# ذكو (ذ-ك-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%83%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kestiniz

- Harfler: ذ - ك - و
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 5 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ذَكَّيْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%91%D9%8A%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَّلْتُمْ | Kestiniz | 1 | 1 | [5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88/ayet/5:3.md) |

## Mücavir kökler — 35 mücavir (46 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Haneke (Kef) çene demektir
2. [نطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ve toslanan
3. [وقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ve vurularak öldürülen
4. [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ecnef kambur demektir
5. [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
6. [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
7. [خنزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Domuz
8. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Tam
9. [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Boğazlandı
10. [ردي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir
11. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
12. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve kan
13. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hayızdan kesilen kadın demektir
14. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Et
15. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
16. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Yırtıcı hayvan demektir
17. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dikili taş demektir
18. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
19. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
20. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İsm hurmadan yapılan içkidir
21. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
22. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
23. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
24. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hiram keçe demektir
25. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
26. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
27. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Süllem” merdiven demektir
28. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
29. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
30. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
31. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
32. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
33. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
34. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذكو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nakıs (lâmü'l-fiili illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md), [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md), [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ميت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%AA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşin tutuşup parlaması, hararet ve keskinliğin kemale ermesi, canın ve kuvvetin yetkinleşmesi. |
| Çekirdek Özet 2 | Hayvanın henüz canlılığı devam ederken usulünce boğazlanarak kanının akıtılması ve etinin arındırılması. |
| Çekirdek Özet 3 | Haram ve murdar olan biyolojik atıktan, meşru ve arınmış helal gıdaya geçişi sağlayan şer‘î sınır. |
| Kritik Hata Riski | Tezkiyenin yalnızca mekanik bir kesim eylemi sayılarak, can henüz çıkmadan önceki canlılık şartının ve arındırma gayesinin göz ardı edilmesi. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذك | Keskinleşme, parıldama, zihinde veya maddede belirgin bir hararet ve idrak oluşması ([ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) kökünde anma ve hatırlama yoluyla zihinsel uyarılma). | و | Keskinlik ve parıltı hareketini yayılma, nihai tamama erme, gizli hararet ve canın dışarı akıtılarak varlığın arındırılması sürecine dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı (ikiz harfi د temelinde türetme imge); aralama, geçiş, keskin biçimde açılma | Canın ve kanın çıkış yolunun keskin bir hamleyle açılması, gizli olanın dışa geçişi. |
| ك | Avuç içi; kavrama, bükme, kontrol altına alma | Eylemin belirli bir kural ve yetki dairesinde kavranıp denetlenmesi. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme, süreklilik | Eylemin başı ile sonunun birbirine bağlanması, canın tamamen çıkışıyla sürecin kemale ermesi. |
| ذكو | Keskin bir geçiş açarak varlığın canını ve kanını kurallı bir denetim altında sonuca ulaştırma | Hayvanın boğazlanarak kanının bütünüyle akıtılması, murdarlıktan arındırılıp nihai yetkinliğe erdirilmesi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ateşin parlayıp alevlenmesi, hararetin en yüksek dereceye ulaşması ve atın yaşını tamamlayıp tam kuvvetine erişmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi savaşın tutuşturulmasını ve alevlenmesini bu kökle tasvir etmiştir: إنا إذا مُذْكي الحروب أرجا / Güneşin batışı ve parlaklığı için ذُكاء ismi kullanılmıştır: فتعاهدا ثقلاً رثيداً بعدما / ألقت ذُكاءُ يمينها في كافر |
| Erken Arapça kullanım | Yaşını doldurup gücü yetkinleşen atlar hakkında darb-ı mesel olarak aktarılan جَرْيُ الْمُذَكِّيَاتِ غِلَابُ ifadesi ile av ve boğazlamada hayvanın arındırılması anlamında التذكية kullanımı. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arapça ذكو kökü, Batı Sami ve genel Afro-Asyatik dil ailesinde hem parlama, ateş alma ve keskinlik hem de arılık, masumiyet ve temizlik semantik alanlarıyla doğrudan bağlantılıdır. İbranicede זכה (zakah / zakhah) ve זכך (zakhakh) kökleri arı olmak, aklanmak, berrak ve temiz olmak anlamlarını taşır. Süryanicede ܕܟܐ (dka / dkay) fiili temizlenmek, kurbanın veya kabın ritüel olarak arınması anlamına gelir. Arapçada bu kök iki ana kolda özelleşmiştir: Birincisi zihnin keskinliği ve ateşin alevlenmesi (zekâ, izkâ), ikincisi ise hayvanın kanı akıtılarak murdarlıktan temizlenmesi ve etin yenilebilir kılınmasıdır (tezkiye). Kökün temelinde yatan fikir, kirlilik veya donukluk veren unsurun yakılarak ya da akıtılarak bertaraf edilmesi suretiyle cevherin yetkin ve temiz hale gelmesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذكو / [ذكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%8A.md) | Ateşin alevlenmesi (ذكت النار), zihnin parlaması (ذكي القلب) ve kurbanın kanı akıtılarak canının alınması (تذكية). | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice זכה / זכך; Süryanice ܕܟܐ | Arı olma, berraklık, şer‘an ve ritüel olarak temizlenme anlam alanı ortak bir arka plana işaret eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Yanma, alevlenme ve saflaşma ile ilgili köklerle morfo-fonetik yakınlıklar mevcuttur. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisânü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذكو | Anlamlı | Parlamak, olgunlaşmak, boğazlamak | Ateşin parlaması, zihnin keskinliği ve hayvanın şer‘î usulle arındırılması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ذوك | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [كذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D9%88.md) | Anlamlı | Benzetme ve işaret | Kitābü'l-ʿAyn'da müsta‘mel sayılmış olup ك ve ذا edatlarının birleşiminden (كذا) doğan terkipsel yapıdır. | Kur'an'da geçmez. |
| [كوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B0.md) | Anlamlı | Biriktirmek, toplamak | Bir şeyi bir araya getirmek ve yığmak anlamında kısıtlı kullanım taşır. | Kur'an'da geçmez. |
| وذك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim kuralı gereği Arap dilinde kök oluşturmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| وكذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik dizilim kuralı gereği Arap dilinde kök oluşturmamıştır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذكو | Merkez | Boğazlama, arındırma | Canlılık henüz bedende iken kanı akıtıp eti murdarlıktan kurtarma. | Hem teknik kesimi hem de helal kılıcı arınmayı içerir. |
| [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) | Komşu | Boğazlama | Boğazı enine kesme eyleminin bizatihi kendisine odaklanır. | Kesim biçimini ifade eder; tezkiyenin tamamlayıcı unsurudur. |
| [نحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B1.md) | Komşu | Göğüsten kesme | Özellikle devenin boğaz çukurundan mızrak veya bıçakla kesilmesidir. | Fiziksel kesim noktasını ve hayvan türünü özelleştirir. |
| [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Temizleme | Maddi ve manevi pislikten bütünüyle arınmış olma hali. | Tezkiyenin sonucunda ortaya çıkan meşru temizlik durumudur. |
| [ميت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%AA.md) | Zıt | Murdarlık, ölüm | Kendiliğinden veya şer‘î usul dışı ölen hayvanın mundar olması. | Canın akıtılmadan bedende kalmasıyla oluşan haram hali gösterir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذكو | Parlamak, olgunlaşmak, şer‘an kesmek | Ateşin alevlenmesi, aklın keskinleşmesi, hayvanın helal kılınarak boğazlanması. | Kesin |
| Latince | mactare, purificare | Kurban etmek, arındırmak | Hayvanı ritüel olarak kesmeyi ve kirlerden arındırmayı ifade eder; zihinsel keskinlik yönünü kapsamaz. | Güçlü |
| İngilizce | to slaughter ritually, to kindle | Ritüel kesim yapmak, tutuşturmak | Hayvanın usulünce boğazlanmasını karşılar; parlatma ve zekâ boyutunu ayrı kelimelerle verir. | Güçlü |
| Almanca | schächten, entflammen | Usulünce kesmek, alevlendirmek | Dini kurala göre kan akıtarak kesmeyi karşılar; canlılığın kemali nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | égorger rituellement, attiser | Şer‘î usulle boğazlamak, körüklemek | Kanın akıtılarak kesilmesini karşılar; soyut arınma anlamını ikincil düzeyde taşır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذَكَّيْتُمْ (Tef‘îl mazi) | Ölümcül darbe almış hayvanı canı çıkmadan önce yetişip şer‘î usulle boğazlayarak helal kılmak | Helal ve haram kılınan etlerin sayıldığı ahkâm bağlamı (Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşyada asıl olan ibâha ve hürmet | Eşyanın helal veya haram kılınmasındaki ilahi hikmet ve tezkiyenin varlıktaki tesiri. | Hayvanın boğazlanmasının biyolojik bir son değil, ilahi emre intisapla kazanılan meşruiyet olması. |
| Fıkıh | Ahkâm ve kurban | Tezkiyenin rükünleri, can çekişen hayvanda aranacak hayat emareleri ve kesim aletleri. | Hayat eseri devam ederken yemek ve nefes boruları ile şahdamarlarının kesilmesi şartı. |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerinin tefsiri | Mâide suresi 3. ayetteki istisnanın hangi haram kategorilerini kapsadığı meselesi. | Boğulmuş, vurulmuş veya yırtıcı tarafından parçalanmış hayvana canlıyken yetişip kesebilme ruhsatı. |
| Hadis | Kesim ve av ahkâmı | Tezkiyenin kemal şartları; bıçağın bilenmesi, hayvana eziyet edilmemesi ve Allah'ın adının anılması. | İhsan ilkesiyle birleşen, acıyı azaltan ve kanı hızla akıtan meşru boğazlama eylemi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Helal ve haram sınırları | Şer‘î arındırma | Mundarlık ile helallik arasındaki eşiği belirleme | Hayatı veren yaratıcının adına kesim yapılarak etin tüketim meşruiyetine kavuşturulması. | Kesin |
| İlmi | Biyolojik hijyen ve sağlık | Kanın tahliyesi | Patojenlerin ve toksinlerin bedenden uzaklaştırılması | Boğazlama esnasında kalbin çalışmasıyla kanın bütünüyle dışarı atılarak etin bozulmasının önlenmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu otoritesi ve denetim | Helal gıda standardı | Toplumun gıda güvenliğini ve inanç standartlarını koruma | Kesimhanelerin, av ve mezbaha süreçlerinin hukuki normlara uygunluğunun teftiş edilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari meta meşruiyeti | Tüketilebilir değer üretimi | Telef olma riskindeki sermayeyi meşru mala dönüştürme | Yaralanmış veya ölüm tehlikesi altındaki hayvanın vaktinde kesilerek ziyan olmaktan kurtarılması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz ayrışması ve saflaştırma (Distilasyon / Filtreleme) | Karışım halindeki bir sistemden zararlı veya durağan fazın (kan/kir) dışarı atılarak özün saf hale getirilmesi sürecine yapısal olarak denktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki tescil ve aklama (Legitimasyon) | Ham, belirsiz veya sakıncalı bir durumun kurallı bir prosedürden geçirilerek kamusal ve ahlaki geçerlilik kazanması mekanizmasıyla örtüşür. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Tezkiyenin sadece etin boğazlanmasına indirgenerek, kökün ateş, hararet, zekâ, olgunlaşma ve kamil canlılık bağlamlarının unutulması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlılığın henüz tam olarak kaybolmadığı bir anda yapılan müdahaleyle bir varlığın ziyan ve mundar olmaktan kurtarılıp meşru kılınması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hayvan tamamen öldükten sonra yapılan kesimin de geçerli sayılabileceği zannı veya tezkiyenin ardındaki manevi ve hijyenik arınma boyutunun önemsiz görülmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam gıda hukukunun temel taşını oluşturan helallik kriterini, sadece bir şekil değil, hayatın ve arınmanın ilahi meşruiyet dairesine sokulması olarak vazeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yiyecekler, av ve kurban hükümlerinin ele alındığı ve mundar (meyte) kategorilerinin sıralandığı teşrîî ayetlerde belirleyicidir (Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ölümcül yara almış her hayvanın otomatik olarak haram sayılacağı zannını tashih eder; canlılık emaresi varken yapılan usulüne uygun müdahalenin helallik kazandırdığını bildirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ateşin parlaması, hararetin en yüksek seviyeye çıkması, hayvanın canı henüz çıkmadan kanının akıtılarak arındırılması.
- Soyut anlam: Bir varlığın kirlilikten, durağanlıktan veya haramlıktan meşru bir müdahale yoluyla saflaştırılıp kemale erdirilmesi.
- Sistematik karşılık: Belirsiz veya ölüm tehlikesindeki bir durumun kurallı bir eşikten geçirilerek helal ve temiz statüsüne dönüştürülmesi.
- LaTeX modeli: $$ S_t \xrightarrow{\Delta \tau} P \cap H $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S_t$, $t$ anındaki kritik canlılık durumunu; $\Delta \tau$, canlılık sona ermeden uygulanan şer‘î arındırma ve kesim müdahalesini (tezkiye); $P$, biyolojik ve maddi temizliği (taharet); $H$ ise hukuki ve ahlaki helallik alanını temsil eder. Kritik eşikte yapılan doğru müdahale, nesneyi murdarlıktan çıkarıp temiz ve helal kümesinin kesişimine dahil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%83%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88/ayet/5:3.md) — ذَكَّيْتُمْ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ölü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والذال و"وايء" معهما
ك ذ ا، ك و ذ، ذ ك و مستعملات كذا: كذا وكذا: الكاف فيهما للتشبيه. وذا إشارة، وتفسيره في باب الذال.
كوذ: الكاذَتان من فخذي الحمار في أعلاهما، وهما في موضع الكي من جاعرتي الحمار: لحمتان هناك مُكْتَنزتانِ بين الفخذين والورك.
وشملة مُكَوَّذة، إذا بلغت الكاذة.
ذكو: الذَّكيُّ من قولك: قلب ذكيٌّ، وصبي ذكيٌّ، إذا كان سريع الفطنة. ذَكِي يَذْكَى ذَكاء، وذكا يذكو ذكاءً. وأذكيتُ الحرب: أوقدتها. قال:
إنا إذا مُذْكي الحروب أرجا
والذَّكاةُ في السن أن يأتي على قروحه سنة، وذلك تمام استتمام القوة. ذكّى يذكِّي تَذْكية، وهو المُذَكِّى، وأجود المُذَكِّي إذا استوت قوارحه. ومنه: "جري المُذَكِّياتِ غلاب"، قال:
يزيد عن الذَّكاء وكل كهلٍ		إذا ذَكَّى سينقص أو يزيد
وقال:
يفضله إذا اجتهدوا عليه		تمام السن منه والذَّكاءُ
والتَّذكية في الصيد والذبح إذا ذكرت اسم الله وذبحته، ومنه قوله تعالى: "إلا ما ذكيتم".
وذُكاء: الشمس بعينها، قال:
فتعاهدا ثقلاً رثيداً بعدمـا		ألقت ذُكاءُ يمينها في كافر

##### Türkçe

**الكاف** ve **الذال** ve onlarla birlikte “**وايء**”
**ك ذ ا**، **ك و ذ**، **ذ ك و** kullanımdadır: **كذا**: **كذا وكذا**: ikisinde de **الكاف** benzetme içindir. **ذا** bir işarettir; onun açıklaması **الذال** babındadır.

