# ذلل (ذ-ل-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zeyl etek denektir

- Harfler: ذ - ل - ل
- Kur'an'da: 24 geçiş · 23 ayet · 17 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (17)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ذِلَّةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%B0%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8C.md) | فِعْلَةٌ | Ast olmak | 4 | 4 | [10:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/10:26.md) |
| [الذُّلِّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8F%D9%91%D9%84%D9%90%D9%91.md) | الْفُعْلِ | Ast olmak | 3 | 3 | [17:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/17:24.md) |
| [أَذِلَّةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8B.md) | أَفْعِلَةً | Astlar | 2 | 2 | [27:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/27:34.md) |
| [الذِّلَّةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8F.md) | الْفِعْلَةُ | Ast olmak | 2 | 2 | [2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/2:61.md) |
| [أَذِلَّةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8C.md) | أَفْعِلَةٌ | Astlar | 1 | 1 | [3:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/3:123.md) |
| [أَذِلَّةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8D.md) | أَفْعِلَةٍ | Astlar | 1 | 1 | [5:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/5:54.md) |
| [الْأَذَلَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91.md) | الْأَفْعَلَ | En alt | 1 | 1 | [63:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/63:8.md) |
| [الْأَذَلِّينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D9%84%D9%90%D9%91%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْأفَعِلِينَ | En alt kimseler | 1 | 1 | [58:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/58:20.md) |
| [تَذْلِيلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B0%D9%92%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | تَفْعِيلًا | Ast yapmak | 1 | 1 | [76:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/76:14.md) |
| [ذَلُولًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Alt | 1 | 1 | [67:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/67:15.md) |
| [ذَلُولٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8C.md) | فَعُولٌ | Alt | 1 | 1 | [2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/2:71.md) |
| [ذُلُلًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D8%B0%D9%8F%D9%84%D9%8F%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فُعُلًا | Alt şeyler | 1 | 1 | [16:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/16:69.md) |
| [نَذِلَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B0%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91.md) | نَفْعِلَ | Ast oluruz | 1 | 1 | [20:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/20:134.md) |
| [وَتُذِلُّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%B0%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%91.md) | وَتُفْعِلُ | Ve ast yaparsın | 1 | 1 | [3:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/3:26.md) |
| [وَذَلَّلْنَاهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%91%D9%84%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَّلْنَاهَا | Onu ast yaptık | 1 | 1 | [36:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/36:72.md) |
| [وَذُلِّلَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D9%84%D9%90%D9%91%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | وَفُعِّلَتْ | Ve ast yapıldı | 1 | 1 | [76:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/76:14.md) |
| [وَذِلَّةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8C.md) | وَفِعْلَةٌ | Ve ast olmak | 1 | 1 | [7:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/7:152.md) |

## Mücavir kökler — 50 mücavir (178 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رهق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 32 · Bira gibi hafif sarımtırak içkidir
2. [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 19 · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
3. [غضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B6%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Kızgınlık
4. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Küçük
5. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
6. [بوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Bve bye’den dönüşmüştür
7. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
8. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · İsyan eder
9. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
10. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
11. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Örnek verdi
12. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Sikkin” bıçak demektir
13. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Yüz demektir
14. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
15. [خلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
16. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
17. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
18. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
19. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
20. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
21. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
22. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
23. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Evye kuş yuvası demektir
24. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hilal yeni ay demektir
25. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
26. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
27. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Süllem” merdiven demektir
28. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
29. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
30. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
31. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
32. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
33. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
34. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
35. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
36. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
37. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
38. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
39. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 9 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
40. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
41. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Önce
42. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
43. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
44. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
45. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
46. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
47. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir
48. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
49. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Şey
50. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذلل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md), [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md), [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bineğin serkeşliğinin kırılıp uysallaşması, direncin kalkması ve boyun eğme |
| Çekirdek Özet 2 | Müminler arası şefkat ve tevazu ile inkârcıların ilahi kudret karşısında aşağılanması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde dirençsiz boyun eğiş; ontolojik uysallık ile sosyolojik zillet ayrımı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca horlanma ve alçaklık olarak anlayıp pozitif uysallık ve tevazu boyutunu dışlamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذل | Aşağı doğru sarkma, çekilme ve tabi olma; nitekim [ذلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%83.md) işaret lafzında da öteye ve aşağıya yönelik konumlandırma bulunur | ل | İkinci lam harfinin eklenmesi ve katmerleşmesiyle eylem süreklilik kazanmış, direncin bütünüyle kırılarak kalıcı bir uysallık veya zillet haline dönüşmesi sağlanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | kapı (ikiz harf د üzerinden peltek türetme); geçiş, açılma, eşikten geçme | Sınırın gevşemesi, sertliğin yumuşaması ve dış etkiye karşı kapının açılması. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Dış bir yönlendiricinin varlığı, sevk edilme ve iradeye tabi kılınma. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama, pekiştirme | Yönlendirici gücün tekrarlanarak direnci bütünüyle kırması ve sevk işini kalıcı kılması. |
| ذلل | Eşiğin açılması ve peş peşe gelen yönlendirici değnek darbeleriyle direncin düşmesi; tam bir sevk ve uysallık hali. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Binek hayvanının serkeşliği bırakıp süvarisine boyun eğmesi (دابة ذلول), elbisenin eteğinin yere doğru sarkması (ذلاذل الثوب) ve asma dallarının meyveleri kolay toplansın diye aşağı sarkıtılması (تذليل الكرم). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Kamî’a beytinde düşman şairinin bastırılıp boyun eğdirilmesini anlatırken kökü kullanır: وشاعر قوم أولي بغضة / قمعت فصاروا لثاما ذلالا |
| Erken Arapça kullanım | Huşeyme veya Hutay'a şiirlerinde devenin üzerindeki keneler temizlenerek huysuzluğunun giderilmesi ve uysallaştırılması için kök kullanılır: استذل البعير الصعب |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ذلل kökü, Sami dillerinde genel olarak ağırlığını kaybetme, sarsılma, hafifleme ve direnç gösteremeyip boyun eğme semantik tabanına dayanır. İbranicede zalal (זלل) kökü değersiz olmak, hafifleşmek, sarsılmak ve itibarını yitirmek anlamlarını taşırken, Süryanicede zall (ܙܠ) formu küçülmek, aşağılanmak ve hor görülmek manalarında kullanılır. Arapçada kök çift yönlü bir gelişim göstermiştir; bir yandan sosyal ve ahlaki bir düşüşü ifade eden zillet (alçaklık ve zayıflık) eksenine oturmuş, diğer yandan binek hayvanının veya tabiatın insanın kullanımına dirençsiz hale gelmesini anlatan uysallık ve yumuşaklık zemininde somutlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذلل kökünden türeyen ذل, ذلة, ذلول, تذليل | Serkeşliğin kaybolması, eteğin aşağı sarkması ve direncin sıfırlanarak boyun eğilmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zalal (זלל), Süryanice zall (ܙܠ) | İtibarın yitirilmesi, hafifleşme ve boyun eğme yönüyle ortak bir semantik çekirdek paylaşılır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı kökler | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذلل | Anlamlı | Boyun eğmek, uysal olmak, alçalmak | İradenin kırılması, sevk edilmeye amade oluş ve dirençsizlik hali | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| لذل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| للذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذلل | Merkez | Boyun eğme, uysallaşma | Direncin kırılarak dış iradeye tabi ve amade hale gelmesi | Hem ahlaki düşüklük hem iradi veya kozmik uysallık |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Eğilme, teslim olma | Dışsal bir güç veya çağrı karşısında baş ve boyun eğme | Daha çok bedensel ve görünen teslimiyet |
| [خشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D8%B9.md) | Komşu | Huşu duyma, alçalma | İçsel bir saygı, korku ve sükûnetle sesin ve bakışın düşmesi | Bedenin sükûnete ermesi ve kalbi ürperti |
| [هون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%86.md) | Komşu | Basitlik, hakirlik | Varlığın veya kişinin ağırlığını, ciddiyetini yitirip hafiflemesi | Ağırlık ve değer kaybı üzerinden küçülme |
| [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) | Zıt | Üstünlük, yenilmezlik | Direncin kırılmaz oluşu, asla boyun eğmeme ve erişilmez güç | ذلل kökünün her türlü uysallık ve teslimiyetine tam zıtlık |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذلل | Boyun eğmek, uysallaşmak, alçalmak | Hem aktif uysallığı ve tabi kılınmayı hem de pasif horluğu kapsar. | Kesin |
| Latince | humiliare, subicere, mansuetus | Alçaltmak, boyun eğdirmek, ehlileşmiş | Humiliare alçaltma ve zilleti, mansuetus ise binek uysallığını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | humiliate, subdue, tame, docile | Aşağılamak, boyun eğdirmek, uysal | Humiliate negatif zilleti verirken docile ve tame direncin kırılmasını aktarır. | Güçlü |
| Almanca | erniedrigen, unterwerfen, fügsam | Alçaltmak, boyun eğdirmek, uysal | Erniedrigen itibar kaybını, fügsam ise hizmete amade olma durumunu anlatır. | Güçlü |
| Fransızca | humilier, soumettre, docile | Aşağılamak, tabi kılmak, itaatkâr | Soumettre iradenin teslimini, docile ise çekişmesiz itaati ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins French-English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَذِلَّةً / نَذِلَّ / الْأَذَلِّينَ | Sayıca azlık, zayıflık ve askeri mağlubiyet | Müminlerin Bedir günündeki donanımsız ve zayıf halleri (Âl-i İmrân [3:123](https://lisan.digital/tr/ayet/3:123.md)), kâfirlerin hezimeti (Mücâdele [58:20](https://lisan.digital/tr/ayet/58:20.md), Tâhâ [20:134](https://lisan.digital/tr/ayet/20:134.md)). |
| ذِلَّةٌ / الذِّلَّةُ | İlahi azap, suçluluk ve yüzü kaplayan rüsvaylık | Dünyadaki isyanın karşılığı olan manevi alçalış ve ahirette inkârcıları bürüyen utanç (Bakara [2:61](https://lisan.digital/tr/ayet/2:61.md), Yûnus [10:26](https://lisan.digital/tr/ayet/10:26.md)-27, Kalem [68:43](https://lisan.digital/tr/ayet/68:43.md)). |
| الذُّلِّ | Merhamet ve saygı temelli tevazu | Anne babaya karşı rahmetle alçakgönüllülük kanadının indirilmesi (İsrâ [17:24](https://lisan.digital/tr/ayet/17:24.md)). |
| ذَلُولٌ / ذُلُلًا | Ehlileştirilmiş, üzerinde yürünmesi ve faydalanılması kolay zemin | İnsanın emrine amade kılınmış yeryüzü (Mülk [67:15](https://lisan.digital/tr/ayet/67:15.md)), boyunduruk vurulmamış sığır (Bakara [2:71](https://lisan.digital/tr/ayet/2:71.md)), arının yolları (Nahl [16:69](https://lisan.digital/tr/ayet/16:69.md)). |
| تَذْلِيلًا | Zahmetsizce erişim, istifadeye hazır kılınma | Cennet salkımlarının toplanmasının kolaylaştırılması ve boyun büktürülmesi (İnsân [76:14](https://lisan.digital/tr/ayet/76:14.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | el-Müzill ismi ve ontolojik bağımlılık | Allah'ın dilediğini aziz dilediğini zelil kılması bağlamında irade ve kudret sıfatları tartışılmıştır. | Kulun mutlak muhtaçlığı ve ilahi kahır karşısındaki dirençsizliği. |
| Fıkıh | Zimmet hukuku ve had cezaları | Gayrimüslim tebaanın cizye statüsü ve suçlulara uygulanan cezaların aşağılayıcı boyutu ele alınmıştır. | Hukuki hiyerarşide tabi kılınma ve yaptırım gücü. |
| Tefsir | Teshîr ve tevazu ayrımı | ذلول ile ذلة arasındaki semantik fark gözetilerek varlığın hizmete sunulması ile ahlaki alçalış ayrılmıştır. | Tabiatın uysallığı ile insanın kibrinin kırılması ayrımı. |
| Hadis | Müminin ahlakı ve istiâze | Müminin uysal bir deveye benzetilmesi ve Peygamber'in zilletten Allah'a sığınması rivayetlerde yer alır. | İradi yumuşak başlılık ile onursuz zilletin birbirinden tefriki. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Rab ilişkisi | Ubûdiyyet ve huşu | Kibri tasfiye etme | Kulun ilahi iradeye karşı tüm serkeşliğini terk edip teslim olması. | Kesin |
| İlmi | Tabiat felsefesi | Teshîr (tabiatın uysallığı) | Bilinebilirlik ve kontrol | Fiziksel evrenin kanunlarının insanın kullanımına açık ve dirençsiz olması. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite | İtaat ve meşruiyet | Düzenin tesisi | Toplumsal yapıda meşru otoriteye riayet veya haksız güç karşısında ezilme. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve kaynak | Erişilebilirlik (تذليل) | Maliyeti düşürme | Doğal kaynakların ve tarımsal ürünlerin zahmetsizce elde edilebilir kılınması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sıfır empedans / minimum sürtünme | Fizikte ve devre teorisinde bir sistemin iç direncinin sıfıra yaklaşarak akışa hiçbir engel çıkarmaması hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Asimetrik güç ve subordinasyon | Sosyolojide zayıf aktörün baskın aktörün iradesine direnç gösteremeyerek konumunu ona göre ayarlaması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü bütünüyle 'aşağılık', 'alçaklık' ve 'sefalet' anlamına hapsederek, 'uysallık', 'kolaylaştırma' ve 'hizmete amade oluş' anlamlarını göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök yalnızca ilahi bir ceza olan zilleti değil; tabiatın insanın emrine amade kılınmasını (ذلول), cennet nimetlerinin zahmetsizliğini (تذليل) ve müminlerin birbirine şefkatle yaklaşmasını da içine alan geniş bir dirençsizlik ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ [17:24](https://lisan.digital/tr/ayet/17:24.md)'teki tevazu emrini veya Mâide [5:54](https://lisan.digital/tr/ayet/5:54.md)'teki mümin vasfını onursuzluk olarak görmek; ayrıca kâinatın insana musahhar kılınışındaki ilahi hikmeti anlayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Direnç ve teslimiyet dengesini kurarak, hem insanın Rabbi ve din kardeşleri karşısındaki ahlaki konumunu hem de fiziksel evrenin insan hizmetine sunuluş mekanizmasını aydınlatır. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Mümin ahlakını bildiren ayetlerde, kozmolojik teshîr ve nimet ayetlerinde ve kibirlenen inkârcıların akıbetini tasvir eden ceza ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin tevazusunu eziklik ve zayıflık zanneden yaklaşımı çürütür; uysallığın bilinçli bir rahmet tavrı, hakiki zilletin ise hakikate direnenlerin kaçınılmaz sonu olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Serkeş bir hayvanın boyun eğip ehlileşmesi, elbise eteğinin yere sarkması ve direncin ortadan kalkması.
- Soyut anlam: Bir varlığın dışarıdan gelen bir irade veya yasa karşısında tüm muhalefetini sıfırlayarak sevk ve idareye tam açık hale gelmesi.
- Sistematik karşılık: Otorite, kâinat ve kul ilişkisinde direnç katsayısının düşmesiyle sistemin sürtünmesiz ve amade biçimde işlemesi.
- LaTeX modeli: $$R \to 0 \implies \vec{F}_{ext} \cdot \Delta \vec{x} = W_{dir}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $R$ içsel muhalefet ve serkeşlik direncini simgeler. $R \to 0$ şartı, kökün somut uysallık ve teslimiyet çekirdeğidir. Bu durumda dış irade veya sevk edici kuvvet $\vec{F}_{ext}$, sistem üzerinde hiçbir iç dirençle karşılaşmaksızın $\Delta \vec{x}$ yer değiştirmesini sağlar ve uygulanan enerji kayıpsız bir biçimde doğrudan hedeflenen işe $W_{dir}$ dönüşür.

## Geçtiği ayetler (23 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/2:61.md) — الذِّلَّةُ

وَإِذْ قُلْتُمْ يَامُوسَى لَنْ نَصْبِرَ عَلَى طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِهَا وَقِثَّائِهَا وَفُومِهَا وَعَدَسِهَا وَبَصَلِهَا قَالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Hani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.

### [Bakara 2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/2:71.md) — ذَلُولٌ

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dedik ki: Rabbım, o, ne boyunduruğa koşulup arazi sürecek, ne de ekin sulayacak bir inektir, zillete uğramamıştır. Bütün kusurlardan uzaktır. Onun alacası da yoktur, buyuruyor. Onlar: İşte şimdi gerçeği ortaya koydun, dediler. Hemen onu boğazladılar ki az kalsın bunu yapmayacaklardı.

