# ذلق (ذ-ل-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ل - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَلَقُ بالتحريك: القلقُ. وقد ذَلِقَ بالكسر، وأَذْلَقْتُهُ أنا. يقال: أَذْلَقْتُ الضبَّ إذا صببتَ في جُحْرِهِ الماء ليخرج. قال الفراء: الذَلْقُ بالتسكين: مَجرى المِحور في البَكَرة. وذَلْقُ كلِّ شيء أيضاً: حَدُّهُ، وكذلك ذَوْلَقُهُ. وذَوْلَقُ اللسان: طَرَفه، وكذلك ذَوْلَقُ السِنانِ. وذَلِقَ اللسانُ: بالكسر يَذْلَقُ ذَلَقاً، أي ذَرِبَ، وكذلك السِنانُ، فهو ذَلِقٌ وأَذْلَقُ. ويقال أيضاً: ذَلُقَ اللسانُ بالضم ذَلْقاً، فهو ذَليقٌ بيِّن الذَلاقَةِ. وحكى ابنُ الأعرابي: لسانٌ ذَلْقٌ طَلْقٌ، وذَليقٌ طليقٌ، وذُلُقٌ طُلُقٌ، وذُلَقٌ طُلَقٌ. والحروفُ الذُلْقُ: حروف طرفِ اللسانِ والشفةِ، الواحدُ أَذْلَقُ. وهنَّ ستَّة، ثلاة منها ذَوْلَقِيَّةٌ، وهي الراء واللام والنون، وثلاثة شَفَوية وهي الفاء والباء والميم. وإنما سمِّيتْ هذه الحروف ذُلْقاً لأنَّ الذَلاقَةَ في المنطق إنما هي بطرف أَسَلَة اللسان والشفتين، وهما مَدْرَجَتا هذه الحروف الستّة. وخطيبٌ ذَلقٌ وذَليقٌ، والأنثى ذَلِقَةٌ وذَليقَةٌ. وكلُّ محدَّدِ الطرفِ: مُذَلَّقٌ.

##### Türkçe

**الذَلَقُ** (harekeli): kaygı. Ve (fiil) **ذَلِقَ** (kesre ile), ve ben onu **أَذْلَقْتُهُ**. Denir: **أَذْلَقْتُ الضبَّ**; yani onun deliğine suyu döktüğün zaman, çıkması için. el-Ferrâ dedi: **الذَلْقُ** (sükûn ile): makaranın içinde milin geçtiği yer. Ve her şeyin **ذَلْقُ**’u da: onun keskin ucu; yine onun **ذَوْلَقُهُ**’u da (böyledir). Ve dilin **ذَوْلَقُ**’u: onun ucu; yine mızrak ucunun **ذَوْلَقُ**’u da (böyledir). Ve dil **ذَلِقَ**: kesre ile, **يَذْلَقُ** **ذَلَقاً**; yani keskin dilli oldu; yine mızrak ucu da (böyledir); o hâlde o **ذَلِقٌ** ve **أَذْلَقُ**’tur. Ve ayrıca denir: dil **ذَلُقَ** (damme ile) **ذَلْقاً**; o hâlde o **ذَليقٌ**dür, **الذَلاقَةِ**’si apaçık. İbnü’l-A‘râbî nakletti: **لسانٌ ذَلْقٌ طَلْقٌ**; ve **ذَليقٌ طليقٌ**; ve **ذُلُقٌ طُلُقٌ**; ve **ذُلَقٌ طُلَقٌ**. **الحروفُ الذُلْقُ**: dilin ucu ve dudağın harfleri; tekili **أَذْلَقُ**. Ve onlar altıdır; onlardan üçü **ذَوْلَقِيَّةٌ**’dir; onlar **الراء** ve **اللام** ve **النون**’dur; ve üçü dudaksal olup onlar **الفاء** ve **الباء** ve **الميم**’dir. Bu harfler ancak **ذُلْقاً** diye adlandırıldı; çünkü konuşmada **الذَلاقَةَ** ancak dilin sivri ucu ve iki dudak iledir; ve onlar bu altı harfin iki geçit yeridir. Ve bir hatip **ذَلقٌ** ve **ذَليقٌ**; dişisi **ذَلِقَةٌ** ve **ذَليقَةٌ**. Ve ucu sivriltilmiş olan her şey: **مُذَلَّقٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ذ ل
قذل ، ذلق
استعمل من وجوهه : قذل ، ذلق .
ذلق : أبو عبيد عن الفراء : الذَّلْق : مَجرَى المِحْورِ في البَكَرة .
وقال أبو زيد : المذلَّق من اللبن الحلَب يُخلَط بالماء .
وفي حديث ماعز : أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أمر برجمه ، فلما أذلقَتْه الحجارةُ فَرَّ .
وفي حديث عائشة : أنَّها كانت تصوم في السّفر حتى أذلَقَها السَّموم .
قال ابن الأعرابي : أَذلَقها ، أي : أذابها .
وقال في موضع آخر : أذلَقها السَّموم ، أي : أقلقها .
وقال : أذلقه الصَّوم وذلَّقه ، أي : أضعفَه .
وقال شمر : أذلقها السَّموم ، أي : جهدها وأقلقها .
وقال ابن شميل : أذلقها السَّموم : أحرَجها .
قال : وتذليق الضِّباب : توجيه الماء إلى حجرَتها .
وقال الكُمَيت :
مستذلِقٌ حَشرات الإكا
مِ يمنَع مِن ذي الوِجارِ الوِجارا
يَعني الغيثَ أنه يستخرج هَوامّ الآكام .
عمرو عن أبيه قال : الذَّلق : حِدَّة الشيءَ وقد أذلقني السّمومُ ، أي : أذابني وهَزلني .
وقال أبو زيد : أذلقْتُ السراج إذلاقاً ، أي : أضأتُه .
ورُوي أن أيوب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال في مناجاته : ( أذلقَني البَلاءُ فتكلمتُ ) ومعنى الإذلاق أن يبلغ منه الجهد حتى يَقلق ويتضَوَّر .
ويقال : قد أقلقني قولُك وأذلَقني . والضَّب : إذا صُبَّ في جُحره الماءُ أَذلقَه فيخرج منه .
وعدوٌّ ذليق : شديد .
وقال الهذلي :
أوائِلُ بالشَّدِّ الذليق وحَثَّني
لَدَى المَتْنِ مشبوحُ الذراعينِ خَلْجَم
وذلَّقْتُ الفَرَس تذليقاً : إذا ضمَّرْته .
وقال عَدِيّ بن زيد :
فذلَّقْتُه حتّى ترفَّعَ لحمُه
أداوِيه مكْنُوناً وأركبُ وادِعا
أي : ضمَّرتُه حتى ارتفع لحمُه إلى رؤوس العِظام وذهب رَهَله .
وقال الليث : حَدُّ كلُّ شيء : ذَلْقه . وذَلْق اللسانِ : حَدُّ طَرَفِه .
قال : والذَّلْق : تحديدُك إياه ، تقول : ذَلقته وأذلقتُه .
أبو عبيد عن أبي زيد : الذَّليق : الفصيحُ اللسان . ولسانٌ ذَلِق وذَلِيق .
وفي الحديث : ( إذا كان يومُ القيامة جاءت الرّحِمُ فتكلَّمتْ بلسانٍ ذُلَق طُلَق ، يقول : اللهمَّ صِلْ منَ وصَلني ، واقطعْ من قطَعني ) .
أبو عبيدٍ عن الكسائيّ : لسانٌ طُلق ذُلق ، كما جاء في الحديث .
والحروفُ الذُّلْق معروفة : الراء واللام والنون ، سُمِّيتْ ذُلْقاً لأنَّ مخارجَها من طرف اللسان . وذَلْق كلّ شيء وذَوْلَقُه : طَرَفُه .
قذل : قال الليث : القَذَال : مؤخَّر الرأس فوق فأس القَفَا ، والجميع القُذُل ، والعَدَدُ أَقذِلة . والمَقْذول : المشجوج في قَذالِه . وقَذال الفَرَس : مَوضع مُلتقى العِذار مِن فوق القَوْنَس .
وقال زُهير :
ومُلجِمُنا ما إنْ ينالُ قَذالَه
ولا قَدَماه الأرضَ إلا أنامِلهْ
وقال اللحيانيّ : قَذَلْتُ فلاناً أقذِلُه قَذْلاً : إذا تَبِعْتَه ، وقَذَلْتُه أيضاً أقذِلُه : ضربتُ قَذاله ، وهو مؤخَّر رأسه .
ثعلب عن سَلَمة عن الفرَّاء قال : القَذَل والمؤكَف والنطَف والوَجر العَيْب ، يقال : قَذَله يَقْذِله قَذْلاً : إذا عابه .
وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَذال ما دُون القَمَحْدُوَة إلى قُصاص الشَّعر .

##### Türkçe

ق ذ ل
**قذل** , **ذلق**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **قذل** , **ذلق** .

