# ذلل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذلل

ذل، يذل، ذلا وذلالة، بضمهما، وذلة، بالكسر، ومذلة، وذلالة: هان فهو ذليل، وذلان، بالضم، هذه عن ابن عباد، ج: ذلال بالكسر، وأذلاء، ذكرهما ابن سيده، وزاد الأزهري: أذلة، وجعل ذلانا، بالضم، جمع ذليل، وابن عباد جعله مفردا، فتأمل ذلك، قال عمرو بن قميئة:

  وشاعر قوم أولى بغـضة                      قمعت فصاروا لئاما ذلالا وقوله تعالى:  ولم يكن له ولي من الذل  : أي لم يتخذ وليا يعاونه ويحالفه لذلة به، وهو عادة العرب، كانت تحالف بعضها بعضا، يلتمسون بذلك العز والمنعة، فنفى ذلك جل ثناؤه.
 وفي حديث ابن الزبير: الذل أبقى للأهل والمال. تأويله أن الرجل إذا أصابته خطة ضيم، يناله فيها ذل، فصبر عليها، كان أبقى له ولأهله، وربما كان ذلك سببا لهلاكه. وقوله تعالى:  سينالهم غضب من ربهم وذلة  قيل: الذلة ما أمروا به من قتل أنفسهم، وقيل: هي أخذ الجزية، قال الزجاج: الجزية لم تقع في الذين عبدوا العجل، لأن الله تاب عليهم بقتلهم أنفسهم. وقوله تعالى، في صفة المؤمنين:  أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين  ، قال ابن، الأعرابي: معناه رحماء، رفيقين على المؤمنين، غلاظ شداد على الكافرين. وقول الشاعر:
  ليهنئ تراثي لامرئ غير ذلة                      صنابر أحدان لهن حفـيف أراد: غير ذليل، أو غير ذي ذلة، ورفع صنابر، على البدل من تراث. وأذله هو، إذلالا، واستذله، مثل ذلله سواء، ومنه الحديث: من فارق الجماعة، واستذل الإمارة، لقي الله ولا وجه له عنده. واستذله: رآه ذليلا، كما في المحكم، أو وجده كذلك، كاستحمده، إذا وجده حميدا. واستذل البعير الصعب: نزع القراد عنه، ليستلذ فيأنس به، ويذل، وإياه عنى الحطيئة بقوله:
  لعمرك ما قراد بني قريع                      إذا نزع القراد بمستطاع وأذل الرجل: صار أصحابه أذلاء، وأذل فلانا: وجده ذليلا، وقولهم: ذل ذليل: أي مذل أو مبالغة، وأنشد سيبويه لكعب بن مالك:
  لقد لقيت قريظة ما سآها                      وحل بدارهم ذلق ذليل والذل، بالضم، ويكسر: ضد الصعوبة، ذل، يذل، ذلا، فهو ذلول، يكون في الإنسان والدابة، قال:
  وما يك من عسري ويسري فإنني                      ذلول بحاج المعـتـفـين أريب علق ذلولا بالباء، لأن فيه معنى رفيق ورؤوف.
 ودابة ذلول، الذكر والأنثى في ذلك سواء، وقد ذللته، وقال الراغب: ذلت الدابة بعد شماس، ذلا، وهي ذلول: ليست بصعبة، جج: ذلل، بضمتين، وأذلة، قال الشاعر:
  ساقيته كأس الردى بأسنة                      ذلل مؤللة الشفار حداد

