# ذلق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذلق

ذلق السكين يذلقه ذلقا: حدده، كذلقه تذليقا وأذلقه نقله الليث. وذلق السموم، أو الصوم فلانا أي: أضعفه وأهزله وأقلقه. وذلق الطائر: ذرق، كأذلق فيهما يقال: أذلق الطائر ذرقه: إذا حذفه بسرعة. وأذلقه السموم: أضعفه، وكذلك الصوم، ومنه الحديث:  أن عائشة - رضي الله عنها- كانت تصوم في السفر حتى أذلقها الصوم  أي: أضعفها، وقال ابن الأعرابي: أي: أذابها، وقال ابن شميل: أذلقها الصوم، أي: أحرجها. وذلق اللسان وهو مجاز.
 وكذا ذلق السنان كفرح يذلق ذلقا: ذرب فهو ذلق وأذلق، وأسنة ذلق بالضم، جمع أذلق، قال زاهر التيمي:
  ساقيته كأس الردى بأسنة                      ذلق مؤللة الشفار حداد وذلق اللسان، كنصر وفرح، وكرم فهو ذليق، وذلق بالفتح وذلق كصرد وعنق، أي: منطلق حديد فهي أربع لغات: لسان ذليق طليق، وذلق طلق بالفتح فيهما، وذلق طلق، مثال عنق، وذلق طلق، مثال صرد، ذكرهن ابن الأعرابي، ويقال: ألسنة ذلق طلق بالضم، وقيل: بليغ بين الذلاقة مصدر ذلق، ككرم. والذلق محركة مصدر ذلق كفرح، وفي الحديث:  إذا كان يوم القيامة جاءت الرحم، فتكلمت بلسان ذلق طلق - ويروى: بألسنة طلق ذلق - تقول: اللهم صل من وصلني، واقطع من قطعني  وقال الكسائي: لسان طلق ذلق - كما جاء في الحديث- إنه فصيح بليغ، ذلق، على وزن صرد ويقال: طلق ذلق، وطلق ذلق، وطليق ذليق، ويراد بالجميع المضاء والنفاذ. وذلق السراج، كفرح: أضاء. وأذلقه إذلاقا: أضاءه. وذلق الضب ذلقا: خرج من خشونة الرمل إلى لين الماء. وذلق فلان من العطش: إذا أشرف على الموت، ومنه الحديث:  أنه ذلق يوم أحد من العطش أي: جهده حتى خرج لسانه.
 وذلق كل شيء، وذلقته، ويحرك، وذولقه كجوهر: حده وحدته، عن أبى عمرو. وذولق اللسان والسنان: طرفهما.

