# ذل (ذ-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الذَّال واللام
لذ ، ذل : ( مستعملان ) .
( ذلّ ) : أبو عبيد عن الكسائي : فَرسٌ ذَلُولٌ مِن الذُّل ، ورجل ذلُول بَيِّنُ الذِّلَّة والذُّل .
وقال الله جلّ وعزّ في صفة المؤمنين : ( أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ ) ( المائدة : 54 ) .
قال ابن الأعرابي فيما روى عنه أبو العباس معنى قوله : أذلة على المؤمنين رُحماء رَفيقين بالمؤمنين ، أعزة على الكافرين غِلاظ شِداد على الكافرين .
وقال الزجاج : معنى أذلة على المؤمنين أي جانِبُهم لَيِّنٌ على المؤمنين ، ليس أنهم أذلاء مُهانُون .
وقوله جلّ وعزّ : ( أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ ( أي جانبهم غليظ على الكافرين ، وقوله جلّ وعَزّ : ( ظِلَالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا ) ( الإنسان : 14 ) .
وقال هذا كقوله : قطوفها دانِيةٌ كلما أرادوا أن يَقْطفوا منها ، ذلِّلَ ذلك لهم فَدَنا منهم قُعوداً كانوا أو مضطجعين أو قِياماً .
قال الأزهري : وتَذْليلُ العُذُوق في الدنيا أنها إذا انْشَقّتْ عنها كَوافِيرُها التي تُغَطِّيها يَعْمِدُ الآبرُ إليها فيسحبها ويُيَسِّرها حتى يُدَلِّيَها خارجةً من بين ظَهْرَانَيْ الجريد والسُّلاَّء فيسهُل قِطافُها عِنْدَ يَنْعِها .
وقال الأصمعي في قول امرىء القيس :
وساقٍ كأنْبُوب السَّقِيِّ المذَلَّلِ
قال : أراد ساقاً كأنْبُوبِ بَرْدِيِّ بَيْن هذا النَّخْل المُذَلَّل ، قال : وإذا كان أيام الثَّمْر أَلحَّ الناسُ على النَّخْل بالسَّقْي فهو حينئذٍ سَقيٌ ، قال : وذلك أَنْعَمُ للنَّخِيل ، وأجودُ لِلثَّمرة ، رواه شمر عن الأصمعي .
قال : وقال أبو عبيدة : السَّقِيُّ الذي يَسْقِيه الماءُ من غير أن يُتَكلَّفَ له السَّقْي ، قال : وسألت ابن الأعرابي عن المذَلّل فقال : ذُلِّلَ طريقُ الماءِ إليه .
قال الأزهري : وقيل : أراد بالسَّقِيِّ العُنْقُر وهو أصلُ البَرْدِيِّ الرَّخْصِ الأبيض وهو كأصل القَصَب .
وقال العجاج :
عَلَى خَبَنْدَى قَصَبٍ مَمْكُور
كَعُنْقُراتِ الحائرِ المكسور
ويقال : حائط ذليلٌ أي قصيرٌ ، وبيتٌ ذليلٌ قصيرٌ السَّمْكِ من الأرض ، ورُمحٌ ذليلٌ قصير ، ويجمع الذليل من الناس أذلة وذُلاَّنا ، ويجمع الذَّلول ذُلُلاً ، وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( فَاسْلُكِى سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً ) ( النحل : 69 ) نعْتٌ لِلسُّبل ، يقال : سَبيلٌ ذلولٌ وسُبُل ذُلُلٌ ، ويقال : إن الذُّلُلَ من صفات النَّحْل أي ذُلِّلَتْ لِتُخرجَ الشرابَ مِن بُطونها ؛ ويقال : أجْرِ الأمور على أَذلالها أي على أَحوالها التي تَصْلُح عليها وتَتَيَسَّر وتَسْهُل ، واحدها ذِلَ ومنه قول خنساء :
لِتَجْرِ الحوادثُ بعد الفتى ال
مُغَادَرِ بالنَّعْفِ أَذْلالها
أراد لتجر على أَذْلالِها ، وطريق مُذلَّل إذا كان مَوْطوءاً سهلاً ، وذلَّت القَوافي للشاعر إذا تَسَهَّلت .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الذُّل الخِسَّةُ .
أبو عبيد عن أبي زيد : الذَّلاذلُ أسافلُ القميص الطويل واحدها ذُلْذُلٌ .
وقال ابن الأعرابي : واحد الذَّلاذل ذُلْذُلٌ ، وقال أيضاً : واحدها ذِلْذِلَةٌ ، وهي الذَّنَاذنُ أيضاً واحدها ذُنْذُنٌ .
وفي حديث زياد في خطبته : إذا رأيتموني أُنْفِذُ قبلكم الأمر فأنْفِذُوه على أَذْلاله أي على وَجْهِه .
وقوله : ( وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ ) ( آل عمران : 123 ) جمع ذليل .
قلت : هذا جَمْعٌ مطَّرِدٌ في المضاعف وإذا كان فَعيلٌ صفة لا تَضْعِيفَ فيه جُمِعَ على فُعَلاء ، كقولك : كريمُ وكُرَماء ، ولَئِيمٌ ولُؤَمَاء ، وإذا كان اسماً جُمِع على أَفْعِلَة ، يقال : جَرِيبٌ وأَجْرِبة وقفيز وأقفزة والذُّلاّنُ جَمْع الذليل أيضاً ومعنى قوله : ( أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ ) ( المائدة : 54 ) أي جانبهم ليِّن على المؤمنين لم يُرد الهوان ؛
وقوله : ( أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ ) ( المائدة : 54 ) أي جانبهم غليظ عليهم .
وقوله : ( وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ) ( الإسراء : 24 ) . وقرىء ( الذِّل ) فالذُّل ضِدُّ العِزِّ والذِّل ضدُّ الصُّعوبة .
وقوله : ( وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ وَلِىٌّ مَّنَ الذُّلِّ ) ( الإسراء : 111 ) أي لم يتخذ ولياً يحالفه ويعاونه لِذُلِّه ، وكانتْ العرب يُحَالِفُ بعضُها بعضاً يلتمسون بذلك العِزَّ والمَنَعَةَ . فنفى ذلك عن نفسه جلّ وعزّ .
وفي حديث ابن الزبير : الذُّلُّ أَبقَى للأهل والمالِ ، تأويله أن الرَّجلَ إذا أصابته خُطّةُ ضَيْمٍ فلْيَصْبر لها فإنّ ذلك أَبْقَى لأهله ومالِه فإنه إن اضطرب فيها لم يَأْمن أن يُستأصَل ويَهْلِك .
ووجه آخر : أن الرجل إذا عَلَت هِمَّتُه وسَمتْ إلى طلب المعالي عُوديَ ونُوزِعَ وقُوتل ، فَربما أتى القتلُ على نفسه ، وإن صَبَرَ على الذُّل وأطاع المُسَلَّط عليه حَقن دَمَه وحَمَى أهله وماله .
لذّ : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : اللَّذُّ النَّوْمُ .
وأنشد :
وَلذٍ كَطَعْم الصَّرخديِّ تركْتُه
بأرض العِدَى من خشْية الحَدَثَان
أراد أنه لمَّا دَخل ديارَ أعدائِه لم يَنم حذاراً لهم .
وقال ابن الأعرابي : اللَّذةُ واللَّذَاذةُ واللَّذِيد واللَّذْوَى كلهُ الأكل والشُّرْب بنعْمةٍ وكفاية .
وقال الليثُ : اللَّذُّ واللَّذِيذُ يجريَانِ مجرًى واحداً في النعت ، يقال : شرابٌ لذٌّ ولذِيدٌ .
وقال الله عزّ وجلّ : ( وَأَنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ ) ( محمد : 15 ) أي لذيدةٍ وقيل : لذةً أي ذَات لذةٍ .
وقال ابن شميل : لَذِذْتُ الشيء أَلذُّه إذا استلْذَذتَه ، وكذلك لَذِذتُ بذلك الشيء وأنا أَلذُّ به لَذاذةً ولَذِذتُه سواء .
وأنشد ابن السكيت :
تقَاك بكعْبٍ واحدٍ وتَلذّهُ
يَدَاكَ إذا ما هُزَّ بالكفِّ يَعْسِلُ
ولذَّ الشيءُ يَلذَّ إذا كان لذيذاً .
وقال رُؤبةُ في لَذَذْته أَلذه :
لَذّتْ أحاديثَ الغَوِيِّ المُبْدِع
أي اسْتلذَّ بها ، ويجمع اللذيذ لذاذاً المناوعة شبه المغازلة .
وفي حديث عائشة أنها ذكرت الدنيا فقالتْ : قد مَضى لَذْواها وبَقيَ بَلواها .
قال ابن الأعرابي : اللَّذْوَى واللَّذَّةُ واللَّذَاذَةُ كله الأَكل والشربُ بِنَعْمةٍ وكِفايةٍ ، كأنها أرادتْ بذهاب لَذْواها حَياةَ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وبالبلْوى ما امْتُحن الناس به
من العِناد والخلاف .

##### Türkçe

باب **الذَّال** واللام
**لذ** ، **ذل** : (ikisi de kullanılandır).