### [Ali İmran 3:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/3:26.md) — وَتُذِلُّ

قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشَاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): De ki: Ey mülkün sahibi olan Allah’ım; Sen mülkü dilediğine verirsin. Sen, mülkü dilediğinin elinden alırsın. Sen, dilediğini aziz edersin. Sen, dilediğini zelil edersin. Hayır, yalnız Senin elindedir. Sen hiç şüphe yok ki her şeye Kadirsin.

### [Ali İmran 3:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/3:112.md) — الذِّلَّةُ

ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَمَا ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ

Meal (IK): Nerede bulunurlarsa bulunsunlar; üzerlerine zillet vurulmuştur. Allah’ın ve mü’minlerin ahdine sığınmış olanlar müstesna. Allah’ın hışmına uğradılar. Üzelerine de miskinlik vuruldu. Bu, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri ve haksız yere peygamberleri öldürmelerindendir. Bu, onların isyan etmeleri ve taşkınlık yapmalarındandır.

### [Ali İmran 3:123](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/3:123.md) — أَذِلَّةٌ

وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Andolsun ki siz, düşkün bir durumda iken Bedir’de Allah size kat’i bir zafer vermişti. Allah’tan korkun ki şükretmiş olasınız.

### [Maide 5:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/5:54.md) — أَذِلَّةٍ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; içinizden her kim, dininden dönerse; Allah’ın sevdiği ve onların da O’nu sevdikleri, mü’minlere karşı alçak gönüllü, kafirlere karşı zorlu bir kavim getirir. Allah yolunda cihad ederler, hiç bir yerenin yermesinden korkmazlar. Bu, Allah’ın bir lütfudur. O’nu dilediğine verir. Allah; Vasi’dir, Alim’dir.

### [Araf 7:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/7:152.md) — وَذِلَّةٌ

إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ

Meal (IK): Muhakkak ki buzağıyı tanrı edinenlere; Rabblarından bir gazab ve dünya hayatında bir horluk erişecektir. Biz, işte böylece cezalandırırız iftira edenleri.

### [Yunus 10:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/10:26.md) — ذِلَّةٌ

لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنَى وَزِيَادَةٌ وَلَا يَرْهَقُ وُجُوهَهُمْ قَتَرٌ وَلَا ذِلَّةٌ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası var. Onların yüzleri ne kararır ne de zilletten kızarır. Onlar cennetin yaranıdırlar. Orada temelli kalacaklardır.

### [Yunus 10:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/10:27.md) — ذِلَّةٌ

وَالَّذِينَ كَسَبُوا السَّيِّئَاتِ جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ مَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عَاصِمٍ كَأَنَّمَا أُغْشِيَتْ وُجُوهُهُمْ قِطَعًا مِنَ اللَّيْلِ مُظْلِمًا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Kötülükleri kazananlara; kötülükleri kadar ceza verilir. Onların yüzlerini zillet bürür. Allah’a karşı onları savunacak kimse yoktur. Yüzleri, geceden de kara bir parçayla örtülmüş gibidir. İşte bunlar da ateşin yaranıdırlar. Orada temelli kalacaklardır.

### [Nahl 16:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/16:69.md) — ذُلُلًا

ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Sonra her tür üründen ye. Sonra da Rabbının işlemen için gösterdiği yoldan yürü. Karınlarından insanlara şifa olan, renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar. Bunda düşünen bir kavim için şüphesiz bir ayet vardır.

### [İsra 17:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/17:24.md) — الذُّلِّ

وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا

Meal (IK): Merhametten onlara alçak gönüllülük kanatlarını ger. Ve de ki: Rabbım; o ikisi, beni küçükken yetiştirdikleri gibi sen de onlara merhamet et.

### [İsra 17:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/17:111.md) — الذُّلِّ

وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا

Meal (IK): Ve de ki: Hamd, O Allah’a mahsustur ki; bir çocuk edinmemiş ve O’nun mülkünde bir ortak bulunmamıştır. Düşkünlükten dolayı O’nun bir yardımcısı olmamıştır. Ve O’nu tekbir et.

### [Taha 20:134](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/20:134.md) — نَذِلَّ

وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى

Meal (IK): Eğer onları daha evvel azaba uğratarak yok etseydik: Rabbımız, bize bir peygamber gönderseydin de hor ve rüsvay olmadan önce ayetlerine uysaydık olmaz mıydı? diyeceklerdi.

### [Neml 27:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/27:34.md) — أَذِلَّةً

قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dedi ki: Doğrusu hükümdarlar, bir şehre girdikleri zaman, orasını perişan ederler. Halkından şerefli olanlarını aşağılık yaparlar ve işte böyle davranırlar.

### [Neml 27:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/27:37.md) — أَذِلَّةً

ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِهَا وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْهَا أَذِلَّةً وَهُمْ صَاغِرُونَ

Meal (IK): Geri rötür onlara. Andolsun ki; güç yetiremeyecekleri bir ordu ile gelir onları oradan alçalmış ve küçük düşmüş olarak çıkartırım.

### [Yasin 36:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/36:72.md) — وَذَلَّلْنَاهَا

وَذَلَّلْنَاهَا لَهُمْ فَمِنْهَا رَكُوبُهُمْ وَمِنْهَا يَأْكُلُونَ

Meal (IK): Ve onları, kendilerinin buyruğuna verdik. Onlardan kimisi binekleridir, kimisinden de yerler.

### [Şura 42:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/42:45.md) — الذُّلِّ

وَتَرَاهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا خَاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقَالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذَابٍ مُقِيمٍ

Meal (IK): Ve onları ateşe sunulurken zilletten başları öne eğilmiş, göz ucuyla gizli gizli çevreye bakarken göreceksin. İman etmiş olanlar da derler ki: Hüsranda olanlar; kıyamet günü kendilerini de, ailelerini de hüsranda bırakanlardır. İyi bilin ki; zalimler muhakkak sürekli bir azab içindedirler.

### [Mücadele 58:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/58:20.md) — الْأَذَلِّينَ

إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ فِي الْأَذَلِّينَ

Meal (IK): Allah’a ve Peygamberine muhalefet edenler; işte onlar, en çok zillete düşenlerle beraberdirler.

### [Münafikun 63:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/63:8.md) — الْأَذَلَّ

يَقُولُونَ لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onlar; şayet Medine’ye dönersen, andolsun ki; şerefli ve kuvvetli olanlar, zayıf olanları oradan muhakkak çıkaracaktır, diyorlardı. Oysa izzet Allah’ ın, Peygamberinin ve mü’minlerindir. Fakat münafıklar, bunu bilmezler.

### [Mülk 67:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/67:15.md) — ذَلُولًا

هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ

Meal (IK): Size yeryüzünü boyun eğdiren O’dur. O halde onun sırtlarında yürüyün. O’ nun rızkından yiyin, nihayet dönüş O’nadır.

### [Kalem 68:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/68:43.md) — ذِلَّةٌ

خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ وَقَدْ كَانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سَالِمُونَ

Meal (IK): Gözleri dönmüş olarak, yğzlerini zillet bürür. Halbuki kendileri sapa* sağlam oldukları vakit secdeye çağırılmışlardı.

### [Mearic 70:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/70:44.md) — ذِلَّةٌ

خَاشِعَةً أَبْصَارُهُمْ تَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ ذَلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ

Meal (IK): Gözleri dönmüş, yüzlerini zillet bürümüş olarak. İşte bu; onlara vaad olunan gündür.

### [İnsan 76:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/ayet/76:14.md) — وَذُلِّلَتْ · تَذْلِيلًا

وَدَانِيَةً عَلَيْهِمْ ظِلَالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا

Meal (IK): Meyve ağaçlarının gölgeleri üzerlerine sarkmış ve meyveleri de aşağı eğdirilmiştir.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zeyl etek denektir. Ya Lam’a dönüşmüş, alçaklık, aşağılık anlamı kazanmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال واللام
ذ ل، ل ذ يستعملان
ذل:
الذُّلُّ مصدر الذَّلُول أي المُنْقاد من الدوابِّ، ذَلَّ يَذِلُّ، ودابَّةٌ ذَلُولٌ: بَيِّنَة الذُّلِّ، ومن كل شيءٍ أيضاً، وذلَّلتُه تَذليلاً.
ويقال للكَرْم اِذا دُلِّيَت عَناقيدُه قد ذُلِّلَ تَذليلاً.
والذُّلُّ: مصدر الذَّليل، ذَلَّ يَذِلُّ وكذلك الذِّلَّةُ.
والذُّلْذُل: أسفل القميص والقَباء ونحوه ذلك، ويقال: شَمِّرْ ذَلاذِلَكَ، قال:
وعَلَّمَها في السَّعْيِ رَفْعَ الذَّلاذِلِ
لذ:
شَرابٌ لَذٌّ ولَذيذٌ يُجرَيان مُجْرًى واحداً في النَّعْت، ويَلَذُّ لَذذةً.
ولَذَذْتُ الشيءَ: وَجَدْته لذيذاً، ويُجمَعُ اللَّذُّ لِذاذاً، قال:
تَلومُ على لَذٍّ من العَيش أغْيَدِ
وتقول: ما كنتَ لَذّاً،ولقد لَذَذْتَ بعدي.

##### Türkçe

باب **الذّال** و**اللام**
**ذ ل**، **ل ذ** kullanılırlar
**ذل**:
**الذُّلُّ** **الذَّلُول**’ün masdarıdır; yani hayvanlardan boyun eğen (münkat) olan; **ذَلَّ يَذِلُّ**; ve **دابَّةٌ ذَلُولٌ**: **الذُّلِّ**’ün açık (belli) olanı; ayrıca her şeyden de; ve onu **تَذليلاً** **ذلَّلتُه**.
Ve **الكَرْم** için, salkımları sarkıtıldığı zaman, “**تَذليلاً** **ذُلِّلَ**” denilir.
Ve **الذُّلُّ**: **الذَّليل**’in masdarıdır; **ذَلَّ يَذِلُّ**; ve bunun gibi **الذِّلَّةُ** de.
Ve **الذُّلْذُل**: gömleğin ve **القَباء**’nın ve bunun benzerinin alt tarafıdır; ve “**ذَلاذِلَكَ**’nı topla!” denilir; dedi ki:
Ve ona, koşuda **الذَّلاذِلِ**’i kaldırmayı öğretti

**لذ**:
**شَرابٌ لَذٌّ** ve **لَذيذٌ**, niteleme (na‘t)de tek bir yürüyüş üzere yürütülürler; ve **لَذذةً** **يَلَذُّ**.
Ve “**لَذَذْتُ** şeyi”: onu **لذيذاً** buldum; ve **اللَّذُّ**’un çoğulu **لِذاذاً** olarak toplanır; dedi ki:
Hayatın bir **لَذٍّ**’ı üzerine, ince endamlıyı kınar
Ve dersin: “Sen **لَذّاً** olmadın; hâlbuki benden sonra **لَذَذْتَ**.”

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذُلُّ: ضدُّ العز. ورجلٌ ذليلٌ بيِّن الذُلِّ والذِلَّةِ والمَذَلَّةِ، من قوم أذِلاَّءَ وأَذِلَّةٍ. والذِلُّ بالكسر: اللِين، وهو ضدُّ الصعوبة يقال: دابةٌ ذَلولٌ بيِّنة الذِلِّ، من دَوابَّ ذُلُلٍ. ومنه قولهم: بعضُ الذِلّ أبقى للأهل والمال. وعَيْرُ المَذَلَّة: الوتِدُ، لأنّه يُشَجُّ رأسه. وأَذَلَّهُ وذَلَّلَهُ واسْتَذَلَّهُ، كلُّهُ بمعنىً. وقوله تعالى: "وذُلِّلَتْ قُطوفُها تَذْليلا"، أي سُوِّيَتْ عناقيدها ودُلِّيَتْ. وتَذَلَّلَ له، أي خَضَع. وأَذَلَّ الرجلُ، أي صار أصحابُه أَذِلاَّءَ. وقولهم: جاء من أَذْلالِهِ، أي على وَجْهه. يقال: دَعْهُ على أَذْلالِهِ، أي على حاله. وأمور الله جاريةٌ على أَذْلالِها، أي على مَجاريها وطُرقها. وأنشد أبو عمرو للخنساء:
لِتَجْرِ المَنِيّةَُ بعد الفَتى الغادَرِ بالمَحْوِ أَذْلالـهـا
أي فلستُ آسى بعده على شيء.

##### Türkçe

**الذُلُّ**: izzetin zıddı. Ve **ذليل** bir adam: **الذُلِّ** ve **الذِلَّةِ** ve **المَذَلَّةِ**si açık (belli) olan; **أذِلاَّءَ** ve **أَذِلَّةٍ** bir kavimden. Ve kesre ile **الذِلُّ**: yumuşaklık; ve o, zorluğun zıddıdır; denir ki: **ذَلولٌ** bir binek hayvanı, **الذِلِّ**i açık (belli) olan; **ذُلُلٍ** binek hayvanlarından. Ve ondan onların sözü: “**الذِلّ**in bir kısmı, ehil ve mal için daha kalıcıdır.” Ve **عَيْرُ المَذَلَّة**: kazık; çünkü onun başı yarılır. Ve **أَذَلَّهُ** ve **ذَلَّلَهُ** ve **اسْتَذَلَّهُ**; hepsi bir mânâdadır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وذُلِّلَتْ قُطوفُها تَذْليلا**”, yani salkımları düzlenmiş ve sarkıtılmıştır. Ve **تَذَلَّلَ** ona; yani boyun eğdi. Ve adam **أَذَلَّ**; yani onun arkadaşları **أَذِلاَّءَ** oldu. Ve onların sözü: “**أَذْلالِهِ**nden geldi”; yani yüzü üzere. Denir ki: “Onu **أَذْلالِهِ** üzere bırak”; yani hâli üzere. Ve Allah’ın işleri **أَذْلالِها** üzere akıcıdır; yani akış yerleri ve yolları üzere. Ve Ebû Amr, Hansâ için inşâd etti:
لِتَجْرِ المَنِيّةَُ بعد الفَتى الغادَرِ بالمَحْوِ أَذْلالـهـا
yani ondan sonra hiçbir şey üzerine tasalanmam.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ل ل
هو ذليل بيّن الذل والذلة والمذلة وقوم أذلة وذلة كجلـة وأذلاء وقـد ذل لـه وتذلـل وأذلّـه اللـه وذلله‏.‏
واستذله العدو‏.‏
وهو مستذل بينهم‏:‏ مستهان‏.‏
وهو ذليل مذل‏:‏ أصحابه أذلاء‏.‏
ودابة ذلول‏:‏ بينة الذل وذللها صاحبها‏.‏
وقميص طويل الذلاذل وارفع ذلال قميصك‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ركبوا كل صعب وذلول في أمرهم إذا بذلوا فيه الطاقة‏.‏
وفلان ذلول لأصحابه ومتذلل لهم‏.‏
وقوم ذلل لمن أدل عليهم‏.‏
وذلت له القوافي إذا سهل عليه تقوال الشعر‏.‏
وأجر الأمور على أدلالها‏.‏
وأمور الله جارية على أذلالها وإن قضاء الله ماض على أذلاله ودعـه علـى أذلالـه أي كمـا هـو‏.‏
وفـي حديـث ابـن مسعـود ‏"‏ مـا مـن شـيء مـن كتـاب اللـه إلا وقـد جاء على أذلاله ‏"‏ ركبوا ذل الطريق والزم ذل الطريق وملكه وهو ما ذلل منه بكثرة الوطء وطريق مذلل ومعبد‏:‏ مسلوك وذلل الكرم‏:‏ دليت عناقيده‏.‏
وشجرة مذللة‏:‏ ينالها كل أحد‏.‏
قال‏:‏ لنا جنـة بالطّـفّ ذات حدائـق مذللة الأغصان جار سعيدها وشمر دلاذلك لهذا الأمر‏:‏ تجلّد لكفايته‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ قطعـت بنهـاض إلـى صعدائه إذا شمرت عن ساق حمس ذلاذله وفرس خفيف الذلاذل وهي الذنب‏.‏
ولحقنا ذلاذل من الناس وذليذلات‏:‏ أواخر منهم‏.‏

