.

Ve **الذَّاقِنةُ**: **الذَّقَن**’ın altındaki şeydir; ve denildi: **الذَّاقِنة** gırtlağın başıdır. Hadiste Âişe’den, Allah ondan razı olsun: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, **سَحْري** ve **نَحْري** ve **حاقِنَتي** ve **ذاقِنَتي** arasında vefat etti; Ebû Ubeyd dedi ki: **الذاقنة** gırtlağın ucudur; ve denildi: **الذاقِنة** **الذَّقَنُ**’dır; ve denildi: **الذَّقَن**’ın göğüsten eriştiği şeydir. İbn Sîde: **الحاقِنة** köprücük kemiğidir; ve denildi: göbeğe bitişik olan karın altıdır. Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd dedi ve meselde: **لأُلْحِقَنَّ حَواقِنك بذَواقِنك**; bunu el-Asmaî’ye zikrettim de dedi ki: o, **الحاقِنة** ve **الذاقنة**’dir; dedi: ve ikisinden de bilinen bir sınıra vardığını görmedim; ama Ebû Amr’a gelince, o dedi ki: **الذاقنة** dışarı çıkıntı yapan gırtlak ucudur; ve İbn Cebele dedi ki: başkası dedi: **الذاقِنة** **الذَّقَنُ**’dır. Ve **ذَقَنَ** adam: elini çenesinin altına koydu. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: İmrân b. Sevâde ona dedi ki: dört haslet var, raiyyetin seni onunla ayıpladı; o da **الدِّرَّة**’nin çubuğunu koydu, sonra onun üzerine **ذقَن** etti ve dedi ki: getir; ve bir rivayette: kamçısıyla **ذَقَن** etti, dinler. Denilir: **ذقَنَ** elinin üzerine ve asasının üzerine, şeddeli ve hafif (telaffuzla), onu **ذَقَن**’ının altına koyup ona yaslandığı zaman. Ve **ذَقَنه يَذْقنُه ذَقْناً**: çenesine isabet etti; o hâlde o **مَذْقون**’dur. Ve **ذقَنْتُه بالعصا ذَقْناً**: onu onunla vurdum. Ve **ذَقَنَه ذَقْناً**: onu **قفَدَه** etti. Ve develerden **الذَّقون**: yürüyüşe bununla yardım etmek için çenesini yere doğru eğenlerdir; ve denildi: onlar süratlidir; çoğulu **ذُقُنٌ**; İbn Mukbil dedi ki:
قد صَرَّحَ السيرُ عن كُتمانَ، وابتُذِلت
وَقْعُ المَحاجِنِ بالمَهْريَّة الذُّقُنِ.
Yani: **المهْرية الذُّقُن** mahâcinlerin vuruşuyla onda (onlara) bayağılaştırıldı; onunla (onlarla) vururuz; böylece **الوَقع**’ı kalbetti ve müennes yaptı; hâlbuki o, mahâcinlerin sebebindendi. Ve **الذاقِنة**: **الذَّقون** gibidir; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
أَحْدَثْتُ لله شُكْراً، وهي ذاقِنةٌ،
كأَنها تحتَ رَحْلي مِسْحَلٌ نَعِرُ.

Ve **ذَقِنَت** kova, kesre ile, **ذَقَناً**; böylece o **ذَقِنة**’dir: dudağı eğildi. Ve **دلو ذَقَنَى**: dudağı eğik; İbn Berrî inşâd etti:
أَنْعَتُ دَلواً ذَقَنَى ما تَعْتَدِلْ.
Ve **دلو ذَقون** da bundandır. el-Asmaî: kovayı delip diktiğinde de dudağı eğik gelirse **ذَقَنَتْ تَذْقَن ذَقَناً** denilir. Ve **ناقة ذَقون**: yürüyüşte çenesini salar; ve et-Tehzîb’de: yürüdüğü zaman başını hareket ettirir. Ve **امرأَة ذَقناء**: cihazı bükülmüş. Arapların nevâdirinde: falan bana **ذاقَنَني** etti ve bana **لاقَنَني** etti ve bana **لاغَذَني** etti; yani bana yapıştı ve beni sıkıştırdı.

Ve **الذِّقْنُ**: ihtiyar. Ve **ذِقانُ**: bir dağ.