(**ذلّ**) : Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **فَرسٌ ذَلُولٌ** **مِن الذُّل** (yani: **الذُّل**’den) ve **رجل ذلُول** (yani) **بَيِّنُ الذِّلَّة** ve **الذُّل**.
Allah جلّ وعزّ müminlerin sıfatı hakkında dedi ki: (**أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ**) (el-Mâide: 54).
İbnü’l-A‘râbî, Ebü’l-Abbâs’ın ondan rivayet ettiğine göre, “**أذلة على المؤمنين**” sözünün mânâsı: müminlere merhametli, müminlere yumuşak huylu; “**أعزة على الكافرين**” (ise): kâfirlere karşı sert, şiddetli.
Ez-Zeccâc dedi ki: “**أذلة على المؤمنين**”in mânâsı, yani onların yanı müminlere karşı yumuşaktır; onların zelil, aşağılanmış olmaları değildir.
Ve O’nun جلّ وعزّ sözü: (**أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ**) yani onların yanı kâfirlere karşı katıdır; ve O’nun جلّ وعزّ sözü: (**ظِلَالُهَا وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا**) (el-İnsân: 14).
Ve dedi ki: bu, şu sözü gibidir: **قطوفها دانِيةٌ**; ne zaman ondan koparmak isteseler, bu onlara kolaylaştırıldı; böylece onlara yaklaştı; oturur halde de olsalar, uzanmış halde de olsalar, ayakta da olsalar.
El-Ezherî dedi ki: Dünyada **تَذْليلُ العُذُوق** şudur: onu örten **كَوافِيرُها** ondan yarılınca, aşılayan ona yönelir; onu sürükler ve onu kolaylaştırır; ta ki onu, **الجريد** ve **السُّلاَّء**’ın iki yanı arasından dışarı sarkıtsın; böylece olgunlaştığında onu koparmak kolay olur.
El-Asma‘î, İmru’ul-Kays’ın şu sözü hakkında:
وساقٍ كأنْبُوب السَّقِيِّ المذَلَّلِ
dedi ki: “**ساقاً**”ı kastetti; bu hurmalık içindeki **بَرْدِيِّ** kamışının borusu gibi, **المُذَلَّل** (olan) (bir) **ساق**. Dedi ki: meyve günleri olunca insanlar hurmalara sulamada ısrar eder; işte o vakit **سَقيٌ**’dir. Dedi ki: bu, hurmalık için daha yumuşak (daha elverişli), meyve için daha iyi olandır. Bunu Şemmer, el-Asma‘î’den rivayet etti.
Dedi ki: Ebû Ubeyde dedi: **السَّقِيُّ** odur ki, su onu sular; ona sulama için külfete girilmeden. Dedi ki: **المذَلّل** hakkında İbnü’l-A‘râbî’ye sordum; dedi ki: suyun yolu ona **ذُلِّلَ** (yani kolaylaştırıldı).
El-Ezherî dedi ki: ve denildi ki: **السَّقِيِّ** ile **العُنْقُر** kastedildi; o, beyaz, yumuşak **البَرْدِيِّ**’nin köküdür; ve o, kamış kökü gibidir.
El-‘Accâc dedi ki:
عَلَى خَبَنْدَى قَصَبٍ مَمْكُور
كَعُنْقُراتِ الحائرِ المكسور
Ve denilir: **حائط ذليلٌ** yani kısa; ve **بيتٌ ذليلٌ**: yerden tavan yüksekliği kısa; ve **رُمحٌ ذليلٌ**: kısa. Ve insanlardan **الذليل**’in çoğulu **أذلة** ve **ذُلاَّنا** olarak toplanır; ve **الذَّلول**’ün çoğulu **ذُلُلاً** olarak toplanır.
El-Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün şu sözü hakkında: (**فَاسْلُكِى سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً**) (en-Nahl: 69) dedi ki: yolların sıfatıdır; denilir: **سَبيلٌ ذلولٌ** ve **سُبُل ذُلُلٌ**. Ve denilir: **الذُّلُل** arının sıfatlarındandır; yani içlerinden içeceği çıkarsın diye (arılar) **ذُلِّلَتْ**. Ve denilir: işleri **على أَذلالها** (yani) üzerinde uygun olduğu, kolaylaştığı ve rahat olduğu hâlleri üzere yürüt; bunun bir teki **ذِلَ**’dir. Ve bunun(la ilgili) Hansa’nın sözü:
لِتَجْرِ الحوادثُ بعد الفتى ال
مُغَادَرِ بالنَّعْفِ أَذْلالها
Kastetti: **على أَذْلالِها** üzere akıp gitsin. Ve **طريق مُذلَّل**: eğer çiğnenmiş, kolay ise. Ve kafiyeler şaire **ذلَّت** (yani) kolaylaştıysa.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الذُّل** alçaklıktır.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الذَّلاذلُ** uzun gömleğin etek uçlarıdır; onun bir teki **ذُلْذُلٌ**’dür.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الذَّلاذل**’in bir teki **ذُلْذُلٌ**’dür. Ve yine dedi ki: onun bir teki **ذِلْذِلَةٌ**’dir. Ve o, **الذَّنَاذنُ**’dir de; onun bir teki **ذُنْذُنٌ**’dür.
Ziyâd’ın hutbesindeki hadisinde: “Benden önce işi yürütürken beni görürseniz, onu **على أَذْلاله** (yani) onun vechi üzere yürütün.”
Ve O’nun sözü: (**وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنتُمْ أَذِلَّةٌ**) (Âl-i İmrân: 123): **ذليل**’in çoğuludur.
Dedim ki: bu, ikiz (harfli) kökte düzenli bir çoğuldur; ve eğer **فعيلٌ** (kalıbı) bir sıfat olup onda ikizleme yoksa **فُعَلاء** üzere çoğul yapılır; senin “**كريمُ** ve **كُرَماء**; **لَئِيمٌ** ve **لُؤَمَاء**” demen gibi. Ve eğer isim olursa **أَفْعِلَة** üzere çoğul yapılır; denilir: **جَرِيبٌ** ve **أَجْرِبة**; ve **قفيز** ve **أقفزة**. Ve **الذُّلاّنُ** da **الذليل**’in çoğuludur. Ve O’nun sözü: (**أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ**) (el-Mâide: 54) mânâsı: onların yanı müminlere karşı yumuşaktır; aşağılanmayı kastetmedi.
Ve O’nun sözü: (**أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ**) (el-Mâide: 54) mânâsı: onların yanı onlara karşı katıdır.
Ve O’nun sözü: (**وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ**) (el-İsrâ: 24). Ve (**الذِّل**) diye de okundu; böylece **الذُّل** izzetin zıddıdır; **الذِّل** ise zorluğun zıddıdır.
Ve O’nun sözü: (**وَلَمْ يَكُنْ لَّهُ وَلِىٌّ مَّنَ الذُّلِّ**) (el-İsrâ: 111) yani: zelilliği sebebiyle kendisiyle antlaşacağı ve kendisine yardım edeceği bir velî edinmedi. Araplar, izzet ve korunma arayarak bununla birbirleriyle antlaşırdı. Böylece bunu kendi nefsinden جلّ وعزّ nefyetti.
İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: **الذُّلُّ** ehle ve mala daha kalıcıdır. Te’vîli: adamı bir zulüm planı yakalarsa ona sabretsin; çünkü bu, ehli ve malı için daha kalıcıdır; zira onda çırpınırsa kökünün kazınmasından ve helâk olmasından emin olmaz.
Ve başka bir vecih: adamın himmeti yükselip yücelikleri istemeye yönelirse, ona düşmanlık edilir, onunla çekişilir ve savaşılır; belki öldürme kendi nefsine gelir. Eğer **الذُّل** üzere sabreder ve üzerine musallat olana itaat ederse, kanını korur, ehlini ve malını muhafaza eder.