##### Türkçe

ذ ل ل
O, **ذليل**dir; **الذل** ve **الذلة** ve **المذلة** açık-seçiktir. Ve bir kavim **أذلة** ve **ذلة** ( **جلـة** gibi) ve **أذلاء**dır. Ve ona **ذل** etti ve **تذلـل** etti; ve Allah onu **أذلّـه** etti ve onu **ذلله** etti.‏
Ve düşman onu **استذله** etti.‏
Ve o, aralarında **مستذل**dir: hor görülen.‏
Ve o, **ذليل مذل**dir: onun arkadaşları **أذلاء**dır.‏
Ve bir binek hayvanı **ذلول**dur: **الذل** açık-seçiktir; sahibi onu **ذللها** etmiştir.‏
Ve bir gömlek, **الذلاذل**i uzun olandır; ve gömleğinin **ذلال**ını yükselt.‏
Ve mecazdan: işlerinde, onda gücü sarf ettiklerinde, her **صعب** ve **ذلول**a bindiler.‏
Ve falan kimse, arkadaşları için **ذلول**dur ve onlara **متذلل**dir.‏
Ve bir kavim, kendilerine üstünlük taslayana karşı **ذلل**dür.‏
Ve kafiyeler ona **ذلت** etti; şiir söyleyiş ona kolay geldiği zaman.‏
Ve işleri, onların **أدلال**ı üzere yürüt.‏
Ve Allah’ın işleri, onların **أذلال**ı üzere akıp gitmektedir; ve Allah’ın hükmü, onun **أذلال**ı üzere geçip gitmiştir; ve onu, **أذلالـه**ı üzere bırak; yani olduğu gibi.‏
Ve İbn Mesud’un hadisinde: “Allah’ın kitabından hiçbir şey yoktur ki, mutlaka onun **أذلال**ı üzere gelmiş olmasın.” “Yolun **ذل**üne bindiler”; “yolun **ذل**üne yapış”; ve ona sahip ol; o, çokça ayak basmakla ondan **ذلل** olmuş olandır. Ve **مذلل** ve **معبد** bir yol: gidilip geçilen.‏ Ve asmayı **ذلل** etmek: salkımlarını aşağı sarkıttım.‏
Ve **مذللة** bir ağaç: ona herkes erişir.‏
Dedi ki: “Bizim için **الطّـفّ**’ta, bahçeler sahibi bir cennet vardır; dalları **مذللة**dir; onun akışı mutludur.” Ve bu iş için **دلاذلك**ini sıva: onun kifayetine katlanıp dayan.‏
Zü’r-Rumme dedi ki: “Onun yokuşuna doğru bir **نهاض** ile kestim; sert bir baldırın **ذلاذله**si için sıvadığım zaman.” Ve **ذلاذل**i hafif bir at; o da kuyruktur.‏
Ve insanlardan **ذلاذل** ve **ذليذلات** bize yetişti: onlardan sonrakiler.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذُّلُّ: نقيض العِزِّ، ذلَّ يذِلُّ ذُلاًّ وذِلَّة وذَلالة ومَذَلَّة، فهو ذلِيل بَيِّن الذُّلِّ والمَذَلَّة من قوم أَذِلاّء وأَذِلَّة وذِلال؛ قال عمرو بن قَمِيئة:
وشاعر قومٍ أُولي بِغْضة
قَمَعْتُ، فصاروا لثاماً ذِلالا
وأَذَلَّه هو وأَذَلَّ الرجلُ: صار أَصحابه أَذِلاَّءَ. وأَذَلَّه: وجده ذَلِيلاً. واسْتَذَلُّوه: رأَوه ذَلِيلاً، ويُجْمَع الذَّلِيل من الناس أَذِلَّة وذُلاَّناً. والذُّلُّ: الخِسَّة. وأَذَلَّه واسْتَذَلَّه كله بمعنى واحد. وتَذَلَّل له أَي خَضَعَ. وفي أَسماء الله تعالى: المُذِلُّ؛ هو الذي يُلْحِق الذُّلَّ بمن يشاء من عباده وينفي عنه أَنواع العز جميعها. واسْتَذَلَّ البعيرَ الصَّعْبَ: نَزع القُراد عنه ليستلذَّ فيأْنس به ويَذِلّ؛ وإِياه عَنى الحُطَيئة بقوله:
لَعَمْرُك ما قُراد بني قُرَيْع،
إِذا نُزِع القُرادُ، بمستطاع
وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
ليَهْنِئْ تُرَاثي لامرئٍ غير ذِلَّةٍ،
صَنَابِرُ أُحْدانٌ لهُنَّ حَفِيف
أَراد غير ذَلِيل أَو غير ذي ذِلَّة، ورفع صَنَابر على البدل من تُرَاث. وفي التنزيل العزيز: سَيَنالهم غَضَبٌ من ربهم وذِلَّة في الحياة الدنيا؛ قيل: الذِّلَّة ما أُمِروا به من قتل أَنفسهم، وقيل: الذِّلَّة أَخذ الجزية؛ قال الزجاج: الجزية لم تقع في الذين عبدوا العِجْل لأَن الله تعالى تاب عليهم بقتل أَنفسهم. وذُلٌّ ذَلِيل: إِما أَن يكون على المبالغة، وإِما أَن يكون في معنى مُذِلّ؛ أَنشد سيبويه لكعب بن مالك: لقد لَقِيَتْ قُرَيْظَةُ ما سآها،
وحَلَّ بدارهم ذُلٌّ ذَلِيل
والذِّلُّ، بالكسر: اللِّين وهو ضد الصعوبة. والذُّلُّ والذِّلُّ: ضد الصعوبة. ذَلَّ يَذِلُّ ذُلاًّ وذِلاًّ، فهو ذَلُولٌ، يكون في الإِنسان والدابة؛ وأَنشد ثعلب:
وما يَكُ من عُسْرى ويُسْرى، فإِنَّني
ذَلولٌ بحاجِ المُعْتَفِينَ، أَرِيبُ
عَلَّق ذَلُولاً بالباء لأَنه في معنى رَفِيق ورؤُوف، والجمع ذُلُلٌ وأَذِلَّة. ودابة ذَلُولٌ، الذكر والأُنثى في ذلك سواء، وقد ذَلَّله. الكسائي. فرس ذَلُول بيِّن الذِّلِّ، ورجل ذَلِيلٌ بيِّنُ الذِّلَّةِ والذُّلِّ، ودابة ذَلولٌ بيِّنة الذُّلِّ من دواب ذُلُل. وفي حديث ابن الزبير: بعض الذُّلِّ أَبْقَى للأَهل والمال؛ معناه أَن الرجل إِذا أَصابته خُطَّة ضَيْم يناله فيها ذُلٌّ فصبَر عليها كان أَبْقَى له ولأَهله وماله، فإِذا لم يصبر ومَرَّ فيها طالباً للعز غَرَّر بنفسه وأَهله وماله، وربما كان ذلك سبباً لهلاكه. وعَيْرُ المَذَلَّة: الوتِدُ لأَنه يُشَجُّ رأْسه؛ وقوله:
ساقَيْتُهُ كأْسَ الرَّدَى بأَسِنَّة
ذُلُلٍ، مُؤَلَّلة الشِّفار، حِدَاد
إِنما أَراد مُذَلّلة بالإِحداد أَي قد أُدِقَّت وأُرِقَّت؛ وقوله أَنشده ثعلب:
وذَلَّ أَعْلى الحَوْض من لِطَامها
أَراد أَن أَعلاه تَثَلَّم وتهدَّم فكأَنه ذَلَّ وقَلَّ. وفي الحديث: اللهم اسْقِنا ذُلُل السحاب؛ هو الذي لا رعد فيه ولا بَرْق، وهو جمع ذَلُول من الذِّلّ، بالكسر، ضد الصعب؛ ومنه حديث ذي القرنين: أَنه خُيِّر في ركوبه بين ذُلُل السحاب وصِعابه فاختار ذُلُله. والذُّلُّ والذِّلُّ: الرِّفْقُ والرحمة. وفي التنزيل العزيز: واخْفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من الرحمة. وفي التنزيل العزيز في صفة المؤمنين: أَذِلَّة على المؤْمنين أَعِزَّة على الكافرين؛ قال ابن الأَعرابي فيما روى عنه أَبو العباس: معنى قوله أَذِلَّة على المؤمنين رُحَماء رُفَقاء على المؤمنين، أَعِزَّة على الكافرين غِلاظ شِداد على الكافرين؛ وقال الزجاج: معنى أَذِلَّة على المؤمنين أَي جانبهم لَيِّنٌ على المؤمنين ليس أَنهم أَذِلاَّء مُهانون، وقوله أَعِزَّة على الكافرين أَي جانبهم غليظ على الكافرين. وقوله عز وجل: وذُلِّلَت قُطوفُها تَذْليلاً، أَي سُوَّيت عناقيدها وذُلِّيَت، وقيل: هذا كقوله: قطوفها دانية، كلما أَرادوا أَن يَقْطِفُوا شيئاً منها ذُلِّل ذلك لهم فدَنا منهم، قُعوداً كانوا أَو مضطجعين أَو قياماً، قال أَبو منصور: وتذليل العُذُوق في الدنيا أَنها إِذا انشقَّت عنها كَوَافيرها التي تُغَطِّيها يَعْمِد الآبِر إِليها فيُسَمِّحُها ويُيَسِّرها حتى يُذلِّلها خارجة من بين ظُهْران الجريد والسُّلاَّء، فيسهل قِطافها عند يَنْعها؛ وقال الأَصمعي في قول امرئ القيس:
وكَشْحٍ لَطِيف كالجَدِيل مُخَصَّرٍ،
وساقٍ كأُنْبوبِ السَّقِيِّ المُذَلَّل
قال: أَراد ساقاً كأُنبوب بَرْديٍّ بين هذا النخل المُذَلَّل، قال: وإِذا كان أَيام الثمرة أَلَحَّ الناس على النخل بالسَّقْي فهو حينئذ سَقِيٌّ، قال: وذلك أَنعم للنخيل وأَجْوَد للثمرة. وقال أَبو عبيدة: السَّقِيُّ الذي يسقيه الماء من غير أَن يُتَكلَّف له السقي. قال شمر: وسأَلت ابن الأَعرابي عن المُذلَّل فقال: ذُلِّلَ طريقُ الماء إِليه، قال أَبو منصور: وقيل أَراد بالسَّقِيِّ العُنْقُر، وهو أَصل البَرْدِيِّ الرَّخْص الأَبيض، وهو كأَصل القَصَب؛ وقال العَجّاج:
على خَبَنْدَى قَصَب ممكور،
كعُنْقُرات الحائر المسكور
وطريق مُذَلَّل إِذا كان مَوْطُوءاً سَهْلاً. وذِلُّ الطريق: ما وُطْئَ منه وسُهِّل. وطريق ذَلِيلٌ من طُرُق ذُلُل، وقوله تعالى: فاسْلُكي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً؛ فسره ثعلب فقال: يكون الطريق ذَليلاً وتكون هي ذَلِيلة؛ وقال الفراء: ذُلُلاً نعت السُّبُل، يقال: سبيل ذَلُولٌ وسُبُل ذُلُلٌ، ويقال: إِن الذُّلُل من صفات النحل أَي ذُلِّلت ليخرج الشراب من بطونها. وذُلِّل الكَرْمُ: دُلِّيت عناقيده. قال أَبو حنيفة: التدْليل تسوية عناقيد الكرْم وتَدْلِيتها، والتذْليل أَيضاً أَن يوضع العِذْق على الجريدة لتحمله؛ قال امرؤ القيس:
وساق كأُنبوب السَّقِيِّ المُذَلَّل
وفي الحديث: كم من عِذْق مُذَلَّل لأَبي الدَّحْداح؛ تذليل العُذوق تقدم شرحه، وإِن كانت العين
(* قوله «وإن كانت العين» أي من واحد العذوق وهو
عذق) مفتوحة فهي النخلة، وتذليلها تسهيل اجتناء ثمرتها وإِدْناؤها من قاطفها. وفي الحديث: تتركون المدينة على خير ما كانت عليه مُذَلَّلة لا يغشاها إِلاَّ العوافي، أَي ثمارها دانية سهلة التناول مُخَلاَّة غير مَحْمِيَّة ولا ممنوعة على أَحسن أَحوالها، وقيل أَراد أَن المدينة تكون مُخَلاَّة أَي خالية من السكان لا يغشاها إِلاَّ الوحوش.
وأُمور الله جارية على أَذلالها، وجارية أَذلالَها أَي مَجاريها وطرقها، واحدها ذِلٌّ؛ قالت الخنساء:
لتَجْرِ المَنِيَّةُ بعد الفتى الـ
ـمُغادَر بالمَحْو أَذْلالَها
أَي لتَجْر على أَذلالها فلست آسى على شيءٍ بعده. قال ابن بري: الأَذلال المَسالك. ودَعْه على أَذْلاله أَي على حاله، لا واحد له. ويقال: أَجْرِ الأُمور على أَذلالها أَي على أَحوالها التي تَصْلُح عليها وتَسْهُل وتَتَيسر. الجوهري: وقولهم جاءَ على أَذلاله أَي على وجهه. وفي حديث عبدالله: ما من شيءٍ من كتاب الله إِلاَّ وقد جاءَ على أَذلاله أَي على وجوهه وطرُقه؛ قال ابن الأَثير: هو جمع ذِلٍّ، بالكسر. يقال: ركبوا ذِلَّ الطريق وهو ما مُهِّد منه وذُلِّل. وفي خُطبة زياد: إِذا رأَيتموني أُنْفِذ فيكم الأَمرَ فأَنْفِذُوه على أَذلالِه.
ويقال: حائط ذَلِيل أَي قصير. وبيت ذَلِيلٌ إِذا كان قريب السَّمْك من الأَرض. ورمح ذَلِيل أَي قصير. وذَلَّت القوافي للشاعر إِذا سَهُلت. وذَلاذِلُ القميص: ما يَلي الأَرض من أَسافله، الواحد ذُلذُلٌ مثل قُمْقُم وقَماقِم؛ قال الزَّفَيانُ يَنْعَت ضِرْغامة:
إِنَّ لنا ضِرْغامةً جُنادِلا،
مُشَمِّراً قد رَفَع الذَّلاذِلا،
وكان يَوْماً قَمْطَرِيراً باسِلا
وفي حديث أَبي ذرّ: يَخرج من ثَدْيِهِ يَتَذَلْذَل أَي يَضْطرِب مِن ذَلاذِل الثوب وهي أَسافله، وأَكثر الروايات يتزلزل، بالزاي. والذُّلْذُلُ والذِّلْذِل والذِّلْذِلةُ والذُّلَذِلُ والذُّلَذِلةُ، كله: أَسافل القميص الطويل إِذا ناسَ فأَخْلَق. والذَّلَذِلُ: مقصور عن الذَّلاذِل الذي هو جمع ذلك كله، وهي الذّناذِنُ، واحدها ذُنْذُنٌ.

##### Türkçe

**الذُّلُّ**: **العِزِّ**’in zıddı; **ذلَّ يذِلُّ ذُلاًّ وذِلَّة وذَلالة ومَذَلَّة**; o hâlde o, **ذلِيل**dir; kavmden **أَذِلاّء** ve **أَذِلَّة** ve **ذِلال** olanların **الذُّلِّ** ve **المَذَلَّة**si apaçıktır; Amr b. Qamîe dedi ki:

وشاعر قومٍ أُولي بِغْضة
قَمَعْتُ، فصاروا لثاماً ذِلالا

Ve **أَذَلَّه** o (kimse) onu; ve **أَذَلَّ الرجلُ**: yâni onun arkadaşları **أَذِلاَّءَ** oldu. Ve **أَذَلَّه**: onu **ذَلِيلاً** buldu. Ve **اسْتَذَلُّوه**: onu **ذَلِيلاً** gördüler. Ve insanlardan **الذَّلِيل**in cem‘i **أَذِلَّة** ve **ذُلاَّناً**dır. Ve **الذُّلُّ**: alçaklık. Ve **أَذَلَّه** ve **اسْتَذَلَّه**nin hepsi tek bir mânâdadır. Ve **تَذَلَّل له**: yani boyun eğdi. Ve Allah Teâlâ’nın isimlerinde: **المُذِلُّ**; o, kullarından dilediğine **الذُّلَّ**i ilhak eden ve ondan **العز**in bütün nevilerini nefyedendir. Ve **اسْتَذَلَّ البعيرَ الصَّعْبَ**: ondan **القُراد**ı söktü ki (deve) haz alsın da ona ünsiyet etsin ve **يَذِلّ**; ve bununla **الحُطَيئة** şu sözüyle kastetti:

لَعَمْرُك ما قُراد بني قُرَيْع،
إِذا نُزِع القُرادُ، بمستطاع

Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî rivayet etti:

ليَهْنِئْ تُرَاثي لامرئٍ غير ذِلَّةٍ،
صَنَابِرُ أُحْدانٌ لهُنَّ حَفِيف

**غير ذَلِيل** yahut **غير ذي ذِلَّة** murad etti; ve **صَنَابر**i, **تُرَاث**tan bedel olarak merfû kıldı. Ve tenzîl-i azîzde: “سَيَنالهم غَضَبٌ من ربهم وذِلَّة في الحياة الدنيا”; denildi ki: **الذِّلَّة** kendilerine emredilen, nefislerini öldürmeleridir; ve denildi ki: **الذِّلَّة** cizyenin alınmasıdır; **الزجاج** dedi: cizye, **العِجْل**e tapanlarda vâki olmadı; çünkü Allah Teâlâ onlara nefislerini öldürmeleriyle tevbe kabul etti. Ve **ذُلٌّ ذَلِيل**: ya mübalağa üzeredir, yahut **مُذِلّ** mânâsındadır; Sîbeveyh, Ka‘b b. Mâlik’ten şu beyti rivayet etti:

