# ذلق — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84%D9%82/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذلق

أبو عمرو: الذَّلَقُ حِدَّة الشيء. وحَدُّ كل شيء ذَلْقُه، وذَلْقُ كل شيء حَدُّه. ويقال: شَباً مُذَلَّقٌ أي حادٌّ؛ قال الزَّفَيانُ: والبيض في أيْمانِهم تأَلَّقُ،
وذُيَّل فيها شَباً مُذَلَّقُ
وذَلْقُ السِّنان: حَدُّ طرَفه، والذلْقُ: تَحْديدك إياه. تقول: ذَلَقْته وأذْلقْته. ابن سيده: ذَلْقُ كل شيء وذَلَقُه وذَلْقَتُه حِدَّته، وكذلك ذَوْلَقُه، وقد ذَلَقه ذَلْقاً وأذْلقه وذَلَّقه؛ وقول رؤْبة: حتَّى إذا تَوقَّدَتْ مِن الزَّرَقْ
حَجْرِيَّةٌ كالجَمْرِ من سَنِّ الذَّلَقْ
(* قوله «من سن الذاق» تقدم هذا البيت في مادة حجر بلفظ الدلق بدال مهملة تبعاً للأصل وهو خطأ والصواب ما هنا).
يجوز أن يكون جمع ذالق كرائح وروَح وعازِب وعَزَب، وهو المُحدَّد النصل، ويجوز أن يكون أراد من سَنِّ الذلْق فحرك للضرورة ومثله في الشعر كثير. وذلَقُ اللسان وذَلَقَته: حِدَّته، وذَوْلقُه طرفه. وكلُّ محدَّد الطرَف مُذَلَّق، ذَلُقَ ذلاقةً، فهو ذَلِيق وذَلْق وذُلَق وذُلُق. وذَلِقَ اللسانُ، بالكسر، يَذْلَقُ ذلَقاً أي ذَرِبَ وكذلك السنان، فهو ذَلِقٌ وأذْلَقُ. ويقال أيضاً: ذَلُقَ السنان، بالضم، ذَلْقاً، فهو ذَلِيق بيِّن الذَّلاقة. وفي حديث أُم زَرْع: على حدِّ سِنان مُذلَّقٍ أي مُحَدَّدٍ؛ أرادت أنها معه على حَدِّ السنان المحدَّد فلا تَجد معه قَراراً. وفي حديث جابر: فكسرتُ حجراً وحسَرْتُه فانْذَلَق أي صار له حدّ يَقطَع. ابن الأَعرابي: لِسان ذَلْقٌ طَلْقٌ، وذَلِيقٌ طَلِيق، وذُلُقٌ طُلُقٌ، وذُلَقٌ طُلَقٌ، أربع لغات فيها. والذَّلِيق: الفصيحُ اللسانِ. وفي الحديث: إذا كان يومُ القيامة جاءَت الرَّحِم فتكلمت بلسان ذُلَقٍ طُلَقٍ، تقول: اللهم صِلْ مَن وصَلني واقْطَع مَن قطعني. الكسائي: لسان طُلَقٌ ذُلَقٌ كما جاءَ في الحديث أي فصيح بليغ، ذُلَق على فُعَل بوزن صُرَد؛ ويقال: طُلُقٌ ذُلُقٌ وطَلْق ذَلْق وطِلِيق ذَلِيق، ويراد بالجميع المَضاء والنَّفاذ.
أبو زيد: المُذَلَّق من اللبن الحليبُ يُخلط بالماء. وعَدْوٌ ذَلِيق: شديد. قال الهذلي:
أوائل بالشَّدِّ الذَّليقِ وحَثَّني،
لَدى المتْنِ، مَشْبُوحُ الذِّراعَيْن خَلْجَم
(* قوله «لدى المتن» في الاساس: بذا المتن).
وذَلَّقْتُ الفرس تَذليقاً إذا ضَمَّرْته؛ قال عدي ابن زيد: فَذَلَّقْتُه حتى تَرَفَّع لحمُه،
أُداوِيهِ مَكْنوناً وأركَبُ وادِعا
أي ضمَّرته حتى ارتفع لحمُه إلى رؤُؤس العظام وذهب رَهَلُه. وفي حديث حَفْر زَمزمَ: ألم نسقِ الحَجِيج وننحر المِذْلاقةَ؛ هي الناقة السريعة السير.