**كوذ**: eşeğin iki uyluğunun üst tarafındaki **الكاذَتان**; bunlar, eşeğin iki **جاعرتي**sinin (iki yanının) dağlanma yerindedir: orada, uyluklar ile kalça arasında toplanmış iki ettir.

**وشملة مُكَوَّذة**: **الكاذة**’ye ulaştığı zaman.

**ذكو**: **الذَّكيُّ**, senin “**قلب ذكيٌّ** ve **صبي ذكيٌّ**” sözündendir; hızlı kavrayışlı olduğu zaman. **ذَكِي يَذْكَى ذَكاء**; ve **ذكا يذكو ذكاءً**. “Savaşı **أذكيتُ**”: onu tutuşturdum. Dedi ki:
إنا إذا مُذْكي الحروب أرجا

Yaşta **الذَّكاةُ**: yaralarının üzerinden bir yıl geçmesidir; bu, kuvvetin tamamlanmasının tam tamamlanmasıdır. **ذكّى يذكِّي تَذْكية**; o, **المُذَكِّى**’dir. **المُذَكِّي**’nin en iyisi, **قوارحه**si eşit olduğu zaman. Ondandır: “**جري المُذَكِّياتِ غلاب**”, dedi ki:
يزيد عن الذَّكاء وكل كهلٍ		إذا ذَكَّى سينقص أو يزيد

Ve dedi ki:
يفضله إذا اجتهدوا عليه		تمام السن منه والذَّكاءُ

Avda ve boğazlamada **التَّذكية**: Allah’ın adını andığın ve onu boğazladığın zamandır; ondandır, Yüce Allah’ın sözü: “**إلا ما ذكيتم**”.

Ve **ذُكاء**: güneşin bizzat kendisi; dedi ki:
فتعاهدا ثقلاً رثيداً بعدمـا		ألقت ذُكاءُ يمينها في كافر

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!ذَكَتِ النَّارُ ) *!تَذْكو ( *!ذُكُوّاً ) كعُلُوَ ؛ كما في المُحْكَم ؛ ( *!وذَكاً ) بالقَصْرِ ؛ وعليه اقْتَصَرَ الجَوهرِيُّ ؛ ( *!وذَكاءً بالمدِّ ) ، وهذه ( عن الزَّمَخْشريّ ) وَحْده ، ودَلِيلُه الحدِيثُ في ذِكْرِ النارِ : قَشَبَني رِيحُها وأَحْرقَني *!ذَكاؤها ؛ ( *!واسْتَذْكَتْ ) ، عن ابنِ سِيدَه : ( اشْتَدَّ لَهَبُها ) ؛ وفي الصِّحاحِ : اشْتَعَلَتْ ؛ ( وهي *!ذَكِيَّةٌ ) ، بالتَّخفيفِ على النَّسَبِ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ سيدَه :
يَنْفَحْنَ منه لَهَباً مَنْفوحَا
لُمْعاً يُرى لا *!ذَكِياً مَقْدُوحا ( *!وذَكَّاها ) *!تَذْكِيةً ( *!وأَذْكَاها : أَوْقَدَها ) .
وفي المُحْكَم : أَلْقَى عليها ما *!تَذْكُو به .
وفي التَّهْذِيبِ والصِّحاحِ : *!ذَكَّيْتُها رَفَعْتُها .
وفي المِصْباحِ : أَتْمَمْتُ وَقُودَها .
( *!والذُّكْوَةُ ) ، بالضَّمِّ : ( ما *!ذَكَّاها به ) .
وفي التَّهذيبِ : ما يُلْقى عليها مِن حَطَبٍ أَو بَعَر .
وإطْلاقُ المصنِّفِ يَقْتَضِي أَنَّه بالفتْحِ وليسَ كذلكَ .
( *!كالذَّكْيَةِ ) ، وهذه أَيْضاً بالضمِّ .
قالَ ابنُ سِيدَه : الأخيرَةُ من بابِ جَبَوتُ الخَراجَ جِبايةً .
( و ) *!الذُّكْوَةُ أَيْضاً : ( الجَمْرةُ المُلْتَهِبَةُ *!كالذَّكا ) ، مَقْصوراً ، عن ابنِ دُرَيْدٍ ؛ قالَ أَبو خِراشٍ :
وظَلَّ لنا يَوْمٌ كأنَّ أُوارَهُ
*!ذَكا النَّارِ من نَجْمِ الفُرُوغِ طَويلُوفي المُحْكَم : *!كالذَّكاةِ .
( *!والذَّكاءُ ) ، كسَحابٍ : ( سُرْعَةُ

الفِطْنَةِ ) .
وفي الصِّحاحِ : حِدَّةُ الفُؤادِ ؛ زادَ غيرُهُ : بسُرْعَةِ إدْراكِهِ وفِطْنَتِه .
وفي المِصْباحِ : سُرْعَةُ الفَهْم .
وقالَ الرَّاغبُ : عبرَ عن سُرْعَةِ الإدْراكِ وحِدَّةِ الفَهْم *!بالذَّكاءِ ، وذلكَ كقَوْلِهم : فلانٌ شعْلَةُ نارٍ .
وقال العضد : *!الذَّكاءُ سُرْعَةُ اقْتِراحِ النَّتائجِ ؛ وقالَ الشاعِرُ :
لو لم يحل ماء النَّدَى
فيه لاحْرَقَه *!ذَكاؤُه وقد ( *!ذَكِيَ ، كرَضِيَ وسَعَى وكَرُمَ ) ؛ الثلاثَةُ عن ابنِ سِيدَه ، واقْتَصَر الجَوهرِيُّ كغيرِهِ على الأوَّل ؛ *!يَذْكَى *!ويَذْكُو *!ذَكاءً ( فهو *!ذَكِيٌّ ) على فَعِيلٍ ، وقد يُسْتَعْملُ في البَعِيرِ ، والجَمْعُ *!الأذْكياءُ .
( و ) *!الذَّكاءُ : ( السِّنُّ من العُمُرِ ) ؛ ومنه قوْلُ العجَّاج : فُرِرْتُ عن *!ذَكاءٍ .
وبَلَغَتِ الدابَّةُ الذَّكاءَ : أَي السِّنَّ ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقالَ المبرِّدُ في الكامِلِ : *!الذَّكاءُ تمامُ السِّنِّ .
وقال الأزهرِيُّ : أَصْلُ الذَّكاءِ في اللّغَةِ كُلِّها تَمامُ الشيءِ ، فمنه الذَّكاءُ في السِّنِّ والفَهْمِ ، وهو تَمامُ السِّنِّ .
وقالَ الخَليلُ : الذَّكاءُ في السِّنِّ أنْ يأْتي على قُرُوحِه سَنَةٌ وذلِكَ تمامُ اسْتِتْمامِ القُوَّة ؛ قالَ زهيرٌ :
نُفَضّلُه إذا اجْتَهَدُوا عليْهِ
تمامُ السِّنِّ منه *!والذَّكاءُ ( و ) *!ذُكاءُ ، ( بالضَّمِّ غَيْرَ مَصْروفةٍ : الشَّمسُ ) مَعْرفَة لا تَدخُلُها الأَلِفُ واللامُ ؛ تقولُ : هذه *!ذُكاءُ طالِعةً مُشْتَقَّة من *!ذَكَتِ النارُ *!تَذْكُو ؛ قالَ ثعلبَة بنُ صُعَير يَصِفُ ظلِيماً :

فتَذَكَّرا ثَقَلاً رَثِيداً بَعْدَما
أَلْقَتْ ذُكاءُ يمينَها في كافِرِ ( وابنُ *!ذُكاءَ ، بالمدِّ ) أَي مع الضمِّ : ( الصُّبْحُ ) .
قالَ الراغبُ : وذلكَ أنَّه تارَةً يُتَصورُ الصّبْح ابْناً للشمسِ ، وتارَةً حاجِباً لها فقيلَ حاجبُ الشمسِ .
وفي الصِّحاحِ والتَّهْذيبِ : يقالُ للصُّبْحِ ابنُ ذُكاءَ لأنَّه مِن ضَوْئِها ؛ قالَ حُمَيْد :
فَوَرَدَتْ قبل انْبِلاجِ الفَجْرِ
وابنُ ذُكاءَ كامِنٌ في كَفْرِ ( والتَّذْكِيَةُ : الذَّبْحُ ) .
قالَ الراغبُ : حقيقَةُ *!التَّذْكِيَةِ إخْراجُ الحرارَةِ الغَرِيزِيَّةِ لكنْ خُصّ في الشَّرْعِ بإِبْطالِ الحياةِ على وَجْهٍ دُونَ وَجْه ، ويدلُّ على هذا الاشْتِقاقِ قَوْلهم في المَيِّتِ خامِدٌ وهامِدٌ ، وفي النارِ الهامِدَةِ مَيِّتَةٌ .
( *!كالذَّكا *!والذَّكاةِ ) ؛ ويقالُ : هُما اسْمانِ ، والعَرَبُ تقولُ : ذَكاةُ الجَنِينِ ذَكاةُ أُمِّه أَي إذا ذُبِحَتْ ذُبِحَ .
وفي المِصْباح : أَي *!ذَكاةُ الجَنِينِ هي ذَكاةُ أُمِّه ، فحذِفَ المُبْتدأُالثاني إيجازاً لفَهْم المعْنى .
وقالَ المطرزي : النَّصْبُ في قوْلِه : ذَكاةَ أُمِّه خَطَأ .
وفي التَّهذِيبِ : ومعْنَى *!التَّذْكِيَة أن يُدْرِكَها وفيها بَقِيَّةٌ نَشْخُبُ معها الأوْداجُ ، وتَضْطَربُ اضْطَرابَ المَذْبوحِ الذي أُدْرِكَ *!ذَكاتُه ؛ قالَ : وأَهْلُ العِلْم يقولون : إنْ أَخْرَجَ السبُعُ الحِشْوَةَ أَو قَطَع الجَوْفَ فخَرَجَتْ فلا *!ذَكاةَ لذلكَ ، وتأْويلُه أَن يصيرَ في حالةِ ما لا يُؤَثِّرُ في حياتِهِ الذَّبْحُ .
( وكغَنِيَ : الذَّبيحُ ) . يقالُ : جَدْيٌ *!ذَكِيٌّ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وإنّما أثبت هذه الكَلِماتِ في الواوِ وإنْ كانَ

لَفْظُها الياء لأنَّا وَجَدْنا ذكو على ما انْتَظَمه هذا الباب ، وأمَّا ذكي فعدم ، وقد ذَكَرْتُ أنَّ *!الذَّكِيَّةَ نادِرٌ .
( و ) يقالُ : ( *!ذَكَّى ) الرَّجُلُ ( *!تَذْكِيَةً ) ، أَي ( أَسَنَّ وبَدُنَ ) ، فهو *!مُذَكّ .
قالَ ابنُ سِيدَه : *!والمُذَكِّي أَيْضاً : المُسِنُّ مِن كلِّ شيءٍ ، وخَصَّ بعضُهم ذات الحافِرِ ، وقيلَ : هو أن يُجاوِزَ القُرُوحَ بسَنَةٍ .
وقالَ الراغبُ : خُصَّ الرَّجُل *!بالذَّكاءِ لكَثْرَةِ رِياضَتِه وتَجاربِه ، وبحسَبِ هذا الاشْتِقاقِ لا يُسَمَّى الشيخُ *!مُذكّياً إلاَّ إذا كانَ ذا تَجارِب ورِياضاتٍ ، ولمَّا كانتِ التّجاربُ والرِّياضاتُ قلَّما تُوجَدُ إلاَّ في الشّيوخِ لطُولِ عمرِهم اسْتُعْمل الذَّكاءُ فيهم .
( *!والمَذاكِي من الخَيْلِ ) : العتاقُ المَسانُّ ( التي أَتى عليها بعدَ قُروحِها سَنَةٌ أَو سَنَتانِ ) ، الواحِدُ *!مُذَكِّي ، مثْلُ المُخْلِفِ من الإِبِلِ .
ومنه المَثَلُ : جَرْيُ *!المُذَكِّياتِ غِلابٌ ؛ ويُرْوَى : جَرْيُ *!المَذاكِي ؛
وقيلَ : *!المُذَكِّي مِن الخَيْلِ الذي يَذْهَب حُضْرُه ويَنْقَطِعُ .
( ومِسْكٌ *!ذَكِيٌّ *!وذاكٍ *!وذَكِيَّةٌ : ساطِعٌ رِيحُه ) ؛ وأَصْلُ الذَّكاءِ في الرِّيحِ شِدَّتُها مِن طيبٍ أَو نَتَنٍ .
قالَ ابنُ الأنْبارِي : والمِسْكُ والعَنْبر يُذَكَّران ويُؤَنَّثان ؛ قالَهُ أَبو هفان .
( وسحابَةٌ *!مُذْكِيَةٌ ، كمُحْسِنَةٍ ) ؛ وفي التكمِلَةِ بالتَّشْدِيدِ لمُحَدِّثَةٍ ؛ ( مَطَرَتْ مَرَّةً بعد مرَّةٍ ) أُخْرَى .
( *!والذَّكاوِينُ : صِغارُ السَّرْجِ ، جَمْعُ *!ذَكْوانةٍ ) ؛ كما في المُحْكَم .
( وابنُ *!ذَكْوانَ ) : المُقْرِىءُ ( رَاوِي ابنِ عامِرٍ ) ، مَشْهورٌ .
( *!وذَكْوَةُ : مَأْسَدَةٌ ) في بلادِ قَيْس .
وفي المُحْكَم : قَرْيةٌ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!أَذْكَيْتُ الحَرْبَ : أَوْقَدْتُها .
وقولُه