لقد لَقِيَتْ قُرَيْظَةُ ما سآها،
وحَلَّ بدارهم ذُلٌّ ذَلِيل

Ve **الذِّلُّ** (kesre ile): yumuşaklık; o, zorluğun zıddıdır. Ve **الذُّلُّ** ve **الذِّلُّ**: zorluğun zıddı. **ذَلَّ يَذِلُّ ذُلاًّ وذِلاًّ**; o hâlde o, **ذَلُولٌ**dur; insanda ve binek hayvanda olur; Sa‘leb şu beyti rivayet etti:

وما يَكُ من عُسْرى ويُسْرى، فإِنَّني
ذَلولٌ بحاجِ المُعْتَفِينَ، أَرِيبُ

**ذَلُولاً**yı **الباء** ile taalluk ettirdi; çünkü o, **رَفِيق** ve **رؤُوف** mânâsındadır; cem‘i **ذُلُلٌ** ve **أَذِلَّة**dir. Ve **دابة ذَلُولٌ**: bunda erkek ve dişi eşittir; ve onu **ذَلَّله**. **الكسائي**. **فرس ذَلُول**: **الذِّلِّ**i apaçık; ve **رجل ذَلِيلٌ**: **الذِّلَّةِ** ve **الذُّلِّ**ü apaçık; ve **دابة ذَلولٌ**: **الذُّلِّ**ü apaçık; **دواب ذُلُل**den. Ve İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “بعض الذُّلِّ أَبْقَى للأَهل والمال”; mânâsı: kişi, kendisine bir **خُطَّة ضَيْم** isabet edip onda kendisine **ذُلٌّ** erişirse, ona sabrettiğinde kendisi, ehli ve malı için daha kalıcı olur; sabretmeyip onda izzet talep ederek geçerse, kendisini, ehlini ve malını tehlikeye atar; belki bu, helâkine sebep olur. Ve **عَيْرُ المَذَلَّة**: kazık; çünkü başı yarılır. Ve onun sözü:

ساقَيْتُهُ كأْسَ الرَّدَى بأَسِنَّة
ذُلُلٍ، مُؤَلَّلة الشِّفار، حِدَاد

Ancak **مُذَلّلة**yi **الإِحداد** ile murad etti; yani inceltilmiş ve yumuşatılmıştır. Ve onun sözü; Sa‘leb rivayet etti:

وذَلَّ أَعْلى الحَوْض من لِطَامها

Üstünün kırılıp yıkıldığını murad etti; sanki **ذَلَّ** ve azaldı. Ve hadîste: “اللهم اسْقِنا ذُلُل السحاب”; o, içinde ne gök gürültüsü ne şimşek olan (bulut)tur; o, **الصعب**ın zıddı olan (kesreli) **الذِّلّ**den **ذَلُول**un cem‘idir. Ve ondan, Zü’l-Karneyn hadîsi: ona, binmesinde **ذُلُل السحاب** ile **صِعابه** arasında tercih verildi de **ذُلُله**ni seçti. Ve **الذُّلُّ** ve **الذِّلُّ**: yumuşak davranış ve merhamet. Ve tenzîl-i azîzde: “واخْفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من الرحمة”. Ve tenzîl-i azîzde müminlerin sıfatında: “أَذِلَّة على المؤْمنين أَعِزَّة على الكافرين”; İbnü’l-A‘râbî, Ebü’l-Abbâs’ın ondan rivayet ettiğine göre dedi ki: “أَذِلَّة على المؤمنين” sözünün mânâsı: müminlere merhametli, müminlere yumuşak huylu; “أَعِزَّة على الكافرين”: kâfirlere karşı sert, şiddetli. Ve **الزجاج** dedi: “أَذِلَّة على المؤمنين”in mânâsı: yani onların yanı müminlere karşı yumuşaktır; onların **أَذِلاَّء مُهانون** olmaları değildir; ve “أَعِزَّة على الكافرين” sözü: yani onların yanı kâfirlere karşı kalındır. Ve azze ve celle’nin sözü: “وذُلِّلَت قُطوفُها تَذْليلاً”: yani salkımları düzleştirildi ve **ذُلِّيَت**; ve denildi ki: bu, “قطوفها دانية” sözü gibidir; ondan bir şey koparmayı her istediklerinde, o kendilerine **ذُلِّل** kılınır da onlara yaklaşır; oturur hâlde yahut uzanmış yahut ayakta; Ebû Mansûr dedi: dünyada **تذليل العُذُوق**: onun, kendisini örten **كَوَافير**i yarılıp açıldığında, aşılayan ona yönelir de onu yumuşatır ve kolaylaştırır; ta ki onu, **الجريد** ve **السُّلاَّء**ın iki yanı arasından çıkmış olarak **يُذلِّلها**; böylece olgunlaştığında koparılması kolay olur. Ve **الأَصمعي**, İmru’ül-Kays’ın şu sözünde:

وكَشْحٍ لَطِيف كالجَدِيل مُخَصَّرٍ،
وساقٍ كأُنْبوبِ السَّقِيِّ المُذَلَّل

dedi ki: “**المُذَلَّل**” bu hurmalık arasındaki bir kamış borusu gibi bir bacak murad etti; dedi ki: meyve günleri olduğunda insanlar hurmaya sulamada ısrar eder; o vakit o, **سَقِيٌّ**dir; dedi ki: bu, hurmalar için daha yumuşak, meyve için daha iyi olandır. Ve Ebû Ubeyde dedi: **السَّقِيُّ** suyun, sulama için zahmete girilmeksizin onu suladığıdır. Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî’ye **المُذلَّل** hakkında sordum; dedi ki: suyun yolu ona **ذُلِّلَ** kılındı. Ebû Mansûr dedi: ve denildi ki: **السَّقِيِّ** ile **العُنْقُر**u murad etti; o, ucuz beyaz **البَرْدِيِّ**nin köküdür; o, **القَصَب**ın kökü gibidir. Ve **العَجّاج** dedi:

على خَبَنْدَى قَصَب ممكور،
كعُنْقُرات الحائر المسكور

Ve **طريق مُذَلَّل**: eğer çiğnenmiş, kolay ise. Ve **ذِلُّ الطريق**: ondan çiğnenmiş ve kolaylaştırılmış olan. Ve **طريق ذَلِيلٌ**: **طُرُق ذُلُل**den. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “فاسْلُكي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً”; Sa‘leb onu tefsir etti de dedi ki: yol **ذَليلاً** olur ve o (arı) **ذَلِيلة** olur. Ve **الفراء** dedi: **ذُلُلاً**, **السُّبُل**ün sıfatıdır; denir ki: **سبيل ذَلُولٌ** ve **سُبُل ذُلُلٌ**; ve denir ki: **الذُّلُل** arının sıfatlarındandır; yani içecek onun karnından çıksın diye ona **ذُلِّلت**. Ve **ذُلِّل الكَرْمُ**: salkımları aşağı sarkıtıldı. Ebû Hanîfe dedi: **التدْليل** üzüm salkımlarını düzleştirmek ve onları sarkıtmaktır; ve **التذْليل** de: salkımın, onu taşıması için **الجريدة** üzerine konulmasıdır; İmru’ül-Kays dedi:

وساق كأُنبوب السَّقِيِّ المُذَلَّل

Ve hadîste: “كم من عِذْق مُذَلَّل لأَبي الدَّحْداح”; **تذليل العُذوق**un şerhi geçti; ve eğer **العين** (* قوله «وإن كانت العين» أي من واحد العذوق وهو عذق) fetha ile ise o, hurma ağacıdır; ve onun **تذليل**i, meyvesini devşirmeyi kolaylaştırmak ve onu toplayana yaklaştırmaktır. Ve hadîste: “تتركون المدينة على خير ما كانت عليه مُذَلَّلة لا يغشاها إِلاَّ العوافي”: yani meyveleri yakın, alınması kolay; boşaltılmış, korunmamış ve menedilmemiş; en iyi hâlleri üzere; ve denildi ki: Medine’nin **مُخَلاَّة** olmasını murad etti; yani sakinlerden boş; ona ancak vahşî hayvanlar uğrar.

Ve Allah’ın işleri **أَذلالها** üzere cereyan edicidir; ve **جارية أَذلالَها**: yani mecraları ve yolları; onun teki **ذِلٌّ**dür; Hansâ dedi ki:

لتَجْرِ المَنِيَّةُ بعد الفتى الـ
ـمُغادَر بالمَحْو أَذْلالَها

Yani: onun **أَذلالها**sı üzere cereyan etsin; artık ondan sonra hiçbir şeye esef etmem. İbn Berrî dedi: **الأَذلال** yollar, geçitlerdir. Ve “**دَعْه على أَذْلاله**”: yani hâli üzere; onun teki yoktur. Ve denir ki: “**أَجْرِ الأُمور على أَذلالها**”: yani üzerinde salih olan ve kolay olan ve kolaylaşıp mümkün olan hâlleri üzere. **الجوهري**: ve onların “**جاءَ على أَذلاله**” sözleri: yani yüzü üzere. Ve Abdullah hadîsinde: “ما من شيءٍ من كتاب الله إِلاَّ وقد جاءَ على أَذلاله”: yani vecihleri ve yolları üzere; İbnü’l-Esîr dedi: o, (kesreli) **ذِلٍّ**ün cem‘idir. Denir ki: “**ركبوا ذِلَّ الطريق**”: o, ondan düzlenmiş ve **ذُلِّل** kılınmış olandır. Ve Ziyâd’ın hutbesinde: “إِذا رأَيتموني أُنْفِذ فيكم الأَمرَ فأَنْفِذُوه على أَذلالِه”.

Ve denir ki: **حائط ذَلِيل**: yani kısa. Ve **بيت ذَلِيلٌ**: eğer yerden tavan yüksekliği yakın ise. Ve **رمح ذَلِيل**: yani kısa. Ve şaire kafiyeler **ذَلَّت**: eğer kolaylaştıysa. Ve **ذَلاذِلُ القميص**: gömleğin eteklerinden yere yakın olan; teki **ذُلذُلٌ**dür; **قُمْقُم** ve **قَماقِم** gibi. **الزَّفَيانُ**, bir aslanı vasfederek dedi ki:

إِنَّ لنا ضِرْغامةً جُنادِلا،
مُشَمِّراً قد رَفَع الذَّلاذِلا،
وكان يَوْماً قَمْطَرِيراً باسِلا

Ve Ebû Zerr hadîsinde: “يَخرج من ثَدْيِهِ يَتَذَلْذَل”: yani titrer; **ذَلاذِل الثوب**dan, o da onun etekleridir; rivayetlerin çoğunda **يتزلزل** ( **الزاي** ile)dir. Ve **الذُّلْذُلُ** ve **الذِّلْذِل** ve **الذِّلْذِلةُ** ve **الذُّلَذِلُ** ve **الذُّلَذِلةُ**: hepsi, uzun gömleğin etekleridir; eğer eskir de yıpranırsa. Ve **الذَّلَذِلُ**: bunun hepsinin cem‘i olan **الذَّلاذِل**den kısaltılmıştır; ve o, **الذّناذِنُ**dir; teki **ذُنْذُنٌ**dur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ل ل * * الذُّلُّ * ضد العز وقد * ذَلّ * يذل بالكسر * ذُلاًّ * و * ذِلَّةً * و * مَذَلَّةً * فهو * ذَلِيلٌ * وهم * أَذِلاَّءُ * و * أذِلَّةٌ * و * الذِّلُّ * بالكسر اللين وهو ضد الصعوبة يقال دابة * ذَلُولٌ * بينة * الذِّلِّ * من دواب * ذُلُلٍ * و * أذَلَّهُ * و * ذَلَّلَهُ تّذْلِيلاً * و * اسْتَذَلَّهُ * كله بمعنى وقوله تعالى ﴿وذللت قطوفها تذليلا﴾ أي سويت عناقيدها ودليت و * تَذَلَّلَ * له أي خضع

##### Türkçe

* ذ ل ل * **الذُّلُّ**: izzetin zıddıdır; ve muhakkak **ذَلّ** eder, kesre ile **يذل**; **ذُلاًّ** ve **ذِلَّةً** ve **مَذَلَّةً** (olarak). O hâlde o **ذَلِيلٌ**dür; onlar **أَذِلاَّءُ** ve **أذِلَّةٌ**dir. Ve **الذِّلُّ**, kesre ile, yumuşaklıktır; o, zorluğun zıddıdır. Denilir: binek hayvanı **ذَلُولٌ**, **الذِّلِّ**i (yumuşaklığı) açık olan; **ذُلُلٍ** binek hayvanlarından. Ve **أذَلَّهُ** ve **ذَلَّلَهُ تّذْلِيلاً** ve **اسْتَذَلَّهُ**: hepsi “(aynı) mânâ” iledir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وذللت قطوفها تذليلا﴾ yani salkımlarını düzledim ve sarkıttım. Ve **تَذَلَّلَ** ona: yani boyun eğdi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذل، يذل، ذلا وذلالة، بضمهما، وذلة، بالكسر، ومذلة، وذلالة: هان فهو ذليل، وذلان، بالضم، هذه عن ابن عباد، ج: ذلال بالكسر، وأذلاء، ذكرهما ابن سيده، وزاد الأزهري: أذلة، وجعل ذلانا، بالضم، جمع ذليل، وابن عباد جعله مفردا، فتأمل ذلك، قال عمرو بن قميئة:

  وشاعر قوم أولى بغـضة                      قمعت فصاروا لئاما ذلالا وقوله تعالى:  ولم يكن له ولي من الذل  : أي لم يتخذ وليا يعاونه ويحالفه لذلة به، وهو عادة العرب، كانت تحالف بعضها بعضا، يلتمسون بذلك العز والمنعة، فنفى ذلك جل ثناؤه.
 وفي حديث ابن الزبير: الذل أبقى للأهل والمال. تأويله أن الرجل إذا أصابته خطة ضيم، يناله فيها ذل، فصبر عليها، كان أبقى له ولأهله، وربما كان ذلك سببا لهلاكه. وقوله تعالى:  سينالهم غضب من ربهم وذلة  قيل: الذلة ما أمروا به من قتل أنفسهم، وقيل: هي أخذ الجزية، قال الزجاج: الجزية لم تقع في الذين عبدوا العجل، لأن الله تاب عليهم بقتلهم أنفسهم. وقوله تعالى، في صفة المؤمنين:  أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين  ، قال ابن، الأعرابي: معناه رحماء، رفيقين على المؤمنين، غلاظ شداد على الكافرين. وقول الشاعر:
  ليهنئ تراثي لامرئ غير ذلة                      صنابر أحدان لهن حفـيف أراد: غير ذليل، أو غير ذي ذلة، ورفع صنابر، على البدل من تراث. وأذله هو، إذلالا، واستذله، مثل ذلله سواء، ومنه الحديث: من فارق الجماعة، واستذل الإمارة، لقي الله ولا وجه له عنده. واستذله: رآه ذليلا، كما في المحكم، أو وجده كذلك، كاستحمده، إذا وجده حميدا. واستذل البعير الصعب: نزع القراد عنه، ليستلذ فيأنس به، ويذل، وإياه عنى الحطيئة بقوله:
  لعمرك ما قراد بني قريع                      إذا نزع القراد بمستطاع وأذل الرجل: صار أصحابه أذلاء، وأذل فلانا: وجده ذليلا، وقولهم: ذل ذليل: أي مذل أو مبالغة، وأنشد سيبويه لكعب بن مالك:
  لقد لقيت قريظة ما سآها                      وحل بدارهم ذلق ذليل والذل، بالضم، ويكسر: ضد الصعوبة، ذل، يذل، ذلا، فهو ذلول، يكون في الإنسان والدابة، قال:
  وما يك من عسري ويسري فإنني                      ذلول بحاج المعـتـفـين أريب علق ذلولا بالباء، لأن فيه معنى رفيق ورؤوف.
 ودابة ذلول، الذكر والأنثى في ذلك سواء، وقد ذللته، وقال الراغب: ذلت الدابة بعد شماس، ذلا، وهي ذلول: ليست بصعبة، جج: ذلل، بضمتين، وأذلة، قال الشاعر:
  ساقيته كأس الردى بأسنة                      ذلل مؤللة الشفار حداد