والحروف الذُّلْقُ: حروف طَرف اللسانِ. التهذيب: الحروف الذُّلْق الراء واللام والنون سميت ذُلْقاً لأنَّ مخارجها من طرف اللسان. وذَلَقُ كل شيء وذَوْلَقُه: طرَفُه. ابن سيده: وحروف الذَّلاقة ستة: الراءُ واللام والنون والفاء والباء والميم لأنه يُعتَمد عليها بذَلَقِ اللسان، وهو صدره وطرَفه، وقيل: هي حروف طرف اللسان والشفة وهي الحروف الذُّلْق، الواحد أذْلق، ثلاثة منها ذوْلَقِيَّة: وهي الراء واللام والنون، وثلاثة شفوِية: وهي الفاء والباء والميم، وإنما سمِّيت هذه الحروف ذلقاً لأن الذلاقة في المَنطِق إنما هي بطرف أسَلةِ اللسان والشفتين، وهما مَدْرجتا هذه الحروف الستة؛ قال ابن جني: وفي هذه الحروف الستة سِرٌّ ظَريف يُنتفع به في اللغة، وذلك أنه متى رأيت اسماً رباعيّاً أو خماسيّاً غير ذي زوائد فلا بد فيه من حرف من هذه الستة أو حرفين وربما كان ثلاثة، وذلك نحو جعفر فيه الراء والفاء، وقَعْضَب فيه الباء، وسَلْهَب فيه اللام والباء، وسَفَرْجل فيه الفاء والراء واللام، وفَرَزْدق فيه الفاء والراء، وهَمَرْجَل فيه الميم والراء واللام، وقِرْطَعْب فيه الراء والباء، وهكذا عامَّة هذا الباب، فمتى وجدت كلمة رباعية أو خماسية مُعَرَّاة من بعض هذه الأَحرف الستة فاقض بأنه دخيل في كلام العرب وليس منه، ولذلك سميت الحروف غير هذه الستة المُصْمَتةَ أي صُمِت عنها أن يبنى منها كلمة رباعية أو خماسية معراة من حروف الذَّلاقة.
والذَّلْق، بالتسكين: مَجْرى المِحْور في البَكرة. وذَلْقُ السهم: مُسْتَدَقُّه. والإذْلاقُ: سُرعة الرمي، والذَّلَقُ، بالتحريك: القَلَقُ، وقد ذَلِق، بالكسر.
وأَذلقْته أَنا وأَذْلَق الضَّبَّ واسْتذْلَقه إِذا صبَّ على جحره الماءَ حتى يخرج. التهذيب: والضب إِذا صُب الماءُ في جحره أَذْلقه فيخرج منه. وفي الحديث: أَنه ذَلِقَ يومَ أُحُد من العطش؛ أَي جَهَده حتى خرج لسانُه. وذَلقه الصوم وغيره وأَذْلقه: أَضْعفه وأَقْلَقه. وفي حديث ماعِزٍ: أَنه، صلى الله عليه وسلم، أَمرَ برَجْمه فلما أَذْلقَتْه الحِجارة جَمَزَ وفَرً أَي بَلَغَتْ منه الجَهْدَ حتى قَلِق. وفي حديث عائشة: أَنها كانت تصوم في السفر حتى أَذْلَقها الصوْمُ؛ قال ابن الأعرابي: أَذلقها أَي أَذابَها، وقيل: أَذلقها الصوم أَي جهَدها وأَذابها وأَقلقها. وأَذْلَقه الصومُ وذَلَقَه وذَلًّقه أَي أَضعفه. وقال ابن شميل: أَذلقها الصوم أَحرجها، قال: وتَذْلِيق الضًّباب توجيه الماء إِلى جِحَرَتها؛ قال الكميت: بمُسْتَذْلِقٍ حَشَراتِ الإِكا
مِ، يَمْنَعُ مِن ذي الوِجارِ الوِجارا
يعني الغيث أَنه يستخرج هوامّ الإِكام. وقد أَذْلَقَني السَّمُوم أَي أَذابني وهزَلَني. وفي حديث أَيوب، عليه السلام، أَنه قال في مُناجاته: أَذْلَقني البلاء فتكلمْتُ أَي جَهَدني، ومعنى الإِذْلاق أَن يبلغ منه الجَهْدُ حتى يَقْلَقَ ويَتَضَوَّر. ويقال: قد أَقلقني قولُك وأَذْلقَني. وفي حديث الحُدَيْبِية: يَكْسَعُها بقائم السيف حتى أَذْلقَه أَي أَقْلقَه. وخطِيب ذَلِقٌ وذَلِيقٌ، والأُنثى ذَلِقةٌ وذَلِيقة. وأَذْلقْتُ السراجَ إِذلاقاً أَي أَضأْته.
وفي أَشراط الساعة ذكر ذُلَقْيَة؛ هي بضم الذال وسكون القاف وفتح الياء المثناة من تحتها: مدينة.