**ذلق** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الذَّلْق**: makaranın içindeki milin geçtiği yerin akacağıdır.
Ebû Zeyd dedi: **المذلَّق** sütten, sağılmış süt olup su ile karıştırılandır.
Mâiz hadîsinde: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) onun recmedilmesini emrettiği, taşlar onu **أذلقَتْه** edince kaçtığı (vardır).
Âişe hadîsinde: onun yolculukta oruç tuttuğu, tâ ki **أذلَقَها** semûm (yakıcı sıcak rüzgâr) edinceye kadar (vardır).
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَذلَقها**; yani: onu eritti.
Başka bir yerde dedi: **أذلَقها السَّموم**; yani: onu tedirgin etti.
Ve dedi: **أذلقه الصَّوم** ve **ذلَّقه**; yani: onu zayıflattı.
Şemmer dedi: **أذلقها السَّموم**; yani: onu yordu ve tedirgin etti.
İbn Şümeyl dedi: **أذلقها السَّموم**: onu sıkıştırdı (daralttı).
Dedi: ve **تذليق الضِّباب**: suyu onun odacığına yöneltmektir.
Kümeyt dedi:
مستذلِقٌ حَشرات الإكا
مِ يمنَع مِن ذي الوِجارِ الوِجارا
Yağmuru kastediyor; şu ki o, tümseklerin haşeratını çıkarır.
Amr, babasından dedi: **الذَّلق**: şeyin keskinliğidir; ve semûm beni **أذلقني** etti; yani: beni eritti ve zayıflattı.
Ebû Zeyd dedi: **أذلقْتُ السراج إذلاقاً**; yani: onu yaktım (aydınlattım).
Ve rivayet olundu ki Eyyûb peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) münâcâtında dedi: ( **أذلقَني البَلاءُ فتكلمتُ** ) ve **الإذلاق**ın mânası: ondan yorgunluğun kendisine ulaşması, tâ ki tedirgin olup kıvranıncaya kadar.
Ve denir: sözün beni tedirgin etti ve beni **أذلَقني** etti. Ve **الضَّب**: inine su döküldüğünde onu **أَذلقَه** eder de ondan çıkar.
**عدوٌّ ذليق**: şiddetli (düşman).
Hüzelî dedi:
أوائِلُ بالشَّدِّ الذليق وحَثَّني
لَدَى المَتْنِ مشبوحُ الذراعينِ خَلْجَم
Ve **ذلَّقْتُ الفَرَس تذليقاً**: onu zayıflatıp incelttiğim zaman.
Adî b. Zeyd dedi:
فذلَّقْتُه حتّى ترفَّعَ لحمُه
أداوِيه مكْنُوناً وأركبُ وادِعا
Yani: onu zayıflatıp incelttim; tâ ki eti kemik başlarına yükseldi ve gevşekliği gitti.
Leys dedi: her şeyin keskinliği: onun **ذَلْقه**’udur. Ve **ذَلْق اللسانِ**: ucunun keskinliğidir.
Dedi: ve **الذَّلْق**: onu keskinleştirmen; **ذَلقته** ve **أذلقتُه** dersin.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الذَّليق**: dili fasih olan. Ve bir dil **ذَلِق** ve **ذَلِيق**.
Hadîste: (Kıyamet günü olunca rahim gelir de **ذُلَق طُلَق** bir dille konuşur; der ki: Allah’ım, beni gözeteni gözet, beni koparanı kopar.)
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: hadîste geldiği üzere **لسانٌ طُلق ذُلق**.
Ve **الحروفُ الذُّلْق** bilinir: **الراء** ve **اللام** ve **النون**; **ذُلْقاً** diye adlandırıldı; çünkü onların mahreçleri dilin ucundandır. Ve her şeyin **ذَلْق**ı ve **ذَوْلَقُه**: onun ucudur.

**قذل** : Leys dedi: **القَذَال**: ensenin baltasının üstünde başın arkasıdır; çoğulu **القُذُل**; sayısı (tekil sayım şekli) **أَقذِلة**. Ve **المَقْذول**: **قَذال**ında yarılmış (başından yaralı) olandır. Ve atın **قَذال**ı: **القَوْنَس**ın üstünden **العِذار**ın birleştiği yerin mevkiidir.
Züheyr dedi:
ومُلجِمُنا ما إنْ ينالُ قَذالَه
ولا قَدَماه الأرضَ إلا أنامِلهْ
Lihyânî dedi: **قَذَلْتُ** falanı **أقذِلُه قَذْلاً**: onu takip ettiğim zaman; ve onu da **قَذَلْتُه** **أقذِلُه**: **قَذال**ına vurdum; o, başının arkasıdır.
Sa‘leme’den, Ferrâ’dan, Sa‘leb dedi: **القَذَل** ve **المؤكَف** ve **النطَف** ve **الوَجر** ayıptır; denir: onu **قَذَله يَقْذِله قَذْلاً**: onu ayıpladığı zaman.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **القَذال**: **القَمَحْدُوَة**dan **قُصاص الشَّعر**a kadar olanın aşağısıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال واللام وما يثلثهما)
(ذلف) الذال واللام والفاء كلمةٌ واحدة لا يُقاس عليها، وهي الذَّلَف: استواءٌ في طرف الأنف ليس بِحَدٍّ غليظٍ، وهو أحسن الأُنوف.‏
(ذلق) الذال واللام والقاف أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حِدّة. فالذَّلْق: طرَف اللِّسان. والذَّلاقة: حِدَّة اللِّسان، وكلُّ محدَّدٍ مذلَّق. وقرن الثور مذلَّق. ويُشتقُّ من ذلك أَذلَقْتُ الضَّبَّ، إذا صَببتَ الماء في جُحره ليخرج. والإذْلاق: سرعة الرَّمْي.‏
ـ

##### Türkçe

(ذal ve lâm ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(ذلف) **الذال** ve **اللام** ve **الفاء** bir tek kelimedir; üzerine kıyas edilmez; o da **الذَّلَف**’tir: burnun ucunda, kalın bir sınır olmaksızın bir düzgünlüktür; ve o, burunların en güzelidir.
(ذلق) **الذال** ve **اللام** ve **القاف** tek bir asıldır; keskinliğe delâlet eder. Şu hâlde **الذَّلْق**: dilin ucudur. **الذَّلاقة**: dilin keskinliğidir; ve her keskinleştirilmiş şey **مذلَّق**tır. Öküzün boynuzu **مذلَّق**tır. Bundan **أَذلَقْتُ الضَّبَّ** türetilir; onun yuvasına su döktüğün zaman, çıkması için. **الإذْلاق**: atmanın süratidir.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ل ق
كأنه ذلق سنان وذولق سنان وهو طرفه‏.‏
وذلقته حدّدته‏.‏
وسنان مذلق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ في لسانه ذلاقة وذلق‏.‏
وقد ذلق لسانه وهو ذليق اللسان وتكلم بلسان طلق ذلق وطلـق ذلـق وطلـق ذلـق‏.‏
وحـروف ذلق وذولقية‏:‏ خارجة من دلق اللسان‏.‏
وعدوّ ذليق‏:‏ شديد‏.‏
قال الهذلي‏:‏ أوائـل بالشـدّ الذليـق وحشّنـي لدى المتن مشبوح الذراعين خلجم طويل‏.‏
وذلقت الفرس‏:‏ ضمرته حتى ألقى فضول لحمه‏.‏
قال عديّ‏:‏ فذلّقتـه حتـى ترفـع لحمه أداويه مكنونـاً وأركـب وادعـاً

##### Türkçe

ذ ل ق
Sanki **ذلق سنان** ve **ذولق سنان**; o, onun ucu(udur).
Ve **ذلقته**: onu sivrilttim.
Ve **سنان مذلق**.
Mecazdan: onun dilinde **ذلاقة** ve **ذلق** (vardır).
Ve muhakkak **ذلق لسانه**; ve o, **ذليق اللسان**dır; ve **لسان طلق ذلق** ile konuştu; ve **طلق ذلق** ve **طلق ذلق** ve **طلق ذلق**.
Ve **حـروف ذلق** ve **ذولقية**: dilin ucundan çıkan (harflerdir).
Ve **عدوّ ذليق**: şiddetli(dir).
Hüzeli dedi ki:
**أوائـل بالشـدّ الذليـق وحشّنـي لدى المتن مشبوح الذراعين خلجم طويل**.
Ve **ذلقت الفرس**: onu zayıflattım; ta ki etinin fazlalıklarını attı.
Adiyy dedi ki:
**فذلّقتـه حتـى ترفـع لحمه أداويه مكنونـاً وأركـب وادعـاً**