  وإنما أراد أنها مذللة بالإحداد، أي قد أدقت وأرقت. وذل الطريق، بالكسر: محجته، وهو ما وطء منه وسهل، عن أبي عمرو. والذل أيضا: الرفق والرحمة، ويضم، وبهما قرئ قوله تعالى:  واخفض لهما جناح الذل  ، الضم قراءة العامة، والكسر قراءة سعيد بن جبير، والحسن البصري، وأبي رجاء، والجحدري، وعاصم بن أبي النجود، ويحيى بن وثاب، وسفيان بن حسين، وأبي حيوة، وابن أبي عبلة. أو الكسر على أنه مصدر الذلول، وقال الراغب: الذل ما كان عن قهر، والذل ما كان بعد تصعب وشماس، ومعنى الآية: أي لن كالمقهور لهما، وعلى قراءة الكسر: لن، وانقد لهما. وذلل الكرم، بالضم، تذليلا: دليت عناقيده، كما في المحكم، أو سويت عناقيده، قاله أبو حنيفة. وقوله تعالى:  وذللت قطوفها تذليلا  ، قال مجاهد: إن قام ارتفع إليه، وإن قعد تدلى إليه القطف، وقال ابن الأنباري: أي أصلحت وقربت، وقال ابن عرفة: أي أمكنت فلا تمتنع على طالب. وفي الحديث: كم من عذق مذلل لأبي الدحداح في الجنة. وذلل النخل: وضع عذقها على الجريدة لتحمله، قاله أبو حنيفة، وقال الأزهري: تذليل العذوق في الدنيا أنها إذا خرجت من كوافيرها التي تغطيها عند انشقاقها عنها يعمد الآبر إليها فيسمحها ويبسرها، حتى يدليها خارجة من بين ظهراني الجريد والسلاء، فيسهل قطافها عند إيناعها، قال: ومنه الحديث: يتركون المدينة على خير ما كانت مذللة لا يغشاها إلا العوافي، أي مذللة قطوفها، قال الصاغاني: وقيل في قول امرئ القيس:
  وكشح لطيف كالجديل مخصر                      وساق كأنبوب السقي المذلل أنه الذي قد عطف ثمره ليجتنى، وإنما جعله مثل المذلل، لأنه يكرم على أهله فيتعهدونه، فلذلك جعله مثله، يقال: ذللوا نخلكم فتخرج كبائسه، وفي التهذيب: قال الأصمعي: أراد ساقا كأنبوب بردي بين هذا النخل المذلل، وقال أبو عبيدة: السقي الذي يسقيه الماء من غير أن يتكلف له السقي، وسئل ابن الأعرابي عن المذلل، فقال: ذلل طريق الماء إليه. ويقال: أمور الله جارية أذلالها، وعلى أذلالها: أي مجاريها، ومسالكها، وطرقها، جمع ذل، بالكسر. ودعه على أذلاله: أي حاله، بلا واحد، كما في المحكم، والعباب، وفي التهذيب: أجر الأمور على أذلالها: أي أحوالها التي تصلح عليها، وتسهل، وتنتشر، وحدها ذل، ومنه قول الخنساء:
  لتجر الحوادث بعد الفتى ال                      مغادر بالمحـو أذلالـهـا أي لست آسى بعده على شيء. وجاء على أذلاله، أي وجهه، وقول ابن مسعود: ما من شيء من كتاب الله إلا وقد جاء على أذلاله أي: على طرقه ووجوهه. والذلاذل، والذلذل، مقصور منه، والذلذلة، بفتح ذالهما الأولى ولامهما، وكعلبط، وهذه عن ابن الأعرابي، وعلبطة، وهدهد، وهذه عن أبي زيد، وزبرج، وزبرجة، وهذه عن أبي زيد أيضا، كله: أسافل القميص الطويل إذا ناس فأخلق، قال الزفيان:
  مشمرا قد رفع الذلاذلا

  وفي المحكم، والذلذل، مقصور من الذلاذل، الذي هو جمع ذلك كله، قال الأزهري: وكذلك الذناذن، واحدها ذنذن. وقال ابن عباد: الذلولي: الحسن الخلق الدميثه، ج: ذلوليون. وأذلال الناس: أراذلهم، كما في العباب، وذلاذلهم، وذلذلاتهم، بالضم، وذليذلاتهم، مصغرا: أي أواخرهم، ونص المحيط: أواخر قليل منهم. وعير المذلة: الوتد، لأنه يشج رأسه، قال:
  لو كنت عيرا كنت عير مـذلة                      أو كنت كسرا كنت كسر قبيح وتذلذل: اضطرب واسترخى، عن ابن عباد، قال: واذلولى: أسرع مخافة أن يفوته شيء، عن الأزهري، قال الصاغاني: وموضع ذكره في الحروف اللينة. ومما يستدرك عليه: تذلل له: خضع. وذل الحوض: تثلم، وتهدم. وطريق ذليل، من طرق ذلل، وفي التهذيب: سبيل ذلول، وسبل ذلل. وقوله تعالى:  فاسلكي سبل ربك ذللا  ، يكون الطريق ذليلا، وتكون هي ذليلة، أي ذللت ليخرج الشراب من بطونها. وقال ابن سيده: أذلولى: انقاد وذل، وأيضا: انطلق في استخفاء، قال سيبويه: لا يستعمل إلا مزيدا قضينا عليه بالياء لكونها لاما. وقال الأزهري: اذلولى: انكسر قلبه. واذلولى ذكره: قام مسترخيا. واذلولى، ولى فذهب متقاذفا، ورشاء مذلول: إذا كان يضطرب، وتذلى: تواضع، وأصله تذلل، وفي المحكم: رجل ذلولى: مذلول.

##### Türkçe

**ذل**، “alçaldı”; **يذل**، “alçalır”; **ذلا** ve **ذلالة**، ikisi de ötre ile; ve **ذلة**، kesre ile; ve **مذلة**; ve **ذلالة**: “hor oldu”; o hâlde o **ذليل**’dir; ve **ذلان**, ötre ile; bu, İbn عباد’dan; çoğulu: **ذلال** kesre ile, ve **أذلاء**; ikisini İbn سيده zikretti; ve Ezherî artırdı: **أذلة**; ve **ذلانا**’yı, ötre ile, **ذليل**’in çoğulu kıldı; İbn عباد ise onu müfred kıldı; öyleyse buna dikkat et. Amr b. Kumey’e dedi:

  Ve bir kavmin şairi, daha evlâdır bir buğza
                      bastırıldı da oldular alçaklar, **ذلالا**

Ve Yüce’nin sözü:  **ولم يكن له ولي من الذل**  : yani, kendisinde bir **ذلة** sebebiyle ona yardım edecek ve onunla antlaşacak bir veli edinmedi; bu Arapların âdetidir; bazısı bazısıyla antlaşırdı; bununla izzet ve korunmuşluk ararlardı; işte O’nun yüce övgüsü bunu nefyetti.

İbn Zübeyr hadîsinde: **الذل** ehle ve mala daha kalıcıdır. Onun te’vîli: adamı bir zulüm planı isabet ederse, onda kendisine **ذل** erişir; sonra ona sabrederse, kendisi ve ehli için daha kalıcı olur; belki de bu onun helâkine sebep olur. Ve Yüce’nin sözü:  **سينالهم غضب من ربهم وذلة**  denildi: **الذلة** kendilerine emrolunan, nefislerini öldürmeleridir; ve denildi: o, cizyenin alınmasıdır. Zecّâc dedi: cizye, buzağıya tapanlarda vâki olmadı; çünkü Allah, nefislerini öldürmeleriyle onların tevbesini kabul etti. Ve Yüce’nin sözü, müminlerin sıfatında:  **أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين**  ; İbn الأعرابي dedi: mânâsı, müminlere karşı merhametli, yumuşak huylu; kâfirlere karşı kaba, şiddetli. Şairin sözü:
  Mirasım, bir kimseye müjde olsun; **ذلة** olmayan birine
                      hafifliği olan, sertleşmiş **صنابر**

Murad etti: **ذليل** olmayan, yahut **ذلة** sahibi olmayan; ve **صنابر**’i merfû kıldı, **تراث**’tan bedel olarak. Ve onu **أذله** etti, **إذلالا**; ve onu **استذله** etti; **ذلله** gibidir, eşittir. Ve ondan hadîs: “Kim cemaatten ayrılır ve emirliği **استذل** ederse, Allah’a kavuşur; O’nun katında onun için bir yüz yoktur.” Ve **استذله**: onu **ذليل** gördü, **المحكم**’de olduğu gibi; yahut onu öyle buldu; tıpkı **استحمده** gibi, onu **حميدا** bulduğu zaman. Ve inatçı deveyi **استذل** etti: ondan keneyi kopardı; ta ki uysallaşsın, onunla ünsiyet etsin ve **يذل** olsun; ve bununla Hutay’e şu sözüyle kastetti:
  Ömrüne yemin olsun, Benî Kuray‘ın kenesi
                      kene koparıldığında, güç yetirilen değildir

Ve adamı **أذل** etti: arkadaşları **أذلاء** oldu. Ve falanı **أذل** etti: onu **ذليلا** buldu. Ve onların sözü: **ذل ذليل**: yani “aşağılatıcı” yahut mübalağa. Sîbeveyh, Ka‘b b. Mâlik’ten şu beyti rivayet etti:
  Kurayza’ya, onu sevindirmeyen şeyi gerçekten tattırdım
                      ve onların yurduna **ذلق ذليل** indi

Ve **الذل**, ötre ile, ve kesrelenir: zorluğun zıddıdır. **ذل**، **يذل**، **ذلا**; o hâlde o **ذلول**’dür; insanda ve binek hayvanda olur. Dedi:
  Darlığımdan ve bolluğumdan her ne olursa olsun, ben
                      mu‘tekiflerin ihtiyacına karşı **ذلول**’üm, anlayışlıyım

**ذلولا**’yı bâ ile taalluk ettirdi; çünkü onda “yumuşak huylu” ve “şefkatli” mânâsı vardır.

Ve **ذلول** bir binek; erkekte ve dişide bunda eşittir. Ve onu **ذللته** ettim. Râgıb dedi: binek, ürkeklikten sonra **ذلا** ile **ذلت**; o **ذلول**’dür: zor değildir. Çoğul çoğulu: **ذلل** iki ötre ile, ve **أذلة**. Şair dedi:
  Ona ölüm kadehini, mızrak uçlarıyla içirdim
                      **ذلل**; bileylenmiş, ağızları keskin, sert

Ancak muradı: keskinleştirme ile “müzelletilmiş”tir; yani inceltilmiş ve yumuşatılmıştır. Ve **ذل الطريق**, kesre ile: onun ana yolu; ondan çiğnenmiş ve kolay olan şey; Ebû Amr’dan. Ve **الذل** ayrıca: yumuşaklık ve merhamettir; ve ötrelenir. Ve onunla ve bunlarla Yüce’nin sözü okunmuştur:  **واخفض لهما جناح الذل**  ; ötre, umumun kıraati; kesre, Sa‘îd b. Cübeyr’in, Hasan Basrî’nin, Ebû Recâ’nın, Cehderî’nin, Âsım b. Ebî’n-Necûd’un, Yahyâ b. Vessâb’ın, Süfyân b. Hüseyn’in, Ebû Hayve’nin ve İbn Ebî ‘Able’nin kıraatidir. Yahut kesre, **الذلول**’ün masdarı olması üzere. Râgıb dedi: **الذل** kahırdan olan şeydir; ve **الذل** zorluk ve ürkeklikten sonra olan şeydir. Âyetin mânâsı: yani onlara karşı boyun eğdirilmiş gibi yumuşak ol. Kesre kıraatine göre: yumuşak ol ve onlara boyun eğ. Ve **ذلل الكرم**, ötre ile, **تذليلا**: salkımlarını aşağı sarkıttım; **المحكم**’de olduğu gibi; yahut salkımlarını düzledim; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ve Yüce’nin sözü:  **وذللت قطوفها تذليلا**  ; Mücâhid dedi: eğer ayakta durursa ona yükselir; eğer oturursa salkım ona sarkar. İbnü’l-Enbârî dedi: yani ıslah etti ve yaklaştırdı. İbn ‘Arefe dedi: yani mümkün kıldı; talep edene karşı imtina etmez. Hadîste: “Cennette Ebû’d-Dehdâh için nice **عذق مذلل** vardır.” Ve **ذلل النخل**: salkımını, onu taşıması için yaprak sapının üzerine koydu; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ezherî dedi: dünyada salkımların **تذليل**’i: örtülerinden, onları örten kılıflarından, onlardan yarılıp çıktıklarında, aşılayıcı ona yönelir; onu yumuşatır ve olgunlaşmamış hâle getirir; ta ki yaprak sapları ve liflerin arasından dışarı sarkmış olarak sarkıtsın; böylece olgunlaştığında koparılması kolay olur. Dedi: ve ondan hadîs: “Medine’yi, olduğu en hayırlı hâl üzere, **مذللة** olarak terk ederler; ona ancak yabanî hayvanlar uğrar”; yani salkımları **مذللة**. Sâğânî dedi: ve İmru’ul-Kays’ın sözü hakkında denildi:
  İnce bir bel, örgü gibi, inceltilmiş
                      ve bir bacak, **المذلل** sulama borusu gibi

O, meyvesi toplanmak için eğilmiş olan şeydir. Ancak onu **المذلل**’e benzetti; çünkü o, ehline karşı keremlidir; onlar da onu gözetirler; bu yüzden onu ona benzetti. Denir: “Hurmalarınızı **ذللوا** edin de salkımları çıksın.” Ve **التهذيب**’de: Asma‘î dedi: “**المذلل** hurmalık arasında, kamış borusu gibi bir bacak” murad etti. Ebû Ubeyde dedi: **السقي**: suyun, sulama zahmetine katlanmaksızın onu suladığı şeydir. İbnü’l-A‘râbî’ye **المذلل** soruldu; dedi: suyun ona giden yolunu **ذلل** etti. Ve denir: Allah’ın işleri, **أذلالها** üzere cereyan edicidir; ve **على أذلالها**: yani akış yerleri, geçitleri ve yolları; **ذل**’ün çoğulu, kesre ile. Ve onu **على أذلاله** bırak: yani hâli üzere; tekili yoktur; **المحكم** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve **التهذيب**’de: “İşleri **على أذلالها** üzere yürüt”: yani üzerinde ıslah olduğu, kolaylaştığı ve yayıldığı hâlleri üzere; onun haddi **ذل**’dür. Ve ondan Hansâ’nın sözü:
  Delikanlıdan sonra olaylar, o
                      silinme ile bırakılmış olan, **أذلالها**’sını sürsün

Yani ondan sonra hiçbir şeye üzülmem. Ve **جاء على أذلاله**: yani yüzü üzere. Ve İbn Mes‘ûd’un sözü: “Allah’ın kitabından hiçbir şey yoktur ki **على أذلاله** üzere gelmiş olmasın”; yani yolları ve vecihleri üzere. Ve **الذلاذل** ve **الذلذل**, ondan kısaltılmıştır. Ve **الذلذلة**, iki **ذال**’ının birincisi ve iki **لام**’ının fethiyle; ve **كعلبط**; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **علبطة** ve **هدهد**; bu, Ebû Zeyd’dendir. Ve **زبرج** ve **زبرجة**; bu da Ebû Zeyd’dendir. Hepsi: uzun gömleğin etekleri; eskidiğinde ve yıprandığında. Züfyân dedi:
  Paçaları sıvamış; **الذلاذلا**’yı kaldırmış halde

Ve **المحكم**’de: **الذلذل**; **الذلاذل**’den maksûrdur; o da bunun hepsinin cem‘idir. **الأزهري** dedi: **الذناذن** de böyledir; onun vâhidi **ذنذن**’dir. **ابن عباد** dedi: **الذلولي**: güzel huylu, yumuşak tabiatlıdır; cemi: **ذلوليون**. Ve insanların **أذلال**’ı: onların **أراذل**’idir; **العباب**’da olduğu gibi. Ve onların **ذلاذل**’leri ve onların **ذلذلات**’ı (zamm ile) ve onların **ذليذلات**’ı, tasğîr olarak: yani onların sonlarıdır. Ve **المحيط**’un nassı: onlardan az bir kısmın sonları. Ve **عير المذلة**: kazıktır; çünkü başını yarar. Dedi ki:
  Eğer bir **عير** olsaydım, **عير مـذلة** olurdum;
  yahut bir **كسر** olsaydım, çirkin bir **كسر** olurdum.