### Türkçe

أبو عمرو: **الذَّلَقُ** şeyin keskinliğidir. Ve her şeyin ucu onun **ذَلْقُه**’udur; ve her şeyin **ذَلْقُ**’u onun ucudur. Ve denilir: **شَباً مُذَلَّقٌ** yani keskin; **الزَّفَيانُ** dedi ki:
Ve yumurtalar sağ ellerinde parıldar,
ve onda **شَباً مُذَلَّقُ** bir keskinlik kuyruklandırılmıştır.

Ve **ذَلْقُ السِّنان**: onun ucunun keskinliği; ve **الذلْقُ**: senin onu keskinleştirmen. Dersin ki: **ذَلَقْته** ve **أذْلقْته**. İbn Sîde: Her şeyin **ذَلْقُ**’u ve **ذَلَقُه** ve **ذَلْقَتُه** onun keskinliğidir; aynı şekilde **ذَوْلَقُه** da. Ve onu **ذَلَقه ذَلْقاً** yaptı, ve **أذْلقه** ve **ذَلَّقه**; ve Ru’be’nin sözü:
Ta ki **الزَّرَقْ**’tan tutuştuğunda,
**حَجْرِيَّةٌ** kömür gibi, **سَنِّ الذَّلَقْ**’tan.
(* Onun “**من سن الذاق**” sözü: bu beyit **حجر** maddesinde, asla tâbi olarak, ihmâl edilmiş **دال** ile **الدلق** lafzıyla geçti; bu hatadır, doğrusu buradaki gibidir).

**ذالق**’ın çoğulu, **رائح** ve **روَح** ve **عازِب** ve **عَزَب** gibi olabilir; o, ağız kısmı keskinleştirilmiş olan (kılıç/ok) ağız kısmıdır. Ve **سَنِّ الذلْق**’tan murad etmiş olması da caizdir; zaruret için hareke verdi; bunun benzeri şiirde çoktur.

Ve dilin **ذلَقُ**’u ve **ذَلَقَته**: onun keskinliğidir; ve **ذَوْلقُه** onun ucudur. Ve ucu keskinleştirilmiş her şey **مُذَلَّق**tır; **ذَلُقَ ذلاقةً**; o hâlde o **ذَلِيق** ve **ذَلْق** ve **ذُلَق** ve **ذُلُق**tur.

Ve **ذَلِقَ اللسانُ** (kesre ile) **يَذْلَقُ ذلَقاً** yani sivri dilli oldu; aynı şekilde **السنان** da; o hâlde o **ذَلِقٌ** ve **أذْلَقُ**tur. Ve ayrıca denilir: **ذَلُقَ السنان** (damme ile) **ذَلْقاً**; o hâlde o, **الذَّلاقة**’ı apaçık olan **ذَلِيق**tir. Ümmü Zer‘ hadîsinde: **على حدِّ سِنان مُذلَّقٍ** yani keskinleştirilmiş; muradı: onunla, keskinleştirilmiş mızrak ucunun keskinliği üzerindedir; onunla beraber bir karar bulamaz. Câbir hadîsinde: “Bir taşı kırdım ve onu sıyırdım da **فانْذَلَق**” yani keskin bir ucu oldu, keser.

