# ذكا — Müfredât

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%A7/sozluk/mufredat
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%83%D8%A7/entries/mufredat

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذكا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%A7.md)
- Müfredât: Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

## Madde başı: ذكا

- ذكت النار تذكو: اتقدت وأضاءت، وذكيتها تذكية. وذكاء اسم للشمس، وابن ذكاء للصبح، وذلك أنه تارة يتصور الصبح ابنا للشمس، وتارة حاجبا لها فقيل: حاجب الشمس، وعبر عن سرعة الإدراك وحدة الفهم بالذكاء، كقولهم: فلان هو شعلة نار. وذكيت الشاة: ذبحتها. وحقيقة التذكية: إخراج الحرارة الغريزية، لكن خص في الشرع بإبطال الحياة على وجه دون وجه، ويدل على هذا الاشتقاق قولهم في الميت: خامد وهامد، وفي النار الهامدة: ميتة. وذكى الرجل، إذا أسن (قال ابن منظور: وذكى الرجل: أسن وبدن، والمذكي: المسن من كل شيء. اللسان (ذكا) )، وحظي بالذكاء لكثرة رياضته وتجاربه، وبحسب هذا الاشتقاق لا يسمى الشيخ مذكيا إلا إذا كان ذا تجارب ورياضات. ولما كانت التجارب والرياضات قلما توجد إلا في الشيوخ لطول عمرهم استعمل الذكاء فيهم، واستعمل في العتاق من الخيل المسان، وعلى هذا قولهم: جري المذكيات غلاب (هذا مثل: أي: جري المسان القرح من الخيل أن تغالب الجري غلابا. انظر: اللسان (ذكا) ؛ والمجمل 2/358.
وقال الميداني: يضرب لمن يوصف بالتبريز على أقرانه في حلبة الفضل، انظر: مجمع الأمثال 1/158. أي: أن المذكي يغالب مجاريه فيغلبه لقوته؛ وانظر الأمثال ص 91).

### Türkçe

- **ذكت النار تذكو**: tutuştu ve aydınlandı; onu **ذكيتها** da **تذكية** (olarak) (yaptım). **ذكاء** güneşin adıdır; **ابن ذكاء** sabah(ın adıdır). Bu da şundandır ki: sabah bazen güneşin oğlu olarak tasavvur edilir, bazen de onun perdesi (hâcibi) olarak; bu yüzden “güneşin perdesi” denilmiştir. İdrakin sürati ve anlayışın keskinliği **الذكاء** ile ifade edilmiştir; onların “falanca bir ateş alevinin kendisidir” sözleri gibi. **ذكيت الشاة**: onu boğazladım. **التذكية**’nin hakikati: tabii (fıtrî) harareti çıkarmaktır; fakat şeriatta, hayatı bir tarz üzere değil de bir tarz üzere iptal etmeye tahsis edilmiştir. Buna bu اشتقاق delâlet eder: ölünün hakkında “**خامد** ve **هامد**” demeleri; ve sönmüş ateş hakkında: “**ميتة**”. **ذكى الرجل**: yaşlandı (İbn Manzûr dedi ki: **وذكى الرجل**: yaşlandı ve bedenlendi; **والمذكي**: her şeyden yaşlı olan. **اللسان (ذكا)**); çokça riyazeti ve tecrübeleri sebebiyle **الذكاء** ile nasiplendi. Bu اشتقاقa göre, şeyhe ancak tecrübeler ve riyazetler sahibi ise **مذكيا** denilir. Tecrübeler ve riyazetler, ömürlerinin uzunluğu sebebiyle, çoğu kez ancak şeyhlerde bulunduğundan, **الذكاء** onlarda kullanılmıştır; ve yaşlı atlardan seçkin olanlarda kullanılmıştır. Buna göre onların sözü: **جري المذكيات غلاب** (bu bir meseldir: yani, atlardan yaşlı, alnı akıtmalı olanların koşusu, koşuyu galebe ile galebe etmektir. Bak: **اللسان (ذكا)**; ve **المجمل 2/358**.
Ve Meydânî dedi ki: fazilet meydanında akranlarına üstünlükle vasfedilen kimse hakkında darb olunur; bak: **مجمع الأمثال 1/158**. Yani: **المذكي** koşu arkadaşlarını galebe eder de onu yener, kuvveti sebebiyle; ve bak: **الأمثال ص 91**).