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أبو عمرو: الذَّلَقُ حِدَّة الشيء. وحَدُّ كل شيء ذَلْقُه، وذَلْقُ كل شيء حَدُّه. ويقال: شَباً مُذَلَّقٌ أي حادٌّ؛ قال الزَّفَيانُ: والبيض في أيْمانِهم تأَلَّقُ،
وذُيَّل فيها شَباً مُذَلَّقُ
وذَلْقُ السِّنان: حَدُّ طرَفه، والذلْقُ: تَحْديدك إياه. تقول: ذَلَقْته وأذْلقْته. ابن سيده: ذَلْقُ كل شيء وذَلَقُه وذَلْقَتُه حِدَّته، وكذلك ذَوْلَقُه، وقد ذَلَقه ذَلْقاً وأذْلقه وذَلَّقه؛ وقول رؤْبة: حتَّى إذا تَوقَّدَتْ مِن الزَّرَقْ
حَجْرِيَّةٌ كالجَمْرِ من سَنِّ الذَّلَقْ
(* قوله «من سن الذاق» تقدم هذا البيت في مادة حجر بلفظ الدلق بدال مهملة تبعاً للأصل وهو خطأ والصواب ما هنا).
يجوز أن يكون جمع ذالق كرائح وروَح وعازِب وعَزَب، وهو المُحدَّد النصل، ويجوز أن يكون أراد من سَنِّ الذلْق فحرك للضرورة ومثله في الشعر كثير. وذلَقُ اللسان وذَلَقَته: حِدَّته، وذَوْلقُه طرفه. وكلُّ محدَّد الطرَف مُذَلَّق، ذَلُقَ ذلاقةً، فهو ذَلِيق وذَلْق وذُلَق وذُلُق. وذَلِقَ اللسانُ، بالكسر، يَذْلَقُ ذلَقاً أي ذَرِبَ وكذلك السنان، فهو ذَلِقٌ وأذْلَقُ. ويقال أيضاً: ذَلُقَ السنان، بالضم، ذَلْقاً، فهو ذَلِيق بيِّن الذَّلاقة. وفي حديث أُم زَرْع: على حدِّ سِنان مُذلَّقٍ أي مُحَدَّدٍ؛ أرادت أنها معه على حَدِّ السنان المحدَّد فلا تَجد معه قَراراً. وفي حديث جابر: فكسرتُ حجراً وحسَرْتُه فانْذَلَق أي صار له حدّ يَقطَع. ابن الأَعرابي: لِسان ذَلْقٌ طَلْقٌ، وذَلِيقٌ طَلِيق، وذُلُقٌ طُلُقٌ، وذُلَقٌ طُلَقٌ، أربع لغات فيها. والذَّلِيق: الفصيحُ اللسانِ. وفي الحديث: إذا كان يومُ القيامة جاءَت الرَّحِم فتكلمت بلسان ذُلَقٍ طُلَقٍ، تقول: اللهم صِلْ مَن وصَلني واقْطَع مَن قطعني. الكسائي: لسان طُلَقٌ ذُلَقٌ كما جاءَ في الحديث أي فصيح بليغ، ذُلَق على فُعَل بوزن صُرَد؛ ويقال: طُلُقٌ ذُلُقٌ وطَلْق ذَلْق وطِلِيق ذَلِيق، ويراد بالجميع المَضاء والنَّفاذ.
أبو زيد: المُذَلَّق من اللبن الحليبُ يُخلط بالماء. وعَدْوٌ ذَلِيق: شديد. قال الهذلي:
أوائل بالشَّدِّ الذَّليقِ وحَثَّني،
لَدى المتْنِ، مَشْبُوحُ الذِّراعَيْن خَلْجَم
(* قوله «لدى المتن» في الاساس: بذا المتن).
وذَلَّقْتُ الفرس تَذليقاً إذا ضَمَّرْته؛ قال عدي ابن زيد: فَذَلَّقْتُه حتى تَرَفَّع لحمُه،
أُداوِيهِ مَكْنوناً وأركَبُ وادِعا
أي ضمَّرته حتى ارتفع لحمُه إلى رؤُؤس العظام وذهب رَهَلُه. وفي حديث حَفْر زَمزمَ: ألم نسقِ الحَجِيج وننحر المِذْلاقةَ؛ هي الناقة السريعة السير.
والحروف الذُّلْقُ: حروف طَرف اللسانِ. التهذيب: الحروف الذُّلْق الراء واللام والنون سميت ذُلْقاً لأنَّ مخارجها من طرف اللسان. وذَلَقُ كل شيء وذَوْلَقُه: طرَفُه. ابن سيده: وحروف الذَّلاقة ستة: الراءُ واللام والنون والفاء والباء والميم لأنه يُعتَمد عليها بذَلَقِ اللسان، وهو صدره وطرَفه، وقيل: هي حروف طرف اللسان والشفة وهي الحروف الذُّلْق، الواحد أذْلق، ثلاثة منها ذوْلَقِيَّة: وهي الراء واللام والنون، وثلاثة شفوِية: وهي الفاء والباء والميم، وإنما سمِّيت هذه الحروف ذلقاً لأن الذلاقة في المَنطِق إنما هي بطرف أسَلةِ اللسان والشفتين، وهما مَدْرجتا هذه الحروف الستة؛ قال ابن جني: وفي هذه الحروف الستة سِرٌّ ظَريف يُنتفع به في اللغة، وذلك أنه متى رأيت اسماً رباعيّاً أو خماسيّاً غير ذي زوائد فلا بد فيه من حرف من هذه الستة أو حرفين وربما كان ثلاثة، وذلك نحو جعفر فيه الراء والفاء، وقَعْضَب فيه الباء، وسَلْهَب فيه اللام والباء، وسَفَرْجل فيه الفاء والراء واللام، وفَرَزْدق فيه الفاء والراء، وهَمَرْجَل فيه الميم والراء واللام، وقِرْطَعْب فيه الراء والباء، وهكذا عامَّة هذا الباب، فمتى وجدت كلمة رباعية أو خماسية مُعَرَّاة من بعض هذه الأَحرف الستة فاقض بأنه دخيل في كلام العرب وليس منه، ولذلك سميت الحروف غير هذه الستة المُصْمَتةَ أي صُمِت عنها أن يبنى منها كلمة رباعية أو خماسية معراة من حروف الذَّلاقة.
والذَّلْق، بالتسكين: مَجْرى المِحْور في البَكرة. وذَلْقُ السهم: مُسْتَدَقُّه. والإذْلاقُ: سُرعة الرمي، والذَّلَقُ، بالتحريك: القَلَقُ، وقد ذَلِق، بالكسر.
وأَذلقْته أَنا وأَذْلَق الضَّبَّ واسْتذْلَقه إِذا صبَّ على جحره الماءَ حتى يخرج. التهذيب: والضب إِذا صُب الماءُ في جحره أَذْلقه فيخرج منه. وفي الحديث: أَنه ذَلِقَ يومَ أُحُد من العطش؛ أَي جَهَده حتى خرج لسانُه. وذَلقه الصوم وغيره وأَذْلقه: أَضْعفه وأَقْلَقه. وفي حديث ماعِزٍ: أَنه، صلى الله عليه وسلم، أَمرَ برَجْمه فلما أَذْلقَتْه الحِجارة جَمَزَ وفَرً أَي بَلَغَتْ منه الجَهْدَ حتى قَلِق. وفي حديث عائشة: أَنها كانت تصوم في السفر حتى أَذْلَقها الصوْمُ؛ قال ابن الأعرابي: أَذلقها أَي أَذابَها، وقيل: أَذلقها الصوم أَي جهَدها وأَذابها وأَقلقها. وأَذْلَقه الصومُ وذَلَقَه وذَلًّقه أَي أَضعفه. وقال ابن شميل: أَذلقها الصوم أَحرجها، قال: وتَذْلِيق الضًّباب توجيه الماء إِلى جِحَرَتها؛ قال الكميت: بمُسْتَذْلِقٍ حَشَراتِ الإِكا
مِ، يَمْنَعُ مِن ذي الوِجارِ الوِجارا
يعني الغيث أَنه يستخرج هوامّ الإِكام. وقد أَذْلَقَني السَّمُوم أَي أَذابني وهزَلَني. وفي حديث أَيوب، عليه السلام، أَنه قال في مُناجاته: أَذْلَقني البلاء فتكلمْتُ أَي جَهَدني، ومعنى الإِذْلاق أَن يبلغ منه الجَهْدُ حتى يَقْلَقَ ويَتَضَوَّر. ويقال: قد أَقلقني قولُك وأَذْلقَني. وفي حديث الحُدَيْبِية: يَكْسَعُها بقائم السيف حتى أَذْلقَه أَي أَقْلقَه. وخطِيب ذَلِقٌ وذَلِيقٌ، والأُنثى ذَلِقةٌ وذَلِيقة. وأَذْلقْتُ السراجَ إِذلاقاً أَي أَضأْته.
وفي أَشراط الساعة ذكر ذُلَقْيَة؛ هي بضم الذال وسكون القاف وفتح الياء المثناة من تحتها: مدينة.

##### Türkçe

أبو عمرو: **الذَّلَقُ** şeyin keskinliğidir. Ve her şeyin ucu onun **ذَلْقُه**’udur; ve her şeyin **ذَلْقُ**’u onun ucudur. Ve denilir: **شَباً مُذَلَّقٌ** yani keskin; **الزَّفَيانُ** dedi ki:
Ve yumurtalar sağ ellerinde parıldar,
ve onda **شَباً مُذَلَّقُ** bir keskinlik kuyruklandırılmıştır.

Ve **ذَلْقُ السِّنان**: onun ucunun keskinliği; ve **الذلْقُ**: senin onu keskinleştirmen. Dersin ki: **ذَلَقْته** ve **أذْلقْته**. İbn Sîde: Her şeyin **ذَلْقُ**’u ve **ذَلَقُه** ve **ذَلْقَتُه** onun keskinliğidir; aynı şekilde **ذَوْلَقُه** da. Ve onu **ذَلَقه ذَلْقاً** yaptı, ve **أذْلقه** ve **ذَلَّقه**; ve Ru’be’nin sözü:
Ta ki **الزَّرَقْ**’tan tutuştuğunda,
**حَجْرِيَّةٌ** kömür gibi, **سَنِّ الذَّلَقْ**’tan.
(* Onun “**من سن الذاق**” sözü: bu beyit **حجر** maddesinde, asla tâbi olarak, ihmâl edilmiş **دال** ile **الدلق** lafzıyla geçti; bu hatadır, doğrusu buradaki gibidir).

**ذالق**’ın çoğulu, **رائح** ve **روَح** ve **عازِب** ve **عَزَب** gibi olabilir; o, ağız kısmı keskinleştirilmiş olan (kılıç/ok) ağız kısmıdır. Ve **سَنِّ الذلْق**’tan murad etmiş olması da caizdir; zaruret için hareke verdi; bunun benzeri şiirde çoktur.

Ve dilin **ذلَقُ**’u ve **ذَلَقَته**: onun keskinliğidir; ve **ذَوْلقُه** onun ucudur. Ve ucu keskinleştirilmiş her şey **مُذَلَّق**tır; **ذَلُقَ ذلاقةً**; o hâlde o **ذَلِيق** ve **ذَلْق** ve **ذُلَق** ve **ذُلُق**tur.

Ve **ذَلِقَ اللسانُ** (kesre ile) **يَذْلَقُ ذلَقاً** yani sivri dilli oldu; aynı şekilde **السنان** da; o hâlde o **ذَلِقٌ** ve **أذْلَقُ**tur. Ve ayrıca denilir: **ذَلُقَ السنان** (damme ile) **ذَلْقاً**; o hâlde o, **الذَّلاقة**’ı apaçık olan **ذَلِيق**tir. Ümmü Zer‘ hadîsinde: **على حدِّ سِنان مُذلَّقٍ** yani keskinleştirilmiş; muradı: onunla, keskinleştirilmiş mızrak ucunun keskinliği üzerindedir; onunla beraber bir karar bulamaz. Câbir hadîsinde: “Bir taşı kırdım ve onu sıyırdım da **فانْذَلَق**” yani keskin bir ucu oldu, keser.

İbnü’l-A‘râbî: **لِسان ذَلْقٌ طَلْقٌ** ve **ذَلِيقٌ طَلِيق** ve **ذُلُقٌ طُلُقٌ** ve **ذُلَقٌ طُلَقٌ**; onda dört lugat vardır. Ve **الذَّلِيق**: dili fasih olan. Ve hadîste: Kıyamet günü olduğunda **الرَّحِم** gelir de **ذُلَقٍ طُلَقٍ** bir dille konuşur; der ki: “Allah’ım, beni birleştireni birleştir, beni koparanı kopar.” el-Kisâî: Hadîste geldiği gibi **لسان طُلَقٌ ذُلَقٌ** yani fasih beliğ; **ذُلَق** **فُعَل** üzerinedir, **صُرَد** vezninde; ve denilir: **طُلُقٌ ذُلُقٌ** ve **طَلْق ذَلْق** ve **طِلِيق ذَلِيق**; hepsiyle murad keskinlik ve nüfuzdur.

Ebû Zeyd: Sütten **المُذَلَّق**: sağılmış süt, su ile karıştırılır. Ve **عَدْوٌ ذَلِيق**: şiddetli. el-Hüzelî dedi ki:
Şiddetli **الذَّليقِ** ile önderler; ve beni sevk etti,
**لَدى المتْنِ**’de, iki kolu gerilmiş, **خَلْجَم**.
(* Onun “**لدى المتن**” sözü: **الاساس**’ta: **بذا المتن**).