**لذّ** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **اللَّذُّ** uykudur.
Ve şu beyiti okudu:
وَلذٍ كَطَعْم الصَّرخديِّ تركْتُه
بأرض العِدَى من خشْية الحَدَثَان
Kastetti: düşmanlarının diyarına girince onlardan sakınarak uyumadı.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **اللَّذةُ** ve **اللَّذَاذةُ** ve **اللَّذِيد** ve **اللَّذْوَى** hepsi, nimet ve yeterlilikle yeme ve içmedir.
El-Leys dedi ki: **اللَّذُّ** ve **اللَّذِيذُ** sıfatta tek bir mecrâ üzere yürür; denilir: **شرابٌ لذٌّ** ve **لذِيدٌ**.
Allah عزّ وجلّ dedi ki: (**وَأَنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ**) (Muhammed: 15) yani **لذيدةٍ**; ve denildi: **لذةً** yani lezzet sahibi.
İbn Şümeyl dedi ki: **لَذِذْتُ** şeyi, onu lezzetli bulduğunda **أَلذُّه**; ve yine: o şeyle **لَذِذتُ** ve ben onunla **أَلذُّ** (yani) **لَذاذةً**; ve **لَذِذتُه** aynıdır.
İbnü’s-Sikkît şu beyiti okudu:
تقَاك بكعْبٍ واحدٍ وتَلذّهُ
يَدَاكَ إذا ما هُزَّ بالكفِّ يَعْسِلُ
Ve şey **لذَّ** eder, **يَلذَّ** eder; eğer lezzetli olursa.
Ru’be, “**لَذَذْته أَلذه**” hakkında dedi ki:
لَذّتْ أحاديثَ الغَوِيِّ المُبْدِع
Yani: onunla lezzet aldı. Ve **اللذيذ**’in çoğulu **لذاذاً** (olarak gelir); **المناوعة** (ise) **شبه المغازلة**’dir.
Âişe hadîsinde: dünyayı andı da dedi ki: “Onun **لَذْواها** geçti, **بَلواها** kaldı.”
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **اللَّذْوَى** ve **اللَّذَّةُ** ve **اللَّذَاذَةُ** hepsi, nimet ve yeterlilikle yeme ve içmedir; sanki o, **لَذْواها**’nın gitmesiyle Nebî’nin (صلى الله عليه وسلم) hayatını, **البلْوى** ile de insanların inat ve ihtilâf ile imtihan edildikleri şeyi kastetti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال وما معها في الثنائي والمطابق)
   (ذر)  الذال والراء المشددة أصلٌ واحد يدلُّ على لطافة وانتشار. ومن ذلك الذَّرُّ: صِغار النَّمل، الواحدة ذَرّةٌ. وذَرَرْتُ المِلْحَ والدّواءَ. والذرِيرة معروفة، وكلُّ ذلك قياسٌ واحد.
  ومن الباب: ذرّت الشّمْسُ ذُروراً، إذا طَلَعَتْ، وهو ضوءٌ لطيفٌ منتشر. وذلك قولُهم: "لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ"، وما ذَرّ قرنُ الشّمْس. *وحكي عن أبي زيد: ذَرّ البَقْلُ، إذا طلَعَ من الأرض. وهو من الباب؛ لأنّه يكون حينئذٍ صُغَاراً([1]) منتشراً. فأمَّا قولُهم: ذَارَّتِ النّاقةُ. وهي مُذَارٌّ، إذا ساء خُلُقها، فقد قيل إنَّه كذا مثقّل. فإن كان صحيحاً فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصَّلناه. إلا أن الحطيئة قال:
  * ذَارَتْ بأَنْفِها([2]) *
مخفّفاً. وأراه الصحيح، ويكون حينئذٍ من ذئِرت، إذا تغضَّبت، فيكون على تخفيف الهمزة. [إلاّ] أنّ أبا زيدٍ قال: في نفسِ فُلانٍ ذِرارٌ، أي إعراضٌ غَضَباً، كذِرار النّاقة. وهذا يدلُّ على القول الأول. والله أعلم.
  (ذع)  الذال والعين في المطابق أصلٌ واحد يدلُّ على تفريق الشيء. يقال ذعْذعت الرِّيحُ [الشيءَ] إذا فرّقَتْه، فتذعْذع، أي تفرّق. قال النابغة:
  * تُذَعْذِعُها مُذَّعْذِعَةٌ حَنُونُ([3]) *
  ويقال إنّ الَذُّعَاع الفُرْجة بين النَّخْلة والنَّخلةِ، في شعر طَرَفَة، على اختلافٍ فيه؛ فقد قال بعضُهم إنّه بالدّال، وقد مضى ذِكْرُه([4]).
  وحكى ابنُ دريدٍ([5]): ذَعْذَع السِّرَّ: أذاعَه. والذَّعاع: الفِرَقُ من الناس، الواحدةُ ذَعاعة.
  (ذف)  الذال والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعة. فالذَّفِيف إتباعٌ للخفيف. ويقال الذَّفيف السَّريع. ومنه يقال ذفَّفْتُ على الجريح، إذا أسرعتَ قَتْلَه. واشتقاق "ذُفافَة" منه. ويقال للماء القليل ذُفافٌ، ومياهٌ أذِفَّةٌ.
وحُكي عن الأعرابيّ: الذَّفُّ: القتل. واستَذَفَّ الأمر: استقامَ وتهيَّأَ. ويقال الذَِّفَاف: الشَّيء اليسير من كلِّ شيء. يقولون ما ذُقْتُ ذَِفافاً، أي أدْنَى ما يؤكل. قال أبو ذُؤيب:
يقولون لما جُشَّت البِئْرُ أَوْرِدُوا *** وليسَ بها أدنَى ذَِفافٍ لواردِ([6])  يقول: ليس بها شيءٌ.
  (ذل)  الذال واللام في التضعيف والمطابقة أصلٌ واحد يدلُّ على الخُضوع، والاستكانة، واللِّين. فالذُّل: ضِدّ العِزّ. وهذه مقابلةٌ في التضادِّ صحيحة، تدلُّ على الحكمة التي خُصَّتْ بها العرب دون سائر الأمم؛ لأنّ العزّ من العَزَازِ، وهي الأرض الصُّلْبة الشديدة. والذِّلُّ خلاف الصُّعوبة. وحُكي عن بعضهم([7]) أنَّه قال: "بعضُ الذِّلِّ-بكسر الذال- أبْقَى للأهْلِ والمال". يقال من هذا: دابّةٌ ذلولٌ، بيِّن الذُّلِّ.
  ومن الأوّل: رجلٌ ذليل بين الذُّلّ والمَذَلّة والذِّلّةِ. ويقال لما وُطِئَ من الطَّريق ذِلٌّ. وذُلِّل القِطْفُ تذليلاً، إذا لانَ وتَدَلّى. ويقال: أجْرِ الأمورَ على أذلالها، أي استقامتها، أي على الأمر الذي تَطُوع فيه وتَنْقاد.
  ومن الباب ذَلاذِل القميص، وهو ما يلي الأرض من أسافِلِه، الواحدة ذُِلْذُِلٌ. ويقولون: اذْلَوْلَى الرّجُل اذلِيلاَءً، إذا أسرَعَ. وهو من الباب.
  (ذم)  الذال والميم في المضاعف أصلٌ واحد يدلُّ كلُّه على خلافِ الحمد. يقال ذَمَمْتُ فلاناً أذُمُّه، فهو ذميمٌ ومذموم، إذا كان غير حميد. ومن هذا الباب الذَّمَّة، وهي البئر القليلةُ الماء. وفي الحديث: "أنّه أتى على بئرٍ ذَمَّةٍ". وجمع الذَّمَّة ذِمام. قال ذو الرُّمّة:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ([8])  أنكزَتْها: أذهبَتْ ماءَها. والمواتِح: المستَقِيَة.
  فأمّا العَهْد فإنَّه يسمَّى ذِماماً لأن الإنسان يُذَمُّ على إضاعته منه. وهذه طريقة للعرب مستعملةٌ، وذلك كقولهم: فلانٌ حامي الذِّمار، أي يَحْمي الشَّيءَ الذي يُغضِب. وحامي الحقيقة، أي يَحْمِي ما يحقّ عليه أن يمنَعَه.
  وأهل الذِّمّة: أهلُ العَقْد. قال أبو عُبيد: الذمَّة الأمان، في قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ويَسعَى بذمَّتهم". ويقال أهل الذّمّة لأنهم أدَّوا الجِزْية فأمِنُوا على دمائهم وأموالهم. ويقال في الذِّمام* مَذَمَّة وَمَذِمَّة،  بالفتح والكسر، وفي الذَّمِّ مَذَمَّة بالفتح. وجاء في الحديث:" أنّ رجلاً سأل النبي صلى الله عليه وآله وسلم: ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟ فقال: غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ". يعني بمذَِمَّة الرَِّضاع ذِمامَ المُرضِعة. وكان النّخَعيّ([9]) يقول في تفسير هذا الحديث: إِنّهم كانوا يستحبُّون أن يَرْضَخوا عند فِصال الصبيّ للظّئْر بشيءٍ سِوى الأَجْر. فكأنّه سأله: ما يُسقط عنِّي حقَّ التي أرضَعتْني حتّى أكونَ قد أدّيْتُ حقَّها كاملاً([10]). حدّثنا بذلك القطَّان عن المفسِّر عن القُتَيبيّ. والعرب تقول: أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ؛ أي أعطِهِم شيئاً؛ فإِنّ لهم عليك ذماماً. ويقال افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ، أي ولا ذمَّ عليك. ويقال أذَمَّ فلانٌ بفلانٍ، إذا تهاوَنَ به. وأذَمَّ به بعيرُه، إذا أَخَّرَ([11]) وانقطَعَ عن سائر الإبل. وشيءٌ مُذِمٌّ، أي مَعيب. ورجلٌ مُذِمٌّ: لا حَرَاك به. وحكى ابنُ الأعرابيِّ. بئرٌ ذميمٌ، وهي مِثْلُ الذَّمَّة. أنشدَنا أبو الحسن القَطَّان عن ثَعْلبٍ عن ابن الأعرابيّ([12]).
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ  يصف قطاةً. يقول([13]).
  وبقي في الباب ما يقربُ من قياسه إن كان صحيحاً. إنَّ الذَّميم بَثْرٌ يخرُج على الأنف.
  وحكى ابنُ قتيبة أنَّ الذَّميم البَولُ الذي يَذِمُّ ويَذِنُّ من قضيب التيس. قال أبو زُبيْدٍ([14]):
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ  النَّسَلُ من اللَّبن: ما يخرُج منه. والقُزْم: الصِّغار. قال الشَّيبانيّ: لا أعرِف اليعامير. وسألتُ فلم أجِدْ عند أحدٍ بها علماً، ويقال هي صِغار الضّأن.
  (ذن)  الذال والنون في المضاعف أصلٌ يدلُّ على سَيَلان. فالذَّنين ما يَسِيل من المنخرَيْنِ. وقد ذَنّ ذَنّاً([15])، وهو أذَنُّ. قال الشمّاخ:
توائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ *** حوالِبُ أسْهَرَتْه بالذَّنينِ([16])  ويقال له الذُّنَان أيضاً. ويقال إنّ المرأةَ الذّنّاءُ التي يسيل حَيضُها ولا ينقطع ويقال الذُّنانة بَقيّةُ الشّيء الهالكِ الضعيف.
  ومما يشذّ عن الباب- وقد قلتُ إنّ أكثر أمْرِ النَّبات على غير قياس، الذُّؤْنُون: نبتٌ. يقال خرَجَ النّاسُ يَتذأْنَنُون، إذا أخَذُوا الذُّؤْنُون.
