# ذلا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذلا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذلا

ابن الأَعرابي: تَذَلَّى فلان إذا تَواضع. قال أَبو منصور: وأَصله تَذَلَّل، فكَثُرَت اللاَّماتُ فقُلِبت أُخْراهُنَّ ياءً كما قالوا تَظَنَّ وأَصله تَظَنَّنَ. واذلوْلى: ذَلَّ وانْقادَ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد لِشُقْرانَ السُّلامِيِّ من قُضاعَة:
ارْكَبْ من الأَمْرِ قَرادِيدَهُ
بالحَزْمِ والقُوَّةِ، أَو صانِعِ
حتى تَرى الأَخْدَعَ مُذْلَوْلِياً،
يَلْتَمِسُ الفَضْلَ إلى الخادَعِ
قَرادِيدُ الأَرضِ: غَلظُها، والمُذْلَوْلي: الذي قد ذلَّ وانْقادَ؛ يقول اخْدَعْه بالحقّ حتى يَذِلَّ ارْكَبْ به الأَمْر الصَّعْبَ. وفي حديث فاطمةَ بنت قيس: ما هو إلا أَنْ سمعتُ قائلاً يقول ماتَ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فاذْلَوْلَيْتُ حتى رأَيتُ وجهَه أَي أَسْرَعْت؛ يقال: اذْلَوْلى الرجلُ إذا أسْرع مخافة أَن يَفُوتَه شيءٌ، قال: وهو ثُلاثيٌّ كُرِّرَتْ عينُه وزيد واواً للمبالغة كاقْلَوْلى واغْدَوْدَنَ. ورجلٌ ذَلَوْلى: مُذْلَوْلٍ. واذلَولى اذْلِيلاءً: انْطَلق في اسْتِخْفاءٍ؛ قال سيبويه: لا يُسْتَعْمَل إلاَّ مَزيداً. واذْلَوْلَيْت اذْلِيلاءً وتَذَعْلَبْتُ تَذَعْلُباً: وهو انْطِلاقٌ في اسْتِخْفاءٍ، والكلمة يائِيَّة لأَنَّ ياءَها لامٌ. واذْلَوْلَيْت إذا انكسر قلْبي. وقال أَبو مالك عمرو بنُ كِرْكرَة: اذْلَوْلى ذَكَرُه إذا قامَ مُسْتَرْخِياً. واذْلَوْلى فذهب إذا وَلَّى مُتَقاذِفاً. ورشاءٌ مُذْلَوْلٍ إذا كان مضطرباً، والله أَعلم.

### Türkçe

İbnü’l-A‘râbî: Falanca **تَذَلَّى** etti; alçakgönüllü oldu(ğu zaman). Ebû Mansûr dedi: Aslı **تَذَلَّل**’dir; böylece **اللام**’lar çoğaldı da onların sonuncusu **ياء**’ya çevrildi; tıpkı onların **تَظَنَّ** dedikleri gibi; aslı **تَظَنَّنَ**’dir. Ve **اذلوْلى**: zelil oldu ve boyun eğdi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Kudâ‘a’dan Şukrân es-Sülâmî’ye ait olarak inşâd etti:

ارْكَبْ من الأَمْرِ قَرادِيدَهُ
بالحَزْمِ والقُوَّةِ، أَو صانِعِ
حتى تَرى الأَخْدَعَ مُذْلَوْلِياً،
يَلْتَمِسُ الفَضْلَ إلى الخادَعِ

Yerin **قَرادِيدُ**’i: onun kalınlığıdır; ve **المُذْلَوْلي**: zelil olmuş ve boyun eğmiş olan kimsedir; (şair) “onu hak ile aldat ki zelil olsun; onunla zor işi üstlen” der. Fâtıma bint Kays hadîsinde: “O, ancak ‘Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, öldü’ diyen birini işittim de **فاذْلَوْلَيْتُ**; nihayet onun yüzünü gördüm”; yani: hızlandım. Denir ki: Adam **اذْلَوْلى** etti; bir şeyin kendisini geçip gitmesinden korkarak hızlandığı zaman. Dedi: O, üç harflidir; **عين**’i tekrarlandı ve mübalağa için bir **واو** artırıldı; **اقْلَوْلى** ve **اغْدَوْدَنَ** gibi. Ve **ذَلَوْلى** bir adam: **مُذْلَوْلٍ** (olan). Ve **اذلَولى** **اذْلِيلاءً**: gizlenerek çıktı/atıldı; Sîbeveyh dedi: Ancak artırılmış olarak kullanılmaz. Ve ben **اذْلَوْلَيْت** **اذْلِيلاءً** ve **تَذَعْلَبْتُ** **تَذَعْلُباً**: o, gizlenerek çıkıp gitmedir; kelime **يائِيَّة**’dir; çünkü onun **ياء**’sı **لام**’dır. Ve **اذْلَوْلَيْت**: kalbim kırıldığı zaman. Ebû Mâlik ‘Amr b. Kirkira dedi: Onun zeker’i **اذْلَوْلى** etti; gevşek olarak kalktığı zaman. Ve **اذْلَوْلى** etti de gitti: savrularak dönüp gittiği zaman. Ve **رشاءٌ مُذْلَوْلٍ**: çalkantılı olduğu zaman. Allah daha iyi bilir.