  ولسان ذلق طلق يأتي بيانه في:  ط ل ق  . ومن المجاز: الحروف الذلق بالضم، وهي: حروف طرف اللسان والشفه الواحد أذلق، وهن ستة: ثلاثة ذولقيه وهي: اللام، والراء، والنون، وثلاثة شفهية وهي: الباء والفاء، والميم، وإنما سميت هذه الحروف ذلقا لأن الذلاقة في المنطق إنما هى بطرف أسلة اللسان والشفتين، وهما مدرجتا هذه الحروف الستة، نقله الصاغاني وابن سيده، وزاد الأخير: وقيل: لأنه يعتمد عليها بذلق اللسان وهو صدره وطرفه، قال ابن جنى: وفي هذه الحروف الستة سر ظريف ينتفع به في اللغة، وذلك أنه متى رأيت اسما رباعيا أو خماسيا غير- ذي زوائد- فلابد فيه من حرف من هذه الستة، أو حرفين، وربما كان ثلاثة، وذلك نحو جعفر، فيه الراء والفاء، وقعضب، فيه الباء، وسلهب، فيه اللام والباء وسفرجل فيه الفاء والراء واللام، وفرزدق فيه الفاء والراء، وهمرجل، فيه الميم والراء واللام، وقرطعب، فيه الراء والباء، وهكذا عامة هذا الباب، فمتى وجدت كلمة رباعية أو خماسية معراة من بعض هذه الحروف الستة فاقض بأنه دخيل في كلام العرب، وليس منه، ولذلك سميت الحروف غير هذه الستة المصمتة، أي صمت عنها أن يبنى منها كلمة رباعية أو خماسية معراة من حروف الذلاقة. وخطيب ذلق وذليق ككتف وأمير أي: فصيح بليغ وهي بهاء ذلقة، وذليقة. وأذلقه: أقلقه ومنه حديث ماعز- رضي الله عنه-:  فلما أذلقته الحجارة جمز  أي: أقلقته. وأذلقه الصوم، أي: أضعفه وهذا قد تقدم، فهو تكرار. وأذلق السراج: أضاءه وأوقده. وأذلق الضب أقلقه، بأن صب الماء في حجره ليخرج، كما في التهذيب قال جرير:
  أم الفرزدق عند عقر بعـيرهـا                      شق النطاق عن است ضب مذلق كذلقه تذليقا، وقال ابن شميل: تذليق الضبات: توجيه الماء إلى حجرتها. وذلق الفرس تذليقا: إذا ضمره قال عدي بن زيد:
  فذلقته حتى ترفع لحـمـه                      أداويه مكنونا وأركب وادعا وقال أبو زيد: المذلق، كمعظم: اللبن المخلوط بالماء وقال ابن عباد هو مثل النسئ. وابن المذلق قال ابن عباد: يروى بالإعجام والإهمال، والإعجام أصح: رجل من بني عبد شمس ابن سعد بن زيد مناة بن تميم لم يكن يجد بيت ليلة ولا أبوه ولا أجداده، وكانوا يعرفون بالإفلاس فقيل: أفلس من ابن المذلق قال الشاعر في أبيه:
  فإنك إذ ترجو تميما ونـفـعـهـا                      كراجي الندى والعرف عند المذلق وانذلق الغصن: صار له ذلق أي: حد يقطع، ومنه قول جابر- رضي الله عنه-:  فانذلق لي، فقطعت من كل واحدة منهما غصنا  . ومما يستدرك عليه. شبا مذلق، كمعظم، أي: حاد، قال الزفيان:
  والبيض في أيمانهم تألق
  وذبل فيها شبا مذلق والذلق، بالتحريك: القلق والحدة أيضا، قال رؤبة:
  حتى إذا توقدت من الزرق
  حجرية كالجمر من سن الذلق وفي اللسان يجوز أن يكون الذلق هنا جمع ذالق، كرائح وروح وعازب وعزب، وهو المحدد النصل، ويجوز أن يكون أراد الذلق، فحرك للضرورة، ومثله في الشعر كثير. وعدو ذليق: شديد، قال الهذلي:
  أوائل بالشد الذلـيق وحـثـنـي                      لدى المتن مشبوح الذراعين خلجم

  والمذلاقة: الناقة السريعة السير. ومنه حديث حفر زمزم:  ألم نسق الحجيج وننحر المذلاقة  . والذلق، بالفتح: مجرى المحور في البكرة. ذلق السهم: مستدقه. والإذلاق: سرعة الرمي.والذلق، بالتحريك: القلق وقد ذلق، كفرح: قلق. واستذلق الضب من جحره: إدا استخرجه، قال الكميت يصف مطرا:
  بمسستذلق حـشـرات الإكـا                      م يمنع من ذي الوجار الوجارا يعني الغيث يستخرج هوام الإكام، ويروى بالدال، وقد تقدم. وأذلقني قولك، أي: بلغ مني الجهد حتى تضورت.
 وفي حديث أشراط الساعة ذكر  ذلقية  بضم الدال واللام وسكون القاف وفتح الياء التحتية: اسم مدينة.
 وأذلق: حفر وأخاديد.

### Türkçe

**ذلق** bıçağı **يذلقه** **ذلقا**: onu keskinleştirdi; onun **ذلقه**’si **تذليقا** olarak ve onu **أذلقه** (şeklinde) el-Leys nakletti. Ve **ذلق** zehirleri, yahut oruç bir kimseyi; yani: onu zayıflattı, inceltti ve onu tedirgin etti. Ve **ذلق** kuş: dışkıladı; ikisinde de **أذلق** gibi; denir: kuş dışkısını **أذلق** etti: onu süratle fırlattığı zaman. Ve zehirler onu **أذلقه** etti: onu zayıflattı; oruç da böyledir. Ve ondan hadis: Âişe -Allah ondan razı olsun- yolculukta oruç tutardı, ta ki oruç onu **أذلقها** edince; yani: onu zayıflattı. İbnü’l-A‘râbî dedi: yani: onu eritti. İbn Şümeyl dedi: oruç onu **أذلقها** etti; yani: onu sıkıntıya soktu. Ve **ذلق** dil; bu mecazdır.

Ve yine **ذلق** mızrak ucu, **كفرح**: **يذلق** **ذلقا**; keskin oldu; o hâlde o **ذلق** ve **أذلق**tır. Ve **أسنة ذلق** (ضم ile): **أذلق**’ın çoğulu. Zâhir et-Teymî dedi:
  Ölüm kâsesini ona içirdim, mızrak uçlarıyla;
  **ذلق**; kınları soyulmuş, ağızları keskin.