  (ذب)  الذال والباء في المضاعف أصولٌ ثلاثة: أحدها طُوَيئرٌ، ثم يُحمَل عليه  ويشبَّه به غيرُه، والآخَر الحَدُّ والحِدّة، والثالث الاضطرابُ والحرَكة.
  فالأوّل الذُّباب، معروف، وواحدته ذُبابة، وجمع الجمع أذِبّة. وممّا يشبّه به ويُحمَل عليه ذُباب العَين: إنسانُها. ويقال ذَبَبْتُ عنه، إذا دفَعْتَ عنه، كأنّك طردت عنه الذُّباب التي يتأذّى به. وقول النابغة:
  * ضَرَّابَةٍ بالمِشْفَر الأّذِبَّهْ([17]) *
  فهو جمع ذُبابٍ. والمذبوبُ من الإبل: الذي يدخل الذباب منخره. والمذبوب: الأحمق، كأنّه شُبِّه بالجمل المذبوب.
  وأمّا الحَدُّ فذُبَاب أسنانِ البعير: حَدُّها. قال الشاعر([18]):
وتَسْمَعُ للذُّباب إذا تَغَنَّى *** كتَغريد الحمامِ على الغُصُونِ([19])  وذُباب السَّيف: حَدُّه.
  والأصل الثالث: الذَّبذَبة: نَوْس الشَّيءِ المعلَّق في الهواء. والرجل المذَبْذَب: المتردِّد بين أمرين. والذُّبْذَبُ: الذَّكَر؛ لأنه يتذَبْذَب أي يتردَّد. والذَّباذِبُ: أشياءُ تُعلَّق في هَودَجٍ([20])أو رأس بعيرٍ. والذَّبُّ: الثَّور الوحشيّ، ويسمَّى ذَبّ الرِّياد. قال ابنُ مقبل:
يُمشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ كأنَّه *** فَتىً فارسيٌّ ذُو سِوَارَيْنِ رَامحُ([21])  وقالوا: سُمِّيَ ذبَّ الرِّياد لأنَّه يجيء ويذهب، لا يثبُت في موضعٍ واحد.
  ومن هذا الأصل الثالث قولُهم ذَبَّت شفَتُه، إذا ذَبَُلَتْ من العطَش. وأنشد:
هُمُ سَقَوْنِي عَلَلاً بَعْدَ نَهَلْ *** مِنْ بَعْدِ ما ذَبَّ* اللِّسانُ وذَبَُلْ([22])   ويقال ذَبَّ النَّبْت، إذا ذَوَى. وذَبّ جِسمُه، أي هَزُل.
  ومن الاضطراب والحركة قولهم: ذبَّبْنا ليلتَنا، أي أتعبْنا في السَّير. ولا ينالون الماء إلاَّ بقَرَبٍ مذبِّبٍ، أي مُسْرِع. قال:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكُورِي *** وتَهْجيرِي إذا اليَعفورُ قالا([23])  وقال:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إثْرِه *** وأَمْكَنَه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ([24])  والله أعلم بالصّواب.
-------------------------------------------------ـ
([1]) الصغار، بالضم: الصغير، كقولك طوال بالضم، بمعنى طويل، وأراه أقوى في القراءة هنا. والصغار، بالكسر: جمع صغير .([2]) قطعة من بيت في ديوان الحطيئة 10 واللسان (درر). وهو بتمامه:
وكنت كذات البعل ذارت بأنفها *** فمن ذاك تبغي غيره أو تهاجره([3]) عجز بيت له لم يرو في ديوانه، وقد سبق في (حن ص 25). وصدره كما في اللسان (حنن، ذعع):
* غشيت لها منازل مقفرات *
([4]) لم يسبق في مادة (دع) ذكر للدعاع، ولم يستشهد بشعر طرفة. الذي يعنيه من شعر طرفة هو قوله: وعذاريكم مقلصة *** في دعاع النخل تصطرمه([5]) الجمهرة (1: 143).
([6]) ديوان أبي ذؤيب 123، واللسان (جشش، ذفف)، وقد سبق إنشاده في (1: 415). والكلمة الأولى من البيت ساقطة من الأصل.
([7]) هو حديث ابن الزبير، كما في اللسان (ذلل).
([8]) ديوان ذي الرمة 103 والمجمل واللسان (ذمم).
([9]) هو إبراهيم بن يزيد النخعي، كما صرح به ابن فارس في المجمل. وهو فقيه كوفي، توفي سنة 196. انظر تهذيب التهذيب.
([10]) في المجمل: "قد أديته كاملاً".
([11]) يقال أخر يؤخر تأخراً، وأخرته أنا، لازم متعد.
([12]) زاد في المجمل: "للمرار" والبيت التالي للمرار، كما في اللسان (ذمم).
([13]) كذا وردت هذه الكلمة. وقد تكون مقحمة.
([14]) في الأصل: "أبو دبر"، صوابه في المجمل واللسان (ذمم).
([15]) يقال ذن، كفرح ذننا، وكذلك ذن يذن بكسر الذال، ذنينا.
([16]) ديوان الشماخ 93. ورواية "أسهرته" هذه رواية أبي عبيد، كما نص في اللسان. ويروى: "أسهريه". والأسهران: عرقان يندران من الذكر عند الإنعاظ. وأنكر الأصمعي الأسهرين، وقال: "وإنما الرواية أسهرته، أي لم تدعه ينام". انظر اللسان (سهر).
([17]) من رجز يقوله النابغة للنعمان بن المنذر، كما في الأغاني (9: 169). وقبله:
أصم أم يسمع رب القبه *** يا أوهب الناس لعنس صلبه([18]) هو المثقب العبدي. وقصيدته في المفضليات (2: 88-92).
([19]) أنشده في المجمل واللسان (ذبب).
([20])  في الأصل: "من هودج".
([21]) أنشد صدره في المجمل. والبيت في اللسان (رمح، رود، سرل) والخزانة (1: 111) برواية: "في سراويل رامح". وصدره في اللسان (سرل) والخزانة:
* أتى دونها ذب الرباد كأنه *
([22]) البيتان في المجمل واللسان (ذبب).
([23]) لذي الرمة في ديوانه 438 واللسان (ذبب).
([24]) البيت لعنترة في ديوانه 21 واللسان (ذبب)، يقوله في ورد بن حابس الأسدي.
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** وما معها في الثنائي والمطابق)
   (**ذر**)  **الذال** ve şeddeli **الراء** bir tek asıldır; inceliğe ve yayılmaya delâlet eder. Bundan: **الذَّرُّ**: karıncanın küçükleri; teki **ذَرّةٌ**. Ve: **ذَرَرْتُ** **المِلْحَ** ve **الدّواءَ**. Ve **الذرِيرة** bilinir; bütün bunlar tek bir kıyastır.
  Ve babdandır: **ذرّت** **الشّمْسُ** **ذُروراً**; çıktığı zaman; o, yayılmış ince bir ışıktır. Bu, onların sözü: “**لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ**”, ve “**ما ذَرّ قرنُ الشّمْس**”. Ve Ebû Zeyd’den hikâye edildi: **ذَرّ** **البَقْلُ**, yerden çıktığı zaman. O babdandır; çünkü o vakit küçükler olarak yayılmış olur. Amma onların sözü: **ذَارَّتِ** **النّاقةُ**. Ve o **مُذَارٌّ**dur; huyu kötü olduğu zaman; bunun böyle ağırlaştırılmış olduğu söylenmiştir. Eğer sahih ise, asıl kıldığımız asıldan şâzdır. Ancak **الحطيئة** dedi:
  * **ذَارَتْ بأَنْفِها** *
hafifletilmiş olarak. Ve onu sahih görüyorum; o vakit **ذئِرت**’ten olur; öfkelendiği zaman; hemzenin hafifletilmesi üzere olur. [İllâ] Ebû Zeyd dedi ki: **في نفسِ فُلانٍ ذِرارٌ**; yani öfkeyle yüz çevirme; **ذِرار** **النّاقة** gibi. Bu, birinci söze delâlet eder. Ve Allah daha iyi bilir.
  (**ذع**)  **الذال** ve **العين** mutâbıkta bir tek asıldır; şeyin dağıtılmasına delâlet eder. Denir: **ذعْذعت** **الرِّيحُ** [**الشيءَ**], onu dağıttığı zaman; böylece **تذعْذع**, yani dağıldı. **النابغة** dedi:
  * **تُذَعْذِعُها مُذَّعْذِعَةٌ حَنُونُ** *
  Ve denir ki **الَذُّعَاع** hurma ile hurma arasındaki açıklıktır; **طَرَفَة**’nin şiirinde; onda ihtilâf üzere; zira bazıları onun **بالدّال** olduğunu söyledi; ve onun zikri geçmişti.
  Ve İbn Düreyd hikâye etti: **ذَعْذَع** **السِّرَّ**: onu yaydı. Ve **الذَّعاع**: insanlardan fırkalar; teki **ذَعاعة**.
  (**ذف**)  **الذال** ve **الفاء** bir tek asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Öyleyse **الذَّفِيف** **للخفيف**’e tâbidir. Ve denir: **الذَّفيف** **السَّريع**. Ve ondan denir: **ذفَّفْتُ** **على الجريح**, onu öldürmeyi hızlandırdığın zaman. Ve **ذُفافَة**’nın اشتقاقı ondandır. Ve az suya **ذُفافٌ** denir; ve **مياهٌ أذِفَّةٌ**.
Ve a‘râbîden hikâye edildi: **الذَّفُّ**: öldürme. Ve **استَذَفَّ** **الأمر**: doğruldu ve hazır oldu. Ve denir: **الذَِّفَاف**: her şeyden az olan şey. Derler: **ما ذُقْتُ ذَِفافاً**, yani yenilenden en aşağı olanı. Ebû Züeyb dedi:
يقولون لما جُشَّت البِئْرُ أَوْرِدُوا *** وليسَ بها أدنَى ذَِفافٍ لواردِ  der ki: onda hiçbir şey yoktur.
  (**ذل**)  **الذال** ve **اللام** taz‘îf ve mutâbıkta bir tek asıldır; boyun eğmeye, miskinliğe ve yumuşaklığa delâlet eder. Öyleyse **الذُّل**: **العِزّ**’in zıddıdır. Ve bu, zıtlıkta sahih bir مقابلةdır; Arapların, diğer ümmetler dışında, kendisiyle tahsis olunduğu hikmete delâlet eder; çünkü **العزّ** **العَزَازِ**’dandır; o, sert şiddetli topraktır. Ve **الذِّلُّ** zorluğun hilâfıdır. Bazılarından hikâye edildi ki dedi: “**بعضُ الذِّلِّ-بكسر الذال- أبْقَى للأهْلِ والمال**”. Bundan denir: **دابّةٌ ذلولٌ**, **الذُّلِّ**’ü açık.
  Ve birincidendir: **رجلٌ ذليل**; **الذُّلّ** ve **المَذَلّة** ve **الذِّلّةِ** arasında. Ve yoldan çiğnenmiş olana **ذِلٌّ** denir. Ve **ذُلِّل** **القِطْفُ** **تذليلاً**, yumuşadığı ve sarktığı zaman. Ve denir: **أجْرِ الأمورَ على أذلالها**, yani doğrulukları üzere; yani itaat edip boyun eğdiği iş üzere.