Ve **تذلذل**: sarsıldı ve gevşedi; **ابن عباد**’dan. Dedi: ve **اذلولى**: bir şeyin kendisini kaçırmasından korkarak hızlandı; **الأزهري**’den. **الصاغاني** dedi: onun zikredildiği yer yumuşak harflerdedir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **تذلل له**: boyun eğdi. Ve **ذل الحوض**: çentiklendi ve yıkıldı. Ve **طريق ذليل**: **ذلل** yollarındandır. Ve **التهذيب**’de: **سبيل ذلول** ve **سبل ذلل**. Ve O’nun sözü (yüce): **فاسلكي سبل ربك ذللا**; yol **ذليل** olur, o da **ذليلة** olur; yani, içecek karınlarından çıksın diye **ذللت**. **ابن سيده** dedi: **أذلولى**: boyun eğdi ve zelil oldu; ayrıca: gizlenerek yola çıktı. **سيبويه** dedi: ancak artırılmış olarak kullanılmaz; onun üzerine **الياء** ile hükmettik, onun **لام** olması sebebiyle. **الأزهري** dedi: **اذلولى**: kalbi kırıldı. Ve **اذلولى ذكره**: gevşek olarak kalktı. Ve **اذلولى**: döndü de gitti, savrularak. Ve **رشاء مذلول**: sarsılıyor olduğu zaman. Ve **تذلى**: tevazu gösterdi; aslı **تذلل**’dür. Ve **المحكم**’de: **رجل ذلولى**: **مذلول**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَلَّ
ذَلَّ I ( n. ac. ذِلَّة 2t ,  ذُلّ 3 ,  مَذْلَلَة 17t ,  ذَلَاْلَة 22t ,  ذُلَاْلَة 24t ),
a.  Was low, base. vile; was obscure, insignificant, despised.

b.  Was submissive, tractable.

c.  Was easy, well beaten, trodden ( road ).

ذَلَّلَ
ذَلَّلَ II ,
a.  Rendered easy, tractable, submissive; subdued, broke in, trained.

أَذْلَلَ
أَذْلَلَ IV ,
a.  Lowered, abased, humbled; rendered or regarded as low, base & c.

b.  Associated with low, vile companions.

تَذَلَّلَ
تَذَلَّلَ V ,
a.  see I (a) .

b.  [ La ], Submitted, humbled himself to.

ذِلّ
ذِلّ 2 , ( pl. أَذْلَاْل 38 ),
a.  Submissiveness; submission, lowliness, selfabasement, humility; tractableness, docility.

b.  Beaten, track, course.

ذِلَّة
ذِلَّة 2t ,
a.  Lowness, baseness, vileness, contemptibleness; abasement, obscureness, insignificance.

ذِلِل
ذِلِل 8 ,
a.  see 2 (a) &  2t .

مَذْلَلَة
مَذْلَلَة 17t ,  ذَلَاْلَة 22t ,
a.  see 2t .

ذَلِيْل
ذَلِيْل 25 , ( pl. أَذْلِلَة 15t ,  ذَلَّاْل 28 ,  أَذْلِلَآءُ 68 ),
a.  Low, base, vile, despicable.

b.  Humbled, abased; submissive; docile, tractable; broken in.

ذَلُوْلِيّ
ذَلُوْلِيّ 26yi ,
a.  Easy-going, sweettempered.

##### Türkçe

**ذَلَّ**
**ذَلَّ** I ( n. ac. **ذِلَّة** 2t , **ذُلّ** 3 , **مَذْلَلَة** 17t , **ذَلَاْلَة** 22t , **ذُلَاْلَة** 24t ),
a. Alçak, bayağı, değersiz idi; gizli/önemsiz, küçük, hor görülen idi.

b. Boyun eğici, uysal idi.

c. Kolay, iyice dövülmüş, çiğnenmiş (yol) idi.

**ذَلَّلَ**
**ذَلَّلَ** II ,
a. Kolay, uysal, boyun eğici kıldı; boyun eğdirdi, ehlileştirdi, terbiye etti.

**أَذْلَلَ**
**أَذْلَلَ** IV ,
a. Alçalttı, aşağı kıldı, zelil etti; alçak, bayağı vb. kıldı veya öyle saydı.

b. Alçak, değersiz yoldaşlarla arkadaşlık etti.

**تَذَلَّلَ**
**تَذَلَّلَ** V ,
a. I (a)’ya bak.

b. [ La ], Boyun eğdi, kendini alçalttı; -e karşı kendini alçalttı.

**ذِلّ**
**ذِلّ** 2 , ( pl. **أَذْلَاْل** 38 ),
a. Boyun eğicilik; boyun eğme, alçakgönüllülük, kendini alçaltma, tevazu; uysallık, itaatkârlık.

b. Dövülmüş (yol), iz, güzergâh.

**ذِلَّة**
**ذِلَّة** 2t ,
a. Alçaklık, bayağılık, değersizlik, horluğa layıklık; aşağılanma, gizlilik/önemsizlik, ehemmiyetsizlik.

**ذِلِل**
**ذِلِل** 8 ,
a. 2 (a) ve 2t’ye bak.

**مَذْلَلَة**
**مَذْلَلَة** 17t , **ذَلَاْلَة** 22t ,
a. 2t’ye bak.

**ذَلِيْل**
**ذَلِيْل** 25 , ( pl. **أَذْلِلَة** 15t , **ذَلَّاْل** 28 , **أَذْلِلَآءُ** 68 ),
a. Alçak, bayağı, değersiz, aşağılık.

b. Zelil edilmiş, aşağılanmış; boyun eğici; itaatkâr, uysal; ehlileştirilmiş.

