# ذكر — Esâsü'l-Belâğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1/sozluk/esas
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%83%D8%B1/entries/esas

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md)
- Esâsü'l-Belâğa: Zemahşerî · 12. yy

## Madde başı: ذكر

ذ ك ر
ذكرته ذكراً وذكرى‏.‏
وذكرته تذكرة وذكرى ‏"‏ وذكر فإن الذكرى ‏"‏ وذكرت الشـيء وتذكرتـه‏.‏
واجعله مني على ذكرٍ أي لا أنساه‏.‏
وعقد رتيمة ليستذكر بها الحاجة‏.‏
واستذكر بدراسته طلب بها الحفظ‏.‏
قال الحارث ابن حرجة الفزاريّ‏:‏ فأبلـغ دريـداً وأنـت امـرؤ متـى مـا تذكـره يستذكر وولد ذكر وذكور وذكران‏.‏
والحصن ذكورة الخيل وذكارتها‏.‏
وامرأة مذكار وقد أذكرت وفي الدعاء للمطلوقة ‏"‏ أيسرت وأذكرت ‏"‏ أي يسر عليها وولدت ذكرا‏.‏
ومن المجاز‏:‏ له ذكر في الناس أي صبت وشرف ‏"‏ وإنه لذكر لك ولقومك ‏"‏ ورجل مذكور‏.‏
وأرض مذكار‏:‏ تنبت ذكور البقل وهي خلاف الأحرار التي تؤكل‏.‏
قال‏:‏ فودّعن أقـواع الشماليـل بعدمـا ذوي بقلها أحرارها وذكورها وذكور الطيب‏:‏ ما لا ردع له‏.‏
وفلاة مذكار‏:‏ ذات هول‏.‏
وطريق مذكر‏:‏ مخوف‏.‏
ويوم مذكر‏:‏ قد اشتدّ فيه القتال‏.‏
وداهية مذكر‏:‏ شديدة وذلك أن العرب كانت تكره أن تنتج الناقة ذكراً وعرفـت أنـي مصبـح بمضيعة غبراء تعزف جنها مذكار وقال الأصمعي‏:‏ لا يقطعها إلا الذكر من الرجال‏.‏
وقال أبو دؤاد‏:‏ مذكر تهلـك المقانـب فيـه ينم البوم فيه كالمحزون وقال أيضاً‏:‏ أوف فارقب لنا الأوابد واربأ وانفض الأرض إنها مذكار وقال لبيد‏:‏ فإن كنت تبغين الكرام فأعولي أبـا حـازم فـي كـل يـوم مذكر وقال الجعدي‏:‏ لداهيـة عميـاء صماء مذكر تدر بسم في دم يتحلب ومطـر ذكـر‏:‏ شديد‏.‏
وأصابت الأرض ذكور الأسمية وهي التي تجيء بالبرد الشديد وبالسيل‏.‏
قال‏:‏ بقـدرة اللـه سماكـيّ ذكر حيـا لمـن عاش وقتلاه هدر وقول ذكر‏:‏ صلب متين‏.‏
وشعر ذكر كما يقال‏:‏ شعر فحل‏.‏
وسيف ذكر ومذكر وذو ذكرة‏.‏
ورجل ذكر‏.‏
وذهبت ذكرته‏.‏
وما ولدت النساء أذكر منـك‏.‏
ولا يفعـل مثـل هـذا إلا ذكـورة قد علموا يوم خنا بزينـا وكان يوماً ذكراً مبيناً هـو قائـد كسـرى وجهـه إلـى بكـر بـن وائـل يـوم ذي قـار فـي خيله فهزمته بكر بن وائل وفيه يقول أبو النجم‏:‏ واسأل جيوش خنابزين ليخبروا أنّا الحماة عشية البطحاء ولي على هذا الأمر ذكر حق أي صك ولي عليه ذكور حق أي صكوك‏.‏