تعالى : ﴿إلاَّ ما *!ذَكَّيْتُم﴾ ، مَعْناه ما أَدْرَكْتُم *!ذَكاتَه .
*!وذَكْوانُ : اسمُ قَبِيلَةٍ من سُلَيْم .
وأيْضاً : جَدُّ أَبي بكرٍ محمدِ بنِ أَحْمدَ بنِ عبدِ الرحمانِ *!الذَّكْوانيّ الأَصْبهانيّ عن أَبي بكْرٍ أَحْمَدَ بنِ موسَى التَّمِيميّ ؛ وأَيْضاً جَدُّ أَبي جَعْفرٍ أَحْمَدَ بنِ الحُسَيْن بنِ حفص الذَّكْوانيّ الهَمْدانيّ ثِقَة رَوَى عن جَدِّه ؛ وابن عَمِّه أَبو محمدٍ عبدُ اللَّهِ بنُ الحَسَنِ بنِ حفص ، محدِّثُونَ .
وقالَ ابنُ الأعرابيِّ : الذَّكْوانُ شَجَرٌ ، الواحِدَةُ *!ذَكْوانَةٌ .
*!واسْتَذْكَى الفَحْلُ على الأُتُن : اشْتَدَّ عليها .
(

##### Türkçe

: ( ve ( **ذَكَتِ النَّارُ** ) **تَذْكو** ( **ذُكُوّاً** ) عulûv gibi; **المُحْكَم**’de olduğu üzere; ( **وذَكاً** ) kısaltma ile; ve bununla **الجَوهرِيُّ** yetindi; ( **وذَكاءً بالمدِّ** ) de (vardır); bu ise yalnızca ( **الزَّمَخْشريّ**’den)dir; delili de ateşin zikri hakkında hadistir: “Onun rüzgârı beni yaraladı ve beni yaktı: onun **ذَكاؤها**’sı”; ( **واسْتَذْكَتْ** ) de (vardır), İbn Sîde’den: (alevi şiddetlendi); **الصِّحاح**’ta: tutuştu; (ve o **ذَكِيَّةٌ**’dir), nisbet üzere tahfîf ile; İbn Sîde inşâd etti:
يَنْفَحْنَ منه لَهَباً مَنْفوحَا
لُمْعاً يُرى لا **ذَكِياً** مَقْدُوحا ( **وذَكَّاها** ) **تَذْكِيةً** ( **وأَذْكَاها**: onu yaktı/alevlendirdi ) .
**المُحْكَم**’da: üzerine, onunla **تَذْكُو** olduğu şeyi attı.
**التَّهْذِيب** ve **الصِّحاح**’ta: **ذَكَّيْتُها**: onu yükselttim.
**المِصْباح**’ta: onun yakıtını tamamladım.
( **والذُّكْوَةُ** ), zamme ile: ( onunla **ذَكَّاها** olduğu şey ) .
**التَّهذيب**’te: üzerine atılan odun yahut tezekten olan şey.
Musannifin إطلاق’ı, onun fetha ile olduğunu gerektirir; öyle değildir.
( **كالذَّكْيَةِ** ), bu da zamme iledir.
İbn Sîde dedi: sonuncusu, “**جَبَوتُ الخَراجَ جِبايةً**” bâbındandır.
( ve ) **الذُّكْوَةُ** ayrıca: ( **كالذَّكا** gibi, tutuşmuş kor ), kısaltılmış olarak, İbn Düreyd’den; Ebû Hırâş dedi:
وظَلَّ لنا يَوْمٌ كأنَّ أُوارَهُ
**ذَكا** النَّارِ من نَجْمِ الفُرُوغِ طَويلُ
**المُحْكَم**’da: **كالذَّكاةِ** gibi.
( **والذَّكاءُ** ), sehâb gibi: ( anlayışın sürati ) .
**الصِّحاح**’ta: kalbin keskinliği; başkası ekledi: onu idrak etmesinin ve zekâsının süratiyle.
**المِصْباح**’ta: anlamanın sürati.
Râgıb dedi: idrakin sürati ve anlayışın keskinliği için **بالذَّكاءِ** ile ifade etti; bu, onların “falanca ateş alevi” demeleri gibidir.
Adud dedi: **الذَّكاءُ** neticeleri çabucak ortaya koyma süratidir; şair dedi:
لو لم يحل ماء النَّدَى
فيه لاحْرَقَه **ذَكاؤُه** وقد ( **ذَكِيَ** , **رَضِيَ** ve **سَعَى** ve **كَرُمَ** gibi ); üçü de İbn Sîde’den; **الجَوهرِيُّ** ise başkaları gibi yalnız birincisiyle yetindi; **يَذْكَى** ve **يَذْكُو** **ذَكاءً** (o halde o **ذَكِيٌّ**’dir) fa‘îl üzere; deve hakkında da kullanılabilir; cem‘i **الأذْكياءُ**’dır.
( ve ) **الذَّكاءُ**: ( ömürden yaş/sin ) ; ondan, el-Acçâc’ın sözü: “**ذَكاءٍ**’dan kaçtım.”
Binek hayvanı **الذَّكاءَ**’a ulaştı: yani yaşa; **الصِّحاح**’ta olduğu üzere.
Müberred **الكامِل**’de dedi: **الذَّكاءُ** yaşın tamamıdır.
Ezherî dedi: dilin tamamında **الذَّكاءِ**’ın aslı, şeyin tamam olmasıdır; ondan yaşta ve anlayışta **الذَّكاءُ**; o, yaşın tamamıdır.
Halîl dedi: yaşta **الذَّكاءُ**, yaralarının üzerinden bir yıl geçmesidir; bu, kuvvetin tamamlanmasının tamamıdır; Züheyr dedi:
نُفَضّلُه إذا اجْتَهَدُوا عليْهِ
تمامُ السِّنِّ منه **والذَّكاءُ** ( ve ) **ذُكاءُ**, (zamme ile, gayr-i munsarif: güneş) ma‘rife olarak; ona **الأَلِفُ واللامُ** girmez; dersin ki: “bu, doğmakta olan **ذُكاءُ**’dur”; **ذَكَتِ النَّارُ تَذْكُو**’dan مشتق’tır; Sa‘îr oğlu Sa‘lebe, bir devekuşunu vasfederken dedi:
فتَذَكَّرا ثَقَلاً رَثِيداً بَعْدَما
أَلْقَتْ ذُكاءُ يمينَها في كافِرِ ( ve **ابنُ ذُكاءَ**, medd ile ) yani zamme ile birlikte: ( sabah ) .
Râgıb dedi: bu, bazen sabahın güneşin oğlu olarak tasavvur edilmesi, bazen de ona perde olması sebebiyledir; bu yüzden “güneşin perdesi” denildi.
**الصِّحاح** ve **التَّهْذيب**’te: sabaha “ibn **ذُكاءَ**” denir; çünkü onun ışığındandır; Humeyd dedi:
فَوَرَدَتْ قبل انْبِلاجِ الفَجْرِ
وابنُ ذُكاءَ كامِنٌ في كَفْرِ ( ve **التَّذْكِيَةُ**: boğazlama ) .
Râgıb dedi: **التَّذْكِيَةِ**’nin hakikati, fıtrî harareti çıkarmaktır; fakat şer‘de, hayatı bir vech üzere değil de bir vech üzere iptal etmeye tahsis edildi; bu اشتقاق’a, onların ölü için “خامِدٌ” ve “هامِدٌ” demeleri delâlet eder; sönmüş ateşte de “مَيِّتَةٌ” (denir).
( **كالذَّكا** **والذَّكاةِ** ); ve denir ki: ikisi iki isimdir; Araplar der ki: “ceninin **ذَكاةُ**’sı, annesinin **ذَكاةُ**’sıdır”; yani o boğazlanırsa, o da boğazlanmış olur.
**المِصْباح**’ta: yani ceninin **ذَكاةُ**’sı, annesinin **ذَكاةُ**’sıdır; mananın anlaşılması için ikinci mübtedâ îcâzen hazfedildi.
Matrizî dedi: onun sözünde nasb: “ذَكاةَ أُمِّه” hatadır.
**التَّهذِيب**’te: **التَّذْكِيَة**’nin manası, onda bir kalıntı varken ona yetişmektir; onunla birlikte şahdamarlar fışkırır ve **ذَكاتُه**’na yetişilmiş boğazlanmışın çırpınması gibi çırpınır; dedi ki: ilim ehli derler: yırtıcı hayvan iç organı çıkarır yahut karnı keser de çıkarırsa, buna **ذَكاةَ** yoktur; bunun te’vîli, boğazlamanın onun hayatına tesir etmediği bir hâle dönmesidir.
( ve **غَنِيَ** gibi: boğazlanmış ) . Denir ki: **ذَكِيٌّ** oğlak.
İbn Sîde dedi: bu kelimeleri, **الواو**’da sabit kıldı; her ne kadar…

Lafzı **الياء**’dır; çünkü biz **ذكو**’yu bu babın onu içine aldığı şeye göre bulduk; **ذكي** ise yoktur; ve ben *!**الذَّكِيَّةَ**’nın nadir olduğunu zikrettim.

( Ve ) denilir: ( *!**ذَكَّى** ) adam ( *!**تَذْكِيَةً** ) ( yani ( yaşlandı ve semirdi ) ), o hâlde o *!**مُذَكّ**’dır.

İbn Sîde dedi: *!**والمُذَكِّي** de: her şeyden yaşlı olan; bazıları tırnaklı (hayvan)ın dişisini tahsis etti; ve denildi: o, yaraları bir sene ile aşmasıdır.

Râgıb dedi: adam *!**بالذَّكاءِ** ile, onun riyazetinin ve tecrübelerinin çokluğu sebebiyle tahsis edildi; ve bu iştikaka göre ihtiyar *!**مُذكّياً** diye adlandırılmaz, ancak tecrübeler ve riyazetler sahibi olduğu zaman; tecrübeler ve riyazetler ise, ömürlerinin uzunluğu sebebiyle, ihtiyarlarda pek az bulunmadığından, **الذَّكاءُ** onlarda kullanıldı.

( *!**والمَذاكِي من الخَيْلِ** ): ( yaralarından sonra üzerinden bir sene yahut iki sene geçmiş olan ) yaşlı asil (atlar)dır; teki *!**مُذَكِّي**’dir; tıpkı develerden **المُخْلِفِ** gibi.

Ondan mesel: *!**المُذَكِّياتِ**’in koşusu galibiyettir; ve rivayet olunur: *!**المَذاكِي**’nin koşusu;

Ve denildi: *!**المُذَكِّي مِن الخَيْلِ**: yürüyüşü giden ve kesilen (attır).

( Misk *!**ذَكِيٌّ** *!**وذاكٍ** *!**وذَكِيَّةٌ**: kokusu parlayan (şeydir) ); ve **الذَّكاءِ**’nın kokudaki aslı, onun şiddetidir; güzel koku yahut kokuşmuşluk sebebiyle.

İbnü’l-Enbârî dedi: misk ve anber müzekker de yapılır müennes de; bunu Ebû Hefân söyledi.

( *!**وسحابَةٌ مُذْكِيَةٌ**، **كمُحْسِنَةٍ** ); ve Tekmile’de, **لمُحَدِّثَةٍ** için teşdîd iledir; ( bir defadan sonra başka bir defa yağmur yağdırdı ).

( *!**والذَّكاوِينُ**: eyerin küçükleri; *!**ذَكْوانةٍ**’nin cem‘i ); el-Muhkem’de olduğu gibi.

( **وابنُ ذَكْوانَ** ): kıraat âlimi ( İbn Âmir’in râvisi ), meşhurdur.

( *!**وذَكْوَةُ**: bir aslan yatağıdır ) Kays diyarında.

El-Muhkem’de: bir köydür.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:

*!**أَذْكَيْتُ الحَرْبَ**: onu tutuşturdum.

Ve O’nun

yüce sözü: ﴿إلاَّ ما *!**ذَكَّيْتُم**﴾ ; mânâsı: siz onun *!**ذَكاتَه**’ine yetiştiğiniz (şey)dir.

*!**وذَكْوانُ**: Süleym’den bir kabilenin adıdır.

Ve ayrıca: Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed b. Abdirrahman *!**الذَّكْوانيّ** el-İsfahânî’nin dedesi; Ebû Bekir Ahmed b. Mûsâ et-Temîmî’den (rivayetle); ve ayrıca Ebû Ca‘fer Ahmed b. el-Hüseyn b. Hafs *!**الذَّكْوانيّ** el-Hemdânî’nin dedesi; sika, dedesinden rivayet etti; ve amcaoğlu Ebû Muhammed Abdullah b. el-Hasen b. Hafs; muhaddislerdir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الذَّكْوانُ** bir ağaçtır; teki *!**ذَكْوانَةٌ**’dır.

