# ذكر — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%83%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ذكر

(باب الذال والكاف وما يثلثهما)
  (ذكا)  الذال والكاف والحرف المعتلّ أصلٌ واحد مطّردٌ منقاس يدلُّ على حِدَّةٍ [في] الشَّيء ونفاذٍ. يقال للشَّمس "ذُكاءُ" لأنَّها تذكو كما تذكو النّار. والصُّبح: ابنُ ذُكاءَ، لأنّه من ضوئها.
  ومن الباب ذكَّيتُ الذَبيحة أُذكّيها، وذكّيت النّار أذكّيها، وذَكَوْتُهَا أذْكُوها. والفَرَس المُذكِّي: الذي يأتي عليه بعد القُروح سنة؛ يقال ذكّى يُذَكِّي. والعرب تقول: "جَرْيُ المذَكِّيِاتِ غِلابٌ"، وغِلاءٌ أيضاً. والذّكاء: ذكاء القلب([1]). قال الشاعر([2]):
يفضّله إذا اجْتَهَدَا عَلَيْهِ *** تمامُ السِّنِّ منه والذّكاءُ([3])  والذّكاء: سُرعة الفِطنة، والفعل منه ذَكِيَ يَذْكَى([4]). ويقال في الحرب والنّار: أَذكَيت أيضاً. والشَّيء الذي تُذْكَى به ذُكْوةٌ.
  (ذكر)  الذال والكاف والراء أصلان، عنهما يتفرَّع كَلِمُ الباب. فالمُذْكِر: التي وَلَدَتْ ذكراً. والمِذْكار: التي تَلِد الذُّكْرانَ عادةً. قال عديّ:
ولَقد عَدَّيْتُ دَوسَرَةً *** كعَلاَةِ القَين مِذْكارَا([5])  والمِذْكار: الأرض تُنْبِت ذُكور العُشْب. والمذَكَّرَة من النُّوق: التي خَلْقها وخُلُقها كخَلْق البعير أو خُلُقه. قال الفرّاء: يقال كَمِ الذِّكَرَةُ مِن ولدك؟ أي الذُّكور. وسيف مذكَّر: ذو ماءٍ. وذُو ذُكْرٍ([6])، أي صارم.
  وذُكور البَقْل: ما غلُظ منه، كالخُزامَى والأُقْحُوانِ. وأحرار البُقول([7]): ما رَقَّ وكرُم. وكان الشَّيبانيّ يقول: الذُّكور إلى المرارَةِ ما هِيَ.
  والأصل الآخر: ذَكَرْتُ الشيء، خلافُ نسِيتُه. ثم حمل عليه الذِّكْر باللِّسان. ويقولون: اجعلْه منك على ذُكْرٍ، بضم الذال، أي لا تَنْسَه. والذِّكر:
العَلاء والشَّرَف. وهو قياس الأصل. ويقال رجلٌ ذَكُِرٌ وذكيرٌ([8])، أي جيِّد الذِّكْر شَهْمٌ.
---------------------------------------------------------------
([1]) في المجمل: "والذكاء حدة القلب".
([2]) هو زهير بن أبي سلمى، كما في اللسان (ذكا). وانظر ديوانه 69 بتفسير ثعلب و 70 بتفسير الشنتمري.
([3]) أي يفضل هذا الحمار على الأتان إذا اجتهد هو والأتان. والضمير في "عليه" عائد إلى "الوعث" في قوله من قبل:
وإن مالا لوعث خاذمته *** بألواح مفاصلها ظماء    وفي اللسان: "إذا اجتهدوا" تحريف. ويروى: "إذا اجتهدت" بعود الضمير إلى الأتان.
([4]) ويقال أيضاً ذكا يذكو ذكاء، وذكو يذكو.
([5]) أنشده في المجمل (ذكر) وفي اللسان (دسر).
([6]) كذا في الأصل والمجمل مع هذا الضبط. وفي اللسان والقاموس: "ذكرة" بالتاء في آخره.
([7]) بدله في المجمل: "والعرارة" تحريف.
([8]) كفطن، وندس، وكريم، وسكير، أربع لغات بمعنى.