Ve **ذلق** dil, **كنصر** ve **فرح** ve **كرم** (gibi); o hâlde o **ذليق**tır; ve **ذلق** (فتح ile) ve **ذلق** ( **صرد** ve **عنق** gibi); yani: akıcı, keskin; bunlar dört lugattır: **لسان ذليق طليق**; ve ikisinde de فتح ile **ذلق طلق**; ve **ذلق طلق** ( **عنق** misali); ve **ذلق طلق** ( **صرد** misali). Bunları İbnü’l-A‘râbî zikretti. Ve denir: **ألسنة ذلق طلق** (ضم ile). Ve denildi: **بليغ بين الذلاقة**; **ذلق**’ın masdarıdır; **ككرم**. Ve **الذلق** (harekeli): **ذلق**’ın masdarıdır; **كفرح**. Ve hadiste: Kıyamet günü olunca rahim gelir; sonra **بلسان ذلق طلق** ile konuşur -rivayet olunur: **بألسنة طلق ذلق** ile- der ki: Allah’ım, beni gözeteni gözet; beni keseni kes. El-Kisâî dedi: **لسان طلق ذلق** -hadiste geldiği gibi- o, fasih, beliğdir; **ذلق**; **صرد** vezninde. Ve denir: **طلق ذلق**; ve **طلق ذلق**; ve **طليق ذليق**; hepsiyle murad: keskinlik ve nüfuzdur. Ve **ذلق** kandil, **كفرح**: aydınlattı. Ve onu **أذلقه** **إذلاقا**: onu aydınlattı. Ve **ذلق** keler (**الضب**) **ذلقا**: kumun pürüzlülüğünden suyun yumuşaklığına çıktı. Ve falan kimse susuzluktan **ذلق**: ölüme yaklaştığı zaman. Ve ondan hadis: Uhud günü susuzluktan **ذلق** oldu; yani: onu yordu, ta ki dili dışarı çıkıncaya kadar.

Ve her şeyin **ذلق**’ı; ve onun **ذلقته**’si; (harekeli de gelir). Ve onun **ذولقه**’si, **كجوهر**: onun keskinliği ve keskinleştirmesi; Ebû Amr’dan. Ve dilin ve mızrak ucunun **ذولق**’u: ikisinin ucu.

Ve **لسان ذلق طلق**’ın beyanı **ط ل ق**’ta gelecektir. Ve mecazdan: **الحروف الذلق** (ضم ile); onlar: dil ucunun ve dudağın harfleridir; bir tanesi **أذلق**tır; ve onlar altıdır: üçü **ذولقيه**dir; onlar: **اللام** ve **الراء** ve **النون**; ve üçü dudaksıdır; onlar: **الباء** ve **الفاء** ve **الميم**. Bu harflere ancak **ذلق** denildi; çünkü konuşmada **الذلاقة** ancak dilin sivri ucu ve iki dudak iledir; ve onlar bu altı harfin mahreçleridir; es-Sâgânî ve İbn Sîde nakletti; sonuncusu artırdı: ve denildi: çünkü dilin **ذلق**’ı ile, o da onun göğsü ve ucu olmak üzere, onlara dayanılır. İbn Cinnî dedi: Bu altı harfte dilde faydalanılan latif bir sır vardır; o da şudur: Ne zaman zâideleri olmayan dört harfli yahut beş harfli bir isim görsen, mutlaka onda bu altıdan bir harf vardır, yahut iki harf; belki üç olur. Bu, mesela **جعفر** gibidir; onda **الراء** ve **الفاء** vardır. Ve **قعضب**; onda **الباء** vardır. Ve **سلهب**; onda **اللام** ve **الباء** vardır. Ve **سفرجل**; onda **الفاء** ve **الراء** ve **اللام** vardır. Ve **فرزدق**; onda **الفاء** ve **الراء** vardır. Ve **همرجل**; onda **الميم** ve **الراء** ve **اللام** vardır. Ve **قرطعب**; onda **الراء** ve **الباء** vardır. Ve bu babın geneli böyledir. Şu hâlde, bu altı harften bazısı soyutlanmış dört harfli yahut beş harfli bir kelime bulduğun zaman, onun Arapların sözünde dâhil (yabancı) olduğuna hükmet; ondan değildir. Bundan dolayı bu altıdan başka harflere **المصمتة** denildi; yani, onlardan, **حروف الذلاقة**’dan soyutlanmış dört harfli yahut beş harfli bir kelime bina edilmesinden susulmuştur. Ve **خطيب ذلق** ve **ذليق** ( **كتف** ve **أمير** gibi); yani: fasih, beliğ; ve o, **بهاء ذلقة** ve **ذليقة**dır. Ve onu **أذلقه** etti: onu tedirgin etti. Ve ondan Mâiz hadisi -Allah ondan razı olsun-: Taşlar onu **أذلقته** edince sıçradı; yani: onu tedirgin etti. Ve oruç onu **أذلقه** etti; yani: onu zayıflattı; bu geçmişti; o hâlde tekrar olur. Ve kandili **أذلق** etti: onu aydınlattı ve yaktı. Ve keleri (**الضب**) **أذلق** etti: onu tedirgin etti; onun yuvasına su dökerek, çıkması için; **التهذيب**’de olduğu gibi. Cerîr dedi:
  El-Ferezdak, devesinin boğazlandığı yerde mi;
  Bir **ضب**’ın kıçından kemeri yırttı; **مذلق**.