*!**واسْتَذْكَى الفَحْلُ على الأُتُن**: onların üzerine şiddetlendi.

(

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَكَتِ النَّارُ
1 ذَكَتِ النَّارُ ذ , (S, K, &c.,) aor. تَذْكُو, (S,) inf. n. ذَكًا (S, Mgh, K, &c.) and ذَكَآءٌ accord. to Z (K) and ذُكُوٌّ, (M, K, TA,) like عُلُوٌّ; (TA; [accord. to the CK ذَكْوٌ; and so accord. to the MA, as well as ذُكُوٌّ and ذَكًا;]) and ↓ استذكت; (K;) The fire blazed, or flamed; burned up; or burned brightly or fiercely: (S:) or blazed, or flamed, vehemently, or intensely: (K:) or blazed, flamed, or burned up, completely; agreeably with the primary signification of the root, which is “ completeness. ” (Mgh.) ― -b2- ذَكَا المِسْكُ The mush gave forth odour, or fragrance; (MA;) [or a strong, or pungent, odour; for] the primary signification of ذَكًا in relation to odour is the being strong, [or pungent,] in sweetness or in fetidness. (TA.) ― -b3- ذَكِىَ, aor. يَذْكَى; (S, Msb, K) and ذَكَا, (Msb, K,) aor. يَذْكَى, (K,) or يَذْكُو; (Msb;) and ذَكُوَ, (MA, K,) aor. يَذْكُو; (K;) all three mentioned by ISd; (TA;) inf. n. ذَكَآء; (S, MA, K, * TA; [in my copy of the Msb, the inf. n. of the first is said to be ذَكًى; but this is app. a mistranscription; or the author perhaps held ذَكًى, more properly written ذَكًا, to be the inf. n.; for he says that ذَكِىَ is of the class of تَعِبَ, of which the inf. n. is تَعَبٌ, and afterwards mentions ذَكَآءُ as though he held this to be a simple subst.;]) said of a man, (S, Msb,) He was, or became, sharp, or acute, in mind, (S, TA,) with quickness of perception, and of intelligence, understanding, sagacity, skill, or knowledge: (TA:) or quick of understanding, (Msb, K,) or intelligence, sagacity, skill, or knowledge: (K:) or quick of perception, and sharp, or acute, in understanding: (Er-Rلghib, TA:) or quick in drawing conclusions. (TA. [See ذَكَآءُ, below.]) [Also, app., said of a camel, and the like, meaning He was, or became, sharp in spirit. See ذَكِىٌّ.] -A2- [ذَكَا seems to have been also used by some as meaning He (a beast) was, or became, legalty slaughtered; and consequently, legally clean: or to have been supposed to have this signification. ― -b2- And hence,] أَيُّمَا أَرْضٍ جَفَّتْ فَقَدْ ذَكَتْ means (assumed tropical:) Whatever ground has become dry, it has become clean, or pure: but [Mtr, after mentioning this, adds,] I have not found it in the lexicons. (Mgh. [See also ذَكَاةٌ, below.])

ذكّى النَّارَ
2 ذكّى النَّارَ ذ , (T, Msb, K,) inf. n. تَذْكِيَةٌ, (S, TA,) He made the fire to blaze or flame, to burn up, or to burn brightly or fiercely; (T, S, K;) as also ↓ اذكاها: (S, K:) or he supplied the fire fully with fuel: (Msb, TA:) and السِّرَاجَ ↓ اذكى He lighted the lamp. (Har p. 53.) ― -b2- [ذكّى العَقْلَ, and ذكّى alone, said of a medicine &c., It sharpened the intellect.] -A2- ذكّى, (Mgh, Msb,) inf. n. as above, (S, Mgh, Msb, K,) He slaughtered (S, Mgh, Msb, K) an animal, (Mgh,) or a camel and the like, (Msb,) in the manner [prescribed by the law,] termed ذَبْحٌ, (S, Mgh, K,) i. e., (Mgh, K,) in the manner termed ذَكَاةٌ [q. v. infrà]. (Mgh, Msb, K.) The proper signification of التَّذْكِيَةُ is The causing the natural heat to pass forth: but it is peculiarly applied in the law to signify the destroying of life in a particular manner, exclusive of any other manner. (Er-Rلghib, TA.) اـِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ, in the Kur [v. 4], means Except that whereof ye shall attain to the ذَكَاة [or slaughter in the manner prescribed by the law] (Bd, Msb, TA) said of a man, (S,) He became old, or advanced in age, (S, K,) and big-bodied, or corpulent: (K:) [or he attained to full growth or age: said of a man, and of a horse and the like:] see ذَكَآءٌ, last sentence. [See also مُذَكٍّ, below.])

4 أَذْكَوَ see 2, in two places. ― -b2- [Hence,] أَذْكَيْتُ الحَرْبَ (assumed tropical:) I kindled war. (TA.) ― -b3- أَذْكَيْتُ عَلَيْهِ العُيُونَ I sent against him the scouts. (S.)

10 اـِسْتَذْكَوَ see 1, first sentence. ― -b2- [Hence, app.,] استذكى الفَحْلُ عَلَى الأُنْثَى (assumed tropical:) The stallion pressed vehemently upon the female. (TA.)

ذَكًا
ذَكًا ذ an inf. n. of 1; The blazing, or flaming, &c., of fire. (S, K, &c. [See 1, first sentence.]) ― -b2- See also ذُكْوَةٌ. -A2- And see ذَكَاةٌ.

ذَكٍ
ذَكٍ ذ a possessive epithet: (ISd, TA:) you say نَارٌ ذَكِيَةٌ, (K, TA,) without teshdeed, (TA, [in the CK ذَكِيَّةٌ,]) A fire blazing, or flaming, &c. (K, TA.)

ذَكَاةٌ
ذَكَاةٌ ذ : see ذُكْوَةٌ. -A2- [Also] a subst. (Mgh, Msb, TA) syn. with تَذْكِيَةٌ (Mgh, Msb, K, TA) as signifying ذَبْحٌ [i. e. The slaughter of an animal for food in the manner prescribed by the law]; (Mgh, K, TA;) as also ↓ ذَكًا, (K, TA, [in the CK ذَكاء,) which is likewise said to be a simple subst.: (TA: [in the TK, ذَكًا and ذَكَاةٌ are both said to be inf. ns., of which the verb is ذَكَا, signifying ذَبَحَ; but this I do not find in any lexicon of authority:]) it is satisfactorily performed by the severing of the windpipe and gullet, as is related on the authority of Ahmad [Ibn- Hambal], or, as is also related on his authority, by severing them an also the وَدَجَانِ, [or two external jugular veins], less than which is not lawful; or, accord to A boo-Haneefeh, the severing of the windpipe and gullet and one of the ودجان; or, accord. to Mلlik, the severing of the أَوَدَاج [or external jugular veins] though it be without the severing of the windpipe. (Msb.) The saying ذَكَاةُ الجَنِينِ ذَكَاةُ أُمِّهِ is for ذَكَاةُ الجَنِينِ هِىَ ذَكَاةُ أُمِّهِ [The legal slaughter of the fœtus, or young in the belly, it is the legal slaughter of its mother]: (Msb, TA:) or it is an instance of the transposition of the inchoative and enunciative, (Mgh, Msb,) its implied meaning being ذَكَاةُ أُمِّ الجَنِينِ ذَكَاةٌ لَهُ [The legal slaughter of the mother of the fœtus, or young in the belly, is a legal slaughter of it also; so that the latter, like the former, may be lawfully eaten]; (Msb;) i. e., when she is legally slaughtered, it is legally slaughtered: (TA:) the use of the accus. case (Mgh, TA) in the like thereof, (Mgh,) [or] in the phrase ذكاة امّه, [i. e., the saying ذَكَاةَ أُمِّهِ,] is a mistake. (Mgh, TA.) ― -b2- Hence the saying of Mohammad Ibn-El-Hanafeeyeh, ذَكَاةُ الأَرْضِ يُبْسُهُا (assumed tropical:) [The cleanness, or purity, of the ground is its becoming dry]; i. e., when it becomes dry from the moisture of uncleanness, it becomes clean, like as a beast becomes clean by means of legal slaughter. (Mgh. [See also 1, last sentence.])

ذُكْوَةٌ
ذُكْوَةٌ ذ , (T, TA, &c.,) with damm, not ذَكْوَةٌ as the text of the K indicates it to be (TA) [and as it is written in the copies thereof], and ذُكْيَةٌ, (S, TA,) also with damm, (TA,) [in the copies of the K ذَكْيَة,] What is thrown upon the fire, (T, S, K, *) of firewood, or of camel's or similar dung, (T,) to make it blaze, or flame, or burn up, or burn brightly or fiercely. (S, K.) ― -b2- Also the former, A blazing, or flaming, coal of fire; and so ↓ ذَكًا, (K, TA,) with the short ا, on the authority of IDrd; [in the CK ذَكَاء;] or, as in the M, ↓ ذَكَاةٌ. (TA.)

ذَكْوَانٌ
ذَكْوَانٌ ذ A kind of trees: n. un. with ة: (IAar, TA:) the pl. of the latter is ذَكَاوِينُ, and signifies small [trees of the kind called] سَرْح [q. v.]. (M, K, TA. [In the CK, السَّرْج is erroneously put for السَّرْح.])

ذَكَآءُ
ذَكَآءُ ذ Sharpness, or acuteness, of mind, (S, Msb, TA,) with quickness of perception, and of intelligence, understanding, sagacity, skill, or knowledge: (TA:) or completeness of intelligence, with quickness of apprehension: (Msb:) or quickness of intelligence, understanding, sagacity, skill, or knowledge: (K:) or quickness of perception, and sharpness, or acuteness, of understanding: thus applied, it is like the phrase فُلَانٌ شُعْلَةُ نَارٍ: (Er-Rلghib, TA:) or quickness in drawing conclusions. (TA. [See ذِهْنٌ: and see also 1.]) [It app. signifies also Sharpness of spirit; as a quality of a camel and the like. See ذَكِىٌّ.] ― -b2- Also Age: (S, K:) or full, or complete, age: so says Mbr in the “ Kلmil: ” (TA:) contr. of فَتَآءٌ: (Ham p. 217:) accord. to Az, its primary signification, universally, is a state of completeness: and الذَّكَآءُ فِى السِّنّ means completeness of age: accord. to Kh, it means the age of completeness of strength, [app. in a horse, or any solid-hoofed animal, for he says that it is] when a year has passed after the قُرُوح [or finishing of teething]: (TA:) or ذَكَآءُ السِّنِّ means the utmost term of youthfulness; from the primary signification of the root, which is “ a state of completeness. ” (Mgh.) Hence the saying of El-Hajjلj, فُرِرْتُ عَنْ ذَكَآءٍ [I have been examined as to age; app. meaning (assumed tropical:) my abilities have been tested and proved]: and بَلَغَتِ الدَّابَّةُ الذَّكَآءَ The beast attained to [fulness of] age (S, TA.) [Hence, also,] one says, فَتَآ فُلَانٍ كَذَكَآءِ فُلَانٍ and فُلَانٍ ↓ كَتَذْكِيَةِ [The youthfulness of such a one is like the fulness of age of such a one], i. e., the prudence, or discretion, of such a one notwithstanding his deficiency of age is like the prudence, or discretion, of such a one with his fulness of age. (Ham p. 217.)

ذُكَآءُ
ذُكَآءُ ذ , imperfectly decl., The sun: (S, K:) determinate, and not admitting the article ال: you say, هٰذِهِ ذُكَآءُ طَالِعَةٌ [This is the sun rising]: (S:) derived from ذَكَتِ النَّارُ. (TA.) ― -b2- Hence, (S,) اِبْنُ ذُكَآءَ The dawn, or daybreak: (S, K:) because it is from the light of the sun. (S.) Homeyd says, [or, accord. to some, Besheer Ibn-En-Nikth, as in one of my copies of the S, in art. كفر,]
فَوَرَدَتْ قَبْلَ انْبِلَاجِ الفَجْرِ
وَابْنُ ذُكَآءَ كَامِنٌ فِى الكَفْرِ
[And she, or they, came to the water before the bright shining of the daybreak, while the dawn lay kid in the darkness of night]. (S.)

ذَكِىٌّ
ذَكِىٌّ ذ , applied to musk, and so ذَكِيَّةٌ, (K, TA,) for مِسْكٌ, as is said by IAmb, is both masc. and fem., and so is عَنْبَرٌ, (TA,) and ↓ ذَاكٍ, Diffusing odour: (K:) or having a strong [or pungent] odour. (TA. [See 1, second sentence.]) You say also رَائِحَةٌ ذَكِيَّةٌ A sharp [or pungent, or a strong,] odour [whether sweet or fetid]; syn. حَادَّةٌ. (K in art. حد.) ― -b2- Applied to a man, Having the attribute, or quality, termed ذَكَآء, (S, Msb, K,) as meaning sharpness, or acuteness, (S, Msb,) or quickness, (K,) of mind, (S, Msb,) or of intel-ligence, &c.: (K, TA, &c.:) pl. أَذْكِيَآءُ. (Msb, TA.) It is also, sometimes, applied to a camel [or the like, as meaning Sharp in spirit: see فُؤَادٌ]. (TA.) -A2- Also i. q. ذَبِيحٌ [meaning Slaughtered in the manner prescribed by the law, termed ذَبْحٌ and ذَكَاةٌ]: (K:) it is of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ: (Msb:) and [therefore] you say شَاةٌ ذَكِىٌّ, meaning [a sheep, or goat, slaughtered in the manner above mentioned; and also,] to whose ذَكَاة [or slaughter in that manner] one has attained [while life yet remained therein: see 2]: (Mgh, Msb:) ذَكِيَّةٌ [as its fem.] is extr. [like ذَبِيحَةٌ]. (TA.) ― -b2- Hence, جِلْدٌ ذَكِىٌّ (tropical:) A skin stripped from an animal that has been slaughtered in the manner mentioned above. (Mgh.)