Ve **وذَلَّقْتُ الفرس تَذليقاً**: onu zayıflatıp incelttiğimde; ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:
Onu **فَذَلَّقْتُه** ta ki eti yükseldi,
Onu gizlice tedavi ederim ve sakin binerim.
Yani onu zayıflattım; ta ki eti kemik başlarına yükseldi ve gevşekliği gitti. Zemzem’in kazılması hadîsinde: “Hacılara su vermedik mi ve **المِذْلاقةَ**’yı kesmedik mi”; o, yürüyüşü hızlı olan dişi devedir.

Ve **الحروف الذُّلْقُ**: dil ucunun harfleridir. et-Tehzîb: **الحروف الذُّلْق** **الراء** ve **اللام** ve **النون**dur; dil ucundan çıkış yerleri olduğu için **ذُلْقاً** diye adlandırıldılar. Ve her şeyin **ذَلَقُ**’u ve **ذَوْلَقُه**: onun ucudur. İbn Sîde: Ve **حروف الذَّلاقة** altıdır: **الراءُ** ve **اللام** ve **النون** ve **الفاء** ve **الباء** ve **الميم**; çünkü dilin **ذَلَقِ**’ı ile onlara dayanılır; o da onun önü ve ucudur. Ve denildi: onlar dil ucu ve dudak harfleridir; onlar **الحروف الذُّلْق**tur; tekili **أذْلق**tır. Üçü **ذوْلَقِيَّة**’dir: onlar **الراء** ve **اللام** ve **النون**dur; ve üçü **شفوِية**’dir: onlar **الفاء** ve **الباء** ve **الميم**dir. Bu harfler ancak **ذلقاً** diye adlandırıldı; çünkü sözde **الذلاقة** ancak dilin ucu ve dudaklarladır; ve onlar bu altı harfin iki geçididir. İbn Cinnî dedi ki: Bu altı harfte dilde faydalanılan zarif bir sır vardır; o da şudur: Ne zaman zâidsiz bir dörtlü veya beşli isim görsen, mutlaka onda bu altıdan bir harf veya iki harf vardır; belki üç olur. Bu, meselâ **جعفر**’de **الراء** ve **الفاء** vardır; **قَعْضَب**’de **الباء** vardır; **سَلْهَب**’de **اللام** ve **الباء** vardır; **سَفَرْجل**’de **الفاء** ve **الراء** ve **اللام** vardır; **فَرَزْدق**’ta **الفاء** ve **الراء** vardır; **هَمَرْجَل**’de **الميم** ve **الراء** ve **اللام** vardır; **قِرْطَعْب**’de **الراء** ve **الباء** vardır; ve bu babın geneli böyledir. Ne zaman bu altı harften bazılarından arınmış dörtlü veya beşli bir kelime bulursan, onun Arapların sözünde dâhil (yabancı) olduğuna ve ondan olmadığına hükmet; bu yüzden bu altıdan başka harflere **المُصْمَتةَ** denildi; yani onlardan, **حروف الذَّلاقة**’dan arınmış dörtlü veya beşli bir kelime bina edilmesinden susulmuştur.

Ve **الذَّلْق** (sükûn ile): makaranın içinde milin geçtiği yerdir. Ve **ذَلْقُ السهم**: onun inceltilmiş kısmıdır. Ve **الإذْلاقُ**: atışın süratidir. Ve **الذَّلَقُ** (hareke ile): kaygıdır; ve **ذَلِق** (kesre ile) oldu.

Ve ben onu **أَذلقْته**; ve keler (**الضَّبَّ**)i **أَذْلق** ve onu **اسْتذْلَقه**: deliğine su döktüğünde, ta ki çıksın. et-Tehzîb: Keler, deliğine su döküldüğünde onu **أَذْلقه** eder; böylece ondan çıkar. Ve hadîste: “Uhud günü susuzluktan **ذَلِقَ** oldu”; yani onu yordu, ta ki dili çıktı. Ve oruç ve başkası onu **ذَلقه** etti ve **أَذْلقه** etti: onu zayıflattı ve kaygılandırdı. Mâiz hadîsinde: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, recmedilmesini emrettiği; taşlar onu **أَذْلقَتْه** edince sıçrayıp kaçtı; yani ona yorgunluğu ulaştırdı, ta ki kaygılandı. Âişe hadîsinde: yolculukta oruç tutardı, ta ki oruç onu **أَذْلَقها** etti; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أَذلقها** yani onu eritti; ve denildi: oruç onu **أَذلقها** etti yani onu yordu ve eritti ve kaygılandırdı. Ve oruç onu **أَذْلَقه** etti ve **ذَلَقَه** ve **ذَلًّقه**: yani onu zayıflattı. İbn Şümeyl dedi ki: oruç onu **أَذلقها** etti: onu sıkıştırdı; dedi ki: ve **تَذْلِيق الضًّباب** kelerin deliklerine suyu yöneltmektir; el-Kümeyt dedi ki:
**بمُسْتَذْلِقٍ** tepeciklerin haşeratını,
**ذي الوِجارِ**’dan **الوِجارا**’yı men eder.
Yağmuru kastediyor: o, tepeciklerin haşeratını çıkarır. Ve **السَّمُوم** beni **أَذْلَقَني** etti: yani beni eritti ve zayıflattı. Eyyûb (aleyhisselâm) hadîsinde: münâcâtında dedi ki: “Bela beni **أَذْلَقني** etti de konuştum”; yani beni yordu. Ve **الإِذْلاق**’ın manası: ona yorgunluğun ulaşmasıdır; ta ki kaygılansın ve kıvransın. Ve denilir: sözün beni kaygılandırdı ve beni **أَذْلقَني** etti. Hudeybiye hadîsinde: kılıcın kabzasıyla onu dürter, ta ki onu **أَذْلقَه** eder; yani onu kaygılandırır.

Ve **خطِيب ذَلِقٌ** ve **ذَلِيقٌ**; dişisi **ذَلِقةٌ** ve **ذَلِيقة**. Ve kandili **أَذْلقْتُ السراجَ إِذلاقاً**: yani onu yaktım/ışıklandırdım.

Ve kıyamet alâmetlerinde **ذُلَقْيَة** zikredildi; o, **الذال**’ın dammesi, **القاف**’ın sükûnu ve altından iki noktalı **الياء**’ın fethası iledir: bir şehirdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ل ق * * ذَلِقَ * اللسان من باب طرب أي ذرب يعني صار حادا ويقال أيضا * ذَلُقَ * اللسان بالضم * ذَلْقا * بوزن ضرب فهو * ذَلِيقٌ * بين * الذَّلاَقَةِ

##### Türkçe

* ذ ل ق * **ذَلِقَ** dil, طرب بابından; yani ذرب: yani keskin oldu. Ve ayrıca denilir: **ذَلُقَ** dil, ضم ile; **ذَلْقا** (ضرب vezninde); o hâlde o **ذَلِيقٌ**dur; **الذَّلاَقَةِ** bakımından açıkça.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذلق السكين يذلقه ذلقا: حدده، كذلقه تذليقا وأذلقه نقله الليث. وذلق السموم، أو الصوم فلانا أي: أضعفه وأهزله وأقلقه. وذلق الطائر: ذرق، كأذلق فيهما يقال: أذلق الطائر ذرقه: إذا حذفه بسرعة. وأذلقه السموم: أضعفه، وكذلك الصوم، ومنه الحديث:  أن عائشة - رضي الله عنها- كانت تصوم في السفر حتى أذلقها الصوم  أي: أضعفها، وقال ابن الأعرابي: أي: أذابها، وقال ابن شميل: أذلقها الصوم، أي: أحرجها. وذلق اللسان وهو مجاز.
 وكذا ذلق السنان كفرح يذلق ذلقا: ذرب فهو ذلق وأذلق، وأسنة ذلق بالضم، جمع أذلق، قال زاهر التيمي:
  ساقيته كأس الردى بأسنة                      ذلق مؤللة الشفار حداد وذلق اللسان، كنصر وفرح، وكرم فهو ذليق، وذلق بالفتح وذلق كصرد وعنق، أي: منطلق حديد فهي أربع لغات: لسان ذليق طليق، وذلق طلق بالفتح فيهما، وذلق طلق، مثال عنق، وذلق طلق، مثال صرد، ذكرهن ابن الأعرابي، ويقال: ألسنة ذلق طلق بالضم، وقيل: بليغ بين الذلاقة مصدر ذلق، ككرم. والذلق محركة مصدر ذلق كفرح، وفي الحديث:  إذا كان يوم القيامة جاءت الرحم، فتكلمت بلسان ذلق طلق - ويروى: بألسنة طلق ذلق - تقول: اللهم صل من وصلني، واقطع من قطعني  وقال الكسائي: لسان طلق ذلق - كما جاء في الحديث- إنه فصيح بليغ، ذلق، على وزن صرد ويقال: طلق ذلق، وطلق ذلق، وطليق ذليق، ويراد بالجميع المضاء والنفاذ. وذلق السراج، كفرح: أضاء. وأذلقه إذلاقا: أضاءه. وذلق الضب ذلقا: خرج من خشونة الرمل إلى لين الماء. وذلق فلان من العطش: إذا أشرف على الموت، ومنه الحديث:  أنه ذلق يوم أحد من العطش أي: جهده حتى خرج لسانه.
 وذلق كل شيء، وذلقته، ويحرك، وذولقه كجوهر: حده وحدته، عن أبى عمرو. وذولق اللسان والسنان: طرفهما.