  Ve babdandır: **ذَلاذِل** **القميص**, o, onun eteklerinden yere yakın olan şeydir; teki **ذُِلْذُِلٌ**. Ve derler: **اذْلَوْلَى** **الرّجُل** **اذلِيلاَءً**, hızlandığı zaman. O babdandır.
  (**ذم**)  **الذال** ve **الميم** muzâ‘af içinde bir tek asıldır; hepsi övgünün hilâfına delâlet eder. Denir: **ذَمَمْتُ** falanı **أذُمُّه**, o **ذميمٌ** ve **مذموم**dur; hamde lâyık olmadığı zaman. Ve bu babdandır **الذَّمَّة**; o, suyu az olan kuyudur. Hadiste: “**أنّه أتى على بئرٍ ذَمَّةٍ**”. **الذَّمَّة**’nin cem‘i **ذِمام**dır. Zü’r-Rumme dedi:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ  **أنكَزَتْها**: suyunu götürdü. Ve **المواتِح**: su çekenlerdir.
  Amma **العَهْد** ise, ona **ذِماماً** denir; çünkü insan, ondan bir şeyi zayi etmesi üzerine yerilir. Bu, Araplar için kullanılan bir yoldur; bu da onların sözü gibi: falan **حامي الذِّمار**dır; yani öfkelendiren şeyi korur. Ve **حامي الحقيقة**; yani üzerine hak olan, men etmesi gereken şeyi korur.
  Ve **أهل الذِّمّة**: akit ehli. Ebû Ubeyd dedi: **الذمَّة** emandır; onun صلى الله عليه وآله وسلم sözünde: “**ويَسعَى بذمَّتهم**”. Ve onlara **أهل الذّمّة** denir; çünkü cizyeyi ödediler de kanları ve malları üzerine emniyete alındılar. Ve **الذِّمام**da **مَذَمَّة** ve **مَذِمَّة** denir; فتح ve كسر ile; ve **الذَّمِّ**de **مَذَمَّة** فتح ile. Ve hadiste geldi: “**أنّ رجلاً سأل النبي صلى الله عليه وآله وسلم: ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟ فقال: غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ**”. **مذَِمَّة الرَِّضاع** ile **ذِمامَ المُرضِعة**yi kasteder. Ve **النّخَعيّ** bu hadisin tefsirinde derdi: onlar, çocuğun sütten kesilmesi sırasında, sütanneye ücret dışında bir şeyle bir şey vermeyi müstehap görürlerdi. Sanki ona sordu: beni emzirenin hakkını, onun hakkını tam olarak ödemiş oluncaya dek, benden ne düşürür. Bunu bize **القطَّان** **المفسِّر**’den, o da **القُتَيبيّ**’den haber verdi. Ve Araplar der: **أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ**; yani onlara bir şey ver; çünkü onların senin üzerinde **ذمام**ı vardır. Ve denir: **افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ**; yani sana kınama yok. Ve denir: **أذَمَّ** falan falanla; ona karşı gevşek davrandığı zaman. Ve onun devesi onunla **أذَمَّ**; geri kaldığı ve diğer develerden koptuğu zaman. Ve **شيءٌ مُذِمٌّ**: yani ayıplı. Ve **رجلٌ مُذِمٌّ**: onda hareket yoktur. İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **بئرٌ ذميمٌ**; o, **الذَّمَّة** gibidir. Bize Ebû’l-Hasen el-Kattân, Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den inşâd etti:
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ  bir **قطاة**yı vasfeder. Der.
  Ve babda, sahih ise, kıyasına yakın olan şey kaldı. Şüphesiz **الذَّميم** burun üzerinde çıkan bir sivilcedir.
  İbn Kuteybe hikâye etti ki **الذَّميم** teke kamışından **يَذِمُّ** ve **يَذِنُّ** eden idrardır. Ebû Zübeyd dedi:
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ  sütten **النَّسَل**: ondan çıkan şeydir. Ve **القُزْم**: küçüklerdir. **الشَّيبانيّ** dedi: **اليعامير**’i bilmem. Sordum da onda kimsenin yanında bir bilgi bulmadım; ve denir ki o, koyunun küçükleridir.
  (**ذن**)  **الذال** ve **النون** muzâ‘af içinde bir asıldır; akmaya delâlet eder. Öyleyse **الذَّنين** iki burun deliğinden akan şeydir. Ve **ذَنّ** **ذَنّاً**, ve o **أذَنُّ**dur. **الشمّاخ** dedi:
توائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ *** حوالِبُ أسْهَرَتْه بالذَّنينِ  Ve ona **الذُّنَان** da denir. Ve denir ki **المرأةَ الذّنّاءُ** hayzı akan ve kesilmeyen kadındır; ve **الذُّنانة** helâk olmuş zayıf şeyin kalıntısıdır.
  Ve babdan şâz olanlardandır—ve ben dedim ki nebat işinin çoğu kıyas üzere değildir—: **الذُّؤْنُون**: bir bitkidir. Denir: insanlar **يَتذأْنَنُون** çıktı; **الذُّؤْنُون** aldıkları zaman.
  (**ذب**)  **الذال** ve **الباء** muzâ‘af içinde üç asıldır: birincisi küçük bir kuştur; sonra onun üzerine حمل edilir ve onunla benzetilir başkası; ikincisi keskinlik ve sertlik; üçüncüsü çalkantı ve hareket.
  Birincisi **الذُّباب**dır; bilinir; teki **ذُبابة**; cem‘u’l-cem‘ **أذِبّة**. Onunla benzetilen ve onun üzerine حمل edilenlerdendir: **ذُباب** **العَين**: onun insanı (göz bebeği). Ve denir: **ذَبَبْتُ** ondan; ondan defettiğin zaman; sanki ondan, kendisiyle eziyet gördüğü **الذُّباب**ı kovmuşsun gibi. Ve **النابغة**’nin sözü:
  * **ضَرَّابَةٍ بالمِشْفَر الأّذِبَّهْ** *
  o, **ذُبابٍ**’ın cem‘idir. Ve develerden **المذبوب**: burun deliğine sinek giren. Ve **المذبوب**: ahmaktır; sanki **الجمل** **المذبوب** ile benzetilmiştir.
  Amma keskinlik ise: devenin dişlerinin **ذُبَاب**ı: onların keskinliğidir. Şair dedi:
وتَسْمَعُ للذُّباب إذا تَغَنَّى *** كتَغريد الحمامِ على الغُصُونِ  ve **ذُباب** **السَّيف**: onun keskinliğidir.
  Üçüncü asıl: **الذَّبذَبة**: havada asılı şeyin salınımı. Ve **الرجل المذَبْذَب**: iki iş arasında tereddüt eden. Ve **الذُّبْذَبُ**: erkektir; çünkü **يتذَبْذَب** yani tereddüt eder. Ve **الذَّباذِبُ**: **هَودَجٍ** veya deve başına asılan şeylerdir. Ve **الذَّبُّ**: yaban öküzüdür; **ذَبّ الرِّياد** diye adlandırılır. İbn Mukbil dedi:
يُمشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ كأنَّه *** فَتىً فارسيٌّ ذُو سِوَارَيْنِ رَامحُ  ve dediler: ona **ذبَّ الرِّياد** denildi; çünkü gelir gider; bir yerde sabit kalmaz.
  Ve bu üçüncü asıldandır onların sözü: **ذَبَّت** dudağı; susuzluktan solduğu zaman. Ve inşâd etti:
هُمُ سَقَوْنِي عَلَلاً بَعْدَ نَهَلْ *** مِنْ بَعْدِ ما ذَبَّ اللِّسانُ وذَبَُلْ   ve denir: **ذَبَّ** **النَّبْت**, solduğu zaman. Ve **ذَبّ** cismi; yani zayıfladı.
  Ve çalkantı ve hareketten onların sözü: **ذبَّبْنا** gecemizi; yani yürüyüşte yorulduk. Ve suya ancak **بَقَرَبٍ مذبِّبٍ** ile ulaşırlar; yani hızlı. Dedi:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكُورِي *** وتَهْجيرِي إذا اليَعفورُ قالا  ve dedi:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إثْرِه *** وأَمْكَنَه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ  ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الذل: ما كان عن قهر، يقال: ذل يذل ذلا (راجع: الأفعال 3/589)، والذل، ما كان بعد تصعب، وشماس من غير قهر (انظر: البصائر 3/17)، يقال: ذل يذل ذلا. وقوله تعالى: ﴿واخفض لهما جناح الذل من الرحمة﴾ [الإسراء/24]، أي: كن كالمقهور لهما، وقرئ (جناح الذل) (وهي قراءة شاذة، قرأ بها ابن عباس وسعيد بن جبير، وعروة بن الزبير، انظر: تفسير القرطبي 10/244) أي: لن وانقد لهما، يقال: الذل والقل، والذلة والقلة، قال تعالى: ﴿ترهقهم ذلة﴾ [المعارج/44]، وقال: ﴿ضربت عليهم الذلة والمسكنة﴾ [البقرة/61]، وقال: ﴿سنالهم غضب من ربهم وذلة﴾ [الأعراف/152] وذلت الدابة بعد شماس (يقال: شمست الدابة والفرس تشمس شماسا وشموسا، وهي شموس: شردت وجمحت ومنعت ظهرها. اللسان: (شمس) ) ذلا، وهي ذلول، أي: ليست بصعبة، قال تعالى: ﴿لا ذلول تثير الأرض﴾ [البقرة/71]، والذل متى كان من جهة الإنسان نفسه لنفسه فمحمود، نحو قوله تعالى: ﴿أذلة على المؤمنين﴾ [المائدة/54]، وقال: ﴿ولقد نصركم الله ببدر وأنتم أذلة﴾ [آل عمران/123]، وقال: ﴿فاسلكي سبل ربك ذللا﴾ [النحل/69]، أي: منقادة غير متصعبة، قال تعالى: ﴿وذللت قطوفها تذليلا﴾ [الإنسان/14]، أي: سهلت، وقيل: الأمور تجري على أذلالها (انظر: البصائر 3/18؛ والمجمل 2/354؛ والأساس ص 144)، أي: مسالكها وطرقها.