ذَاكٍ
ذَاكٍ ذ : see the next preceding paragraph.

مُذْكٍ
مُذْكٍ ذ ; and the fem., مُذْكِيَةٌ: see the following paragraph, in three places.

مُذَكٍّ
مُذَكٍّ ذ , applied to a man, (TA,) Old, or advanced in age, and big-bodied, or corpulent: (K, TA:) [or full-grown, or of full age: see ذَكَآءٌ:] or an old man, but only such as is much experienced and disciplined: (Er-Rلghib, TA:) and accord. to ISd, anything [i. e. any animal] old, or advanced in age: by some especially applied to a solid-hoofed animal; and said to mean one that has passed the قُرُوح [or finishing of teething] by a year: (TA:) or مَذَاكٍ, (S, K, TA,) which is its pl., (S, TA,) [(like as مُذَكِّيَاتٌ is pl. of the fem.,) and also pl. of its syn. ↓ مُذْكٍ,] signifies, applied to horses, (S, K, TA,) of generous race, advanced in age, (TA,) that have passed a year, or two years, after their قُرُوح: (S, K, TA:) the sing. is like مُخْلِفٌ applied to a camel: (S, TA:) or مُذَكٍّ signifies a horse of full age and of complete strength; as also ↓ مُذْكٍ: (Ham p. 217:) or a horse whose run becomes spent (يَذْهِبُ), and [then, but not before he has exhausted his power,] stops. (TA.) It is said in a prov., جَرْىُ المُذَكِّيَاتُ غِلَابٌ [The running of the horses that have attained to their full age and strength is a contending for superiority]: (Meyd, and so in some copies of the S:) it may mean that the horse in this case contends for superiority with him that runs with him; or that his second run is always more than his first, and his third than his second: (Meyd:) or, as some relate it, غِلَآءٌ; (Meyd, and so in other copies of the S in this art., and in the S and K in art غلو;) meaning that the running of such horses is several bowshots: (Meyd, and S and K in art. غلو:) it is applied to him who is described as entering into contests for excellence with his compeers. (Meyd.) ― -b2- [Hence,] ↓ سَحَابَةٌ مُذْكِيَةٌ, (K,) or, as in the Tekmileh, مُذَكِّيَةٌ, (TA,) (assumed tropical:) A cloud that has rained time after time. (K, TA.)

##### Türkçe

**ذَكَتِ النَّارُ**
1 **ذَكَتِ النَّارُ** ذ , (S, K, &c.,) muzâri‘i **تَذْكُو**, (S,) mastarı **ذَكًا** (S, Mgh, K, &c.) ve Z’ye göre **ذَكَآءٌ** (K) ve **ذُكُوٌّ**, (M, K, TA,) **عُلُوٌّ** gibi; (TA; [CK’ye göre **ذَكْوٌ**; MA’ya göre de, **ذُكُوٌّ** ve **ذَكًا** ile birlikte;]) ve ↓ **استذكت**; (K;) Ateş alevlendi, yahut parladı; tutuşup yandı; yahut parlak veya şiddetli yandı: (S:) yahut şiddetle veya yoğun biçimde alevlendi, yahut parladı: (K:) yahut tamamen alevlendi, parladı veya bütünüyle yandı; kökün aslî anlamına uygun olarak ki o “tamlık”tır. (Mgh.) ― -b2- **ذَكَا المِسْكُ** Misk koku saldı, yahut rayiha verdi; (MA;) [yahut güçlü, yahut keskin bir koku; zira] kokuyla ilgili olarak **ذَكًا**’nın aslî anlamı, tatlılıkta yahut kokuşmuşlukta güçlü [yahut keskin] olmaktır. (TA.) ― -b3- **ذَكِىَ**, muzâri‘i **يَذْكَى**; (S, Msb, K) ve **ذَكَا**, (Msb, K,) muzâri‘i **يَذْكَى**, (K,) yahut **يَذْكُو**; (Msb;) ve **ذَكُوَ**, (MA, K,) muzâri‘i **يَذْكُو**; (K;) bu üçünü de ISd zikretmiştir; (TA;) mastarı **ذَكَآء**; (S, MA, K, * TA; [Msb nüshamda birincinin mastarının **ذَكًى** olduğu söylenmiştir; fakat bu görünüşe göre bir yanlış yazımdır; yahut müellif **ذَكًى**’yı, daha doğru olarak **ذَكًا** diye yazılanı, mastar saymış olabilir; çünkü **ذَكِىَ**’nin **تَعِبَ** babından olduğunu söyler; onun mastarı **تَعَبٌ**dur; sonra da **ذَكَآءُ**’yu sanki bunu basit bir isim sayıyormuş gibi zikreder;]) bir adam hakkında denir: Zihinde keskin, yahut zeki oldu; (S, TA,) algı çabukluğu ve zekâ, anlayış, feraset, maharet yahut bilgi bakımından: (TA:) yahut anlayışı çabuk, (Msb, K,) yahut zekâ, feraset, maharet yahut bilgi bakımından: (K:) yahut algısı çabuk ve anlamada keskin, yahut zeki: (Er-Râghib, TA:) yahut sonuç çıkarmada çabuk. (TA. [Aşağıda **ذَكَآءُ**’ya bak.]) [Ayrıca, görünüşe göre, deve ve benzeri hakkında da denir; anlamı: ruhta keskin oldu. **ذَكِىٌّ**’ye bak.] -A2- [**ذَكَا**’nın bazılarınca “(bir hayvan) şer‘î usûlle boğazlandı; dolayısıyla şer‘an temiz oldu” anlamında da kullanılmış göründüğü; yahut bu anlamın ona yakıştırıldığı.] ― -b2- Ve bundan dolayı,] **أَيُّمَا أَرْضٍ جَفَّتْ فَقَدْ ذَكَتْ** şu demektir (mecaz kabul edilerek): Hangi yer kurumuşsa, temiz, yahut pâk olmuştur: fakat [Mgh, bunu zikrettikten sonra, ekler:] bunu sözlüklerde bulmadım. (Mgh. [Aşağıda **ذَكَاةٌ**’ya da bak.])

**ذكّى النَّارَ**
2 **ذكّى النَّارَ** ذ , (T, Msb, K,) mastarı **تَذْكِيَةٌ**, (S, TA,) Ateşi alevlendirdi yahut parlatttı; bütünüyle yaktırdı; yahut parlak veya şiddetli yaktırdı; (T, S, K;) bunun gibi ↓ **اذكاها**: (S, K:) yahut ateşe yakıtı tam olarak sağladı: (Msb, TA:) ve **السِّرَاجَ** ↓ **اذكى** Lambayı yaktı. (Har p. 53.) ― -b2- [**ذكّى العَقْلَ**, ve yalnız **ذكّى**, bir ilaç vb. hakkında: Aklı keskinleştirdi.] -A2- **ذكّى**, (Mgh, Msb,) mastarı yukarıdaki gibi, (S, Mgh, Msb, K,) Bir hayvanı, (Mgh,) yahut deve ve benzerini, (Msb,) [şeriatta belirlenmiş] **ذَبْحٌ** denilen tarz üzere boğazladı; (S, Mgh, K;) yani, (Mgh, K,) **ذَكَاةٌ** denilen tarz üzere [aşağıda bk.]. (Mgh, Msb, K.) **التَّذْكِيَةُ**’nin asıl anlamı, tabiî hararetin dışarı çıkmasına sebep olmaktır: fakat şeriatta, başka her tarzdan ayrı olarak, hayatı belirli bir tarzda yok etmeyi ifade etmek üzere hususî kılınmıştır. (Er-Râghib, TA.) **اـِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ**, Kur’ân’da [4. âyet], şu demektir: Şer‘î **ذَكَاة**’ya (yahut şeriatta belirlenmiş tarz üzere boğazlamaya) yetiştiğiniz şey müstesna. (Bd, Msb, TA) Bir adam hakkında denir: Yaşlandı, yahut yaşça ilerledi, (S, K,) ve iri cüsseli, yahut şişman oldu: (K:) [yahut tam büyümeye yahut tam yaşa ulaştı: adam hakkında ve at ve benzeri hakkında:] **ذَكَآءٌ**’nun son cümlesine bak. [Aşağıda **مُذَكٍّ**’ye de bak.])

4 **أَذْكَوَ**: 2’ye bak, iki yerde. ― -b2- [Bundan dolayı,] **أَذْكَيْتُ الحَرْبَ** (mecaz kabul edilerek:) Savaşı tutuşturdum. (TA.) ― -b3- **أَذْكَيْتُ عَلَيْهِ العُيُونَ** Ona karşı gözcüleri gönderdim. (S.)

10 **اـِسْتَذْكَوَ**: 1’in ilk cümlesine bak. ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **استذكى الفَحْلُ عَلَى الأُنْثَى** (mecaz kabul edilerek:) Erkek, dişinin üzerine şiddetle abandı. (TA.)

**ذَكًا**
**ذَكًا** ذ 1’in bir mastarıdır; Ateşin alevlenmesi, yahut parlaması, vb. (S, K, &c. [1’in ilk cümlesine bak.]) ― -b2- **ذُكْوَةٌ**’ya da bak. -A2- Ve **ذَكَاةٌ**’ya bak.

**ذَكٍ**
**ذَكٍ** ذ bir nisbet sıfatıdır: (ISd, TA:) **نَارٌ ذَكِيَةٌ** dersin, (K, TA,) teşdîdsiz, (TA, [CK’de **ذَكِيَّةٌ**]) Alevlenen, yahut parlayan, vb. bir ateş. (K, TA.)

**ذَكَاةٌ**
**ذَكَاةٌ** ذ : **ذُكْوَةٌ**’ya bak. -A2- [Ayrıca] bir isimdir (Mgh, Msb, TA) **تَذْكِيَةٌ** ile eşanlamlıdır (Mgh, Msb, K, TA) **ذَبْحٌ** anlamında [yani şeriatta belirlenmiş tarz üzere yemek için hayvan boğazlama]; (Mgh, K, TA;) bunun gibi ↓ **ذَكًا**, (K, TA, [CK’de **ذَكاء**,]) bunun da basit bir isim olduğu söylenir: (TA: [TK’de, **ذَكًا** ve **ذَكَاةٌ**’nın ikisinin de mastar olduğu, fiilin de **ذَكَا** olduğu ve **ذَبَحَ** anlamına geldiği söylenir; fakat bunu muteber hiçbir sözlükte bulmuyorum:]) Ahmed [İbn-Hanbel] rivayetine göre, nefes borusu ile yemek borusunu kesmekle; yahut onun rivayetine göre ayrıca, onları ve **وَدَجَانِ**’ı [yahut iki dış şah damarını] kesmekle; bundan daha azı helâl değildir; yahut Ebû Hanîfe’ye göre, nefes borusu ile yemek borusunu ve **ودجان**’dan birini kesmekle; yahut Mâlik’e göre, nefes borusunu kesmeksizin de olsa **أَوَدَاج**’ı [yahut dış şah damarlarını] kesmekle, yeterli biçimde yerine getirilir. (Msb.) **ذَكَاةُ الجَنِينِ ذَكَاةُ أُمِّهِ** sözü, **ذَكَاةُ الجَنِينِ هِىَ ذَكَاةُ أُمِّهِ** yerinedir [Karnındaki ceninin, yahut yavrunun, şer‘î boğazlanması, onun annesinin şer‘î boğazlanmasıdır]: (Msb, TA:) yahut bu, mübtedâ ile haberin yer değiştirmesine bir örnektir, (Mgh, Msb,) zımnî anlamı **ذَكَاةُ أُمِّ الجَنِينِ ذَكَاةٌ لَهُ** olmak üzere [Ceninin annesinin şer‘î boğazlanması, onun için de bir şer‘î boğazlamadır; böylece ikincisi de birincisi gibi helâl yenir]; (Msb;) yani, anne şer‘î boğazlanınca, o da şer‘î boğazlanmış olur: (TA:) bunun benzerinde (Mgh, TA) nasb hâlinin kullanılması, (Mgh,) [yahut] **ذكاة امّه** ibaresinde, [yani **ذَكَاةَ أُمِّهِ** sözünde,] bir hatadır. (Mgh, TA.) ― -b2- Bundan dolayı Muhammed İbn-El-Hanefiyye’nin sözü: **ذَكَاةُ الأَرْضِ يُبْسُهُا** (mecaz kabul edilerek:) [Yerin temizliği, onun kurumasıdır]; yani, necaset rutubetinden kuruyunca, şer‘î boğazlama ile hayvanın temiz olması gibi, temiz olur. (Mgh. [1’in son cümlesine de bak.])

**ذُكْوَةٌ**
**ذُكْوَةٌ** ذ , (T, TA, &c.,) damme ile; K’nın metninin işaret ettiği gibi **ذَكْوَةٌ** değil (TA) [ve nüshalarında böyle yazıldığı gibi]; ve **ذُكْيَةٌ**, (S, TA,) yine damme ile, (TA,) [K nüshalarında **ذَكْيَة**], Ateşin üzerine atılan şey; (T, S, K, *) odun yahut devenin veya benzerinin tezeği, (T,) onu alevlendirmek, yahut parlatmak, yahut bütünüyle yaktırmak, yahut parlak veya şiddetli yaktırmak için. (S, K.) ― -b2- Ayrıca birincisi: Alevlenen, yahut parlayan bir ateş kömürü; ve bunun gibi ↓ **ذَكًا**, (K, TA,) kısa **ا** ile, IDrd rivayetine göre; [CK’de **ذَكَاء**;] yahut M’de olduğu üzere ↓ **ذَكَاةٌ**. (TA.)