**ذَلُوْلِيّ**
**ذَلُوْلِيّ** 26yi ,
a. Kolay geçimli, yumuşak huylu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ذلل
ذَلَّ - يَذِلُّ - ذُلّ - ذِلَّة - ذَليْل - أَذِلَّة - أذَلّ - الأَذَلَ - الأَذَلِّيْن - ذَلوْل - ذَلوْلاً - ذُلُل - ذُلُلاً - أَذَلَّ - يُذِلُّ - ذَلَّلَ - يُذَلِّلُ
ذَلَّ - يَذِلُّ + الكائن: تنكسر عزة نفسه فيخضع ويلين ويسهل انقياده والسيطرة عليه: يخضع ويلين لأمر آخر قهراً أو رضى، بعد انكسار عزة نفسه
ذَلَّ - يَذِلُّ + كائن + لـِ كائن: تنكسر عزة نفسه تجاهه، فيخضع ويلين ويسهل انقياده والسيطرة عليه لأجل نفع كائن
ذَلَّ - يَذِلُّ + كائن + على كائن: تنكسر عزة نفسه تجاه هذا الكائن، فيخضع ويلين ويسهل انقياده والسيطرة عليه، وذلك على هذا الكائن فقط، وليس على غيره
ذُلّ - الذل: على وزن " فـُعـْل" اسم فعل " ذَلَّ - يَذِلُّ ": انكسار المقاومة، والتصرف بخضوع ولين وسهولة انقياد
ذِلَّة - الذلَّة: على وزن " فـِعلة": اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " ذَلَّ - يَذِلُّ ": الخضوع واللين وسهولة الانقياد لأمر خاص ولكائن مراد
ذَلِيْل: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " ذَلَّ - يَذِلُّ ": الذي ذهبت عزة نفسه وكرامته، فصار خاضعاً ليناً سهل الانقياد
أَذِلَّة: جمع " ذَلِيْل"
أَذَلّ: اسم تفضيل من " ذَلِيْل"
الأَذَلَ: اسم تفضيل أعظمي من " ذَلِيْل": ذَلِيْل - أذَلّ - الأَذَلّ
الأَذَلِّيْن: جمع " الأَذَلَ "
ذَلُوْل: على وزن "فـَعول" اسم فاعل مبالغة من " ذَلَّ - يَذِلُّ ": الذليل بشدة وكثرة: الخاضع واللين والسهل الانقياد بشكل دائم وكبير
ذَلُوْلاً: حال من " ذَلُوْل "
ذُلُل: جمع " ذَلُوْل "
ذُلُلاً: حال من " ذُلُل"
أَذَلَّ - يُذِلُّ: على وزن " أفعل " من " ذَلَّ - يَذِلُّ ": جعله " يَذِلُّ ": يفرض إرادته عليه قهراً فيجعله يخضع ويلين ويسهل انقياده جبراً وبغير رضاه
ذَلَّلَ - يُذَلِّلُ: على وزن " فَعَّلَ " من " ذَلَّ - يَذِلُّ ": جعله " يَذِلُّ " على وجه التكرار والشدة: جعله يخضع ويلين ويسهل انقياده برضاه أو من غير رضاه وبشكل متكرر ودائم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالانكسار والذل والخزي والصغار" وهي:
خَزِيَ - يَخْزى، ذَلَّ - يَذِلَّ، خَسَأَ - يَخْسَأُ ، أثِمَ - يَأثَمُ، بَهِتَ - يَبْهَتُ، ثَرَبَ - يَثْرِبُ
ذَلَّ - يذِلَّ - نَذِلَّ
 	﴿ولو أنا أهلكناهم بعذاب من قبله لقالوا ربنا لولا أرسلت إلينا رسولا فنتبع آياتك من قبل أن نذل ونخزى(134)﴾ طه
الذُلّ
خاشعين من الذل     ولي من الذل﴿وتراهم يعرضون عليها خاشعين من الذل ينظرون من طرف خفي وقال الذين آمنوا إن الخاسرين الذين خسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة ألا إن الظالمين في عذاب مقيم(45)﴾ الشورى ﴿وقل الحمد لله الذي لم يتخذ ولدا ولم يكن له شريك في الملك ولم يكن له ولي من الذل وكبره تكبيرا(111)﴾ الإسراء
جناح الذل	﴿واخفض لهما جناح الذل من الرحمة وقل رب ارحمهما كما ربياني صغيرا(24)﴾ الإسراء
الذِّلَّة
الذلة والمسكنة في الدنيا  ﴿وإذ قلتم ياموسى لن نصبر على طعام واحد فادع لنا ربك يخرج لنا مما تنبت الأرض من بقلها وقثائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الذي هو أدنى بالذي هو خير اهبطوا مصرا فإن لكم ما سألتم وضربت عليهم الذلة والمسكنة وباءوا بغضب من الله ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون النبيين بغير الحق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون(61)﴾ البقرة ﴿ضربت عليهم الذلة أين ما ثقفوا إلا بحبل من الله وحبل من الناس وباءوا بغضب من الله وضربت عليهم المسكنة ذلك بأنهم كانوا يكفرون بآيات الله ويقتلون الأنبياء بغير حق ذلك بما عصوا وكانوا يعتدون(112)﴾ آل عمران
غضب وذلة	﴿إن الذين اتخذوا العجل سينالهم غضب من ربهم وذلة في الحياة الدنيا وكذلك نجزي المفترين(152)﴾ الأعراف
ترهقهم ذلة	﴿خاشعة أبصارهم ترهقهم ذلة وقد كانوا يدعون إلى السجود وهم سالمون(43)﴾ القلم ﴿خاشعة أبصارهم ترهقهم ذلة ذلك اليوم الذي كانوا يوعدون(44)﴾ المعارج
ترهقهم ذلة     لا يرهقهم ذلة  	﴿والذين كسبوا السيئات جزاء سيئة بمثلها وترهقهم ذلة ما لهم من الله من عاصم كأنما أغشيت وجوههم قطعا من الليل مظلما أولئك أصحاب النار هم فيها خالدون (27)﴾ يونس ﴿للذين أحسنوا الحسنى وزيادة ولا يرهق وجوههم قتر ولا ذلة أولئك أصحاب الجنة هم فيها خالدون(26)﴾ يونس
أَذَلَّ - يُذِلَُ
 ﴿قل اللهم مالك الملك تؤتي الملك من تشاء وتنزع الملك ممن تشاء وتعز من تشاء وتذل من تشاء بيدك الخير إنك على كل شيء قدير(26)﴾ آل عمران
الأَذَلَ - الأَذَلِّين
 ﴿يقولون لئن رجعنا إلى المدينة ليخرجن الأعز منها الأذل ولله العزة ولرسوله وللمؤمنين ولكن المنافقين لا يعلمون(8)﴾ المنافقون ﴿إن الذين يحادون الله ورسوله أولئك في الأذلين(20)﴾ المجادلة
أَذِلَّة
أذلة + على﴿ياأيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(54)﴾ المائدة ﴿قالت إن الملوك إذا دخلوا قرية أفسدوها وجعلوا أعزة أهلها أذلة وكذلك يفعلون (34)﴾ النمل
وأنتم أذلة   يخرجنهم منها أذلة	﴿ولقد نصركم الله ببدر وأنتم أذلة فاتقوا الله لعلكم تشكرون(123)﴾ آل عمران ﴿ارجع إليهم فلنأتينهم بجنود لا قبل لهم بها ولنخرجنهم منها أذلة وهم صاغرون (37)﴾ النمل
ذلَل - وذللناها تذليلا
ذلـَّله لـِ﴿وذللناها لهم فمنها ركوبهم ومنها يأكلون (72)﴾ يس ﴿ودانية عليهم ظلالها وذللت قطوفها تذليلا (14)﴾ الإنسان
ذلولا
 ﴿قال إنه يقول إنها بقرة لا ذلول تثير الأرض ولا تسقي الحرث مسلمة لا شية فيها قالوا الآن جئت بالحق فذبحوها وما كادوا يفعلون(71)﴾ البقرة ﴿هو الذي جعل لكم الأرض ذلولا فامشوا في مناكبها وكلوا من رزقه وإليه النشور (15)﴾ الملك
ذللا
 ﴿ثم كلي من كل الثمرات فاسلكي سبل ربك ذللا يخرج من بطونها شراب مختلف ألوانه فيه شفاء للناس إن في ذلك لآية لقوم يتفكرون(69)﴾ النحل
مختار الصحاح
● [ذلل] ذ ل ل: الذُّلُّ ضد العز وقد ذَلّ يذل بالكسر ذُلاًّ و ذِلَّةً و مَذَلَّةً فهو ذَلِيلٌ وهم أَذِلاَّءُ و أذِلَّةٌ و الذِّلُّ بالكسر اللين وهو ضد الصعوبة يقال دابة ذَلُولٌ بينة الذِّلِّ من دواب ذُلُلٍ و أذَلَّهُ و ذَلَّلَهُ تّذْلِيلاً و اسْتَذَلَّهُ كله بمعنى وقوله تعالى ﴿وذللت قطوفها تذليلا﴾ أي سويت عناقيدها ودليت و تَذَلَّلَ له أي خضع
الراغب
ذل
- الذل: ما كان عن قهر، يقال: ذل يذل ذلا (راجع: الأفعال 3/589)، والذل، ما كان بعد تصعب، وشماس من غير قهر (انظر: البصائر 3/17)، يقال: ذل يذل ذلا. وقوله تعالى: }واخفض لهما جناح الذل من الرحمة﴿[الإسراء/24]، أي: كن كالمقهور لهما، وقرئ (جناح الذل) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها ابن عباس وسعيد بن جبير، وعروة بن الزبير، انظر: تفسير القرطبي 10/244) أي: لن وانقد لهما، يقال: الذل والقل، والذلة والقلة، قال تعالى:﴾ترهقهم ذلة﴿[المعارج/44]، وقال:﴾ضربت عليهم الذلة والمسكنة﴿[البقرة/61]، وقال:﴾سنالهم غضب من ربهم وذلة﴿[الأعراف/152] وذلت الدابة بعد شماس (يقال: شمست الدابة والفرس تشمس شماسا وشموسا، وهي شموس: شردت وجمحت ومنعت ظهرها. اللسان: (شمس) ) ذلا، وهي ذلول، أي: ليست بصعبة، قال تعالى:﴾لا ذلول تثير الأرض﴿[البقرة/71]، والذل متى كان من جهة الإنسان نفسه لنفسه فمحمود، نحو قوله تعالى:﴾أذلة على المؤمنين﴿[المائدة/54]، وقال:﴾ولقد نصركم الله ببدر وأنتم أذلة﴿[آل عمران/123]، وقال:﴾فاسلكي سبل ربك ذللا﴿[النحل/69]، أي: منقادة غير متصعبة، قال تعالى:﴾وذللت قطوفها تذليلا{ [الإنسان/14]، أي: سهلت، وقيل: الأمور تجري على أذلالها (انظر: البصائر 3/18؛ والمجمل 2/354؛ والأساس ص 144)، أي: مسالكها وطرقها.
ملخص اللسان
1.     الذُّلُّ: نقيض العِزِّ، ذلَّ يذِلُّ ذُلاًّ وذِلَّة وذَلالة ومَذَلَّة، فهو ذلِيل بَيِّن الذُّلِّ والمَذَلَّة من قوم أَذِلاّء وأَذِلَّة وذِلال؛
2.     والذُّلُّ: الخِسَّة. وأَذَلَّه واسْتَذَلَّه كله  بمعنى واحد.
3.     وتَذَلَّل له أَي خَضَعَ.
4.     وفي أَسماء الله تعالى: المُذِلُّ؛ هو الذي يُلْحِق الذُّلَّ بمن يشاء من عباده وينفي عنه أَنواع العز     جميعها.
5.     والذِّلُّ، بالكسر: اللِّين وهو ضد الصعوبة. والذُّلُّ والذِّلُّ: ضد الصعوبة. ذَلَّ يَذِلُّ ذُلاًّ وذِلاًّ، فهو ذَلُولٌ، يكون في الإِنسان والدابة. فرس ذَلُول بيِّن الذِّلِّ، ورجل ذَلِيلٌ بيِّنُ الذِّلَّةِ والذُّلِّ، ودابة ذَلولٌ بيِّنة الذُّلِّ من دواب ذُلُل ،وطريق مُذَلَّل إِذا كان مَوْطُوءاً سَهْلاً. وذِلُّ الطريق: ما وُطْئَ  منه وسُهِّل.وذَلَّت القوافي للشاعر إِذا سَهُلت.
6.    فاسْلُكي  سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً؛: ذُلُلاً نعت السُّبُل، يقال: سبيل ذَلُولٌ وسُبُل ذُلُلٌ،
7.     والذُّلُّ والذِّلُّ: الرِّفْقُ والرحمة.- معنى أَذِلَّة على المؤمنين أَي جانبهم لَيِّنٌ على المؤمنين ليس أَنهم أَذِلاَّء مُهانون، وقوله أَعِزَّة على الكافرين أَي جانبهم غليظ على الكافرين.
8.    وذُلِّلَت قُطوفُها تَذْليلاً، أَي سُوَّيت عناقيدها وذُلِّيَت، حائط ذَلِيل أَي قصير. وبيت ذَلِيلٌ إِذا كان قريب السَّمْك من الأَرض. ورمح ذَلِيل أَي قصير. وذَلاذِلُ القميص: ما يَلي الأَرض من أَسافله
لسان العرب
● - ذلل: الذُّلُّ: نقيض العِزِّ، ذلَّ يذِلُّ ذُلاًّ وذِلَّة وذَلالة     ومَذَلَّة، فهو ذلِيل بَيِّن الذُّلِّ والمَذَلَّة من قوم أَذِلاّء وأَذِلَّة     وذِلال؛ قال عمرو بن قَمِيئة:     وشاعر قومٍ أُولي بِغْضة     قَمَعْتُ، فصاروا لثاماً ذِلالا     وأَذَلَّه هو وأَذَلَّ الرجلُ: صار أَصحابه أَذِلاَّءَ. وأَذَلَّه: وجده     ذَلِيلاً. واسْتَذَلُّوه: رأَوه ذَلِيلاً، ويُجْمَع الذَّلِيل من الناس     أَذِلَّة وذُلاَّناً. والذُّلُّ: الخِسَّة. وأَذَلَّه واسْتَذَلَّه كله     بمعنى واحد. وتَذَلَّل له أَي خَضَعَ. وفي أَسماء الله تعالى: المُذِلُّ؛     هو الذي يُلْحِق الذُّلَّ بمن يشاء من عباده وينفي عنه أَنواع العز     جميعها. واسْتَذَلَّ البعيرَ الصَّعْبَ: نَزع القُراد عنه ليستلذَّ فيأْنس به     ويَذِلّ؛ وإِياه عَنى الحُطَيئة بقوله:     لَعَمْرُك ما قُراد بني قُرَيْع،     إِذا نُزِع القُرادُ، بمستطاع     وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:     ليَهْنِئْ تُرَاثي لامرئٍ غير ذِلَّةٍ،     صَنَابِرُ أُحْدانٌ لهُنَّ حَفِيف     أَراد غير ذَلِيل أَو غير ذي ذِلَّة، ورفع صَنَابر على البدل من تُرَاث.     وفي التنزيل العزيز: سَيَنالهم غَضَبٌ من ربهم وذِلَّة في الحياة     الدنيا؛ قيل: الذِّلَّة ما أُمِروا به من قتل أَنفسهم، وقيل: الذِّلَّة أَخذ     الجزية؛ قال الزجاج: الجزية لم تقع في الذين عبدوا العِجْل لأَن الله تعالى     تاب عليهم بقتل أَنفسهم. وذُلٌّ ذَلِيل: إِما أَن يكون على المبالغة،     وإِما أَن يكون في معنى مُذِلّ؛ أَنشد سيبويه لكعب بن مالك:     لقد لَقِيَتْ قُرَيْظَةُ ما سآها،     وحَلَّ بدارهم ذُلٌّ ذَلِيل     والذِّلُّ، بالكسر: اللِّين وهو ضد الصعوبة. والذُّلُّ والذِّلُّ: ضد     الصعوبة. ذَلَّ يَذِلُّ ذُلاًّ وذِلاًّ، فهو ذَلُولٌ، يكون في الإِنسان     والدابة؛ وأَنشد ثعلب:     وما يَكُ من عُسْرى ويُسْرى، فإِنَّني     ذَلولٌ بحاجِ المُعْتَفِينَ، أَرِيبُ     عَلَّق ذَلُولاً بالباء لأَنه في معنى رَفِيق ورؤُوف، والجمع ذُلُلٌ     وأَذِلَّة. ودابة ذَلُولٌ، الذكر والأُنثى في ذلك سواء، وقد ذَلَّله.     الكسائي. فرس ذَلُول بيِّن الذِّلِّ، ورجل ذَلِيلٌ بيِّنُ الذِّلَّةِ     والذُّلِّ، ودابة ذَلولٌ بيِّنة الذُّلِّ من دواب ذُلُل. وفي حديث ابن الزبير: بعض     الذُّلِّ أَبْقَى للأَهل والمال؛ معناه أَن الرجل إِذا أَصابته خُطَّة     ضَيْم يناله فيها ذُلٌّ فصبَر عليها كان أَبْقَى له ولأَهله وماله، فإِذا     لم يصبر ومَرَّ فيها طالباً للعز غَرَّر بنفسه وأَهله وماله، وربما كان     ذلك سبباً لهلاكه. وعَيْرُ المَذَلَّة: الوتِدُ لأَنه يُشَجُّ رأْسه؛     وقوله:     ساقَيْتُهُ كأْسَ الرَّدَى بأَسِنَّة     ذُلُلٍ، مُؤَلَّلة الشِّفار، حِدَاد     إِنما أَراد مُذَلّلة بالإِحداد أَي قد أُدِقَّت وأُرِقَّت؛ وقوله     أَنشده ثعلب:     وذَلَّ أَعْلى الحَوْض من لِطَامها     أَراد أَن أَعلاه تَثَلَّم وتهدَّم فكأَنه ذَلَّ وقَلَّ. وفي الحديث:     اللهم اسْقِنا ذُلُل السحاب؛ هو الذي لا رعد فيه ولا بَرْق، وهو جمع ذَلُول     من الذِّلّ، بالكسر، ضد الصعب؛ ومنه حديث ذي القرنين: أَنه خُيِّر في     ركوبه بين ذُلُل السحاب وصِعابه فاختار ذُلُله. والذُّلُّ والذِّلُّ:     الرِّفْقُ والرحمة. وفي التنزيل العزيز: واخْفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من     الرحمة. وفي التنزيل العزيز في صفة المؤمنين: أَذِلَّة على المؤْمنين     أَعِزَّة على الكافرين؛ قال ابن الأَعرابي فيما روى عنه أَبو العباس: معنى قوله     أَذِلَّة على المؤمنين رُحَماء رُفَقاء على المؤمنين، أَعِزَّة على     الكافرين غِلاظ شِداد على الكافرين؛ وقال الزجاج: معنى أَذِلَّة على المؤمنين     أَي جانبهم لَيِّنٌ على المؤمنين ليس أَنهم أَذِلاَّء مُهانون، وقوله     أَعِزَّة على الكافرين أَي جانبهم غليظ على الكافرين. وقوله عز وجل:     وذُلِّلَت قُطوفُها تَذْليلاً، أَي سُوَّيت عناقيدها وذُلِّيَت، وقيل: هذا     كقوله: قطوفها دانية، كلما أَرادوا أَن يَقْطِفُوا شيئاً منها ذُلِّل ذلك لهم     فدَنا منهم، قُعوداً كانوا أَو مضطجعين أَو قياماً، قال أَبو منصور:     وتذليل العُذُوق في الدنيا أَنها إِذا انشقَّت عنها كَوَافيرها التي     تُغَطِّيها يَعْمِد الآبِر إِليها فيُسَمِّحُها ويُيَسِّرها حتى يُذلِّلها خارجة     من بين ظُهْران الجريد والسُّلاَّء، فيسهل قِطافها عند يَنْعها؛ وقال     الأَصمعي في قول امرئ القيس:     وكَشْحٍ لَطِيف كالجَدِيل مُخَصَّرٍ،     وساقٍ كأُنْبوبِ السَّقِيِّ المُذَلَّل     قال: أَراد ساقاً كأُنبوب بَرْديٍّ بين هذا النخل المُذَلَّل، قال:     وإِذا كان أَيام الثمرة أَلَحَّ الناس على النخل بالسَّقْي فهو حينئذ     سَقِيٌّ، قال: وذلك أَنعم للنخيل وأَجْوَد للثمرة. وقال أَبو عبيدة: السَّقِيُّ     الذي يسقيه الماء من غير أَن يُتَكلَّف له السقي. قال شمر: وسأَلت ابن     الأَعرابي عن المُذلَّل فقال: ذُلِّلَ طريقُ الماء إِليه، قال أَبو منصور:     وقيل أَراد بالسَّقِيِّ العُنْقُر، وهو أَصل البَرْدِيِّ الرَّخْص     الأَبيض، وهو كأَصل القَصَب؛ وقال العَجّاج:     على خَبَنْدَى قَصَب ممكور،     كعُنْقُرات الحائر المسكور     وطريق مُذَلَّل إِذا كان مَوْطُوءاً سَهْلاً. وذِلُّ الطريق: ما وُطْئَ     منه وسُهِّل. وطريق ذَلِيلٌ من طُرُق ذُلُل، وقوله تعالى: فاسْلُكي     سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً؛ فسره ثعلب فقال: يكون الطريق ذَليلاً وتكون هي     ذَلِيلة؛ وقال الفراء: ذُلُلاً نعت السُّبُل، يقال: سبيل ذَلُولٌ وسُبُل     ذُلُلٌ، ويقال: إِن الذُّلُل من صفات النحل أَي ذُلِّلت ليخرج الشراب من     بطونها. وذُلِّل الكَرْمُ: دُلِّيت عناقيده. قال أَبو حنيفة: التدْليل تسوية     عناقيد الكرْم وتَدْلِيتها، والتذْليل أَيضاً أَن يوضع العِذْق على     الجريدة لتحمله؛ قال امرؤ القيس:     وساق كأُنبوب السَّقِيِّ المُذَلَّل     وفي الحديث: كم من عِذْق مُذَلَّل لأَبي الدَّحْداح؛ تذليل العُذوق تقدم     شرحه، وإِن كانت العين     (* قوله «وإن كانت العين» أي من واحد العذوق وهو     عذق) مفتوحة فهي النخلة، وتذليلها تسهيل اجتناء ثمرتها وإِدْناؤها من     قاطفها. وفي الحديث: تتركون المدينة على خير ما كانت عليه مُذَلَّلة لا     يغشاها إِلاَّ العوافي، أَي ثمارها دانية سهلة التناول مُخَلاَّة غير     مَحْمِيَّة ولا ممنوعة على أَحسن أَحوالها، وقيل أَراد أَن المدينة تكون     مُخَلاَّة أَي خالية من السكان لا يغشاها إِلاَّ الوحوش.     