# ذلي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذلي

: ( ى ( *!اذْلَوْلَى ) *!اذْلِيلاءً : ( انْطَلَقَ في اسْتِخْفاءٍ ) ، نقلَهُ الجوهريُّ .
وكَذلكَ تَذَعْلَبَ تَذَعْلُباً ؛ كما في التَّهذيبِ .
( و ) في المُحْكَم ( ذَلَّ وانْقادَ ) ؛ قالَ الشاعِرُ :
حتى تَرى الأَخْدَعَ *!مُذْلَوْلِياً
يَلْتَمِسُ الفَضْلَ إلى الجادِع ( و ) *!اذْلَوْلَى ( فلانٌ : انْكَسَرَ قَلْبُه ) .
قال سِيْبَوَيْه : لا يُسْتَعْمل إلاَّ مَزيداً .
وقال ابنُ سِيدَه : قَضَيْنَا عليه بالياءِ لكَوْنِها لاماً .
( و ) اذْلَوْلَى ( الذَّكَرُ : قامَ مُسْتَرْخِياً ) ، نقلَهُ الأزْهريُّ عن أَبي مالِكٍ .
( ورجُلٌ ذَلَوْلَى ) : أي ( مَذْلُولٍ ) ، قيلَ : وزْنُه فَعَوْعَل ، وقيلَ فَعَلْعَل ، وسَيَأْتي الكَلامُ عليه في ق ط و .
( *!وتَذَلَّى : تَواضَعَ ) ، وأَصْلُه تَذَلَّلَ ، فكَثُرَتِ اللاَّماتُ فقُلِبَتْ إحْدَاهُنَّ ياءً كما قالوا تَظَنَّى وأَصْلُه

تَظَنَّن .
( *!وذَلَى الرُّطَبَ ، كسَعَى ) *!يَذْلاه ذَلْياً : ( جَناهُ *!فانذَلَى معه ) ؛ هكذا في النُّسخ ، والذي في التكملةِ : ظَلَّ *!يُذْلي الرُّطَبَ أَي يَجْنِيه *!فيَنْذَلي معه ؛ وضَبَطَ *!يَذلى رباعيّاً بخطِّه ، فعِبارَةُ المصنِّفِ فيها قُصُورٌ ظاهِرٌ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!اذْلَوْلَى : أَسْرَعَ مَخافَةَ أنْ يَفُوتَه شيءٌ .
ومنه حدِيثُ فاِطمَة ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنها : ( *!فاذْلَوْلَيْتُ حتى رأَيْتُ وجْهَه ) ، أي أسْرَعْتُ .
*!واذْلَوْلَى فذَهَبَ : إذا وَلَّى مُتَقاذِفاً .
ورِشاءٌ *!مُذْلَوْلٌ : إذا كانَ مُضْطرِباً ؛ نقلَهُ الأزهريُّ .
وظَلَّ *!يُذْلي الطَّعامَ : أي يَزْدَرِدُه ، ويُهْمَز أَيْضاً .
وأَرْضٌ *!منذليةٌ : قد أَدْرَكَ رعْيُها أَقْصَى مَداهُ ؛ *!ومتذليةٌ مثْلُها ، كما في التكْمِلَةِ .

### Türkçe

: ( ى ( **اذْلَوْلَى** ) **اذْلِيلاءً** : ( gizlenerek yola çıktı ) ، onu el-Cevherî nakletti .
Ve yine **تَذَعْلَبَ** **تَذَعْلُباً** ؛ Tehzîb’de olduğu gibi .
( ve ) el-Muḥkem’de ( boyun eğdi ve itaat etti ) ؛ şair dedi ki :
hatta **مُذْلَوْلِياً** *!الأَخْدَعَ görürsün
**الجادِع**’e doğru fazileti arar ( ve ) **اذْلَوْلَى** ( falan : kalbi kırıldı ) .
Sîbeveyh dedi ki : ancak ziyadeli olarak kullanılır .
İbn Sîde dedi ki : onun üzerine **الياء** ile hükmettik; onun **لاماً** olmasından dolayı .
( ve ) **اذْلَوْلَى** ( erkek : gevşek olarak dikildi ) ، onu el-Ezherî Ebû Mâlik’ten nakletti .
( ve **رَجُلٌ ذَلَوْلَى** ) : yani ( **مَذْلُولٍ** ) ، denildi ki : vezni **فَعَوْعَل**’dir, ve denildi ki **فَعَلْعَل**’dir, ve onun üzerine söz **ق ط و**’da gelecektir .
( **وتَذَلَّى** : tevazu gösterdi ) ، aslı **تَذَلَّلَ**’dir; böylece **اللاَّماتُ** çoğaldı da onlardan biri **ياءً**’ya çevrildi; **تَظَنَّى** dedikleri gibi; aslı

**تَظَنَّن**’dir .
( **وذَلَى الرُّطَبَ** ، **كسَعَى** ) **يَذْلاه** **ذَلْياً** : ( onu topladı; **فانذَلَى** onunla birlikte ) ؛ nüshalarda böyledir; Tekmile’de olan ise: **ظَلَّ** **يُذْلي الرُّطَبَ** yani onu toplar, **فيَنْذَلي** onunla birlikte ؛ ve kendi hattıyla **يَذلى**’yı dörtlü olarak ضبط etti; böylece musannifin ibaresinde açık bir eksiklik vardır .
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır :
**اذْلَوْلَى** : bir şey kendisini kaçırmasın diye hızlandı .
Ve ondan Fâtıma hadisi, Allah Teâlâ ondan razı olsun : ( **فاذْلَوْلَيْتُ حتى رأَيْتُ وجْهَه** ) ، yani hızlandım .
Ve **اذْلَوْلَى** da gitti : savrularak dönüp gittiği zaman .
Ve **رِشاءٌ مُذْلَوْلٌ** : çalkantılı olduğu zaman ؛ onu el-Ezherî nakletti .
Ve **ظَلَّ يُذْلي الطَّعامَ** : yani onu yutar; hemzeli de yapılır .
Ve **أَرْضٌ منذليةٌ** : otlağı en son sınırına ulaşmış olan ; **ومتذليةٌ** de onun gibidir ، Tekmile’de olduğu gibi .