**ذَكْوَانٌ**
**ذَكْوَانٌ** ذ Bir tür ağaç: tekili ة iledir: (IAar, TA:) bunun çoğulu **ذَكَاوِينُ**’dur ve küçük **سَرْح** [bk.] ağaçları anlamına gelir. (M, K, TA. [CK’de, **السَّرْج** yanlışlıkla **السَّرْح** yerine konmuştur.])

**ذَكَآءُ**
**ذَكَآءُ** ذ Zihnin keskinliği, yahut zekâsı, (S, Msb, TA,) algı çabukluğu ve zekâ, anlayış, feraset, maharet yahut bilgi bakımından: (TA:) yahut kavrayış çabukluğu ile birlikte zekânın tamlığı: (Msb:) yahut zekâ, anlayış, feraset, maharet yahut bilginin çabukluğu: (K:) yahut algı çabukluğu ve anlamanın keskinliği, yahut zekâsı: böyle kullanıldığında, **فُلَانٌ شُعْلَةُ نَارٍ** ibaresi gibidir: (Er-Râghib, TA:) yahut sonuç çıkarmada çabukluk. (TA. [**ذِهْنٌ**’e bak; ve 1’e de bak.]) [Görünüşe göre ayrıca, deve ve benzeri için bir nitelik olarak, ruhun keskinliği anlamına da gelir. **ذَكِىٌّ**’ye bak.] ― -b2- Ayrıca yaş: (S, K:) yahut tam, yahut tamamlanmış yaş: Mbr “**Kâmil**”de böyle der: (TA:) **فَتَآءٌ**’nun zıddı: (Ham p. 217:) Az’a göre, onun aslî anlamı, genel olarak, bir tamlık hâlidir: ve **الذَّكَآءُ فِى السِّنّ** yaşın tamlığı demektir: Kh’ye göre, kuvvetin tamlık yaşıdır; [görünüşe göre at yahut tek tırnaklı herhangi bir hayvanda; çünkü bunun] **قُرُوح**’tan [yahut diş değiştirmenin bitmesinden] sonra bir yıl geçince olduğunu söyler: (TA:) yahut **ذَكَآءُ السِّنِّ** gençliğin en uç sınırı demektir; kökün aslî anlamından dolayı ki o “tamlık hâli”dir. (Mgh.) Bundan dolayı El-Haccâc’ın sözü: **فُرِرْتُ عَنْ ذَكَآءٍ** [Yaş bakımından yoklandım; görünüşe göre (mecaz kabul edilerek:) kabiliyetlerim sınandı ve ispatlandı]: ve **بَلَغَتِ الدَّابَّةُ الذَّكَآءَ** Hayvan [yaşın] tamlığına ulaştı. (S, TA.) [Bundan dolayı ayrıca,] şöyle denir: **فَتَآ فُلَانٍ كَذَكَآءِ فُلَانٍ** ve **فُلَانٍ** ↓ **كَتَذْكِيَةِ** [Falancanın gençliği, falancanın yaş tamlığı gibidir]; yani, falancanın yaşça eksikliğine rağmen tedbiri, yahut dirayeti, yaşça tam olan falancanın tedbiri, yahut dirayeti gibidir. (Ham p. 217.)

**ذُكَآءُ**
**ذُكَآءُ** ذ , gayr-i munsarif, Güneş: (S, K:) belirli olup **ال** takısını kabul etmez: **هٰذِهِ ذُكَآءُ طَالِعَةٌ** dersin [Bu, doğmakta olan güneştir]: (S:) **ذَكَتِ النَّارُ**’dan türetilmiştir. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (S,) **اِبْنُ ذُكَآءَ** Şafak, yahut tan yeri: (S, K:) çünkü güneşin ışığındandır. (S.) Homeyd der ki, [yahut bazılarına göre, S’nin bir nüshasında, كفر maddesinde olduğu üzere, Besheer İbn-En-Nikth,]
**فَوَرَدَتْ قَبْلَ انْبِلَاجِ الفَجْرِ**
**وَابْنُ ذُكَآءَ كَامِنٌ فِى الكَفْرِ**
[Ve o, yahut onlar, tanın aydınlanmasından önce suya geldiler; şafak ise gecenin karanlığında gizli idi]. (S.)

**ذَكِىٌّ**
**ذَكِىٌّ** ذ , misk hakkında kullanılır; ve böylece **ذَكِيَّةٌ**, (K, TA,) çünkü IAmb’nin dediği üzere **مِسْكٌ** hem müzekker hem müennestir; **عَنْبَرٌ** da böyledir; (TA,) ve ↓ **ذَاكٍ**, Koku yayan: (K:) yahut güçlü [yahut keskin] kokulu. (TA. [1’in ikinci cümlesine bak.]) Ayrıca **رَائِحَةٌ ذَكِيَّةٌ** dersin: Keskin [yahut keskin, yahut güçlü] bir koku [tatlı da olsa kokuşmuş da olsa]; eşanlamlısı **حَادَّةٌ**. (K, حد maddesinde.) ― -b2- Bir adama uygulanınca: **ذَكَآء** denilen nitelik sahibi, (S, Msb, K,) yani zihnin keskinliği, yahut zekâsı, (S, Msb,) yahut çabukluğu, (K,) (S, Msb,) yahut zekâ vb. bakımından: (K, TA, &c.:) çoğulu **أَذْكِيَآءُ**. (Msb, TA.) Bazen deveye [yahut benzerine de] uygulanır [ruhta keskin anlamında: **فُؤَادٌ**’a bak]. (TA.) -A2- Ayrıca **ذَبِيحٌ** ile eşanlamlıdır [yani **ذَبْحٌ** ve **ذَكَاةٌ** denilen şer‘î tarz üzere boğazlanmış]: (K:) **فَعِيلٌ** veznindedir, **مَفْعُولٌ** vezni anlamında: (Msb:) ve [bu sebeple] **شَاةٌ ذَكِىٌّ** dersin; anlamı: [yukarıda anılan tarz üzere boğazlanmış bir koyun yahut keçi; ve ayrıca,] içinde hâlâ hayat varken onun **ذَكَاة**’sına [o tarz üzere boğazlamaya] yetişilmiş olan: (Mgh, Msb:) [müennesi olarak] **ذَكِيَّةٌ** [**ذَبِيحَةٌ** gibi] nadirdir. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, **جِلْدٌ ذَكِىٌّ** (mecaz:) Yukarıda zikredilen tarz üzere boğazlanmış bir hayvandan yüzülmüş deri. (Mgh.)

**ذَاكٍ**
**ذَاكٍ** ذ : Bir önceki paragrafa bak.

**مُذْكٍ**
**مُذْكٍ** ذ ; ve müennesi, **مُذْكِيَةٌ**: Bir sonraki paragrafa bak, üç yerde.

**مُذَكٍّ**
**مُذَكٍّ** ذ , bir adama uygulanınca, (TA,) Yaşlı, yahut yaşça ilerlemiş, ve iri cüsseli, yahut şişman: (K, TA:) [yahut tam büyümüş, yahut tam yaşta: **ذَكَآءٌ**’ya bak:] yahut yaşlı bir adam; fakat yalnız çok tecrübeli ve terbiye görmüş olan: (Er-Râghib, TA:) ve ISd’ye göre, yaşlı, yahut yaşça ilerlemiş her şey [yani her hayvan]; bazılarınca özellikle tek tırnaklı hayvana uygulanır; ve **قُرُوح**’tan [yahut diş değiştirmenin bitmesinden] sonra bir yıl geçmiş olan demektir: (TA:) yahut **مَذَاكٍ**, (S, K, TA,) bunun çoğuludur, (S, TA,) [(müennesin çoğulu **مُذَكِّيَاتٌ** olduğu gibi) ve ayrıca onun eşanlamlısı ↓ **مُذْكٍ**’ün de çoğuludur,] atlara uygulanınca, (S, K, TA,) asil soydan, yaşça ilerlemiş, (TA,) **قُرُوح**’larından sonra bir yıl, yahut iki yıl geçmiş olanlar demektir: (S, K, TA:) tekili, deveye uygulanan **مُخْلِفٌ** gibidir: (S, TA:) yahut **مُذَكٍّ**, tam yaşta ve tam kuvvette bir at demektir; bunun gibi ↓ **مُذْكٍ**: (Ham p. 217:) yahut koşusu tükenen (يَذْهِبُ) ve [sonra, fakat gücünü tüketmeden önce değil,] duran bir at. (TA.) Bir darb-ı meselde şöyle denir: **جَرْىُ المُذَكِّيَاتُ غِلَابٌ** [Tam yaşa ve kuvvete erişmiş atların koşusu, üstünlük için çekişmedir]: (Meyd, ve S’nin bazı nüshalarında böyle:) bu, bu durumda atın, onunla birlikte koşanla üstünlük için çekişmesi anlamına gelebilir; yahut onun ikinci koşusunun daima birincisinden fazla, üçüncüsünün de ikincisinden fazla olması anlamına: (Meyd:) yahut bazılarınca **غِلَآءٌ** diye rivayet edilir; (Meyd, ve S’nin bu maddesindeki diğer nüshalarda, ve S ile K’da غلو maddesinde;) anlamı: böyle atların koşusu birkaç ok atımı mesafedir: (Meyd, ve S ile K’da غلو maddesinde:) bu, akranlarıyla fazilet yarışlarına giren diye nitelenen kimseye uygulanır. (Meyd.) ― -b2- [Bundan dolayı,] ↓ **سَحَابَةٌ مُذْكِيَةٌ**, (K,) yahut Tekmileh’te olduğu üzere, **مُذَكِّيَةٌ**, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) Defalarca yağmur yağdırmış bir bulut. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَكَا
ذَكَا U ( n. ac. ذَكًا [ 4A ] ,  ذَكَآء [ 22A ] ,

ذُكُوّ
ذُكُوّ [ 27 ] ),
a.  Blazed, flamed up.

b.  ( n. ac. ذَكًا [ 4A ] ,  ذَكَاة [ ذَكَو 4tA ]), Cut the throat of, slaughtered ( animal ).

c.  see infra.

##### Türkçe

ذَكَا
ذَكَا U (mast. **ذَكًا** [4A], **ذَكَآء** [22A],

ذُكُوّ
ذُكُوّ [27]),
a. Alevlendi, parladı.

b. (mast. **ذَكًا** [4A], **ذَكَاة** [**ذَكَو** 4tA]), boğazını kesti, kesti (hayvanı).