وأُمور الله جارية على أَذلالها، وجارية أَذلالَها أَي مَجاريها وطرقها،     واحدها ذِلٌّ؛ قالت الخنساء:     لتَجْرِ المَنِيَّةُ بعد الفتى الـ     ـمُغادَر بالمَحْو أَذْلالَها     أَي لتَجْر على أَذلالها فلست آسى على شيءٍ بعده. قال ابن بري: الأَذلال     المَسالك. ودَعْه على أَذْلاله أَي على حاله، لا واحد له. ويقال: أَجْرِ     الأُمور على أَذلالها أَي على أَحوالها التي تَصْلُح عليها وتَسْهُل     وتَتَيسر. الجوهري: وقولهم جاءَ على أَذلاله أَي على وجهه. وفي حديث     عبدالله: ما من شيءٍ من كتاب الله إِلاَّ وقد جاءَ على أَذلاله أَي على وجوهه     وطرُقه؛ قال ابن الأَثير: هو جمع ذِلٍّ، بالكسر. يقال: ركبوا ذِلَّ الطريق     وهو ما مُهِّد منه وذُلِّل. وفي خُطبة زياد: إِذا رأَيتموني أُنْفِذ فيكم     الأَمرَ فأَنْفِذُوه على أَذلالِه.     ويقال: حائط ذَلِيل أَي قصير. وبيت ذَلِيلٌ إِذا كان قريب السَّمْك من     الأَرض. ورمح ذَلِيل أَي قصير. وذَلَّت القوافي للشاعر إِذا سَهُلت.     وذَلاذِلُ القميص: ما يَلي الأَرض من أَسافله، الواحد ذُلذُلٌ مثل     قُمْقُم وقَماقِم؛ قال الزَّفَيانُ يَنْعَت ضِرْغامة:     إِنَّ لنا ضِرْغامةً جُنادِلا،     مُشَمِّراً قد رَفَع الذَّلاذِلا،     وكان يَوْماً قَمْطَرِيراً باسِلا     وفي حديث أَبي ذرّ: يَخرج من ثَدْيِهِ يَتَذَلْذَل أَي يَضْطرِب مِن     ذَلاذِل الثوب وهي أَسافله، وأَكثر الروايات يتزلزل، بالزاي. والذُّلْذُلُ     والذِّلْذِل والذِّلْذِلةُ والذُّلَذِلُ والذُّلَذِلةُ، كله: أَسافل     القميص الطويل إِذا ناسَ فأَخْلَق. والذَّلَذِلُ: مقصور عن الذَّلاذِل الذي هو     جمع ذلك كله، وهي الذّناذِنُ، واحدها ذُنْذُنٌ.
مقاييس اللغة:
(ذل)  الذال واللام في التضعيف والمطابقة أصلٌ واحد يدلُّ على الخُضوع، والاستكانة، واللِّين. فالذُّل: ضِدّ العِزّ. وهذه مقابلةٌ في التضادِّ صحيحة، تدلُّ على الحكمة التي خُصَّتْ بها العرب دون سائر الأمم؛ لأنّ العزّ من العَزَازِ، وهي الأرض الصُّلْبة الشديدة. والذِّلُّ خلاف الصُّعوبة. وحُكي عن بعضهم([7]) أنَّه قال: "بعضُ الذِّلِّ-بكسر الذال- أبْقَى للأهْلِ والمال". يقال من هذا: دابّةٌ ذلولٌ، بيِّن الذُّلِّ.
ومن الأوّل: رجلٌ ذليل بين الذُّلّ والمَذَلّة والذِّلّةِ. ويقال لما وُطِئَ من الطَّريق ذِلٌّ. وذُلِّل القِطْفُ تذليلاً، إذا لانَ وتَدَلّى. ويقال: أجْرِ الأمورَ على أذلالها، أي استقامتها، أي على الأمر الذي تَطُوع فيه وتَنْقاد.
ومن الباب ذَلاذِل القميص، وهو ما يلي الأرض من أسافِلِه، الواحدة ذُِلْذُِلٌ. ويقولون: اذْلَوْلَى الرّجُل اذلِيلاَءً، إذا أسرَعَ. وهو من الباب.
القاموس المحيط:
ذَلَّ يَذِلُّ ذُلاًّ وذُلالَةً، بضمهما، وذِلَّةً، بالكسر، ومَذَلَّةً وذَلالَةً هانَ، فهو ذَليلٌ وذُلاَّنٌ، بالضم،
ج: ذِلالٌ وأذِلاَّءُ وأذِلَّةٌ. و " لم يكنْ له وَلِيٌّ من الذُّلِّ " ، أي: لم يَتَّخذْ وَلياً يُعاونُه ويُحالِفُهُ لذِلَّةٍ، به، وهو عادَةُ العَرَبِ، وأذَلَّهُ هو، واسْتَذَلَّهُ: ذَلَّلَهُ. واسْتَذَلَّهُ: رآه ذَلِيلاً، و البعيرَ الصَّعْبَ: نَزَعَ القُرادَ عنه ليَسْتَلِذَّ فَيَأْنَسَ به. وأذَلَّ: صار أصحابُهُ أذِلاَّءَ، و فلاناً: وَجَدَه ذَليلاً. وذُلٌّ ذَليلٌ: مُذِلٌّ، أو مُبالَغَةٌ. والذُّلُّ، بالضم، ويُكْسَرُ: ضِدُّ الصُّعوبةِ، ذَلَّ يَذِلُّ ذُلاًّ فهو ذَلولٌ، ج: ذُلُلٌ وأذِلَّةٌ.
وذِلُّ الطريقِ، بالكسرِ: مَحَجَّتُه، والرِفْقُ، والرَّحْمَةُ، ويُضَمُّ، وبهما قُرِىءَ: " واخْفِضْ لهما جَناحَ الذلِّ " ، أو الكسرُ على أنه مَصْدَرُ الذَّلولِ. وذُلِّلَ الكَرْمُ، بالضم: دُلِّيَتْ عَناقيدُه، أو سُوِّيَتْ، و النَّخْلُ: وُضِعَ عِذْقُها على الجَريدَةِ لتَحْمِلَهُ. وأُمورُ اللهِ جارِيَةٌ أذْلالَها، وعلى أذْلالِها، أي: مَجاريها، جمعُ ذِلٍّ، بالكسر. ودَعْهُ على أذْلالِه: حالِهِ، بِلاَ واحدٍ. وجاءَ على أذْلالِه، أي: وَجْهِه.
والذَّلاذِلُ والذَّلَذِلُ والذَّلَذِلَةُ، بفتح ذالِهما الأولى ولامِهِما، وكعُلَبِطٍ وعُلَبطَةٍ وهُدْهُدٍ وزِبْرِجٍ وزِبْرِجَةٍ: أسافِلُ القَميصِ الطويلِ. والذَّلولِيُّ: الحَسَنُ الخُلُق الدَّمِيثُه، ج: ذَلولِيُّونَ. وأذْلالُ الناسِ وذَلاذِلُهُم وذُلْذُلاتُهُم، بالضم، وذُلَيْذِلاتُهُم: أواخِرهُم. وعَيْرُ المَذَلَّةِ: الوَتِدُ. وتَذَلْذَلَ: اضْطَرَبَ، واسْتَرْخَى. واذْلَوْلَى: أسْرَعَ.
تاج العروس:
ذ ل ل
ذَلَّ يَذِلُّ ذُلاًَّ وذُلاَلَةً بِضَمِّهِما وذِلَّةً بالكسرِ ومَذَلَّةً وذَلاَلَةٌ : هانَ فهو ذَلِيلٌ وذُلاَّنٌ بالضَّمِّ هذه عن ابن عَبَّادٍ ج : ذِلاَلٌ بالكَسرِ وأَذِلاَّءُ ذكرَهما ابنُ سِيدَه وزاد الأَزْهَرِيُّ : أَذِلَّة وجعل ذُلاَّناً بالضَّمِّ جَمْعَ ذَلِيلٍ وابنُ عَبَّادٍ جَعَلَهُ مُفْرَداً فتأمَّلْ ذلك قالَ عَمْرُو بن قِمِيئَة :
وشاعرِ قومٍ أُولِى بِغْضَةٍ ... قَمَعْتُ فَصارَوا لِئَاماً ذِلالاَ وقولُه تعالى : " ولَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ " : أي لم يَتَّخِذْ وَلِيَّاً يُعاوِنُهُ ويُحالِفُهُ لِذِلَّةٍ به وهو عَادَةُ الْعَرَبِ كانتْ تُحالِفُ بَعْضُها بعضاً يَلْتَمِسُون بذلك العِزَّ والمَنَعَةَ فَنَفَى ذلك جَلَّ ثَناؤُهُ
وفي حديثِ ابنِ الزُّبَيْرِ : الذُلّ أَبْقَى لِلأَهْلِ والْمَالِ . تَأْوِيلُهُ أَنَّ الرجلَ إذا أصابَتْهُ خُطَّةُ ضَيْم يَنالُهُ فيها ذُلٌّ فصبَرَ عليها كان أَبْقَى له ولأهْلِهِ ورُبَّما كان ذلك سَبَباً لِهَلاكِهِ . وقوله تعالى : " سيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ " قيل : الذِّلَّةُ ما أُمِرُوا به مِنْ قَتْلِ أَنْفُسِهم وقيل : هي أَخْذُ الجِزْيَةِ قال الزَّجَّاجُ : الجِزْيَةُ لم تَقَعْ في الذينَ عَبَدُوا العِجْلَ لأنَّ الله تابَ عَليهم بقَتْلِهم أنْفُسَهُمْ . وقوله تعالى في صِفَةِ المُؤمنين : " أَذِلَّةٍ عَلى المُؤْمِنينَ أَعِزَّةٍ على الْكافِرِينَ " قالَ ابن الأَعْرابِيِّ : مَعْناهُ رُحَماءَ رَفِيقينَ على المؤمنين غِلاظٍ شِدادٍ عَلى الكافِرين . وقولُ الشاعرِ :
لِيَهْنِئْ تُراثِي لاِمْرِئٍ غيرِ ذِلَّةٍ ... صَنَابِرُ أُحْدَانٌ لَهُنَّ حَفِيفُ أرادَ : غيرَ ذليلٍ أو غيرَ ذِي ذِلَّةٍ ورفَعَ صَنَابِر على البَدَلِ من تُراث . وأَذَلَّهُ هو إذْلاَلاً واسْتَذَلَّهُ مثل ذَلَّلَهُ سَواء ومنه الحديثُ : مَنْ فَارَقَ الْجَماعَةَ واسْتَذَلَّ الإمَارَةَ لَقِيَ اللهَ ولا وَجْهَ له عندَه . واسْتَذَلَّهُ : رآهُ ذَلِيلاً كما في المُحْكَمِ أو وَجَدَهُ كذلك كاسْتَحْمَدَهُ إذا وَجَدَهُ حَمِيداً . واسْتَذَلَّ الْبَعِيرَ الصَّعْبَ : نَزَعَ الْقُرادَ عنه لِيَسْتَلِذَ فَيَأْنَسَ به ويَذِلَّ وإِيَّاهُ عَنَى الحُطَيْئَةُ بِقَولِه :
لَعَمْرُكَ ما قُرَادُ بَنِي قُرَيْعٍ ... إذا نُزِعَ القُرادُ بِمُسْتَطاعِ وأَذَلَّ الرَّجُلُ : صَارَ أَصْحابُهُ أَذِلاَّءَِ وأَذَلَّ فُلاناً : وَجَدَهُ ذَلِيلاً وقولهُم : ذُلٌّ ذَلِيلٌ : أي مُذِلٌّ أو مُبالَغَةٌ وأنشدَ سِيبَوَيْه لِكَعْبِ بن مالِكٍ :
لقد لَقِيَتْ قُرَيْظَةُ ما سَآها ... وحَلَّ بِدَارِهِمْ ذُلّق ذَلِيلُ والذُّلُّ بالضَّمِّ ويُكْسَر : ضِدُّ الصُّعوبَةِ ذَلَّ يَذِلُّ ذُلاًّ فهو ذَلُولٌ يكونُ في الإِنْسانِ والدَّابَةِ قالَ :
وما يَكُ مِن عُسْري ويُسْرِي فَإِنَّنِي ... ذَلُولٌ بِحَاجِ المُعْتَفِينَ أَرِيبُ عَلَّقَ ذَلُولاً بالباءِ لأنَّ فيه معنى رَفِيقٍ ورَؤُوفٍ
ودابَّةٌ ذَلُولٌ الذَّكَرُ والأُنْثَى في ذلك سَواء وقد ذَلَّلْتُهُ وقال الرَّاغِبُ : ذَلَّتِ الدَّابَّةُ بعدَ شِماسٍ ذُلاًّ وهي ذَلُولٌ : ليست بصَعْبَةٍ جج : ذُلُلٌ بضَمَّتَيْنِ وأَذِلَّةٌ قال الشاعرُ :
سَاقَيْتُهُ كَأْسَ الرَّدَى بِأَسِنَّةٍ ... ذُلُلٍ مُؤَلَّلَةِ الشِّفارِ حِدَادِ
وإنَّما أراد أنَّها مُذَلَّلَةٌ بالإِحْدادِ أي قد أُدِقَّتْ وأُرِقَّتْ . وذِلُّ الطَّرِيقِ بالكسرِ : مَحَجَّتُهُ وهو ما وُطِءَ منه وسُهِّلَ عن أبي عمرو . والذِّلُّ أيضاً : الرَّفْقُ والرَّحْمَةُ ويُضَمُّ وبِهِمَا قُرِئَ قولُه تعالى : " واخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذِّلِّ " الضَّمُّ قِراءَةُ العامَّةِ والكَسْرُ قِراءَةُ سَعِيدِ بنِ جُبَيْرٍ والحسنِ البَصْرِيِّ وأبي رَجاء والجَحْدَرِيِّ وعاصمِ بن أبي النَّجُودِ ويَحيى بنِ وَثَّابٍ وسُفْيان بنِ حسين وأبي حَيْوَةَ وابن أبي عَبْلَةَ . أو الكسرُ عَلى أنَّهُ مَصْدَرُ الذَّلُولِ وقال الرَّاغِبُ : الذُّلُّ ما كانَ عن قَهْرٍ والذِّلُّ ما كانَ بعدَ تَصَعُّبٍ وشِماسٍ ومعنَى الآية : أي لِنْ كالمَقْهُورِ لهما وعَلى قراءَةِ الكسرِ : لِنْ وانْقَدْ لهما . وذُلِّلَ الْكَرْمُ بالضَّمِّ تَذْلِيلاً : دُلِّيَتْ عَناقِيدُهُ كما في المُحْكَم أو سُوِّيَتْ عَناقِيدُهُ قالَهُ أبو حَنِيفَةَ . وقولُه تعالى : " وَذُلِّلَتْ قُطُوفُها تَذْلِيلاً " قال مُجَاهِدٌ : إنْ قامَ ارْتَفَعَ إليه وإن قَعَدَ تَدَلَّى إليه القِطْفُ وقالَ ابنُ الأَنْبارِيِّ : أي أُصْلِحَتْ وقُرِّبَتْ وقال ابنُ عَرَفَةَ : أي أُمْكِنَتْ فَلا تَمْتَنِعُ عَلى طالِبٍ . وفي الحديث : كَمْ مِنْ عِذْقٍ مُذَلَّلٍ لأَبِي الدَّحْدَاحِ في الْجَنَّةِ . وذُلِّلَ النَّخْلُ : وُضِعَ عِذْقُها على الْجَرِيدَةِ لِتَحْمِلَهُ قالَهُ أبو حَنِيفَةَ وقالَ الأَزْهَرِيُّ : تَذْلِيلُ العُذُوقِ في الدُّنْيا أنها إذا خَرَجَتْ من كَوافِيرِها التي تُغَطِّيها عندَ انْشِقاقِها عنها يَعْمِدُ الآبِرُ إِلَيْها فَيُسْمَحُها ويُبَسِّرُها حتى يُدَلِّيَها خَارِجَةً من بين ظَهْرانَيِ الجِريدِ والسُّلاَّء فيَسْهُل قِطافُها عندَ إِيناعِها قالَ : ومنه الحديثُ : يَتْرُكُونَ المَدِينَةَ عَلى خَيْرِ ما كانتْ مُذَلَّلَةً لا يَغْشاها إلاَّ الْعَوافِي أي مُذَلَّلَةً قُطُوفُها قالَ الصّاغَانِيُّ : وقيل في قَوْلِ امْرِئِ القَيْسِ :
وكَشْحٍ لَطِيفٍ كالْجَدِيلِ مُخَصَّرٍ ... وسَاقٍ كَأُنْبُوبِ السَّقِيِّ الْمُذَلَّلِ أنه الذي قد عُطِفَ ثَمَرُهُ لِيُجْتَنَى وإِنَّما جَعَلَهُ مِثْلَ المُذَلَّلِ لأَنَّه يَكْرُمُ على أَهْلِهِ فَيَتَعَهَّدُونَهُ فلذلكَ جَعَلَهُ مِثْلَهُ يُقالُ : ذَلِّلُوا نَخْلَكُمْ فتَخْرُجُ كَبائِسُهُ وفي التَّهْذِيبِ : قالَ الأصْمَعِيُّ : أرادَ سَاقاً كأُنْبُوبِ بَرْدِيٍّ بينَ هذا النَّخْلِ المُذَلَّلِ وقالَ أبو عُبَيْدَةَ : السَّقِيُّ الذي يَسْقِيهِ الماءُ مِنْ غيرِ أن يُتَكَلَّفَ له السَّقْيُ وسُئِلَ ابنُ الأَعْرابِيِّ عن المُذَلَّلِ فقالَ : ذُلِّلَ طريقُ الماءِ إليه . ويُقال : أُمُورُ اللهِ جَارِيَةٌ أَذْلاَلَها وعَلى أَذْلالِها : أي مَجارِيها ومَسالِكِها وطُرُقِها جَمْعُ ذِلٍّ بالكسرِ . ودَعْهُ عَلى أّذْلالِهِ : أي حالِهِ بِلا واحِدٍ كَما في المُحْكَمِ والعُبابِ وفي التَّهْذِيبِ : أَجْرِ الأُمُورَ على أَذْلاَلِها : أي أَحْوالِها التي تصلُح عليها وتَسْهُل وتَنْتَشِر وَحِدُها ذِلٌّ ومنهُ قَوْلُ الخَنْسَاءِ :
لِتَجْرِ الْحَوادِثُ بعدَ الْفَتَى ال ... مُغادَرِ بالمَحْوِ أَذْلاَلَها أي لستُ آسَى بعدَه على شَيْءٍ . وجاءَ عَلى أَذْلالِهِ أي وَجْهِهِ وقولُ ابنِ مسعودٍ : ما مِن شَيْءٍ مِن كتابِ اللهِ إلاَّ وقد جاءَ عَلى أّذْلالِهِ أي : عَلى طُرُقِهِ ووُجُوهِهِ . والذَلاَذِلُ والذَّلَذِلُ مَقْصُورٌ منه والذَّلْذِلَةُ بِفَتْحِ ذَالِهِما الأُولى ولاَمِهِما وكعُلَبِطٍ وهذه عن ابن الأَعْرابِيِّ وعُلَبِطَةٍ وهُدْهُدٍ وهذه عن أبي زَيْدٍ وزِبْرِجٍ وزِبْرِجَةٍ وهذه عن أبي زيد أيضاً كُلُّه : أَسَافِلُ الْقَمِيصِ الطَّوِيلِ إذا نَاسَ فأَخْلَقَ قالَ الزَّفَيانُ :
" مُشَمِّراً قد رَفَعَ الذَّلاذِلا
وفي المُحْكَم والذَّلَذِلُ مَقُصُورٌ من الذَّلاذِل الذي هو جَمْعُ ذلك كُلِّه قالَ الأَزْهَرِيُّ : وكذلك الذَّنَاذِنُ واحِدُها ذُنْذُنْ . وقال ابنُ عَبَّادٍ : الذَّلُولِيُّ : الْحَسَنُ الخُلُقِ الدَّمِيثُهُ ج : ذَلُولِيُّونَ . وأذْلاَلُ النَّاسِ : أَرَاذِلُهُم كما في العُبابِ وذَلاذِلُهُم وذُلْذُلاَتُهُم بالضَّمِّ وذُلَيْذِلاتُهُم مُصَغَّراً : أي أَوَاخِرُهُم ونَصُّ المُحِيط : أَواخِرُ قليلٍ منهم . وعَيْرُ المَذَلَّةِ : الْوَتِدُ لأنَّهُ يُشَجُّ رَأسُهُ قال :
لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ ... أو كنتَ كِسْراً كنتَ كِسْرَ قَبِيحِ وتَذَلْذَلَ : اضْطَرَبَ واسْتَرْخَى عن ابنِ عَبَّادٍ قالَ : واذْلَوْلَى : أَسْرَعَ مَخَافَةَ أن يَفُوتَهُ شَيْءٌ عن الأَزْهَرِيُّ قالَ الصّاغَانِيُّ : ومَوْضِعُ ذكرِهِ في الحروفِ اللَّيِّنَةِ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : تَذَلَّلَ له : خَضَعَ . وذَلَّ الحَوْضُ : تَثَلَّم وتَهَدَّم . وطريقٌ ذَلِيلٌ من طُرُقٍ ذُلُلٍ وفي التَّهْذِيبِ : سَبِيلٌ ذَلُولٌ وسُبُلٌ ذُلُلٌ . وقولُهُ تعالى : " فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً " يكونُ الطَّريقُ ذَلِيلاً وتكونُ هيَ ذَلِيلَةٌ أي ذُلِّلَتْ لِيَخْرُجَ الشَّرابُ مِنْ بُطُونِها . وقال ابن سِيدَه : أذْلَوْلَى : انْقَادَ وذَلَّ وأيضاً : انْطَلَقَ في اسْتِخْفاء قال سِيبَوَيْه : لا يُسْتَعْمَلُ إلاَّ مَزْيداً قَضَيْنا عليه بالياءِ لِكَوْنِها لاماً . وقال الأَزْهَرِيُّ : اذْلَوْلَى : انْكَسَرَ قلبُه . واذْلَوْلَى ذَكَرُهُ : قامَ مُسْتَرْخِياً . واذْلَوْلَى وَلَّى فذَهبَ مُتَقاذِفاً ورِشَاءٌ مُذْلَوْلٍ : إذا كان يضْطَرِبُ وتَذَلَّى : تَواضَعَ وأصلُهُ تَذَلَّلَ وفي المُحْكَم : رَجُلٌ ذَلَوْلَى : مُذْلَوْلٍ

_Türkçe çeviri henüz yok_