##### Türkçe

- **الذل**: kahırdan olan şeydir; denilir: **ذل يذل ذلا** (bkz.: **الأفعال** 3/589). Ve **الذل**: kahır olmaksızın, zorluk çıkarma ve ürkeklikten sonra olan şeydir (bkz.: **البصائر** 3/17); denilir: **ذل يذل ذلا**. Ve O’nun sözü, yüce: ﴿واخفض لهما جناح الذل من الرحمة﴾ [الإسراء/24], yani: onlara karşı kahredilmiş gibi ol. Ve ( **جناح الذل** ) diye okunmuştur (ve bu şâz bir kıraattir; onu İbn عباس ve سعيد بن جبير ve عروة بن الزبير okumuştur; bkz.: **تفسير القرطبي** 10/244); yani: yumuşa ve onlara boyun eğ; denilir: **الذل** ve **القل**; ve **الذلة** ve **القلة**. Dedi, yüce: ﴿ترهقهم ذلة﴾ [المعارج/44]; ve dedi: ﴿ضربت عليهم الذلة والمسكنة﴾ [البقرة/61]; ve dedi: ﴿سنالهم غضب من ربهم وذلة﴾ [الأعراف/152]. Ve binek hayvanı, ürkeklikten sonra **ذلا** olur; ve o **ذلول**dur; yani: zor (huysuz) değildir. Dedi, yüce: ﴿لا ذلول تثير الأرض﴾ [البقرة/71]. Ve **الذل**, ne zaman insanın kendi tarafından kendi nefsi için olursa, övülmüştür; yüce O’nun sözü gibi: ﴿أذلة على المؤمنين﴾ [المائدة/54]. Ve dedi: ﴿ولقد نصركم الله ببدر وأنتم أذلة﴾ [آل عمران/123]. Ve dedi: ﴿فاسلكي سبل ربك ذللا﴾ [النحل/69]; yani: boyun eğmiş, zorluk çıkarmaz olarak. Dedi, yüce: ﴿وذللت قطوفها تذليلا﴾ [الإنسان/14]; yani: kolaylaştırıldı. Ve denildi: işler **أذلالها** üzere cereyan eder (bkz.: **البصائر** 3/18; ve **المجمل** 2/354; ve **الأساس** s. 144); yani: onun geçitleri ve yolları.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَلَّ
1 ذَلَّ ذ , aor. يَذِلُّ, (M, Msb, K,) inf. n. ذُلٌّ and ذِلَّةٌ and مَذَلَّةٌ, (S, * M, MA, K,) or these three are simple substs., and the inf. n. is ذَلٌّ, (Msb,) and ذَلَالَةٌ (M, K) and ذُلَالَةٌ, (K,) [contr. of عَزَّ; (see ذُلٌّ below;) i. e.] He, or it, was or became, low, base, vile, abject, mean, paltry, contemptible, despicable, ignominious, inglorious, abased, humble, and weak; (MA, Msb, K;) syn. هَانَ, (Msb, K,) and ضَعُفَ. (Msb.) ― -b2- ذَلَّ, (M, K,) and ذَلَّتْ, (M, Msb,) aor. as above, (M, K,) inf. n. ذِلٌّ, (M, Msb, K,) said of a man, (M,) and of a beast, such as a horse and the like, (دَابَّة, M, Msb,) He, or it, was, or became, easy, tractable, submissive, or manageable; (M, Msb, K;) and اِذْلَوْلَى [which belongs to art. ذلى] signifies the same as ذَلَّ in this sense. (ISd, TA.) And لَهُ ↓ تذلّل He became lowly, humble, or submissive, [or he lowered, humbled, or submitted, himself,] to him; (S, TA;) as also تَذَلَّى, originally تَذَلَّلَ. (TA.) ― -b3- [Hence,] ذَلَّ is also said of a road [as meaning (assumed tropical:) It was, or became, beaten, or trodden, so as to be rendered even, or easy to be travelled, or to walk or ride upon: see ذَلِيلٌ]. (A in art. تب.) ― -b4- And ذَلَّتِ القَوَا فِى لِشَّاعِرِ (assumed tropical:) The rhymes were easy to the poet. (T.) ― -b5- And ذَلَّ said of a watering-trough or tank, (TA,) or of the upper part thereof, (M,) (assumed tropical:) It was, or became, broken much, or in several places, in its edge, and much demolished. (M, TA.)

ذلّل
2 ذلّل ذ , (M, Msb,) inf. n. تَذْلِيلٌ, (Msb,) He made, or rendered, (M, Msb,) a man, (M,) and a beast, such as a horse and the like, (M, Msb,) easy, tractable, submissive, or manageable: (M, Msb:) [said of the former, it may be rendered he brought under, or into, subjection; or he subdued: and said of the latter, he broke, or trained: and said of any animal, he tamed. ― -b2- Hence, (assumed tropical:) He beat, or trod, a road, so as to render it even, or easy to be travelled, or to walk or ride upon: see ذَلِيلٌ.] ― -b3- And ذلّل لَهُ أَمْرًا (assumed tropical:) He made an affair easy to him; syn. رَوَّضَهُ and سَوَّسَهُ. (TA in art. سوس.) ― -b4- And ذِلِّلَ الكَرْمُ (assumed tropical:) The bunches of the grape-vine were made to hang down [so that they might be easily plucked]: (M, K:) or were evenly disposed [for the same purpose]; syn. سُوِّيَتْ: (K:) or, accord. to AHn, التَّذْلِيلُ signifies the disposing evenly the bunches of the grape-vine, and making them to hang down. (M.) وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا, in the Kur [lxxvi. 14], means (assumed tropical:) The bunches being evenly disposed, and made to hang down, (S, JM,) exposed to be plucked: (JM:) or being well disposed, and made near: (IAmb, TA:) or being within the reach of the seeker, or desirer: (Ibn-'Arafeh, TA:) or being easy to reach by those who will pluck them, in whatever manner they may desire to do so: (Bd:) accord. to Mujلhid, it means that if one stand, the bunch will rise to him; and if one sit, it will hang down to him. (TA.) [In like manner,] التَّذْلِيلُ also signifies (assumed tropical:) The putting the raceme of the palm-tree upon the branch [near it] in order that it [the branch] may support it: (AHn, M:) or تَذْلِيلُ العُذُوقِ, as practised in the present world, is (assumed tropical:) the trimmer's making straight, and fecundating before the usual time, the racemes of the palm-tree, when they come forth from their spathes that covered them, these having slit open and disclosed them, by which means one makes them to hang out from among the branches and prickles, so that the fruit is easily plucked when it ripens. (T. [See also مُذَلَّلٌ.]) [Hence it is said in the K that ذُلِّلَ النَّخْلُ signifies وُضِعَ عِذْقُهَا عَلَى الجَرِيدَةِ لِتَحْمِلَهُ: the explanation should be وُضِعَتْ عُذُوقُهَا عَلَى الجَرِيدِ لِتَحْمِلَهَا, i. e. (assumed tropical:) The palm-trees had their racemes put upon the branches in order that these might support them.] ― -b5- See also what next follows.

اذلّهُ
4 اذلّهُ ذ , (M, Msb, K,) inf. n. اـِذْلَالٌ, (TA,) He (God, Msb) lowered, abased, or humbled, him; or rendered him low, base, vile, abject, mean, paltry, contemptible, despicable, ignominious, inglorious, abased, humbled, and weak; (M, * Msb K, TA;) as also ↓ ذللّٰهُ and ↓ استذلّهُ: (K, TA:) all these signify the same. (S.) ― -b2- See also 10 -A2- اذلّ [as an intrans. verb] He (a man, S, M) became one whose companions were low, base, vile, &c. (S, M, K.) ― -b2- He became in a state, or condition, that was low, base, vile, &c. (S in art. قهر.)

5 تَذَلَّ٣َ see 1.

استذلّهُ
10 استذلّهُ ذ He saw him to be ذَلِيل [i. e. low, base, vile, &c.]: (M, K:) or he found him to be so; (TA;) as also ↓ اذّلهُ. (K.) ― -b2- See also 4. ― -b3- استذلّ البَعِيرَ الصَّعْبَ He plucked off the ticks from the refractory camel in order that he might experience pleasure [or relief], and so become at ease, or tranquil, (M, K,) with him. (K.)