c. Aşağıya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ذكو
ذَكَا - يَذْكُو - ذَكَّى - يُذَّكِّي
ذَكَا - يَذْكُوْ + الكائن أو الشيء: يتصف بأنه " ذَكِيّ ": يكون تام صفات الطيب والحسن والجود والقبول، بالطعم أو الرائحة أو المنظر أو البناء والتركيب
ذَكَّى - يُذَّكِّي: على وزن " فَعَّلَ " من " ذَكَا - يَذْكُو ": جعله " يَذْكُو " على وجه التكرار والشدة: جعله يطيب ويحسن بشكل أكيد وتام
﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم﴾: إلا ما جعلتموه " يذكو": يصير تام صفات الطيب والجودة: وذلك مثلاً باستبعاد القذر منه وتطهيره بالماء والنار
ذَكِيّ: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " ذَكَا - يَذْكُو ": من تغلب فيه صفات الحسن والجود والقبول، سواء في الهيئة أو الطعم أو الفكر أو الحكم
ذَكَاء: على وزن فـَعال" اسم فعل مبالغة من " ذَكَا - يَذْكُو ": الجود والحسن والطيب، وخاصة في التفكير والحكم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الجودة والقيمة والقبول بتقدير"، وهي:
ذَهِبَ - يَذْهَبُ، حَرَّ - يَحُرُّ، طَابَ - يَطِيْبُ، تَقُنَ - يَتْقُنُ، جَادَ - يَجُوْدُ، ذَكَا - يَذْكُوْ
يفرق لفظاً:
زَكَا - يَزْكُو + الكائن: يصبح نقياً طاهراً صافياً خالياً من الشوائب والأمراض والشذوذات
ذَكَا - يَذْكُوْ + الكائن أو الشيء: يتصف بأنه " ذَكِيّ ": يكون تام صفات الطيب والحسن والجود والقبول، بالطعم أو الرائحة أو المنظر أو البناء والتركيب
ذَكَّى - ذَكَّيتم
 ﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)﴾ المائدة
جاء في التفسير: الذكاة: الذبح،  الذكاة: التمام،  الذكاء: حدة القلب - سرعة الفطنة، أذكى النار أو الحرب: أوقدها، أذكيت الذبيحة: جعلتها طيبة، ومنها الرائحة الذكية: الطيب
مختار الصحاح
● [ذكا] ذ ك ا: الذَّكَاءُ ممدود حدة القلب وقد ذَكِيَ الرجل بالكسر ذَكَاءً فهو ذَكِيٌّ على فعيل و التَّذْكِيةُ الذبح و تَذْكِيَةُ النار رفعها و ذَكَتِ النار تذكو ذَكّا مقصور اشتعلت و أذْكَاهَا غيرها
معجم الفرائد القرآنية:
ذ ك و
"ذَكَّيْتُمْ " في قوله تعالى " وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلاّ مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلى النُّصُب " (3) المائدة .
الذكاة لغةً: حدةٌ في الشيء ونفاذ، واصطلاحاً، الذبح الشرعي، أو ما يلحق به شرعاً، بحيث يحل أكل الحيوان المذكّى .
الراغب
ذكا
- ذكت النار تذكو: اتقدت وأضاءت، وذكيتها تذكية. وذكاء اسم للشمس، وابن ذكاء للصبح، وذلك أنه تارة يتصور الصبح ابنا للشمس، وتارة حاجبا لها فقيل: حاجب الشمس، وعبر عن سرعة الإدراك وحدة الفهم بالذكاء، كقولهم: فلان هو شعلة نار. وذكيت الشاة: ذبحتها. وحقيقة التذكية: إخراج الحرارة الغريزية، لكن خص في الشرع بإبطال الحياة على وجه دون وجه، ويدل على هذا الاشتقاق قولهم في الميت: خامد وهامد، وفي النار الهامدة: ميتة. وذكى الرجل، إذا أسن (قال ابن منظور: وذكى الرجل: أسن وبدن، والمذكي: المسن من كل شيء. اللسان (ذكا) )، وحظي بالذكاء لكثرة رياضته وتجاربه، وبحسب هذا الاشتقاق لا يسمى الشيخ مذكيا إلا إذا كان ذا تجارب ورياضات. ولما كانت التجارب والرياضات قلما توجد إلا في الشيوخ لطول عمرهم استعمل الذكاء فيهم، واستعمل في العتاق من الخيل المسان، وعلى هذا قولهم: جري المذكيات غلاب (هذا مثل: أي: جري المسان القرح من الخيل أن تغالب الجري غلابا. انظر: اللسان (ذكا) ؛ والمجمل 2/358.
وقال الميداني: يضرب لمن يوصف بالتبريز على أقرانه في حلبة الفضل، انظر: مجمع الأمثال 1/158. أي: أن المذكي يغالب مجاريه فيغلبه لقوته؛ وانظر الأمثال ص 91).
ملخص اللسان
1.    ذَكَتِ النارُ تَذْكو ذُكُوّاً وذكاً، مقصور، واسْتَذْكَتْ، كُلُّه: اشْتَدَّ لهَبُها واشْتَعلت، ونارٌ ذكِيَّةٌ على النَّسب؛
2.     وأَذْكاها وذَكَّاها: رَفَعها وأَلقى عليها ما تَذْكُو به. والذُّكْوَة والذُّكْيَة ما ذَكَّاها به من حَطَب أَو بَعَر
3.     والذُّكْوة والذَّكا: الجمرة المُلْتهبة.
4.     وأَذْكَيْتُ الحَرْبَ إذا أَوْقَدْتها
5.     ذكر النار: قَشَبَني ريحُها وأَحْرَقَني ذَكاؤها؛ الذَّكاءُ: شدةُ وهَجِ النارِ؛ يقال: ذَكَّيْتُ النارَ إذا أَتْمَمْتَ إشْعالَها ورفَعْتها،
6.     وكذلك قوله تعالى: إلاَّ ما ذكَّيْتُم؛ ذبْحُهُ على التَّمام. والذَّكا: تمامُ إيقادِ النارِ،
7.     والذَّكاءُ، ممدودٌ: حِدَّةُ الفؤاد. والذَّكاءُ: سُرْعة الفِطْنَة. الليث: الذَّكاءُ من قولك قلبٌ ذَكِيٌّ وصَبِيٌّ ذكِيٌّ إذا كان سريعَ الفِطْنَةِ، وقد ذكِيَ، بالكسر، يَذْكى ذَكاً. ويقال: ذَكا يَذْكُو ذَكاءً، وذكُوَ فهو ذكِيٌّ. ويقال: ذكُوَ قَلْبُه يَذْكُو إذا حَيَّ بَعْدَ بَلادَةٍ، فهو ذكِيٌّ على فَعِيلٍ، وقد يُسْتَعْمل ذلك في البَعِير.
8.     وذَكا الريحِ: شِدَّتها من طِيبٍ أَو نَتْنٍ. ومِسْكٌ ذكِيٌّ وذاكٍ: ساطِعُ الرائِحَةِ،
9.     المِسْكُ والعَنْبَر يُؤنَّثان ويُذَكَّران. قال ابن بري: وتقول هو ذكِيٌّ   الرائِحة وذاكِي الرائِحَة؛
10.                        والذَّكاءُ: السِّنُّ.وذكَّى الرجلُ: أَسَنَّ وبَدُنَ.
11.                        والذَّكاءُ في الفَهْمِ: أَن يكون فَهْماً تامّاً سريع القَبُولِ.
12.                        في ذَكاءِ الفَهْمِ والذَّبْحِ: إنه التَّمامُ، وإنّهما ممدودانِ.
13.                        والتَّذْكِية والذَّبْحُ. والذَّكاءُ والذَّكاةُ: الذَّبْحُ؛
14.                        ذَكاةُ الجِنين ذَكاةُ أُمِّهِ أَي إذا ذُبْحتِ الأُمُّ   ذُبح الجنينُ. التَّذْكِيَةُ الذَّبْحُ والنَّحْرُ؛ يقال: ذَكَّيْت الشَّاةَ تَذْكِيَة، والاسم الذَّكاةُ، والمَذْبوحُ ذَكيٌّ، وقوله تعالى: وما أَكَلَ السَّبُعُ إلاَّ ما ذكَّيْتُمْ؛ قال أَبو إسحق: معناهُ إلاَّما أَدْرَكْتُمْ ذَكاتَه من هذه التي وصفنا. وكلُّ ذَبْحٍ ذَكاةً. ومعنى التَّذْكِية: أَنْ تُدْرِكَها وفيها بَقِيَّة تَشْخُب مَعَها الأَوْداج وتَضْطَرِبُ اضْطرابَ المَذْبوح الذي أُدْرِكَتْ ذَكاتُه،
15.                       كُلْ ما أَمْسَكَتْ عَلَيْك كلابُكَ ذَكيٌّ وغيرُ ذَكيٍّ؛ أَراد بالذَّكيِّ ما أُمْسِكَ عليه فأَدْرَكَه قبلَ زُهُوقِ رُوحه فذَكَّاه في الحَلْقِ واللَّبَّةِ،
16.                       وأَصل الذكاة في اللغة كُلِّها إتْمامُ الشيء، فمن ذلك الذَّكاءُ في السِّنِّ والفَهْمِ وهو تمام السنِّ
لسان العرب
● -    ذكا: ذَكَتِ   النارُ تَذْكو ذُكُوّاً وذكاً، مقصور، واسْتَذْكَتْ، كُلُّه: اشْتَدَّ   لهَبُها واشْتَعلت، ونارٌ ذكِيَّةٌ على النَّسب؛ أَنشد ابن الأَعرابي:   يَنْفَحْنَ منه لهَباً مَنْفُوحَا   لَمْعاً يُرى، لا ذَكِياً مَقْدُوحا   وأَراد يَنْفُخْنَ منه لهباً مَنْفُوخاً، فأَبدل الحاء مكان الخاء   ليوافق رَوِيّ هذا الرجز كله لأَن هذا الرجز حائي؛ ومثله قول رؤبة:   غَمْرُ الأَجارِيِّ كَرِيمُ السِّنْحِ،   أَبلَجُ لم يُولَدْ بنَجْم الشُّحَّ   يريد: كريم السِّنْخِ. وأَذْكاها وذَكَّاها: رَفَعها وأَلقى عليها ما   تَذْكُو به. والذُّكْوَة والذُّكْيَة   (* قوله «والذكوة والذكية» وكلاهما   ضبط في الأصل والمحكم والتهذيب والتكملة بضم الذال، وكذلك الذكوة الجمرة،   وضبطت في القاموس بالفتح): ما ذَكَّاها به من حَطَب أَو بَعَر، الأَخيرة   من باب جَبَوتُ الخَراج جِبايةً. والذُّكْوة والذَّكا: الجمرة المُلْتهبة.   وأَذْكَيْتُ الحَرْبَ إذا أَوْقَدْتها؛ وأَنشد:   إنَّا إذا مُذْكي الحُروب أَرَّجا   وتَذْكِيَةُ النار: رَفْعُها. وفي حديث ذكر النار: قَشَبَني ريحُها   وأَحْرَقَني ذَكاؤها؛ الذَّكاءُ: شدةُ وهَجِ النارِ؛ يقال: ذَكَّيْتُ النارَ   إذا أَتْمَمْتَ إشْعالَها ورفَعْتها، وكذلك قوله تعالى: إلاَّ ما   ذكَّيْتُم؛ ذبْحُهُ على التَّمام. والذَّكا: تمامُ إيقادِ النارِ، مقصورٌ يكتب   بالأَلف؛ وأَنشد:   ويُضْرِم في القَلْبِ اضْطِراماً، كأَنه   ذَكا النارِ تُرْفِيهِ الرِّياحُ النَّوافحُ   وذُكاءُ، بالضم: اسمُ الشمس، معرفة لا يَنْصَرِف ولا تدْخُلها الأَلِفُ   واللام، تقول: هذه ذُكاءُ طالِعةً، وهي مُشْتَقَّة من ذَكَتِ النارُ   تَذْكُو، ويقال للصُّبْح ابنُ ذكاء لأَنه من ضَوْئها؛ وأَنشد:   فَوَرَدَتْ قبل انبِلاج الفجرِ،   وابنُ ذُكاءَ كامِنٌ في كَفْرِ   وقال ثعلبة بن صُعَير المازنيّ يصف ظَلِيماً ونَعامة:   فتذَكَّرا ثَقَلاَ رَثِيداً، بَعْدَما   أَلْقَتْ ذُكاءُ يمينَها في كافِرِ   والذَّكاءُ، ممدودٌ: حِدَّةُ الفؤاد. والذَّكاءُ: سُرْعة الفِطْنَة.   الليث: الذَّكاءُ من قولك قلبٌ ذَكِيٌّ وصَبِيٌّ   ذكِيٌّ إذا كان سريعَ الفِطْنَةِ، وقد ذكِيَ، بالكسر، يَذْكى ذَكاً.   ويقال: ذَكا يَذْكُو ذَكاءً، وذكُوَ فهو ذكِيٌّ. ويقال: ذكُوَ قَلْبُه   يَذْكُو إذا حَيَّ بَعْدَ بَلادَةٍ، فهو ذكِيٌّ   على فَعِيلٍ، وقد يُسْتَعْمل ذلك في البَعِير. وذَكا الريحِ: شِدَّتها   من طِيبٍ أَو نَتْنٍ. ومِسْكٌ ذكِيٌّ وذاكٍ: ساطِعُ الرائِحَةِ، وهو منه.   ومِسْكٌ ذكيٌّ   وذكِيَّة، فمن أَنَّث ذهب به إلى الرائْحة؛ وقال أَبو هَفَّانَ:   المِسْكُ والعَنْبَر يُؤنَّثان ويُذَكَّران. قال ابن بري: وتقول هو ذكِيٌّ   الرائِحة وذاكِي الرائِحَة؛ قال قيس بن الخطيم:   كأَنَّ القَرَنْفُل والزَّنْجَبِيل   وذاكِي العَبِيرِ بِجِلْبابِها   والذَّكاءُ: السِّنُّ. وقال الحَجَّاج: فُرِرتُ عن ذكاء. وبَلَغَت   الدَّابَّةُ الذَّكاءَ أَي السَّنَّ. وذكَّى الرجلُ: أَسَنَّ وبَدُنَ.   والمُذَكِّي أَيضاً: المُسِنُّ من كلِّ شيء، وخص بعضُهم به ذواتِ الحافِرِ، وهو   أنْ يُجاوِزَ القُرُوحَ بسَنَةٍ. والمَذاكي: الخيلُ التي أَتى عليها بعدَ   قُروحها سنَةٌ   أَو سَنَتان، الواحد مُذَكٍّ مثل المُخْلِفِ من الإبل. والمُذَكِّي   أَيضاً من الخَيْلِ: الذي يَذْهَب حُضْرُه ويَنْقَطِعُ. وفي المثل: جَرْيُ   المُذَكِّياتِ غِلابٌ أَي جَرْيُ المَسانِّ القُرَّحِ من الخيل أَن   تُغالِبَ الجَرْيَ غِلاباً، وتأويلُ تمَام السِّنِّ النهايةُ في الشّباب، فإذا   نقَص عن ذلك أَو زاد فلا يقال له الذكاءُ.   والذَّكاءُ في الفَهْمِ: أَن يكون فَهْماً تامّاً سريع القَبُولِ. ابن   الأَنباري في ذَكاءِ الفَهْمِ والذَّبْحِ: إنه التَّمامُ، وإنّهما   ممدودانِ. والتَّذْكِية والذَّبْحُ. والذَّكاءُ والذَّكاةُ: الذَّبْحُ؛ عن ثعلب.   