İbnü’l-A‘râbî: **لِسان ذَلْقٌ طَلْقٌ** ve **ذَلِيقٌ طَلِيق** ve **ذُلُقٌ طُلُقٌ** ve **ذُلَقٌ طُلَقٌ**; onda dört lugat vardır. Ve **الذَّلِيق**: dili fasih olan. Ve hadîste: Kıyamet günü olduğunda **الرَّحِم** gelir de **ذُلَقٍ طُلَقٍ** bir dille konuşur; der ki: “Allah’ım, beni birleştireni birleştir, beni koparanı kopar.” el-Kisâî: Hadîste geldiği gibi **لسان طُلَقٌ ذُلَقٌ** yani fasih beliğ; **ذُلَق** **فُعَل** üzerinedir, **صُرَد** vezninde; ve denilir: **طُلُقٌ ذُلُقٌ** ve **طَلْق ذَلْق** ve **طِلِيق ذَلِيق**; hepsiyle murad keskinlik ve nüfuzdur.

Ebû Zeyd: Sütten **المُذَلَّق**: sağılmış süt, su ile karıştırılır. Ve **عَدْوٌ ذَلِيق**: şiddetli. el-Hüzelî dedi ki:
Şiddetli **الذَّليقِ** ile önderler; ve beni sevk etti,
**لَدى المتْنِ**’de, iki kolu gerilmiş, **خَلْجَم**.
(* Onun “**لدى المتن**” sözü: **الاساس**’ta: **بذا المتن**).

Ve **وذَلَّقْتُ الفرس تَذليقاً**: onu zayıflatıp incelttiğimde; ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:
Onu **فَذَلَّقْتُه** ta ki eti yükseldi,
Onu gizlice tedavi ederim ve sakin binerim.
Yani onu zayıflattım; ta ki eti kemik başlarına yükseldi ve gevşekliği gitti. Zemzem’in kazılması hadîsinde: “Hacılara su vermedik mi ve **المِذْلاقةَ**’yı kesmedik mi”; o, yürüyüşü hızlı olan dişi devedir.

Ve **الحروف الذُّلْقُ**: dil ucunun harfleridir. et-Tehzîb: **الحروف الذُّلْق** **الراء** ve **اللام** ve **النون**dur; dil ucundan çıkış yerleri olduğu için **ذُلْقاً** diye adlandırıldılar. Ve her şeyin **ذَلَقُ**’u ve **ذَوْلَقُه**: onun ucudur. İbn Sîde: Ve **حروف الذَّلاقة** altıdır: **الراءُ** ve **اللام** ve **النون** ve **الفاء** ve **الباء** ve **الميم**; çünkü dilin **ذَلَقِ**’ı ile onlara dayanılır; o da onun önü ve ucudur. Ve denildi: onlar dil ucu ve dudak harfleridir; onlar **الحروف الذُّلْق**tur; tekili **أذْلق**tır. Üçü **ذوْلَقِيَّة**’dir: onlar **الراء** ve **اللام** ve **النون**dur; ve üçü **شفوِية**’dir: onlar **الفاء** ve **الباء** ve **الميم**dir. Bu harfler ancak **ذلقاً** diye adlandırıldı; çünkü sözde **الذلاقة** ancak dilin ucu ve dudaklarladır; ve onlar bu altı harfin iki geçididir. İbn Cinnî dedi ki: Bu altı harfte dilde faydalanılan zarif bir sır vardır; o da şudur: Ne zaman zâidsiz bir dörtlü veya beşli isim görsen, mutlaka onda bu altıdan bir harf veya iki harf vardır; belki üç olur. Bu, meselâ **جعفر**’de **الراء** ve **الفاء** vardır; **قَعْضَب**’de **الباء** vardır; **سَلْهَب**’de **اللام** ve **الباء** vardır; **سَفَرْجل**’de **الفاء** ve **الراء** ve **اللام** vardır; **فَرَزْدق**’ta **الفاء** ve **الراء** vardır; **هَمَرْجَل**’de **الميم** ve **الراء** ve **اللام** vardır; **قِرْطَعْب**’de **الراء** ve **الباء** vardır; ve bu babın geneli böyledir. Ne zaman bu altı harften bazılarından arınmış dörtlü veya beşli bir kelime bulursan, onun Arapların sözünde dâhil (yabancı) olduğuna ve ondan olmadığına hükmet; bu yüzden bu altıdan başka harflere **المُصْمَتةَ** denildi; yani onlardan, **حروف الذَّلاقة**’dan arınmış dörtlü veya beşli bir kelime bina edilmesinden susulmuştur.