  وإنما أراد أنها مذللة بالإحداد، أي قد أدقت وأرقت. وذل الطريق، بالكسر: محجته، وهو ما وطء منه وسهل، عن أبي عمرو. والذل أيضا: الرفق والرحمة، ويضم، وبهما قرئ قوله تعالى:  واخفض لهما جناح الذل  ، الضم قراءة العامة، والكسر قراءة سعيد بن جبير، والحسن البصري، وأبي رجاء، والجحدري، وعاصم بن أبي النجود، ويحيى بن وثاب، وسفيان بن حسين، وأبي حيوة، وابن أبي عبلة. أو الكسر على أنه مصدر الذلول، وقال الراغب: الذل ما كان عن قهر، والذل ما كان بعد تصعب وشماس، ومعنى الآية: أي لن كالمقهور لهما، وعلى قراءة الكسر: لن، وانقد لهما. وذلل الكرم، بالضم، تذليلا: دليت عناقيده، كما في المحكم، أو سويت عناقيده، قاله أبو حنيفة. وقوله تعالى:  وذللت قطوفها تذليلا  ، قال مجاهد: إن قام ارتفع إليه، وإن قعد تدلى إليه القطف، وقال ابن الأنباري: أي أصلحت وقربت، وقال ابن عرفة: أي أمكنت فلا تمتنع على طالب. وفي الحديث: كم من عذق مذلل لأبي الدحداح في الجنة. وذلل النخل: وضع عذقها على الجريدة لتحمله، قاله أبو حنيفة، وقال الأزهري: تذليل العذوق في الدنيا أنها إذا خرجت من كوافيرها التي تغطيها عند انشقاقها عنها يعمد الآبر إليها فيسمحها ويبسرها، حتى يدليها خارجة من بين ظهراني الجريد والسلاء، فيسهل قطافها عند إيناعها، قال: ومنه الحديث: يتركون المدينة على خير ما كانت مذللة لا يغشاها إلا العوافي، أي مذللة قطوفها، قال الصاغاني: وقيل في قول امرئ القيس:
  وكشح لطيف كالجديل مخصر                      وساق كأنبوب السقي المذلل أنه الذي قد عطف ثمره ليجتنى، وإنما جعله مثل المذلل، لأنه يكرم على أهله فيتعهدونه، فلذلك جعله مثله، يقال: ذللوا نخلكم فتخرج كبائسه، وفي التهذيب: قال الأصمعي: أراد ساقا كأنبوب بردي بين هذا النخل المذلل، وقال أبو عبيدة: السقي الذي يسقيه الماء من غير أن يتكلف له السقي، وسئل ابن الأعرابي عن المذلل، فقال: ذلل طريق الماء إليه. ويقال: أمور الله جارية أذلالها، وعلى أذلالها: أي مجاريها، ومسالكها، وطرقها، جمع ذل، بالكسر. ودعه على أذلاله: أي حاله، بلا واحد، كما في المحكم، والعباب، وفي التهذيب: أجر الأمور على أذلالها: أي أحوالها التي تصلح عليها، وتسهل، وتنتشر، وحدها ذل، ومنه قول الخنساء:
  لتجر الحوادث بعد الفتى ال                      مغادر بالمحـو أذلالـهـا أي لست آسى بعده على شيء. وجاء على أذلاله، أي وجهه، وقول ابن مسعود: ما من شيء من كتاب الله إلا وقد جاء على أذلاله أي: على طرقه ووجوهه. والذلاذل، والذلذل، مقصور منه، والذلذلة، بفتح ذالهما الأولى ولامهما، وكعلبط، وهذه عن ابن الأعرابي، وعلبطة، وهدهد، وهذه عن أبي زيد، وزبرج، وزبرجة، وهذه عن أبي زيد أيضا، كله: أسافل القميص الطويل إذا ناس فأخلق، قال الزفيان:
  مشمرا قد رفع الذلاذلا

  وفي المحكم، والذلذل، مقصور من الذلاذل، الذي هو جمع ذلك كله، قال الأزهري: وكذلك الذناذن، واحدها ذنذن. وقال ابن عباد: الذلولي: الحسن الخلق الدميثه، ج: ذلوليون. وأذلال الناس: أراذلهم، كما في العباب، وذلاذلهم، وذلذلاتهم، بالضم، وذليذلاتهم، مصغرا: أي أواخرهم، ونص المحيط: أواخر قليل منهم. وعير المذلة: الوتد، لأنه يشج رأسه، قال:
  لو كنت عيرا كنت عير مـذلة                      أو كنت كسرا كنت كسر قبيح وتذلذل: اضطرب واسترخى، عن ابن عباد، قال: واذلولى: أسرع مخافة أن يفوته شيء، عن الأزهري، قال الصاغاني: وموضع ذكره في الحروف اللينة. ومما يستدرك عليه: تذلل له: خضع. وذل الحوض: تثلم، وتهدم. وطريق ذليل، من طرق ذلل، وفي التهذيب: سبيل ذلول، وسبل ذلل. وقوله تعالى:  فاسلكي سبل ربك ذللا  ، يكون الطريق ذليلا، وتكون هي ذليلة، أي ذللت ليخرج الشراب من بطونها. وقال ابن سيده: أذلولى: انقاد وذل، وأيضا: انطلق في استخفاء، قال سيبويه: لا يستعمل إلا مزيدا قضينا عليه بالياء لكونها لاما. وقال الأزهري: اذلولى: انكسر قلبه. واذلولى ذكره: قام مسترخيا. واذلولى، ولى فذهب متقاذفا، ورشاء مذلول: إذا كان يضطرب، وتذلى: تواضع، وأصله تذلل، وفي المحكم: رجل ذلولى: مذلول.

