# ذلع (ذ-ل-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ل - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والذال مع اللام
عذل ، لذع ، ذعل ، ذلع : مستعملة .
عذل : قال الليث : العَذْل : اللَوْم . وقال غيره : العَذَل مثله . وهو مصدر عَذَل يَعْذِلُ عَذْلاً وعَذَلاً . والعُذَّال جمع العاذل . والعواذل من النساء جمع العاذلة ، ويجوز العاذلات .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : العَذْل : الإحْراق ، فكأن اللائم يُحْرِق بعَذْله قلب المعذول . قال : وقول العرب : هذه أيّامٌ مُعْتَذِلات إذا كانت نهاية في الحر من هذا .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : هذه أيام معتذلات بذال معجمة إذا كانت شديدة الحَرّ .
وأنشد أبو نصر عن الأصمعيّ :
لوَّامة لامت بلومٍ شِهَبِ
قال : الشِهَب أراد : الشهاب ، كأن لومها يحرقه .
وقال ابن الأعرابيّ أيضاً : العُذُل : الأيَّام الحارَّة . قال : وجمع العاذل العِرْقِ عُذُل أيضاً . وفي حديث ابن عبّاس أنه سئل عن المستحاضة ، فقال : ذاك العاذل يغذو .
قال أبو عُبَيد : العاذل : هو اسم العِرْق الذي يسيل منه دم الاستحاضة .
أبو عُبَيد عن الأحمر : عَذَلْنا فلاناً فاعتذل أي لام نَفْسَه وأعْتب .
وقال ابن السكيت : سمعت الكِلابيّ يقول : رَمَى فلان فأخطأ ثم اعتذَل أي رمى ثانية .
وروى أبو العباس عن سَلَمة عن الفرّاء أنه قال : سمعت المفضّل الضّبيّ يقول : كانت
العرب تقول في الجاهلية لشعبان : عاذل ، ولشهر رمضان : ناتق ، ولشوال : وَعِل ، ولذي القَعْدة : وَرْنة ، ولذي الحِجَّة : بُرَك ، ولمحرّم : مؤتمر ، ولصَفَر : ناجر ، ولربيع الأول : خَوّان ، ولربيع الآخِرِ : وَبْصان . ولجمادي الأولى : رُنَى ، وللآخرة : حُنَين ، ولرجب : الأصمّ .
لذع : قال الليث : لَذَع يَلْذَع لَذْعاً . وهي حُرْقة كحُرْقة النار . قال : ولذعتُ فلاناً بلساني . قال : والقَرْحة إذا قيَّحت تلتذع ، والقَيْح يلذعها . قال : والطائر يَلْذَع الجناحَ إذا رفرف ثم حَرّك شيئاً قليلاً جناحيه .
أبو عبيد : اللَوْذَعِيّ : الحَدِيد الفؤادِ . وقال الهذليّ :
فما بالُ أهل الدار لم يتفرّقوا
وقد خَفَّ عنها اللوذعيُّ الحُلاحِلُ
وقيل : هو الحَديد النفْس . ويقال : لَذَع فلان بعيره في فخذه لَذْعة أو لَذْعتين بطَرَف المِيسَم . وجمعها اللَذَعات .
ذعل : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الذَعَل : الإقرار بعد الجحود . قلت : وهذا حرف غريب ما رأيت له ذكراً في الكتب .
ذلع : قال بعض المصحِّفين : الأذلعيّ بالعين الضخم من الأيور الطويلُ . قلت : والصواب : الأذْلغِيّ ، بالغين لا غير .

##### Türkçe

باب العين والذال مع اللام
**عذل** ، **لذع** ، **ذعل** ، **ذلع** : kullanımdadır.

**عذل** : Leys dedi: **العَذْل**: kınamadır. Başkası dedi: **العَذَل** onun gibidir. Ve o, **عَذَل يَعْذِلُ**’ün mastarıdır: **عَذْلاً** ve **عَذَلاً**. **العُذَّال** kınayanın çoğuludur. Kadınlardan **العواذل** ise **العاذلة**’nin çoğuludur; **العاذلات** da caizdir.

Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **العَذْل**: yakmadır; sanki kınayan, kınamasıyla kınananın kalbini yakar. Dedi ki: Arapların sözü: “Bunlar **مُعْتَذِلات** günlerdir” — bu, bundan (yani bu türden) sıcakta son nokta olduğunda (söylenir).

Ebu Ubeyd, Asma‘î’den: “Bunlar **معتذلات** günlerdir” — **ذال** mu‘ceme ile — şiddetli sıcak olduğunda (söylenir).

Ebu Nasr, Asma‘î’den şu beyti rivayet etti:
لوَّامة لامت بلومٍ شِهَبِ

Dedi ki: **الشِهَب** ile muradı: **الشهاب**’dır; sanki onun kınaması onu yakar.

İbnü’l-A‘râbî ayrıca dedi: **العُذُل**: sıcak günlerdir. Dedi ki: **العاذل**’in (yani damar adının) çoğulu **العِرْقِ**: **عُذُل** da (olur). İbn Abbas hadîsinde: kendisine **المستحاضة** hakkında soruldu; dedi ki: “O, **العاذل**’dir; kanar.”