  ولسان ذلق طلق يأتي بيانه في:  ط ل ق  . ومن المجاز: الحروف الذلق بالضم، وهي: حروف طرف اللسان والشفه الواحد أذلق، وهن ستة: ثلاثة ذولقيه وهي: اللام، والراء، والنون، وثلاثة شفهية وهي: الباء والفاء، والميم، وإنما سميت هذه الحروف ذلقا لأن الذلاقة في المنطق إنما هى بطرف أسلة اللسان والشفتين، وهما مدرجتا هذه الحروف الستة، نقله الصاغاني وابن سيده، وزاد الأخير: وقيل: لأنه يعتمد عليها بذلق اللسان وهو صدره وطرفه، قال ابن جنى: وفي هذه الحروف الستة سر ظريف ينتفع به في اللغة، وذلك أنه متى رأيت اسما رباعيا أو خماسيا غير- ذي زوائد- فلابد فيه من حرف من هذه الستة، أو حرفين، وربما كان ثلاثة، وذلك نحو جعفر، فيه الراء والفاء، وقعضب، فيه الباء، وسلهب، فيه اللام والباء وسفرجل فيه الفاء والراء واللام، وفرزدق فيه الفاء والراء، وهمرجل، فيه الميم والراء واللام، وقرطعب، فيه الراء والباء، وهكذا عامة هذا الباب، فمتى وجدت كلمة رباعية أو خماسية معراة من بعض هذه الحروف الستة فاقض بأنه دخيل في كلام العرب، وليس منه، ولذلك سميت الحروف غير هذه الستة المصمتة، أي صمت عنها أن يبنى منها كلمة رباعية أو خماسية معراة من حروف الذلاقة. وخطيب ذلق وذليق ككتف وأمير أي: فصيح بليغ وهي بهاء ذلقة، وذليقة. وأذلقه: أقلقه ومنه حديث ماعز- رضي الله عنه-:  فلما أذلقته الحجارة جمز  أي: أقلقته. وأذلقه الصوم، أي: أضعفه وهذا قد تقدم، فهو تكرار. وأذلق السراج: أضاءه وأوقده. وأذلق الضب أقلقه، بأن صب الماء في حجره ليخرج، كما في التهذيب قال جرير:
  أم الفرزدق عند عقر بعـيرهـا                      شق النطاق عن است ضب مذلق كذلقه تذليقا، وقال ابن شميل: تذليق الضبات: توجيه الماء إلى حجرتها. وذلق الفرس تذليقا: إذا ضمره قال عدي بن زيد:
  فذلقته حتى ترفع لحـمـه                      أداويه مكنونا وأركب وادعا وقال أبو زيد: المذلق، كمعظم: اللبن المخلوط بالماء وقال ابن عباد هو مثل النسئ. وابن المذلق قال ابن عباد: يروى بالإعجام والإهمال، والإعجام أصح: رجل من بني عبد شمس ابن سعد بن زيد مناة بن تميم لم يكن يجد بيت ليلة ولا أبوه ولا أجداده، وكانوا يعرفون بالإفلاس فقيل: أفلس من ابن المذلق قال الشاعر في أبيه:
  فإنك إذ ترجو تميما ونـفـعـهـا                      كراجي الندى والعرف عند المذلق وانذلق الغصن: صار له ذلق أي: حد يقطع، ومنه قول جابر- رضي الله عنه-:  فانذلق لي، فقطعت من كل واحدة منهما غصنا  . ومما يستدرك عليه. شبا مذلق، كمعظم، أي: حاد، قال الزفيان:
  والبيض في أيمانهم تألق
  وذبل فيها شبا مذلق والذلق، بالتحريك: القلق والحدة أيضا، قال رؤبة:
  حتى إذا توقدت من الزرق
  حجرية كالجمر من سن الذلق وفي اللسان يجوز أن يكون الذلق هنا جمع ذالق، كرائح وروح وعازب وعزب، وهو المحدد النصل، ويجوز أن يكون أراد الذلق، فحرك للضرورة، ومثله في الشعر كثير. وعدو ذليق: شديد، قال الهذلي:
  أوائل بالشد الذلـيق وحـثـنـي                      لدى المتن مشبوح الذراعين خلجم

  والمذلاقة: الناقة السريعة السير. ومنه حديث حفر زمزم:  ألم نسق الحجيج وننحر المذلاقة  . والذلق، بالفتح: مجرى المحور في البكرة. ذلق السهم: مستدقه. والإذلاق: سرعة الرمي.والذلق، بالتحريك: القلق وقد ذلق، كفرح: قلق. واستذلق الضب من جحره: إدا استخرجه، قال الكميت يصف مطرا:
  بمسستذلق حـشـرات الإكـا                      م يمنع من ذي الوجار الوجارا يعني الغيث يستخرج هوام الإكام، ويروى بالدال، وقد تقدم. وأذلقني قولك، أي: بلغ مني الجهد حتى تضورت.
 وفي حديث أشراط الساعة ذكر  ذلقية  بضم الدال واللام وسكون القاف وفتح الياء التحتية: اسم مدينة.
 وأذلق: حفر وأخاديد.

##### Türkçe

**ذلق** bıçağı **يذلقه** **ذلقا**: onu keskinleştirdi; onun **ذلقه**’si **تذليقا** olarak ve onu **أذلقه** (şeklinde) el-Leys nakletti. Ve **ذلق** zehirleri, yahut oruç bir kimseyi; yani: onu zayıflattı, inceltti ve onu tedirgin etti. Ve **ذلق** kuş: dışkıladı; ikisinde de **أذلق** gibi; denir: kuş dışkısını **أذلق** etti: onu süratle fırlattığı zaman. Ve zehirler onu **أذلقه** etti: onu zayıflattı; oruç da böyledir. Ve ondan hadis: Âişe -Allah ondan razı olsun- yolculukta oruç tutardı, ta ki oruç onu **أذلقها** edince; yani: onu zayıflattı. İbnü’l-A‘râbî dedi: yani: onu eritti. İbn Şümeyl dedi: oruç onu **أذلقها** etti; yani: onu sıkıntıya soktu. Ve **ذلق** dil; bu mecazdır.

Ve yine **ذلق** mızrak ucu, **كفرح**: **يذلق** **ذلقا**; keskin oldu; o hâlde o **ذلق** ve **أذلق**tır. Ve **أسنة ذلق** (ضم ile): **أذلق**’ın çoğulu. Zâhir et-Teymî dedi:
  Ölüm kâsesini ona içirdim, mızrak uçlarıyla;
  **ذلق**; kınları soyulmuş, ağızları keskin.

Ve **ذلق** dil, **كنصر** ve **فرح** ve **كرم** (gibi); o hâlde o **ذليق**tır; ve **ذلق** (فتح ile) ve **ذلق** ( **صرد** ve **عنق** gibi); yani: akıcı, keskin; bunlar dört lugattır: **لسان ذليق طليق**; ve ikisinde de فتح ile **ذلق طلق**; ve **ذلق طلق** ( **عنق** misali); ve **ذلق طلق** ( **صرد** misali). Bunları İbnü’l-A‘râbî zikretti. Ve denir: **ألسنة ذلق طلق** (ضم ile). Ve denildi: **بليغ بين الذلاقة**; **ذلق**’ın masdarıdır; **ككرم**. Ve **الذلق** (harekeli): **ذلق**’ın masdarıdır; **كفرح**. Ve hadiste: Kıyamet günü olunca rahim gelir; sonra **بلسان ذلق طلق** ile konuşur -rivayet olunur: **بألسنة طلق ذلق** ile- der ki: Allah’ım, beni gözeteni gözet; beni keseni kes. El-Kisâî dedi: **لسان طلق ذلق** -hadiste geldiği gibi- o, fasih, beliğdir; **ذلق**; **صرد** vezninde. Ve denir: **طلق ذلق**; ve **طلق ذلق**; ve **طليق ذليق**; hepsiyle murad: keskinlik ve nüfuzdur. Ve **ذلق** kandil, **كفرح**: aydınlattı. Ve onu **أذلقه** **إذلاقا**: onu aydınlattı. Ve **ذلق** keler (**الضب**) **ذلقا**: kumun pürüzlülüğünden suyun yumuşaklığına çıktı. Ve falan kimse susuzluktan **ذلق**: ölüme yaklaştığı zaman. Ve ondan hadis: Uhud günü susuzluktan **ذلق** oldu; yani: onu yordu, ta ki dili dışarı çıkıncaya kadar.

Ve her şeyin **ذلق**’ı; ve onun **ذلقته**’si; (harekeli de gelir). Ve onun **ذولقه**’si, **كجوهر**: onun keskinliği ve keskinleştirmesi; Ebû Amr’dan. Ve dilin ve mızrak ucunun **ذولق**’u: ikisinin ucu.

Ve **لسان ذلق طلق**’ın beyanı **ط ل ق**’ta gelecektir. Ve mecazdan: **الحروف الذلق** (ضم ile); onlar: dil ucunun ve dudağın harfleridir; bir tanesi **أذلق**tır; ve onlar altıdır: üçü **ذولقيه**dir; onlar: **اللام** ve **الراء** ve **النون**; ve üçü dudaksıdır; onlar: **الباء** ve **الفاء** ve **الميم**. Bu harflere ancak **ذلق** denildi; çünkü konuşmada **الذلاقة** ancak dilin sivri ucu ve iki dudak iledir; ve onlar bu altı harfin mahreçleridir; es-Sâgânî ve İbn Sîde nakletti; sonuncusu artırdı: ve denildi: çünkü dilin **ذلق**’ı ile, o da onun göğsü ve ucu olmak üzere, onlara dayanılır. İbn Cinnî dedi: Bu altı harfte dilde faydalanılan latif bir sır vardır; o da şudur: Ne zaman zâideleri olmayan dört harfli yahut beş harfli bir isim görsen, mutlaka onda bu altıdan bir harf vardır, yahut iki harf; belki üç olur. Bu, mesela **جعفر** gibidir; onda **الراء** ve **الفاء** vardır. Ve **قعضب**; onda **الباء** vardır. Ve **سلهب**; onda **اللام** ve **الباء** vardır. Ve **سفرجل**; onda **الفاء** ve **الراء** ve **اللام** vardır. Ve **فرزدق**; onda **الفاء** ve **الراء** vardır. Ve **همرجل**; onda **الميم** ve **الراء** ve **اللام** vardır. Ve **قرطعب**; onda **الراء** ve **الباء** vardır. Ve bu babın geneli böyledir. Şu hâlde, bu altı harften bazısı soyutlanmış dört harfli yahut beş harfli bir kelime bulduğun zaman, onun Arapların sözünde dâhil (yabancı) olduğuna hükmet; ondan değildir. Bundan dolayı bu altıdan başka harflere **المصمتة** denildi; yani, onlardan, **حروف الذلاقة**’dan soyutlanmış dört harfli yahut beş harfli bir kelime bina edilmesinden susulmuştur. Ve **خطيب ذلق** ve **ذليق** ( **كتف** ve **أمير** gibi); yani: fasih, beliğ; ve o, **بهاء ذلقة** ve **ذليقة**dır. Ve onu **أذلقه** etti: onu tedirgin etti. Ve ondan Mâiz hadisi -Allah ondan razı olsun-: Taşlar onu **أذلقته** edince sıçradı; yani: onu tedirgin etti. Ve oruç onu **أذلقه** etti; yani: onu zayıflattı; bu geçmişti; o hâlde tekrar olur. Ve kandili **أذلق** etti: onu aydınlattı ve yaktı. Ve keleri (**الضب**) **أذلق** etti: onu tedirgin etti; onun yuvasına su dökerek, çıkması için; **التهذيب**’de olduğu gibi. Cerîr dedi:
  El-Ferezdak, devesinin boğazlandığı yerde mi;
  Bir **ضب**’ın kıçından kemeri yırttı; **مذلق**.