اذْلَوْلَى
[ اذْلَوْلَى ذ , a verb of which one of the significations is mentioned in this art. in the K, belongs to art. ذلى.]

تَذَلْذَلَ
R. Q. 2 تَذَلْذَلَ ذ [app. from ذُلْذُلٌ] It was, or became, in a state of commotion, or agitation, and lax, slack, or pendulous. (K.)

ذُلٌّ
ذُلٌّ ذ and ↓ ذِلَّةٌ and ↓ مَذَلَّةٌ [all mentioned in the M and MA and K as inf. ns.] contr. of عِزٌّ; (S, M;) [i. e.] Lowness, baseness, vileness, abjectness, meanness, paltriness, contemptibleness, despicableness, ignominiousness, ingloriousness, abasement, humiliation, and weakness. (Msb, K. *) وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلِّ, in the Kur [xvii. last verse], means Nor hath taken to himself any aider to assist Him and league with Him by reason of any lowness of condition in Him, as is the custom of the Arabs to do: (K, TA: [in the CK, يُخالِفُهُ is erroneously put for يُحَالِفُهُ:]) for they used to league, one with another, seeking thereby to become strong and inaccessible. (TA.) See also ذَلِيلٌ. ― -b2- And see the paragraph here following, in five places.

ذِلٌّ
ذِلٌّ ذ Easiness, tractableness, submissiveness, or manageableness; (S, M, K, and Ham p. 50; [mentioned in the M and Msb and K as an inf. n.;]) as also ↓ ذُلٌّ. (M, K, and Ham ubi suprà.) Hence the saying, بَعْضُ الذِّلِّ أَبْقَى لِلْأَهْلِ وَالمَالِ [Somewhat of submissiveness is most preservative of the family and the property]: (S:) or أَبْقَى لِلْأَهْلِ وَالمَالِ ↓ الذُّلُّ, occurring in a trad. of Ibn-Ez-Zubeyr; meaning that abjectness betiding a man when he bears patiently an injury that has befallen him is most preservative of him and of his family and his property. (TA.) ― -b2- Also Gentleness; and mercy; and so ↓ ذُلٌّ: thus in the phrase, ↓ وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ or الذِّلِّ, (M, K,) in the Kur [xvii. 25, lit. And make soft to them (thy two parents) the side of gentleness; meaning treat them with gentleness]: the former is the common reading: (TA:) or the latter means easiness, tractableness, or submissiveness: (K:) [and so the former, as has been stated above:] Er-Rلghib says that ↓ الذُّلُّ is a consequence of subjection; and الذِّلُّ is what is after refractoriness: so that the phrase means, [accord. to the former reading,] be gentle like him who is subjected to them; and accord. to the latter reading, be gentle and tractable, or submissive, to them. (TA.) -A2- Also The beaten track, (K,) or part that is trodden and made even, (M,) of a road. (M, K.) Its pl. أَذْلَال occurs in the saying, أَجْرِ الأُمُورَعَلَى أَذْلَالِهَا Let events, or affairs, take their course in the ways, or manners, that are fit, or proper, for them, and easy. (T.) El-Khansà says,
لِتَجْرِ المَنِيَّةِ بَعْدَ الفَتَى الْمُغَادَرِ بِالْمَحْوِ أَذْلَالَهَا
[Let fate take its ways after the youth left behind in El-Mahw]; (S, M;) meaning I mourn not for any thing after him: cited by AA: (S in the present art. and in art. محو:) المحو is here the name of a place. (S in the latter art.) And one says, أُمُورُ اللّٰهِ جَارِيَةُ عَلَى أَذْلَالِهَا, (S, M, K,) and جَارِيَةٌ أَذْلَالَهَا, (M, K,) The decrees of God take their [appointed] courses: (S, M, K:) here, also, اذلال is pl. of ذِلٌّ. (M, K.) And ↓ دَعْهُ عَلَى أَذْلَالِهِ Leave thou him, or it, in his, or its, [present] state, or condition: (S, M, K:) in this case it has no sing. (M, K.) [And so in the saying,] ↓ جَآءَ عَلَى أَذْلَالِهِ It came in its [proper] manner. (S, K.) ― -b2- See also another usage of أَذْلَال, as a pl. having no sing. assigned to it, voce ذُلْذُلٌ, last sentence.

ذِلَّةٌ
ذِلَّةٌ ذ : see ذُلٌّ. ― -b2- In the following verse,
لِيَهْنِئْ تُرَاثِى لِامْرِئٍ غَيْرِ ذِلَّةٍ
صَنَابِرُ أُحْدَانٌ لِهُنَّ حَفِيفُ
[May my heritage give joy to a man not low, or base; slender arrows, singular of their kind, that have a whizzing sound], the meaning is, غَيْرِ ذَلِيلٍ, or غَيْرِ ذِى ذِلَّةٍ; and صنابر is put in the nom. case as a substitute for تراث. (M.)

ذَلُولٌ
ذَلُولٌ ذ Easy, tractable, submissive, or manageable; (S, M, Msb, K;) applied to a beast, such as a horse and the like, (دَابَّة), (S, M, Msb,) and to a man [&c.]; (M;) and so ↓ ذَلُولِىٌّ, applied to a man: (TA, as from the M: [but not found by me in the latter; and I believe that the right reading is ذَلَوْلًى, belonging to art. ذلى, q. v.:]) the former alike masc. and fem.: (M, TA:) pl. ذُلُلٌ (S, M, Msb, K) and أَذِلَّةٌ. (K.) A poet applies the epithet ذُلُل to spear-heads, as meaning Made easy [to pierce with] by being sharpened, and made thin and slender. (M.) ― -b2- See also the next paragraph, in two places.

ذَلِيلٌ
ذَلِيلٌ ذ Low, base, vile, abject, mean, paltry, contemptible, despicable, ignominious, inglorious, lowered, brought low, abased, humbled, and weak; (T, S, M, Msb, K;) applied to a man; (T, S;) and ↓ ذُلَّانٌ signifies the same, as a sing.; (Ibn- 'Abbلd, K:) or this latter is a pl. of the former, (T,) as also أَذِلَّآءُ (S, M, Msb, K) and أَذِلَّةٌ (T, S, Msb, K) and ذِلَالٌ. (M, K.) ― -b2- [Also Gentle; and merciful. Hence,] أَذِلَّةٍ عَلَى المُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الكَافِرينَ, in the Kur [v. 59], means Gentle, (Zj, T,) and merciful, (T,) to the believers, rough in behaviour, (Zj, T,) and hard, or severe, (T,) to the unbelievers. (Zj, T.) ― -b3- Also applied to a road, meaning (assumed tropical:) Made even, or smooth, and easy to be travelled, or to walk or ride upon; as also with ة; being applied to طَرِيقٌ [which is fem. as well as masc.] ; (M;) and so ↓ ذَلُولٌ: (T:) pl. of the latter, (T,) or of the former, (M,) ذُلُلٌ: (T, M:) and [in like manner] ↓ مُذَلَّلٌ, so applied, beaten, or trodden, and [made] even, or easy [to walk or ride upon]: (T:) [in like manner also] ↓ ذَلُولٌ is applied to land or ground &c. [as meaning easy to be travelled, or to walk or ride upon, &c.]. (As, M voce تَرَبُوتٌ.) ― -b4- Also (assumed tropical:) Low, applied to a wall, and to a house, or chamber; (T;) and [so] applied to a mountain: (S and K in art. دك:) or (tropical:) low and thin, applied to a wall: (Mgh:) and (assumed tropical:) short, applied to a spear. (T.) ― -b5- You say also ذَلِيلٌ ↓ ذُلٌّ, [meaning Exceeding lowness or baseness &c.; or lowering, or abasing, lowness or baseness &c.; i. e.,] using the latter word as an intensive epithet; or as signifying مُذِلٌّ. (M, K.)

ذَلُولِىٌّ
ذَلُولِىٌّ ذ Good and easy in respect of natural disposition: pl. ذَلُولِيُّونَ. (Ibn-' Abbلd, K. [In the CK, الخَلْقِ is erroneously put for الخُلُقِ.]) See also ذَلُولٌ.

ذُلَّانٌ
ذُلَّانٌ ذ : see ذَلِيلٌ.

ذُلْذُلٌ
ذُلْذُلٌ ذ is sing. of ذَلَاذِلُ, which signifies The lower, or lowest, parts, (AZ, T, S,) that are next the ground, of a shirt, (S,) or of a long shirt; (AZ, T;) and IAar says that the sing. is ↓ ذُلَذِلٌ, and ↓ ذِلْذِلَةٌ, also; and they are also called ذَنَاذِنُ, pl. of ذِنْذِنٌ; (T;) and دَنَادِنُ: (K in art. دن:) or ذُلْذُلٌ and ↓ ذِلْذِلٌ and ↓ ذِلْذِلَةٌ and ↓ ذُلَذِلٌ and ↓ ذُلَذِلَةٌ all signify the lower, or lowest, parts of a long shirt (M, K) when it dangles and becomes old and worn out; (M;) as also ذَلَاذِلُ; (K;) [or rather] this last is pl. of all the foregoing words; (M;) and ↓ ذَلَذِلُ and ↓ ذَلَذِلَةٌ [in some copies of the K, erroneously, ذَلْذَل, or ذَلْذُل, and ذَلْذَلَة,] signify the same; (K;) [or rather] the former of these two is a contraction of the pl. ذَلَاذِلُ (S, M) [and the latter of them is the same contracted pl. with the addition of ة]. ― -b2- [Hence,] ذَلَاذِلُ النَّاسِ (assumed tropical:) Those who are the last of the people; (K;) or the last of a few of the people; so in the Moheet; (TA;) and ↓ ذُلْذُلَانُهُمْ and ↓ ذُلَيْذِلَانُهُمْ, (K, TA, [in the CK, erroneously, ذُلْذُلاتُهُمْ and ذُلِيذَلاتُهُمْ,]) the latter a dim., (TA,) and ↓ أَذْلَالُهُمْ, signify the same: (K:) or this last signifies the lower, baser, viler, or meaner, of them. (O, TA.)