Ve **الذَّلْق** (sükûn ile): makaranın içinde milin geçtiği yerdir. Ve **ذَلْقُ السهم**: onun inceltilmiş kısmıdır. Ve **الإذْلاقُ**: atışın süratidir. Ve **الذَّلَقُ** (hareke ile): kaygıdır; ve **ذَلِق** (kesre ile) oldu.

Ve ben onu **أَذلقْته**; ve keler (**الضَّبَّ**)i **أَذْلق** ve onu **اسْتذْلَقه**: deliğine su döktüğünde, ta ki çıksın. et-Tehzîb: Keler, deliğine su döküldüğünde onu **أَذْلقه** eder; böylece ondan çıkar. Ve hadîste: “Uhud günü susuzluktan **ذَلِقَ** oldu”; yani onu yordu, ta ki dili çıktı. Ve oruç ve başkası onu **ذَلقه** etti ve **أَذْلقه** etti: onu zayıflattı ve kaygılandırdı. Mâiz hadîsinde: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, recmedilmesini emrettiği; taşlar onu **أَذْلقَتْه** edince sıçrayıp kaçtı; yani ona yorgunluğu ulaştırdı, ta ki kaygılandı. Âişe hadîsinde: yolculukta oruç tutardı, ta ki oruç onu **أَذْلَقها** etti; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أَذلقها** yani onu eritti; ve denildi: oruç onu **أَذلقها** etti yani onu yordu ve eritti ve kaygılandırdı. Ve oruç onu **أَذْلَقه** etti ve **ذَلَقَه** ve **ذَلًّقه**: yani onu zayıflattı. İbn Şümeyl dedi ki: oruç onu **أَذلقها** etti: onu sıkıştırdı; dedi ki: ve **تَذْلِيق الضًّباب** kelerin deliklerine suyu yöneltmektir; el-Kümeyt dedi ki:
**بمُسْتَذْلِقٍ** tepeciklerin haşeratını,
**ذي الوِجارِ**’dan **الوِجارا**’yı men eder.
Yağmuru kastediyor: o, tepeciklerin haşeratını çıkarır. Ve **السَّمُوم** beni **أَذْلَقَني** etti: yani beni eritti ve zayıflattı. Eyyûb (aleyhisselâm) hadîsinde: münâcâtında dedi ki: “Bela beni **أَذْلَقني** etti de konuştum”; yani beni yordu. Ve **الإِذْلاق**’ın manası: ona yorgunluğun ulaşmasıdır; ta ki kaygılansın ve kıvransın. Ve denilir: sözün beni kaygılandırdı ve beni **أَذْلقَني** etti. Hudeybiye hadîsinde: kılıcın kabzasıyla onu dürter, ta ki onu **أَذْلقَه** eder; yani onu kaygılandırır.

Ve **خطِيب ذَلِقٌ** ve **ذَلِيقٌ**; dişisi **ذَلِقةٌ** ve **ذَلِيقة**. Ve kandili **أَذْلقْتُ السراجَ إِذلاقاً**: yani onu yaktım/ışıklandırdım.

Ve kıyamet alâmetlerinde **ذُلَقْيَة** zikredildi; o, **الذال**’ın dammesi, **القاف**’ın sükûnu ve altından iki noktalı **الياء**’ın fethası iledir: bir şehirdir.