### Türkçe

**ذل**، “alçaldı”; **يذل**، “alçalır”; **ذلا** ve **ذلالة**، ikisi de ötre ile; ve **ذلة**، kesre ile; ve **مذلة**; ve **ذلالة**: “hor oldu”; o hâlde o **ذليل**’dir; ve **ذلان**, ötre ile; bu, İbn عباد’dan; çoğulu: **ذلال** kesre ile, ve **أذلاء**; ikisini İbn سيده zikretti; ve Ezherî artırdı: **أذلة**; ve **ذلانا**’yı, ötre ile, **ذليل**’in çoğulu kıldı; İbn عباد ise onu müfred kıldı; öyleyse buna dikkat et. Amr b. Kumey’e dedi:

  Ve bir kavmin şairi, daha evlâdır bir buğza
                      bastırıldı da oldular alçaklar, **ذلالا**

Ve Yüce’nin sözü:  **ولم يكن له ولي من الذل**  : yani, kendisinde bir **ذلة** sebebiyle ona yardım edecek ve onunla antlaşacak bir veli edinmedi; bu Arapların âdetidir; bazısı bazısıyla antlaşırdı; bununla izzet ve korunmuşluk ararlardı; işte O’nun yüce övgüsü bunu nefyetti.

İbn Zübeyr hadîsinde: **الذل** ehle ve mala daha kalıcıdır. Onun te’vîli: adamı bir zulüm planı isabet ederse, onda kendisine **ذل** erişir; sonra ona sabrederse, kendisi ve ehli için daha kalıcı olur; belki de bu onun helâkine sebep olur. Ve Yüce’nin sözü:  **سينالهم غضب من ربهم وذلة**  denildi: **الذلة** kendilerine emrolunan, nefislerini öldürmeleridir; ve denildi: o, cizyenin alınmasıdır. Zecّâc dedi: cizye, buzağıya tapanlarda vâki olmadı; çünkü Allah, nefislerini öldürmeleriyle onların tevbesini kabul etti. Ve Yüce’nin sözü, müminlerin sıfatında:  **أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين**  ; İbn الأعرابي dedi: mânâsı, müminlere karşı merhametli, yumuşak huylu; kâfirlere karşı kaba, şiddetli. Şairin sözü:
  Mirasım, bir kimseye müjde olsun; **ذلة** olmayan birine
                      hafifliği olan, sertleşmiş **صنابر**

Murad etti: **ذليل** olmayan, yahut **ذلة** sahibi olmayan; ve **صنابر**’i merfû kıldı, **تراث**’tan bedel olarak. Ve onu **أذله** etti, **إذلالا**; ve onu **استذله** etti; **ذلله** gibidir, eşittir. Ve ondan hadîs: “Kim cemaatten ayrılır ve emirliği **استذل** ederse, Allah’a kavuşur; O’nun katında onun için bir yüz yoktur.” Ve **استذله**: onu **ذليل** gördü, **المحكم**’de olduğu gibi; yahut onu öyle buldu; tıpkı **استحمده** gibi, onu **حميدا** bulduğu zaman. Ve inatçı deveyi **استذل** etti: ondan keneyi kopardı; ta ki uysallaşsın, onunla ünsiyet etsin ve **يذل** olsun; ve bununla Hutay’e şu sözüyle kastetti:
  Ömrüne yemin olsun, Benî Kuray‘ın kenesi
                      kene koparıldığında, güç yetirilen değildir

Ve adamı **أذل** etti: arkadaşları **أذلاء** oldu. Ve falanı **أذل** etti: onu **ذليلا** buldu. Ve onların sözü: **ذل ذليل**: yani “aşağılatıcı” yahut mübalağa. Sîbeveyh, Ka‘b b. Mâlik’ten şu beyti rivayet etti:
  Kurayza’ya, onu sevindirmeyen şeyi gerçekten tattırdım
                      ve onların yurduna **ذلق ذليل** indi