Onun **ذلقه**’si **تذليقا** olarak; İbn Şümeyl dedi: **تذليق الضبات**: suyu onun yuvasına yöneltmektir. Ve atı **ذلق** etti **تذليقا**: onu zayıflattığı zaman. ‘Adî b. Zeyd dedi:
  Onu **ذلقته** ettim, ta ki eti yükselsin;
  Onu gizli bir (şeyle) tedavi ederim ve sakin binerim.

Ebû Zeyd dedi: **المذلق** ( **كمعظم**): suyla karıştırılmış süttür. İbn Abbâd dedi: o, **النسئ** gibidir. Ve **ابن المذلق**; İbn Abbâd dedi: **بالإعجام** ve **الإهمال** ile rivayet olunur; **الإعجام** daha sahihtir: Benî Abd Şems b. Sa‘d b. Zeyd Menât b. Temîm’den bir adam; bir gecelik ev bulamazdı; ne o, ne babası, ne dedeleri; iflasla tanınırlardı; bu yüzden “İbnü’l-**مذلق**’tan daha iflas” denildi. Şair onun babası hakkında dedi:
  Sen Temîm’i ve faydasını umduğun zaman,
  **المذلق** yanında çiyi ve iyiliği uman gibisin.

Ve dal **انذلق** etti: ona **ذلق** oldu; yani: kesen bir uç; ve ondan Câbir’in -Allah ondan razı olsun- sözü: “Bana **فانذلق لي** oldu; sonra ikisinin her birinden bir dal kestim.” Ve “üzerine istidrâk edilenler”dendir: **شبا مذلق** ( **كمعظم**); yani: keskin. Ez-Zufyân dedi:
  Kılıçlar onların sağ ellerinde parıldar,
  Ve onda **شبا مذلق** keskinliği körelir.

Ve **الذلق** (harekeli): tedirginlik ve keskinlik de. Ru’be dedi:
  Ta ki mavilikten tutuştuğu zaman,
  **سن الذلق**’tan bir taş; köz gibi.

**اللسان**’da: burada **الذلق**’ın **ذالق**’ın çoğulu olması caizdir; **رائح** ve **روح** ve **عازب** ve **عزب** gibi; o, ağızı keskinleştirilmiş (kılıç)tır. Ve onunla **الذلق**’ı murad etmiş olması da caizdir; sonra zaruret için harekeledi; şiirde bunun benzeri çoktur. Ve **عدو ذليق**: şiddetli. El-Hüzelî dedi:
  İlkler; şiddetle **الذليق** koşuşta; ve beni sevk etti,
  Sırt yanında; iki kolu açılmış, iri.

Ve **المذلاقة**: yürüyüşü hızlı dişi devedir. Ve ondan Zemzem kazısı hadisi: “Hacılara su vermedik mi ve **المذلاقة**’yı kesmedik mi?” Ve **الذلق** (فتح ile): makaradaki milin geçtiği yerdir. Okun **ذلق**’ı: onun inceliğidir. Ve **الإذلاق**: atışın süratidir. Ve **الذلق** (harekeli): tedirginliktir; ve **ذلق** oldu, **كفرح**: tedirgin oldu. Keleri (**الضب**) yuvasından **استذلق** etti: onu çıkardığı zaman. El-Kümeyt bir yağmuru vasfederek dedi:
  **بمسستذلق**; tümseklerin haşeratını,
  Yuvalı olandan yuvalıyı men eder;
yani yağmur, tümseklerin haşeratını çıkarır; **بالدال** ile de rivayet olunur; ve geçmişti. Ve sözün beni **أذلقني** etti; yani: benden gayreti nihayete vardırdı, ta ki kıvrandım.

Ve kıyamet alâmetleri hadîsinde **ذلقية** zikredildi; **بضم الدال واللام وسكون القاف وفتح الياء التحتية**: bir şehrin adıdır.

Ve **أذلق**: çukurlar ve hendekler.