ـ

### Türkçe

(ذال ve **كاف** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
  (**ذكا**)  **الذال** ve **الكاف** ve illetli harf, tek bir asl(=kök)tur; düzenli, kıyasîdir; şeyde keskinliğe ve nüfûza delâlet eder. Güneşe **ذُكاءُ** denir; çünkü o, ateşin parlaması gibi parlar. Sabah da: **ابنُ ذُكاءَ**’dır; çünkü o, onun ışığındandır.
  Ve bâbdan: Kurbanlığı boğazladım: **ذكَّيتُ الذَبيحة** onu boğazlarım; ve ateşi alevlendirdim: **ذكّيت النّار** onu alevlendiririm; ve onu parlattım: **ذَكَوْتُهَا** onu parlatırım: **أذْكُوها**. Ve **الفَرَس المُذكِّي**: yaraların ardından bir yıl geçince üzerine gelen(=o yaşı aşan) olandır; **ذكّى يُذَكِّي** denir. Araplar der ki: “**جَرْيُ المذَكِّيِاتِ غِلابٌ**”, ve **غِلاءٌ** da. Ve **الذّكاء**: kalbin zekâsı([1]). Şair([2]) dedi ki:
يفضّله إذا اجْتَهَدَا عَلَيْهِ *** تمامُ السِّنِّ منه والذّكاءُ([3])  Ve **الذّكاء**: kavrayışın sürati; fiil ondan **ذَكِيَ يَذْكَى**’dır([4]). Savaşta ve ateşte de: **أَذكَيت** denir. Ve kendisiyle tutuşturulan şey: **ذُكْوةٌ**’dur.
  (**ذكر**)  **الذال** ve **الكاف** ve **الراء** iki asıldır; bâbın kelimeleri onlardan dallanır. Öyleyse **المُذْكِر**: erkek doğuran(dişi)dir. Ve **المِذْكار**: âdeten erkekler doğuran(dişi)dir. Adiyy dedi ki:
ولَقد عَدَّيْتُ دَوسَرَةً *** كعَلاَةِ القَين مِذْكارَا([5])  Ve **المِذْكار**: erkek ot bitiren topraktır. Ve develerden **المذَكَّرَة**: yaratılışı ve huyu, erkek devenin yaratılışı yahut huyu gibi olan(dişi)dir. Ferrâ dedi ki: “Senin çocuğundan **الذِّكَرَةُ** ne kadardır?” denir; yani erkekler. Ve **سيف مذكَّر**: suyu olan(=parıltısı/suyu bulunan)dır. Ve **ذُو ذُكْرٍ**([6]): yani keskin.
  Ve **ذُكور البَقْل**: ondan kalın olan şeydir; **الخُزامَى** ve **الأُقْحُوانِ** gibi. Ve **أحرار البُقول**([7]): ince olan ve değerli olan şeydir. Şeybânî derdi ki: **الذُّكور** acılığa doğru olan şeydir; o ne ise.
  Ve diğer asl: **ذَكَرْتُ** şeyi; **نسِيتُه**’nin zıddı. Sonra bunun üzerine dil ile **الذِّكْر** taşındı. Derler ki: “Onu senden **على ذُكْرٍ** üzere kıl”, **الذال**’ın dammesiyle; yani onu unutma. Ve **الذِّكر**:
yücelik ve şeref. Ve o, aslın kıyasıdır. Ve “adam **ذَكُِرٌ** ve **ذكيرٌ**([8])” denir; yani zikri iyi, hamiyetli.

---------------------------------------------------------------
([1]) Mücmel’de: “Ve **الذكاء** kalbin keskinliğidir.”
([2]) O, Lisân’da (**ذكا**) olduğu üzere Züheyr b. Ebî Sülmâ’dır. Dîvânına bak: Sa‘leb’in tefsiriyle 69 ve Şentemerî’nin tefsiriyle 70.
([3]) Yani bu eşeği, o ve dişi eşek gayret ettiğinde, dişi eşeğe üstün kılar. “**عليه**”deki zamir, daha önceki sözünde “**الوعث**”a döner:
وإن مالا لوعث خاذمته *** بألواح مفاصلها ظماء    Lisân’da: “**إذا اجتهدوا**” tahriftir. “**إذا اجتهدت**” diye de rivayet edilir; zamirin dişi eşeğe dönmesiyle.
([4]) Ayrıca **ذكا يذكو ذكاء** ve **ذكو يذكو** da denir.
([5]) Onu Mücmel’de (**ذكر**) ve Lisân’da (**دسر**) inşâd etti.
([6]) Asılda ve Mücmel’de bu ضبط ile böyledir. Lisân ve Kâmûs’ta: sonunda **التاء** ile “**ذكرة**”.
([7]) Mücmel’de onun yerine: “**والعرارة**” tahriftir.
([8]) **فطن** gibi, ve **ندس** gibi, ve **كريم** gibi, ve **سكير** gibi; aynı mânâda dört lugat.