Onun **ذلقه**’si **تذليقا** olarak; İbn Şümeyl dedi: **تذليق الضبات**: suyu onun yuvasına yöneltmektir. Ve atı **ذلق** etti **تذليقا**: onu zayıflattığı zaman. ‘Adî b. Zeyd dedi:
  Onu **ذلقته** ettim, ta ki eti yükselsin;
  Onu gizli bir (şeyle) tedavi ederim ve sakin binerim.

Ebû Zeyd dedi: **المذلق** ( **كمعظم**): suyla karıştırılmış süttür. İbn Abbâd dedi: o, **النسئ** gibidir. Ve **ابن المذلق**; İbn Abbâd dedi: **بالإعجام** ve **الإهمال** ile rivayet olunur; **الإعجام** daha sahihtir: Benî Abd Şems b. Sa‘d b. Zeyd Menât b. Temîm’den bir adam; bir gecelik ev bulamazdı; ne o, ne babası, ne dedeleri; iflasla tanınırlardı; bu yüzden “İbnü’l-**مذلق**’tan daha iflas” denildi. Şair onun babası hakkında dedi:
  Sen Temîm’i ve faydasını umduğun zaman,
  **المذلق** yanında çiyi ve iyiliği uman gibisin.

Ve dal **انذلق** etti: ona **ذلق** oldu; yani: kesen bir uç; ve ondan Câbir’in -Allah ondan razı olsun- sözü: “Bana **فانذلق لي** oldu; sonra ikisinin her birinden bir dal kestim.” Ve “üzerine istidrâk edilenler”dendir: **شبا مذلق** ( **كمعظم**); yani: keskin. Ez-Zufyân dedi:
  Kılıçlar onların sağ ellerinde parıldar,
  Ve onda **شبا مذلق** keskinliği körelir.

Ve **الذلق** (harekeli): tedirginlik ve keskinlik de. Ru’be dedi:
  Ta ki mavilikten tutuştuğu zaman,
  **سن الذلق**’tan bir taş; köz gibi.

**اللسان**’da: burada **الذلق**’ın **ذالق**’ın çoğulu olması caizdir; **رائح** ve **روح** ve **عازب** ve **عزب** gibi; o, ağızı keskinleştirilmiş (kılıç)tır. Ve onunla **الذلق**’ı murad etmiş olması da caizdir; sonra zaruret için harekeledi; şiirde bunun benzeri çoktur. Ve **عدو ذليق**: şiddetli. El-Hüzelî dedi:
  İlkler; şiddetle **الذليق** koşuşta; ve beni sevk etti,
  Sırt yanında; iki kolu açılmış, iri.

Ve **المذلاقة**: yürüyüşü hızlı dişi devedir. Ve ondan Zemzem kazısı hadisi: “Hacılara su vermedik mi ve **المذلاقة**’yı kesmedik mi?” Ve **الذلق** (فتح ile): makaradaki milin geçtiği yerdir. Okun **ذلق**’ı: onun inceliğidir. Ve **الإذلاق**: atışın süratidir. Ve **الذلق** (harekeli): tedirginliktir; ve **ذلق** oldu, **كفرح**: tedirgin oldu. Keleri (**الضب**) yuvasından **استذلق** etti: onu çıkardığı zaman. El-Kümeyt bir yağmuru vasfederek dedi:
  **بمسستذلق**; tümseklerin haşeratını,
  Yuvalı olandan yuvalıyı men eder;
yani yağmur, tümseklerin haşeratını çıkarır; **بالدال** ile de rivayet olunur; ve geçmişti. Ve sözün beni **أذلقني** etti; yani: benden gayreti nihayete vardırdı, ta ki kıvrandım.

Ve kıyamet alâmetleri hadîsinde **ذلقية** zikredildi; **بضم الدال واللام وسكون القاف وفتح الياء التحتية**: bir şehrin adıdır.

Ve **أذلق**: çukurlar ve hendekler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَلِق
1 ذَلِق ذ , aor. ذَلَقَ , (S, K,) inf. n. ذَلَقٌ, (S,) It (a spear-head [and the like]) was, or became, sharp, cutting, or penetrating. (S, K.) ― -b2- And in like manner, aor. and inf. n. as above, [the inf. n. erroneously written in the CK ذَلْق,] said of the tongue, (tropical:) It was, or became, sharp and eloquent; as also ذَلُقَ, aor. ذَلُقَ , inf. n. ذَلَاقَةٌ; and ذَلَقَ, aor. ذَلُقَ : (K, TA:) and i. q. ذَرِبَ [which means it was, or became, sharp properly speaking; and also chaste, or eloquent; and profuse of speech, or clamorous]. (S in explanation of the first verb, and app. of the second also, i. e. ذَلُقَ, inf. n. ذَلَاقَةٌ; and K in explanation of the first only.) ― -b3- Also, i. e. like فَرِحَ, (assumed tropical:) It (a lamp, or lighted wick,) gave light, shone, was bright, or shone brightly: (K:) [or] so ذَلَقَ, inf. n. ذَلْقٌ. (JK.) -A2- Also, i. e. ذَلِقَ, aor. ذَلَقَ , inf. n. ذَلَقٌ, It, or he, was, or became, unsettled, unsteady, unquiet, restless, disquieted, disturbed, agitated, flurried, or in a state of commotion. (S, TA.) You say, ذَلِقْتُ عَنْ مَكَانِى I rose from my place, and became disquieted, or disturbed. (JK.) ― -b2- And, said of the [lizard called] ضَبّ, (K,) inf. n. as above, (TA,) It came forth from the roughness of the sand to the softness of the water. (K.) ― -b3- And ذَلِقَ مِنَ العَطَشِ He (a man) became at the point of death from thirst: (K:) or he became affected severely by thirst so that his tongue protruded. (TA.) -A3- ذَلَقَهُ, (JK, K,) aor. ذَلُقَ , (TA,) inf. n. ذَلْقٌ, (JK, TA,) He sharpened it; (JK, K;) namely, a knife, (K,) or anything; (JK;) as also ↓ اذلقهُ; (Lth, K;) and ↓ ذلّقه, (K,) inf. n. تَذْلِيقٌ. (TA.) -A4- And ذَلَقَهُ said of the [hot wind called] سَمُوم, or of fasting, It weakened him, (K,) and emaciated him, and disquieted him, or disturbed him; (TA;) as also ↓ اذلقهُ: (K, TA:) or the latter, thus used, it affected him severely, afflicted him, or distressed him. (JK.) -A5- ذَلَقَ said of a bird, i. q. ذَرَقَ [It muted, or dunged]; (K;) and in like manner, ذَرْقَهُ ↓ اذلق (K, * TA) it cast forth its dung quickly. (TA.)

ذلّقهُ
2 ذلّقهُ ذ , inf. n. تَذْلِيقٌ: see 1: -A2- and 4 -A3- ذلّق الفَرَسَ, (JK, K,) inf. n. as above, (K,) i. q. ضَمَّرَهُ [He made the horse lean, or light of flesh; or prepared him for racing, &c. by feeding him with food barely sufficient to sustain him, after he had become fat, or after he had been fed with fodder so that he had become fat; &c.;] (JK, K;) and took good care of him. (JK.)

اذلقهُ
4 اذلقهُ ذ as syn. with ذَلَقَهُ and ذلّقهُ: see 1. ― -b2- Also, (inf. n. اـِذْلَاقٌ, TA,) (assumed tropical:) He made it to give light, shine, become bright, or shine brightly; namely, a lamp, or lighted wick. (JK, K.) -A2- Also He, or it, unsettled, disquieted, disturbed, agitated, flurried, or put into a state of commotion, him, or it. (JK, S, K.) You say, أَتَانِى خَبَرٌ فَأَذْلَقَنِى News came to me, and unsettled me, or disquieted me, &c. (JK.) And it is said in a trad. of Mل'iz, لَمَّا أَذْلَقَتْهُ الحِجَارَةُ جَمَزَ, (Mgh, TA,) i. e. When the stones disquieted him, &c.: (TA:) or when the stones hit him, or hurt him, with the point, or edge, [or rather the points, or edges,] thereof, he ran [or went] quickly. (Mgh.) See also 1, last sentence but one. You say also, أَذْلَقَنِى قَوْلُكَ Thy saying afflicted me, or distressed me, so that I writhed, or showed that I was hurt. (TA.) And اذلق الضَّبَّ He poured water into the hole of the [lizard called] ضبّ in order that he might come forth, (S, K, TA,) thus disturbing him; (TA;) as also ↓ ذلّقهُ, (K,) inf. n. تَذْلِيقٌ. (TA.) -A3- اذلق also signifies He dug أَخَادِيد [i. e. furrows, trenches, or channels; or rivulets, or streamlets]. (TA.) -A4- And اـِذْلَاقٌ The casting quickly. (JK, TA.) See 1, last sentence.

انذلق
7 انذلق ذ It (a branch) had [or presented to one (for the verb occurs in a trad. cited as an ex. in the TA followed by لِى)] a point, or an extremity, (K, TA,) to be cut off. (TA.)

استذلق الضَّبَّ
10 استذلق الضَّبَّ ذ He sought, or endeavoured, to make the [lizard called] ضبّ come forth from its hole. (TA.) One says likewise, المَطَرُ يَسْتَذْلِقُ الحَشَرَاتِ The rain draws forth the reptiles, or small creeping things, or makes them to come forth, from their holes; as also يستدلقها. (TA in art. دلق.) And استذلق السَّيْفَ and استدلقهُ He drew forth the sword, or made it to come forth. (TA ibid.)