Ebu Ubeyd dedi: **العاذل**: o, **العِرْق**’un adıdır; ondan **دم الاستحاضة** akar.

Ebu Ubeyd, Ahmer’den: “Biz falanı **عَذَلْنا** da o **اعتذل** etti”; yani kendini kınadı ve hoşnutluk (özür/itâbı giderme) istedi.

İbnü’s-Sikkît dedi: Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: “Falan attı da ıskaladı; sonra **اعتذَل** etti”; yani ikinci defa attı.

Ebu’l-Abbas, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti: dedi ki: Mufaddal ed-Dabbî’nin şöyle dediğini işittim: Araplar cahiliyede Şa‘bân için **عاذل** derlerdi; Ramazan ayı için **ناتق**; Şevvâl için **وَعِل**; Zilkade için **وَرْنة**; Zilhicce için **بُرَك**; Muharrem için **مؤتمر**; Safer için **ناجر**; Rebîülevvel için **خَوّان**; Rebîülâhir için **وَبْصان**. Cemâziyelevvel için **رُنَى**; sonrakisi için **حُنَين**; Receb için **الأصمّ**.

**لذع** : Leys dedi: **لَذَع يَلْذَع لَذْعاً**. Ve o, ateşin yakması gibi bir yanmadır. Dedi ki: “Falanı dilimle **لذعتُ**.” Dedi ki: Yara irinlendiğinde **تلتذع**; irin onu **يلذع** eder. Dedi ki: Kuş, kanadı çırptığında sonra iki kanadını azıcık hareket ettirdiğinde kanadı **يَلْذَع** eder.

Ebu Ubeyd: **اللَوْذَعِيّ**: yüreği sert (keskin) olandır. Hüzeylî dedi ki:
فما بالُ أهل الدار لم يتفرّقوا
وقد خَفَّ عنها اللوذعيُّ الحُلاحِلُ

Ve denildi ki: o, nefsi sert olandır. Ve denilir: Falan, devesini uyluğunda, **المِيسَم**’in ucuyla bir **لَذْعة** yahut iki **لَذْعتين** ile **لَذَع** etti. Onun çoğulu **اللَذَعات**’tır.

**ذعل** : Ebu’l-Abbas, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الذَعَل**: inkârdan sonra ikrardır. Dedim ki: Bu garip bir harftir; kitaplarda onun için bir anma görmedim.

**ذلع** : Bazı tashif yapanlar dedi: **الأذلعيّ** — **العين** ile — uzun erkek eşeklerden iri olan (şey)dir. Dedim ki: doğrusu: **الأذْلغِيّ**’dir; yalnız **الغين** iledir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

حكى الأَزهري قال: قال بعض المصحفين الأَذْلَعِيّ، بالعين، الضخْمُ من الأُيُور الطويل، قال: والصواب الأَذْلغيّ، بالغين المعجمة لا غير.

##### Türkçe

الأَزهري hikâye etti, dedi ki: Bazı mushaf tashih edenler **الأَذْلَعِيّ** ( **العين** ile): uzun **الأُيُور**dan iri olan(ıdır), dedi. Ve doğru olan **الأَذْلغيّ**dir; yalnızca **الغين المعجمة** ile, başkası değil.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الأذلعي، أهمله الجوهري. وقال الخارزنجي: هو الضخم من الأيور، الطويل، وليس بتصحيف، نص الخارزنجي في تكملة العين: الأذلعي: وصف للذكر إذا كان فيه شبه ورم. قال: وحكي بالغين معجمة، وبالدال والعين غير معجمتين أيضا. وقال الأزهري: قال بعض المصحفين: الأذلعي، بالعين: الضخم من الأيور الطويل. قال: والصواب الأذلغي، بالغين المعجمة لا غير، وهكذا حكى الصاغاني أيضا بتصحيفه، فقول المصنف: وليس بتصحيف، محل نظر، فإن الخارزنجي ليس بثقة عندهم، وإياه عنى الأزهري بقوله: قال بعض المصحفين. فتأمل.

##### Türkçe

**الأذلعي**: el-Cevherî onu ihmal etti. el-Hârazencî dedi ki: O, **الأيور**’dan iri olan, uzun olandır; ve tashîf değildir. el-Hârazencî, Tekmiletü’l-‘Ayn’da şöyle nas etti: **الأذلعي**: içinde şişlik benzeri bir şey bulunduğu zaman erkeğe bir vasıftır. Dedi ki: **بالغين معجمة** ile de, ve ayrıca **بالدال والعين غير معجمتين** ile de rivayet edildi. el-Ezherî dedi ki: Bazı tashîf yapanlar dedi: **الأذلعي** ( **بالعين** ile): uzun olan **الأيور**’dan iri olandır. Dedi ki: Doğrusu ancak **الأذلغي**’dir, **بالغين المعجمة** ile, başka değil; Sâgânî de onu, kendi tashîfiyle, böyle rivayet etti. Öyleyse musannifin “ve tashîf değildir” sözü, nazar mahallidir; çünkü el-Hârazencî onların yanında güvenilir değildir; el-Ezherî’nin “bazı tashîf yapanlar dedi” sözüyle kastettiği de odur. Öyleyse düşün.