والعرب تقول: ذَكاةُ الجِنين ذَكاةُ أُمِّهِ أَي إذا ذُبْحتِ الأُمُّ   ذُبح الجنينُ. وفي الحديث: ذَكاةُ الجنين ذكاةُ أُمِّه. ابن الأَثير:   التَّذْكِيَةُ الذَّبْحُ والنَّحْرُ؛ يقال: ذَكَّيْت الشَّاةَ تَذْكِيَة،   والاسم الذَّكاةُ، والمَذْبوحُ ذَكيٌّ، ويروى هذا الحديث بالرفْع والنَّصب،   فمن رَفَع جَعَلَه خبرَ المبتدأ الذي هو ذكاةُ الجنين، فتكون ذكاةُ   الأُمِّ هي ذكاةَ الجنين فلا يَحتاجُ إلى ذَبْحٍ مُسْتَأنَفٍ، ومن نَصَب كان   التقدير ذَكاةُ الجِنينِ كذَكاة أُمِّه، فلما حُذِفَ الجارُّ نُصِب، أَو   على تَقْديرِ يُذَكَّى مثل ذكاةِ أُمِّه، فحَذَفَ المَصْدرَ وصِفَتَه   وأَقام المضاف إليه مُقامه، فلا بدَّ عنده من ذبح الجنِين إذا خرج حَيّاً،   ومنهم من يَرْويه بنصب الذّكاتَيْن أَي ذَكُّوا الجنينَ ذكاةَ أُمِّه. ابن   سيده: وذَكاءُ الحيوان ذبْحُه؛ ومنه قوله:   يُذَكِّيها الأَسَلْ   وقوله تعالى: وما أَكَلَ السَّبُعُ إلاَّ ما ذكَّيْتُمْ؛ قال أَبو إسحق:   معناهُ إلاَّما أَدْرَكْتُمْ ذَكاتَه من هذه التي وصفنا. وكلُّ ذَبْحٍ   ذَكاةً. ومعنى التَّذْكِية: أَنْ تُدْرِكَها وفيها بَقِيَّة تَشْخُب   مَعَها الأَوْداج وتَضْطَرِبُ اضْطرابَ المَذْبوح الذي أُدْرِكَتْ ذَكاتُه،   وأَهل العلم يقولون: إن أَخْرَجَ السبُعُ الحِشْوَةَ أَو قَطَع الجَوْفَ   قَطْعاً تخرج معه الحِشْوة فلا ذَكاةَ لذلك، وتأْويلُه أَن يصير في حالة ما   لا يُؤثَِّرُ في حياته الذَّبْحُ. وفي حديث الصيد: كُلْ ما أَمْسَكَتْ   عَلَيْك كلابُكَ ذَكيٌّ وغيرُ ذَكيٍّ؛ أَراد بالذَّكيِّ ما أُمْسِكَ   عليه فأَدْرَكَه قبلَ زُهُوقِ رُوحه فذَكَّاه في الحَلْقِ واللَّبَّةِ،   وأَراد بغير الذَّكيِّ ما زَهَقَتْ روحُه قبل أَن يُدْركَه فيُذَكِّيَهُ   ممَّا جَرَحَه الكلبُ بسِنِّه أَو ظفْرِه. وفي حديث محمد بن علي: ذَكاةُ   الأَرض يُبْسُها؛ يريد طَهارَتَها من النَّجاسَةِ، جَعَلَ يُبْسَها من   النجاسة الرَّطْبة في التَّطْهِير بمَنْزِلة تَذْكِيَةِ الشاةِ في الإحْلالِ   لأَن الذبح يطهرها ويحلِّل أَكْلَها. وأَصل الذكاة في اللغة كُلِّها   إتْمامُ الشيء، فمن ذلك الذَّكاءُ في السِّنِّ والفَهْمِ وهو تمام السنِّ. قال:   وقال الخليل الذَّكاءُ في السنِّ أَن يأْتي على قُرُوحه سَنَةٌ   وذلك تمامُ اسْتِتْمامِ القُوَّة؛ قال زهير:   يُفَضّلُه، إذا اجْتَهِدُوا عليْهِ،   تمامُ السِّنِّ منه والذَّكاءُ   وجَدْيٌ ذَكيٌّ: ذَبيْحٌ؛ قال ابن سيده: وهذه الكلمة واويَّة، وأَما ذ ك   ي فعدم، وقد ذَكَرْتُ أَن الذَّكِيَّة نادرٌ.   وأَذْكَيْتُ عليه العُيونَ إذا أَرْسَلْتَ عليه الطَّلائع؛ قال أَبو   خِراشٍ الهُذلي:   وظَلَّ لنا يَومٌ، كأَنَّ أُوارَهُ   ذَكا النَّارِ من نَجْمِ الفُرُوعِ طَويلُ   الفُروعُ، بعين مهملة: فُروعُ الجوزاء، وهي أَشدُّ ما يكون من الحرّ.   وذَكْوانُ: قبيلةٌ   من سُلَيْم. والذَّكاوِينُ: صِغارُ السَّرْح، واحِدَتُها ذَكْوانَةٌ.   ابن الأَعرابي: الذَّكْوان شجر، الواحدةُ ذَكْوانَةٌ. ومَذاكي السَّحابِ:   التي مَطَرَتْ مَرَّة بعد أُخرى، الواحدة مُذْكِيَة؛ قال الراعي:   وتَرْعى القَرارَ الجَوْ، حيثُ تَجاوَبَتْ   مَذاكٍ وأَبْكارٌ، من المُزْنِ، دُلَّحُ   وذَكْوانُ: اسْمٌ. وذَكْوةُ: قَرْيةٌ؛ قال الراعي:   يَبِتْنَ سجُوداً من نَهِيتِ مُصَدَّرٍ   بذَكْوَةَ، إطْراقَ الظِّباءِ من الوَبلِ   وقيل: هي مأسَدة في ديار قَيْسٍ.
مقاييس اللغة:
(ذكا)  الذال والكاف والحرف المعتلّ أصلٌ واحد مطّردٌ منقاس يدلُّ على حِدَّةٍ [في] الشَّيء ونفاذٍ. يقال للشَّمس "ذُكاءُ" لأنَّها تذكو كما تذكو النّار. والصُّبح: ابنُ ذُكاءَ، لأنّه من ضوئها.
ومن الباب ذكَّيتُ الذَبيحة أُذكّيها، وذكّيت النّار أذكّيها، وذَكَوْتُهَا أذْكُوها. والفَرَس المُذكِّي: الذي يأتي عليه بعد القُروح سنة؛ يقال ذكّى يُذَكِّي. والعرب تقول: "جَرْيُ المذَكِّيِاتِ غِلابٌ"، وغِلاءٌ أيضاً. والذّكاء: ذكاء القلب([1]). قال الشاعر([2]):
يفضّله إذا اجْتَهَدَا عَلَيْهِ *** تمامُ السِّنِّ منه والذّكاءُ([3])
والذّكاء: سُرعة الفِطنة، والفعل منه ذَكِيَ يَذْكَى([4]). ويقال في الحرب والنّار: أَذكَيت أيضاً. والشَّيء الذي تُذْكَى به ذُكْوةٌ.
القاموس المحيط:
و ذَكَتِ النارُ ذُكُوًّا وذَكاً وذَكاءً، بالمَدِّ عن الزمخشريِّ، واسْتَذْكَتْ اشْتَدَّ لَهَبُها، وهي ذَكِيَّةٌ.
وذَكَّاها وأذْكاها: أوْقَدَها. والذَّكْوَةُ: ما ذَكَّاها به، كالذَّكْيَةِ، والجَمْرَةُ المُلْتَهِبَةُ، كالذَّكا.
والذَّكاءُ: سُرْعَةُ الفِطْنَةِ. ذَكِيَ، كَرَضِيَ وسَعَى وكَرُمَ، فهو ذَكِيٌّ، والسِّنُّ من العُمُرِ، وبالضم غيرَ مَصْروفةٍ: الشمسُ. وابنُ ذُكاءَ، بالمَدِّ: الصُّبْحُ. والتَّذْكِيَةُ: الذَّبْحُ، كالذَّكا والذَّكاةِ، وكغَنِيٍّ: الذَّبيحُ.
وذَكَّى تَذْكِيَةً: أسَنَّ، وبَدُنَ، والمَذاكِي من الخَيْلِ: التي أتَى عليها بعدَ قُروحِها سَنَةٌ أو سَنَتَانِ.
ومِسْكٌ ذَكِيٌّ وذاكٍ وذَكِيَّةٌ: ساطِعٌ رِيحُه. وسَحابةٌ مُذْكِيَةٌ، كمُحْسِنَةٍ: مَطَرَتْ مَرَّةً بعد مرةٍ.
والذَّكاوِينُ: صِغارُ السَّرْحِ، جمعُ ذَكْوانةٍ. وابنُ ذَكْوانَ: راوِي ابنِ عامِرٍ. وذَكْوَةُ: مَأْسَدَةٌ.
تاج العروس:
( ذكت النار ) تذكر ( ذكوا ) كعلو كما في المحكم ( وذكا ) بالقصر وعليه اقتصر الجوهرى ( وذكاء بالمد ) وهذه ( عن الزمخشري ) وحده ودليله الحديث في ذكر النار قشبنى ريها وأحرفني ذكاؤها ( واستدكت ) عن ابن سيده ( اشتد لهبها ) وفى الصحاح اشتعلت ( وهى ذكية ) بالتخفيف على النسب وأنشد ابن سيده ينفحن منه لهبا منفوحا * لمعايرى لا دكا مقدوحا ( وذكاها ) تذكية ( وأذكاها أوقدها ) وفى المحكم ألقى عليها ما تذكو به وفى التهذيب والصحاح ذكيتها رفعتها وفى المصباح أتمت وقودها ( والذكوة ) بالضم ( ما ذكاها به ) في التهذيب ما يلقى عليها من حطب أو بعرو اي لاق المصنف يقتضى أنه بالفتح وليس كذلك ( كالذكية ) وهذه أيضا بالضم قال اب سيده الاخيرة من باب جبوت الخراج جباية ( و ) الذكوة أيضا ( الجمرة الملتهيية كالذكا ) مقصورا عن ابن دريد قال أبو خراش وظل لنا يوم كان أوار * ذكا النار من نجم الفروغ ي ويل وفى المحكم كالذكاة ( والذكاء ) كسحاب ( سرعة الفطنة ) وفى الصحاح حدة الفؤاد زاد غيره بسرعة ادراكه وفي نته وفى المصباح سرعة الفهم وقال الراغب غير عن سرعة الادراك وحدة الفهم بالذكاء وذلك كقولهم فلان شعلة نار وقال العضد الذكاء سرعة افتراح النتائج وقال الشاعر لو لم يحل ماء الندى * فيه لاحرقه ذكاؤه وقد ( ذكى كرضى وسعى وكرم ) الثلاثة عن ابن سيده واقتصر الجوهرى كغيره على الاول يذكى ويذكو ذكاء ( فهو ذكى ) على فعيل وقد يستعمل في البعير والجمع الذكياء ( و ) الذكاء ( السن من العمر ) ومنه قول العجاج فررت عن ذكاء وبلغت الدابة الذكاء أي السن كما في الصحاح وقال المبرد في الكامل الذكاء تمام السن وقال الازهرى أصل الذكاء في اللغة كلها تمام الشئ فمنه الذكاء في السن والقهم وهو تمام السن وقال الخليل الذكاء في السن ان ياتي عليه قروحه سنة وذلك تمام استتمام القوة قال زهير نفضله إذا اجتهدوا عليه * تمام السن منه والذكاء ( و ) ذكاء ( بالضم غير مصروفة الشمس ) معرفة لا تدخلها الالف واللام تقول هذه ذكاء ي طالعة مشتقة من ذكت النار تذكو قال ثعلبة بن صعير يصف ظليما فتذكرا ثقلا رثيدا بعد ما * ألقت ذكاء يمينها في كافر ( وابن ذكاء بالمد ) أي مع الضم ( الصبح ) قال الراغب وذلك انه تارة بتصور الصبح ابنا للشمس وتارة حاجبا لها فقيل حاجب الشمس وفى الصحاح والتهذيب يقال للصبح ابن ذكاء لانه من ضوئها قال حميد فوردت قبل انبلاج الفجر * وابن ذكاء كامن في كفر ( والتذكية الذبح ) قال الراغب حقيقة التذكية اخراج الحرارة الغريزية لكن خص في الشرع بابطال الحياة على وجه دون وجه ويدل على هذا الاشتقاق قولهم في الميت خامد وهامد وفي النار الهامدة ميتة ( كالذكا والذكاة ) ويقال هما اسمان والعرب تقول ذكاة الجنن ذكاة أمه أي إذا ذبحت ذبح وفى المصباح أي ذكاة الجنين هي ذكاة أمه فحف المبتدأ الثاني ايجاز الفهم المعنى وقال المطرزى النصب في قوله ذكاة أم خطا وفى التهذيب ومعنى التذكية ان يدركها وفيها بقية نشخب معها الاوداج وتضطرب اضطراب المذبوح الذى أدرك ذكاته قال وأهل العلم يقولون ان أخرج السبع الحشوة أو قطع الجوف فخرجت فلا ذكاة لذلك وتاويله أن يصير في حالة ما لا يؤثر في حياته الذبح ( وكغني الذبيح ) يقال جدى ذكى قال ابن سيده وانما أثبت هذه الكلمات في الواو وان كان لفظها الياء لانا وجدنا ذلك وعلى ما انتظمه هذا الباب واما ذلك ى فعدم وقد ذكرت ان الذكية نادر ( و ) قال ( ذكى ) الرجل ( تذكية ) أي ( أسن وبدن ) فهو مذك قال ابن سيده والمذكى أيضا المسن من كل شئ وخص بعضهم ذات الحافر وقيل هو ان يجاوز القروح بسنة وقال الراغب خص الرجل بالذكاء لكثرة رياضته وتجار به وبحسب هذا الاشتقاق لا يسمى الشيخ مذكيا الا إذا كان ذا تجارب ورياضات ولما كانت التجارب والرياضات قلما توجد الا في الشيوخ لطول عمرهم استعمل الذكاء فيهم
( والمذاكي من الخيل ) العتاق المسان ( التى أتى عليها بعد قروحها سنة أو سنتان ) الواحد مذكى مثل المخلف من الابل ومنه المثل جرى المذكيات غلاب ويروى جرى المذاكى وقيل المذكى من الخيل الذى يذهب حضره وينقطع ( ومسك ذكى وذاك وذكية ساطح ريحه ) وأصل الذكاء في الريح شدتها من طيب أو نتن قال ابن الانباري والمسك والعنبر يذكران ويونثان قاله أبو هفان ( وسحابه مذكية كمعسنة ) وفى التكملة بالتشديد كمحدثة ( مطرت مرة بعد مرة ) أخرى ( والذكاوين صغار السرح جمع ذكوانة كما في المحكم ( وابن ذكوان ) المقرئ ( راوي ابن عامر ) مشهود ( وذكرؤة ماسدة ) في بلاد قيس وفى المحكم قرية * ومما يستدرك عليه أذكيت الحرب أوقدتها وقوله تعالى الا ما ذكيتم معناه ما أدركتم ذكاته وذكوان اسم قبيلة من سليم وأيضا جد أبى بكر محمد بن أحمد بن عبد الرحمن الذكوانى الاصبهاني عن أبى بكر أحمد بن موسى التميمي وأيضا جد أبى جعفر أحمد بن الحسين بن حفص الذكوانى الهمداني ثقة روى عن جده وابن عمه أبو محمد عبد الله بن الحسن بن حفص محدثون وقال ابن الاعرابي الذكوان
شجر الواحدة ذكوانة واستذكى الفحل على الاتن اشتد عليها

_Türkçe çeviri henüz yok_