ذَلْقٌ
ذَلْقٌ ذ (JK, S, Mgh, K) and ↓ ذَلْقَةٌ and ↓ ذَلَفَةٌ (K) and ذَوْلَقٌ (S, K) The point, extremity, or edge, (JK, S, Mgh, K,) of anything: (JK, S, K:) and the sharpness thereof: (AA, TA:) and the last, [particularly,] the extremity of a spear-head, and (assumed tropical:) of the tongue. (S, K.) ― -b2- And the first, The slender part of an arrow. (TA.) ― -b3- And The place in which turns the pin, or pivot, of the sheave of a pulley. (S, TA.) -A2- For the first, also, see ذَلِقٌ, in three places.

ذَلَقٌ
ذَلَقٌ ذ inf. n. of ذَلِقٌ. (S, K, * TA.) ― -b2- It may be also pl. of ↓ ذَالِقٌ, signifying Sharpened, or pointed, in the iron head or blade: [like مُذَلَّقٌ:] ― -b3- and it may be used by poetic license for ذَلْقٌ. (L.) ― -b4- See also the paragraph next following.

ذَلِقٌ
ذَلِقٌ ذ and ↓ أَذْلَقُ, applied to a spear-head [and the like], Sharp, cutting, or penetrating: (S, K:) pl. of the latter ذُلْقٌ. (K, * TA.) ― -b2- And in like manner, both words, applied to the tongue, (tropical:) i. q. ذَرِبٌ [which means Sharp properly speaking; and also chaste, or eloquent; and profuse of speech, or clamorous]: (S, K:) and ↓ ذَلِيقٌ and ↓ ذَلْقٌ and ↓ ذُلَقٌ and ↓ ذُلُقٌ, so applied, signify sharp and eloquent. (K.) You say لِسانٌ ذَلِقٌ طَلِقٌ, expl. in art. طلق [q. v.]: (K:) and طَلْقٌ ↓ لِسَانٌ ذَلْقٌ and طَلِيقٌ ↓ ذَلِيقٌ and طُلُقٌ ↓ ذُلُقٌ and طُلَقٌ ↓ ذُلَقٌ: (IAar, S:) and ↓ طَلْقٌ ذَلْقٌ and ↓ طَلَقٌ ذَلَقٌ [or طَلِقٌ ذَلِقٌ] and ↓ طَلِيقٌ ذَلِيقٌ: all meaning [a tongue] sharp, penetrating, or effective: and طُلْقٌ ↓ أَلْسِنَةٌ ذُلْقٌ, or طُلْقٌ ذُلْقٌ. (TA.) And خَطِيبٌ ذَلِقٌ and ↓ ذَلِيقٌ (S, K) (assumed tropical:) [An orator, or a preacher,] chaste in speech, or eloquent: (K, * TA:) the fem. of each of these epithets is with ة. (S, K. *)

ذُلَقٌ
ذُلَقٌ ذ and ذُلُقٌ: see the next preceding paragraph, each in two places.

ذَلْقَةٌ
ذَلْقَةٌ ذ and ذَلَقَةٌ: see ذَلْقٌ.

ذَلِيقٌ
ذَلِيقٌ ذ : see ذَلِقٌ, in four places. ― -b2- Also A vehement run or running. (JK, TA.)

ذَالِقٌ
ذَالِقٌ ذ : see ذَلَقٌ.

ذَوْلَقٌ
ذَوْلَقٌ ذ : see ذَلْقٌ.

ذَوْلَقِيَّةٌ
ذَوْلَقِيَّةٌ ذ : see the paragraph next following, in two places.

أَذْلَقُ
أَذْلَقُ ذ , and its pl. ذُلْقٌ: see ذَلِقٌ. ― -b2- الحُرُوفُ الذُّلْقُ The letters [that are pronounced by means] of the tip of the tongue and the lip: (S, K:) sing. أَذْلَقُ: they are six; (S;) [comprised in the phrase مُرْ بِنَفْلٍ:] three of these are termed ↓ ذَوْلَقِيَّةٌ, namely, ر and ل and ن; and three, شَفَوِيَّةٌ, namely, ب and ف and م: (S, K:) or all of these six letters are termed ↓ ذَوْلَقِيَّةٌ. (TA voce عَسْجَدٌ.) Every quadriliteral-radical or quinqueliteral-radical word [that is genuine Arabic] contains one or two or three of these six letters: every word of either of these classes that does not contain one of these six letters is to be judged adventitious: all the other letters are termed الحُرُوفُ المُصْمَتَهُ. (IJ.)

مُذَلَّقٌ
مُذَلَّقٌ ذ Anything sharpened, or pointed, at the extremity: (S:) [like ذَالِقٌ:] or a sharp point. (TA.) ― -b2- Also Milk mixed with water: (AZ, K:) [like مُذَرَّقٌ:] accord. to Ibn-'Abbلd, like نَسْءٌ. (TA.)

مِذْلَاقَةٌ
مِذْلَاقَةٌ ذ A quick-paced she-camel. (TA.)

##### Türkçe

**ذَلِق**
1 **ذَلِقَ** ذ, muzâri‘ı **ذَلَقَ**, (S, K,) mastarı **ذَلَقٌ**, (S,) O (mızrak ucu [ve benzeri]) keskin, kesici yahut delici oldu; veya keskinleşti. (S, K.) ― -b2- Ve aynı şekilde, muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, [mastarı CK’de hatalı olarak **ذَلْق** yazılmıştır,] dil hakkında söylenir: (mecazen:) O keskin ve fasih oldu; **ذَلُقَ**, muzâri‘ı **ذَلُقَ**, mastarı **ذَلَاقَةٌ** da böyledir; ve **ذَلَقَ**, muzâri‘ı **ذَلُقَ**: (K, TA:) ve **ذَرِبَ** ile eş anlamlıdır [ki bunun mânası: hakikatte keskin oldu; ayrıca iffetli yahut fasih oldu; ve sözü çok yahut gürültücü oldu]. (S, birinci fiilin açıklamasında, ve görünüşe göre ikincinin de, yani **ذَلُقَ**, mastarı **ذَلَاقَةٌ**; ve K yalnız birincinin açıklamasında.) ― -b3- Yine, yani **فَرِحَ** gibi, (mecazen farz edilerek:) O (kandil yahut yakılmış fitil) ışık verdi, parladı, aydınlık oldu, yahut parlak parladı: (K:) [yahut] böylece **ذَلَقَ**, mastarı **ذَلْقٌ**. (JK.) -A2- Yine, yani **ذَلِقَ**, muzâri‘ı **ذَلَقَ**, mastarı **ذَلَقٌ**, O, yahut o kimse, yerinde duramaz, kararsız, sarsak, huzursuz, tedirgin, rahatsız, müteessir, çalkantılı, telaşlı, yahut kargaşa hâlinde oldu. (S, TA.) Şöyle dersin: **ذَلِقْتُ عَنْ مَكَانِى** “Yerimden kalktım ve huzursuz oldum yahut rahatsız oldum.” (JK.) ― -b2- Ve [**ضَبّ** denilen] kertenkele hakkında söylenir, (K,) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) O, kumun sertliğinden suyun yumuşaklığına çıktı. (K.) ― -b3- Ve **ذَلِقَ مِنَ العَطَشِ** O (adam) susuzluktan ölüm noktasına geldi: (K:) yahut susuzluktan şiddetle etkilendi; öyle ki dili dışarı çıktı. (TA.) -A3- **ذَلَقَهُ**, (JK, K,) muzâri‘ı **ذَلُقَ**, (TA,) mastarı **ذَلْقٌ**, (JK, TA,) Onu keskinleştirdi; (JK, K;) yani bir bıçağı, (K,) yahut herhangi bir şeyi; (JK;) **اذلقهُ** da böyledir; (Lth, K;) ve **ذلّقه** da; (K,) mastarı **تَذْلِيقٌ**. (TA.) -A4- Ve **ذَلَقَهُ**, [**سَمُوم** denilen] sıcak rüzgâr yahut oruç hakkında söylenir: Onu zayıflattı, (K,) ve onu zayıf düşürdü, ve onu huzursuz etti yahut rahatsız etti; (TA;) **اذلقهُ** da böyledir: (K, TA:) yahut ikincisi bu kullanımda: onu şiddetle etkiledi, ona eziyet etti, yahut onu sıkıntıya soktu. (JK.) -A5- **ذَلَقَ**, bir kuş hakkında söylenir, **ذَرَقَ** ile eş anlamlıdır [Pisledi yahut dışkıladı]; (K;) ve aynı şekilde, **ذَرْقَهُ** **اذلق** (K, * TA) dışkısını çabucak attı. (TA.)

**ذلّقهُ**
2 **ذلّقهُ** ذ, mastarı **تَذْلِيقٌ**: 1: -A2- ve 4 -A3-’e bak. **ذلّق الفَرَسَ**, (JK, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) **ضَمَّرَهُ** ile eş anlamlıdır [Atı zayıf yahut eti az yaptı; yahut onu yarışa vb. hazırladı; onu semirdikten sonra, yahut yemle semirtilmiş olduktan sonra, ancak yaşatmaya yetecek kadar yiyecekle besleyerek; vb.;] (JK, K;) ve ona iyi baktı. (JK.)

**اذلقهُ**
4 **اذلقهُ** ذ, **ذَلَقَهُ** ve **ذلّقهُ** ile eş anlamlı olarak: 1’e bak. ― -b2- Yine, (mastarı **اـِذْلَاقٌ**, TA,) (mecazen farz edilerek:) Onu ışık verir, parlar, aydınlık olur, yahut parlak parlar hâle getirdi; yani bir kandili yahut yakılmış fitili. (JK, K.) -A2- Yine O, yahut o şey, onu yahut onu, yerinde duramaz, huzursuz, rahatsız, çalkantılı, telaşlı kıldı, yahut kargaşa hâline soktu. (JK, S, K.) Şöyle dersin: **أَتَانِى خَبَرٌ فَأَذْلَقَنِى** “Bana bir haber geldi de beni yerimde duramaz kıldı yahut huzursuz etti, vb.” (JK.) Ve Mâ‘iz hakkında bir hadiste şöyle denir: **لَمَّا أَذْلَقَتْهُ الحِجَارَةُ جَمَزَ**, (Mgh, TA,) yani “Taşlar onu huzursuz edince, vb., hızlıca sıçradı”: (TA:) yahut “Taşlar onu uçlarıyla yahut kenarlarıyla, [daha doğrusu uçlarıyla yahut kenarlarıyla,] vurunca yahut incitince, hızlıca koştu [yahut gitti].” (Mgh.) Ayrıca 1, sondan bir önceki cümleye bak. Yine şöyle dersin: **أَذْلَقَنِى قَوْلُكَ** “Sözün beni incitti yahut sıkıntıya soktu; öyle ki kıvrandım yahut incindiğimi gösterdim.” (TA.) Ve **اذلق الضَّبَّ** [**ضبّ** denilen] kertenkele deliğine, çıkması için su döktü, (S, K, TA,) böylece onu rahatsız ederek; (TA;) **ذلّقهُ** da böyledir, (K,) mastarı **تَذْلِيقٌ**. (TA.) -A3- **اذلق** ayrıca şu mânaya gelir: **أَخَادِيد** kazdı [yani oluklar, hendekler yahut kanallar; yahut küçük arklar yahut küçük dereler]. (TA.) -A4- Ve **اـِذْلَاقٌ**: çabucak atma. (JK, TA.) 1, son cümleye bak.