Ve **الذل**, ötre ile, ve kesrelenir: zorluğun zıddıdır. **ذل**، **يذل**، **ذلا**; o hâlde o **ذلول**’dür; insanda ve binek hayvanda olur. Dedi:
  Darlığımdan ve bolluğumdan her ne olursa olsun, ben
                      mu‘tekiflerin ihtiyacına karşı **ذلول**’üm, anlayışlıyım

**ذلولا**’yı bâ ile taalluk ettirdi; çünkü onda “yumuşak huylu” ve “şefkatli” mânâsı vardır.

Ve **ذلول** bir binek; erkekte ve dişide bunda eşittir. Ve onu **ذللته** ettim. Râgıb dedi: binek, ürkeklikten sonra **ذلا** ile **ذلت**; o **ذلول**’dür: zor değildir. Çoğul çoğulu: **ذلل** iki ötre ile, ve **أذلة**. Şair dedi:
  Ona ölüm kadehini, mızrak uçlarıyla içirdim
                      **ذلل**; bileylenmiş, ağızları keskin, sert

Ancak muradı: keskinleştirme ile “müzelletilmiş”tir; yani inceltilmiş ve yumuşatılmıştır. Ve **ذل الطريق**, kesre ile: onun ana yolu; ondan çiğnenmiş ve kolay olan şey; Ebû Amr’dan. Ve **الذل** ayrıca: yumuşaklık ve merhamettir; ve ötrelenir. Ve onunla ve bunlarla Yüce’nin sözü okunmuştur:  **واخفض لهما جناح الذل**  ; ötre, umumun kıraati; kesre, Sa‘îd b. Cübeyr’in, Hasan Basrî’nin, Ebû Recâ’nın, Cehderî’nin, Âsım b. Ebî’n-Necûd’un, Yahyâ b. Vessâb’ın, Süfyân b. Hüseyn’in, Ebû Hayve’nin ve İbn Ebî ‘Able’nin kıraatidir. Yahut kesre, **الذلول**’ün masdarı olması üzere. Râgıb dedi: **الذل** kahırdan olan şeydir; ve **الذل** zorluk ve ürkeklikten sonra olan şeydir. Âyetin mânâsı: yani onlara karşı boyun eğdirilmiş gibi yumuşak ol. Kesre kıraatine göre: yumuşak ol ve onlara boyun eğ. Ve **ذلل الكرم**, ötre ile, **تذليلا**: salkımlarını aşağı sarkıttım; **المحكم**’de olduğu gibi; yahut salkımlarını düzledim; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ve Yüce’nin sözü:  **وذللت قطوفها تذليلا**  ; Mücâhid dedi: eğer ayakta durursa ona yükselir; eğer oturursa salkım ona sarkar. İbnü’l-Enbârî dedi: yani ıslah etti ve yaklaştırdı. İbn ‘Arefe dedi: yani mümkün kıldı; talep edene karşı imtina etmez. Hadîste: “Cennette Ebû’d-Dehdâh için nice **عذق مذلل** vardır.” Ve **ذلل النخل**: salkımını, onu taşıması için yaprak sapının üzerine koydu; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ezherî dedi: dünyada salkımların **تذليل**’i: örtülerinden, onları örten kılıflarından, onlardan yarılıp çıktıklarında, aşılayıcı ona yönelir; onu yumuşatır ve olgunlaşmamış hâle getirir; ta ki yaprak sapları ve liflerin arasından dışarı sarkmış olarak sarkıtsın; böylece olgunlaştığında koparılması kolay olur. Dedi: ve ondan hadîs: “Medine’yi, olduğu en hayırlı hâl üzere, **مذللة** olarak terk ederler; ona ancak yabanî hayvanlar uğrar”; yani salkımları **مذللة**. Sâğânî dedi: ve İmru’ul-Kays’ın sözü hakkında denildi:
  İnce bir bel, örgü gibi, inceltilmiş
                      ve bir bacak, **المذلل** sulama borusu gibi