### Türkçe

ذ ك ر
Onu **ذكر** ve **ذكرى** olarak andım.
Onu **تذكرة** ve **ذكرى** olarak andım: “Ve an; çünkü **الذكرى** …” ve şeyi **ذكرت** ve onu **تذكرت**.
Ve onu benden bir **ذكرٍ** üzere kıl; yani onu unutmam.
Ve ihtiyacı hatırlamak için bir **رتيمة** düğümledi.
Ve onu ezber istemekle, onu ders ederek **استذكر** etti.
Hâris b. Harace el-Fezârî dedi:
“Düreyd’e ulaştır; sen bir kişisin: ne zaman onu **تذكره** edersen, **يستذكر** eder.”
Ve çocuk **ذكر** ve **ذكور** ve **ذكران** (olur).
Ve kale, atların **ذكورة**’sudur ve onların **ذكارتها**’sıdır.
Ve kadın **مذكار** (dır); ve **أذكرت** (olmuştur). Ve boşanmış kadın için duada: “**أيسرت وأذكرت**”; yani ona kolaylaştırıldı ve erkek doğurdu.
Mecazdan: İnsanlar içinde onun **ذكر**’ü vardır; yani şöhret ve şeref: “Ve şüphesiz o, senin ve kavmin için bir **ذكر**’dür.” Ve adam **مذكور** (dur).
Ve yer **مذكار**: baklanın erkeklerini bitirir; o, yenilen **الأحرار**’ın zıddıdır.
Dedi:
“Bıraktılar **أقواع الشماليل**’i; sonra onun baklası, **أحرارها**’sı ve **ذكورها**’sı kurudu.”
Ve güzel kokunun **ذكور**’u: onda **ردع** olmayan şeydir.
Ve çöl **مذكار**: dehşet sahibi (dir).
Ve yol **مذكر**: korkulu (dur).
Ve gün **مذكر**: onda savaş şiddetlenmiştir.
Ve felâket **مذكر**: şiddetli (dir). Bu, Arapların devenin erkek doğurmasını kerih görmeleri sebebiyledir.
“Ve bildim ki ben, cinleri **مذكار** olan, ıssız, tozlu bir helâk yerinde sabahlayacağım.”
Asma‘î dedi: Onu erkeklerden **الذكر**’den başkası geçemez.
Ebû Dü’âd dedi:
“**مذكر**: içinde bölükleri helâk eder; içinde baykuş, mahzun gibi inler.”
Yine dedi:
“Of! Bizim için yabanileri gözetle ve uzak dur; ve yeri silkele; şüphesiz o **مذكار**’dır.”
Lebîd dedi:
“Eğer kerimleri istiyorsan, feryat et: Ebû Hâzim’e; her **يوم مذكر**’de.”
Ca‘dî dedi:
“Kör, sağır bir felâket için: **مذكر**; kan pıhtılaşırken kanda zehir akıtır.”
Ve yağmur **ذكر**: şiddetli (dir).
Ve yere **ذكور الأسمية** isabet etti; o, şiddetli soğukla ve sel ile gelen (dir).
Dedi:
“Allah’ın kudretiyle: semâvî **ذكر**; yaşayan için hayat; ve ölüleri heder.”
Ve söz **ذكر**: sert, sağlam (dır).
Ve saç **ذكر**; “**شعر فحل**” denildiği gibi.
Ve kılıç **ذكر** ve **مذكر** ve **ذو ذكرة**.
Ve adam **ذكر**.
Ve onun **ذكرته**’si gitti.
Ve kadınlar senden daha **أذكر** doğurmadı.
Ve bunun benzerini ancak **ذكورة** yapar.
“Bizeynâ’da **خنا** günü bildiler; ve o, apaçık bir **يوماً ذكراً** idi.”
O, Kisrâ’nın komutanıdır; yüzünü Bekr b. Vâil’e çevirdi; **يوم ذي قار**’da, atlıları içinde; Bekr b. Vâil onu bozguna uğrattı. Bunun hakkında Ebû’n-Necm şöyle der:
“Ve **خنابزين** ordularına sor; haber versinler: biz, **عشية البطحاء**’da koruyucularız.”
Ve benim bu iş üzerinde **ذكر حق**’ım vardır; yani senedim. Ve onun üzerinde **ذكور حق** (vardır); yani senetler.