**انذلق**
7 **انذلق** ذ O (bir dal) kesilip atılacak bir uç yahut bir nihayet (K, TA) [yahut (TA’da örnek olarak zikredilen bir rivayette fiil **لِى** ile takip edilerek geçtiği üzere) bana doğru bir uç sundu] oldu. (TA.)

**استذلق الضَّبَّ**
10 **استذلق الضَّبَّ** ذ O, [**ضبّ** denilen] kertenkeleyi deliğinden çıkarmayı istedi yahut buna çabaladı. (TA.) Şöyle de denir: **المَطَرُ يَسْتَذْلِقُ الحَشَرَاتِ** “Yağmur, sürüngenleri yahut küçük sürünen şeyleri deliklerinden çıkarır; yahut onları çıkmaya sevk eder”; **يستدلقها** da böyledir. (TA, md. **دلق**.) Ve **استذلق السَّيْفَ** ve **استدلقهُ**: Kılıcı çekip çıkardı, yahut onu çıkardı. (TA, aynı yer.)

**ذَلْقٌ**
**ذَلْقٌ** ذ (JK, S, Mgh, K) ve **ذَلْقَةٌ** ve **ذَلَفَةٌ** (K) ve **ذَوْلَقٌ** (S, K): Herhangi bir şeyin ucu, nihayeti yahut kenarı; (JK, S, Mgh, K,) (JK, S, K:) ve onun keskinliği; (AA, TA:) ve sonuncusu, [özellikle,] mızrak ucunun nihayeti ve (mecazen farz edilerek:) dilin (nihayeti). (S, K.) ― -b2- Ve birincisi: Okun ince kısmı. (TA.) ― -b3- Ve: Makara kasnağının piminin yahut milinin döndüğü yer. (S, TA.) -A2- Birincisi için ayrıca, üç yerde, **ذَلِقٌ**’e bak.

**ذَلَقٌ**
**ذَلَقٌ** ذ, **ذَلِقٌ**’in mastarıdır. (S, K, * TA.) ― -b2- Ayrıca **ذَالِقٌ**’un çoğulu da olabilir; demirin başında yahut ağzında keskinleştirilmiş yahut sivriltilmiş mânasında: [**مُذَلَّقٌ** gibi:] ― -b3- ve şiir zaruretiyle **ذَلْقٌ** yerine kullanılabilir. (L.) ― -b4- Ayrıca bir sonraki paragrafı da gör.

**ذَلِقٌ**
**ذَلِقٌ** ذ ve **أَذْلَقُ**, mızrak ucu [ve benzeri] için kullanılır: Keskin, kesici yahut delici: (S, K:) ikincisinin çoğulu **ذُلْقٌ**’dur. (K, * TA.) ― -b2- Ve aynı şekilde, iki kelime de, dil için kullanıldığında, (mecazen:) **ذَرِبٌ** ile eş anlamlıdır [ki bunun mânası: hakikatte keskin; ayrıca iffetli yahut fasih; ve sözü çok yahut gürültücü]: (S, K:) ve **ذَلِيقٌ** ve **ذَلْقٌ** ve **ذُلَقٌ** ve **ذُلُقٌ**, bu şekilde kullanıldığında, keskin ve fasih mânasına gelir. (K.) Şöyle dersin: **لِسانٌ ذَلِقٌ طَلِقٌ**, **طلق** maddesinde açıklandığı üzere [ona bak]: (K:) ve **لِسَانٌ ذَلْقٌ** **طَلْقٌ** ve **ذَلِيقٌ** **طَلِيقٌ** ve **ذُلُقٌ** **طُلُقٌ** ve **ذُلَقٌ** **طُلَقٌ**: (IAar, S:) ve **طَلْقٌ ذَلْقٌ** ve **طَلَقٌ ذَلَقٌ** [yahut **طَلِقٌ ذَلِقٌ**] ve **طَلِيقٌ ذَلِيقٌ**: hepsi [bir dilin] keskin, delici yahut etkili olması mânasındadır: ve **أَلْسِنَةٌ ذُلْقٌ** **طُلْقٌ**, yahut **طُلْقٌ ذُلْقٌ**. (TA.) Ve **خَطِيبٌ ذَلِقٌ** ve **ذَلِيقٌ** (S, K) (mecazen farz edilerek:) [Bir hatip yahut vaiz,] sözde iffetli yahut fasih: (K, * TA:) bu iki sıfatın müennesi de ة iledir. (S, K. *)

**ذُلَقٌ**
**ذُلَقٌ** ذ ve **ذُلُقٌ**: bir önceki paragrafa bak; her biri iki yerde.

**ذَلْقَةٌ**
**ذَلْقَةٌ** ذ ve **ذَلَقَةٌ**: **ذَلْقٌ**’a bak.

**ذَلِيقٌ**
**ذَلِيقٌ** ذ: dört yerde, **ذَلِقٌ**’e bak. ― -b2- Yine: şiddetli bir koşuş yahut koşma. (JK, TA.)

**ذَالِقٌ**
**ذَالِقٌ** ذ: **ذَلَقٌ**’a bak.

**ذَوْلَقٌ**
**ذَوْلَقٌ** ذ: **ذَلْقٌ**’a bak.

**ذَوْلَقِيَّةٌ**
**ذَوْلَقِيَّةٌ** ذ: bir sonraki paragrafa, iki yerde, bak.

**أَذْلَقُ**
**أَذْلَقُ** ذ, ve onun çoğulu **ذُلْقٌ**: **ذَلِقٌ**’e bak. ― -b2- **الحُرُوفُ الذُّلْقُ** Dil ucuyla ve dudakla [telaffuz edilen] harfler: (S, K:) müfredi **أَذْلَقُ**: bunlar altıdır; (S;) [**مُرْ بِنَفْلٍ** ibaresinde toplanmıştır:] bunlardan üçüne **ذَوْلَقِيَّةٌ** denir; yani **ر** ve **ل** ve **ن**; ve üçüne **شَفَوِيَّةٌ** denir; yani **ب** ve **ف** ve **م**: (S, K:) yahut bu altı harfin hepsine **ذَوْلَقِيَّةٌ** denir. (TA, **عَسْجَدٌ** maddesi.) Aslı Arapça olan her dört köklü yahut beş köklü kelime bu altı harften birini yahut ikisini yahut üçünü içerir: bu iki sınıftan olup da bu altı harften birini içermeyen her kelime, sonradan katılmış sayılacaktır: diğer bütün harflere **الحُرُوفُ المُصْمَتَهُ** denir. (IJ.)

**مُذَلَّقٌ**
**مُذَلَّقٌ** ذ Ucunda keskinleştirilmiş yahut sivriltilmiş herhangi bir şey: (S:) [**ذَالِقٌ** gibi:] yahut keskin bir uç. (TA.) ― -b2- Yine: suyla karıştırılmış süt: (AZ, K:) [**مُذَرَّقٌ** gibi:] İbn-‘Abbâd’a göre **نَسْءٌ** gibi. (TA.)

**مِذْلَاقَةٌ**
**مِذْلَاقَةٌ** ذ Çabuk yürüyüşlü dişi deve. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَلَقَ
ذَلَقَ U ( n. ac. ذَلْق 1 ),
a.  Sharpened.

b.  Weakened, exhausted.

ذَلِقَ
ذَلِقَ A ( n. ac. ذَلَق 4 ),
a.  Was sharp, cutting, keen, pointed; was sharp, keen, caustic, eloquent.

b.  Shone, gave light.

c.  Was shaken, shook.

ذَلَّقَ
ذَلَّقَ II ,
a.  Sharpened, pointed.

أَذْلَقَ
أَذْلَقَ IV ,
a.  Sharpened, pointed.

b.  Weakened, exhausted.

اِنْذَلَقَ
اِنْذَلَقَ VII ,
a.  Was sharpened, pointed.

ذَلْق
ذَلْق 1 ,
a.  Tip of the tongue.

ذَلِق
ذَلِق 5 ,
a.  see 14 .

أَذْلَقُ
أَذْلَقُ 14 , ( pl. ذُلْق 3 ),
a.  Sharp, cutting, keen, pointed.

ذَلِيْق
ذَلِيْق 25 ,
a.  see 14 .

ذٰلَكَ
ذٰلَكَ
a.  see under ذَا .

##### Türkçe

ذَلَقَ
ذَلَقَ U ( n. ac. **ذَلْق** 1 ),
a. Keskinleştirdi.

b. Zayıflattı, bitkin düşürdü.

ذَلِقَ
ذَلِقَ A ( n. ac. **ذَلَق** 4 ),
a. Keskin, kesici, keskin, sivri oldu; keskin, keskin, yakıcı, beliğ oldu.

b. Parladı, ışık verdi.

c. Sarsıldı, sarstı.

ذَلَّقَ
ذَلَّقَ II ,
a. Keskinleştirdi, sivriltti.

أَذْلَقَ
أَذْلَقَ IV ,
a. Keskinleştirdi, sivriltti.

b. Zayıflattı, bitkin düşürdü.

اِنْذَلَقَ
اِنْذَلَقَ VII ,
a. Keskinleştirildi, sivriltildi.

ذَلْق
ذَلْق 1 ,
a. Dilin ucu.

ذَلِق
ذَلِق 5 ,
a. 14’e bak.

أَذْلَقُ
أَذْلَقُ 14 , ( pl. **ذُلْق** 3 ),
a. Keskin, kesici, keskin, sivri.

ذَلِيْق
ذَلِيْق 25 ,
a. 14’e bak.

ذٰلَكَ
ذٰلَكَ
a. **ذَا** maddesi altında bak.