O, meyvesi toplanmak için eğilmiş olan şeydir. Ancak onu **المذلل**’e benzetti; çünkü o, ehline karşı keremlidir; onlar da onu gözetirler; bu yüzden onu ona benzetti. Denir: “Hurmalarınızı **ذللوا** edin de salkımları çıksın.” Ve **التهذيب**’de: Asma‘î dedi: “**المذلل** hurmalık arasında, kamış borusu gibi bir bacak” murad etti. Ebû Ubeyde dedi: **السقي**: suyun, sulama zahmetine katlanmaksızın onu suladığı şeydir. İbnü’l-A‘râbî’ye **المذلل** soruldu; dedi: suyun ona giden yolunu **ذلل** etti. Ve denir: Allah’ın işleri, **أذلالها** üzere cereyan edicidir; ve **على أذلالها**: yani akış yerleri, geçitleri ve yolları; **ذل**’ün çoğulu, kesre ile. Ve onu **على أذلاله** bırak: yani hâli üzere; tekili yoktur; **المحكم** ve **العباب**’da olduğu gibi. Ve **التهذيب**’de: “İşleri **على أذلالها** üzere yürüt”: yani üzerinde ıslah olduğu, kolaylaştığı ve yayıldığı hâlleri üzere; onun haddi **ذل**’dür. Ve ondan Hansâ’nın sözü:
  Delikanlıdan sonra olaylar, o
                      silinme ile bırakılmış olan, **أذلالها**’sını sürsün

Yani ondan sonra hiçbir şeye üzülmem. Ve **جاء على أذلاله**: yani yüzü üzere. Ve İbn Mes‘ûd’un sözü: “Allah’ın kitabından hiçbir şey yoktur ki **على أذلاله** üzere gelmiş olmasın”; yani yolları ve vecihleri üzere. Ve **الذلاذل** ve **الذلذل**, ondan kısaltılmıştır. Ve **الذلذلة**, iki **ذال**’ının birincisi ve iki **لام**’ının fethiyle; ve **كعلبط**; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve **علبطة** ve **هدهد**; bu, Ebû Zeyd’dendir. Ve **زبرج** ve **زبرجة**; bu da Ebû Zeyd’dendir. Hepsi: uzun gömleğin etekleri; eskidiğinde ve yıprandığında. Züfyân dedi:
  Paçaları sıvamış; **الذلاذلا**’yı kaldırmış halde

Ve **المحكم**’de: **الذلذل**; **الذلاذل**’den maksûrdur; o da bunun hepsinin cem‘idir. **الأزهري** dedi: **الذناذن** de böyledir; onun vâhidi **ذنذن**’dir. **ابن عباد** dedi: **الذلولي**: güzel huylu, yumuşak tabiatlıdır; cemi: **ذلوليون**. Ve insanların **أذلال**’ı: onların **أراذل**’idir; **العباب**’da olduğu gibi. Ve onların **ذلاذل**’leri ve onların **ذلذلات**’ı (zamm ile) ve onların **ذليذلات**’ı, tasğîr olarak: yani onların sonlarıdır. Ve **المحيط**’un nassı: onlardan az bir kısmın sonları. Ve **عير المذلة**: kazıktır; çünkü başını yarar. Dedi ki:
  Eğer bir **عير** olsaydım, **عير مـذلة** olurdum;
  yahut bir **كسر** olsaydım, çirkin bir **كسر** olurdum.

Ve **تذلذل**: sarsıldı ve gevşedi; **ابن عباد**’dan. Dedi: ve **اذلولى**: bir şeyin kendisini kaçırmasından korkarak hızlandı; **الأزهري**’den. **الصاغاني** dedi: onun zikredildiği yer yumuşak harflerdedir. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **تذلل له**: boyun eğdi. Ve **ذل الحوض**: çentiklendi ve yıkıldı. Ve **طريق ذليل**: **ذلل** yollarındandır. Ve **التهذيب**’de: **سبيل ذلول** ve **سبل ذلل**. Ve O’nun sözü (yüce): **فاسلكي سبل ربك ذللا**; yol **ذليل** olur, o da **ذليلة** olur; yani, içecek karınlarından çıksın diye **ذللت**. **ابن سيده** dedi: **أذلولى**: boyun eğdi ve zelil oldu; ayrıca: gizlenerek yola çıktı. **سيبويه** dedi: ancak artırılmış olarak kullanılmaz; onun üzerine **الياء** ile hükmettik, onun **لام** olması sebebiyle. **الأزهري** dedi: **اذلولى**: kalbi kırıldı. Ve **اذلولى ذكره**: gevşek olarak kalktı. Ve **اذلولى**: döndü de gitti, savrularak. Ve **رشاء مذلول**: sarsılıyor olduğu zaman. Ve **تذلى**: tevazu gösterdi; aslı **تذلل**’dür. Ve **المحكم**’de: **رجل ذلولى**: **مذلول**.