ذِلْذِلٌ
ذِلْذِلٌ ذ and ذُلَذِلٌ and ذَلَذِلٌ and see ذُلْذُلٌ, in eight places.

ذِلْذِلَةٌ
ذِلْذِلَةٌ ذ and ذُلَذِلَةٌ and ذَلَذِلَةٌ and see ذُلْذُلٌ, in eight places.

ذُلْذُلَانُ النَّاسِ
ذُلْذُلَانُ النَّاسِ ذ and ذُلَيْذِلَانُهُمْ: see ذُلْذُلٌ.

أَذَلٌّ
أَذَلٌّ ذ [More, and most, low, base, vile, &c.]: see أَخْنَعُ.

أَذْلَالٌ
أَذْلَالٌ ذ as a pl. without a sing.: see ذِلٌّ (of which it is also a pl.), in two places: -A2- and see ذُلْذُلٌ, last sentence.

مَذَلَّةٌ
مَذَلَّةٌ ذ : see ذُلٌّ. ― -b2- [Hence,] غَيْرُالمَذَلَّةِ (assumed tropical:) The wooden pin, peg, or stake: (S, K:) because its head is broken [or battered by beating]. (S.) [See عَيْرٌ.]

مُذَلَّلٌ
مُذَلَّلٌ ذ : see ذَلِيلٌ. ― -b2- Also, [applied to palmtrees (نَخْل),] (assumed tropical:) Having the fruit thereof bent [down] in order that it may be [easily] gathered: [see also its verb (2):] so in the following verse of Imra-el-Keys: (Sgh, TA:)
وَكَشْحٍ لَطِيفٍ كَالجَدِيلِ مُخَصَّرٍ
وَسَاقٍ كَأُنْبُوبِ السَّقِىِّ المُذَلَّلِ
meaning And a waist slender like the camel's nose-rein of [twisted] leather, thin; and a shank resembling, in the clearness of its colour, the stalk (lit. internodal portion) of the papyrus (بَرْدِىّ) growing among irrigated palm-trees having their racemes bent down (ذُلِّلَتْ) by reason of the abundance of their fruit; so that their branches overshade these papyrus-plants: or, accord. to some, and a shank resembling the stalk of the irrigated papyrus that is bent down (مُذَلَّل) by saturation: (EM pp. 28 and 29:) As says that it means, [agreeably with the former explanation,] سَاقٍ كَأُنْبُوبِ بَرْدِىٍّ بَيْنَ هٰذَا النَّخْلِ المُذَّلَلِ: AO says that سَقِىّ means watered [naturally,] without occasioning one's taking any trouble to water: IAar explained المُذَلَّل as meaning having the way of the water thereto made easy: and some say that by السَّقِىّ is meant the tender, white, stalk of the بَرْدِىّ. (T.)

##### Türkçe

ذَلَّ
1 **ذَلَّ** ذ , muzâri‘ı **يَذِلُّ**, (M, Msb, K,) mastarı **ذُلٌّ** ve **ذِلَّةٌ** ve **مَذَلَّةٌ**, (S, * M, MA, K,) yahut bu üçü yalın isimlerdir; ve mastar **ذَلٌّ**’dür, (Msb,) ve **ذَلَالَةٌ** (M, K) ve **ذُلَالَةٌ**, (K,) [**عَزَّ**’ın zıddı; (aşağıda **ذُلٌّ**’e bak;) yani] O, yahut o (şey), alçak, bayağı, rezil, zelil, değersiz, hakir, küçük, hor, aşağılık, yüz karası, şerefsiz, alçaltılmış, mütevazı ve zayıf oldu; (MA, Msb, K;) eş anlamlısı **هَانَ**, (Msb, K,) ve **ضَعُفَ**. (Msb.) ― -b2- **ذَلَّ**, (M, K,) ve **ذَلَّتْ**, (M, Msb,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (M, K,) mastarı **ذِلٌّ**, (M, Msb, K,) bir adam hakkında, (M,) ve bir binek hayvanı hakkında, at ve benzeri gibi, (**دَابَّة**, M, Msb,) O, yahut o (hayvan), kolay, uysal, boyun eğici yahut idare edilir oldu; (M, Msb, K;) ve **اِذْلَوْلَى** [ki bu **ذلى** maddesine aittir] bu mânada **ذَلَّ** ile aynı mânaya gelir. (ISd, TA.) Ve **تذلّل** ↓ **لَهُ** O’na karşı alçakgönüllü, mütevazı yahut boyun eğici oldu, [yahut kendini ona alçalttı, alçakgönüllü kıldı yahut boyun eğdirdi]; (S, TA;) ayrıca **تَذَلَّى**, aslı **تَذَلَّلَ**. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **ذَلَّ** bir yol hakkında da söylenir [şu mânada (varsayılan mecaz:) O, dövülmüş yahut çiğnenmiş oldu; böylece düzlenmiş yahut yolculuğu, yahut üzerinde yürümeyi veya binmeyi kolay kılınmış oldu: **ذَلِيلٌ**’e bak]. (A, **تب** maddesinde.) ― -b4- Ve **ذَلَّتِ القَوَا فِى لِشَّاعِرِ** (varsayılan mecaz:) Kafiyeler şaire kolay geldi. (T.) ― -b5- Ve **ذَلَّ** bir suluk yahut havuz hakkında, (TA,) yahut onun üst kısmı hakkında, (M,) (varsayılan mecaz:) Kenarında çokça yahut birkaç yerde kırılmış oldu ve çokça yıkılmış oldu. (M, TA.)

ذلّل
2 **ذلّل** ذ , (M, Msb,) mastarı **تَذْلِيلٌ**, (Msb,) O, (M, Msb,) bir adamı, (M,) ve bir binek hayvanını, at ve benzeri gibi, (M, Msb,) kolay, uysal, boyun eğici yahut idare edilir kıldı: (M, Msb:) [birincisi hakkında, boyunduruk altına soktu yahut tâbi kıldı; yahut boyun eğdirdi: ikincisi hakkında, kırdı yahut terbiye etti: ve herhangi bir hayvan hakkında, ehlîleştirdi.] ― -b2- Bundan dolayı, (varsayılan mecaz:) Bir yolu dövdü yahut çiğnedi; böylece onu düz yahut yolculuğu, yahut üzerinde yürümeyi veya binmeyi kolay kıldı: **ذَلِيلٌ**’e bak.] ― -b3- Ve **ذلّل لَهُ أَمْرًا** (varsayılan mecaz:) Bir işi ona kolay kıldı; eş anlamlısı **رَوَّضَهُ** ve **سَوَّسَهُ**. (TA, **سوس** maddesinde.) ― -b4- Ve **ذِلِّلَ الكَرْمُ** (varsayılan mecaz:) Asma salkımları aşağı sarkıtıldı [kolay koparılsın diye]: (M, K:) yahut aynı maksatla düzgünce düzenlendi; eş anlamlısı **سُوِّيَتْ**: (K:) yahut AHn’ye göre **التَّذْلِيلُ**, asma salkımlarını düzgünce düzenlemek ve onları aşağı sarkıtmak demektir. (M.) **وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا**, Kur’ân’da [lxxvi. 14], (varsayılan mecaz:) Salkımların düzgünce düzenlenmiş ve aşağı sarkıtılmış olması, (S, JM,) koparılmaya açık olması demektir: (JM:) yahut iyi düzenlenmiş ve yakına getirilmiş olması: (IAmb, TA:) yahut arayanın yahut isteyenin erişiminde olması: (Ibn-‘Arafeh, TA:) yahut onları koparacak olanlar için, nasıl isterlerse o şekilde, erişilmesi kolay olması: (Bd:) Mujâhid’e göre, bir kimse ayakta durursa salkım ona yükselir; bir kimse oturursa ona doğru sarkar. (TA.) [Bunun gibi,] **التَّذْلِيلُ** ayrıca (varsayılan mecaz:) Hurma ağacının salkımını, onu taşısın diye, [yakınındaki] dala koymak demektir: (AHn, M:) yahut dünyada uygulanan **تَذْلِيلُ العُذُوقِ**, (varsayılan mecaz:) budayıcının, hurma ağacının salkımlarını, onları örten kılıflarından çıktıklarında, bu kılıflar yarılıp onları açığa çıkardığında, alışılmış zamandan önce düzleştirmesi ve döllemesi; bununla onları dallar ve dikenler arasından dışarı sarkıtır; böylece meyve olgunlaştığında kolayca koparılır. (T. [Ayrıca **مُذَلَّلٌ**’e bak.]) [Bundan dolayı K’da, **ذُلِّلَ النَّخْلُ**’ün **وُضِعَ عِذْقُهَا عَلَى الجَرِيدَةِ لِتَحْمِلَهُ** mânasına geldiği söylenir: açıklama **وُضِعَتْ عُذُوقُهَا عَلَى الجَرِيدِ لِتَحْمِلَهَا** olmalıdır; yani (varsayılan mecaz:) Hurma ağaçlarının salkımları, dallar onları taşısın diye dalların üzerine konuldu.] ― -b5- Ayrıca hemen sonra gelen şeye de bak.

اذلّهُ
4 **اذلّهُ** ذ , (M, Msb, K,) mastarı **اـِذْلَالٌ**, (TA,) O (Allah, Msb) onu alçalttı, aşağı kıldı yahut zelil etti; yahut onu alçak, bayağı, rezil, zelil, değersiz, hakir, küçük, hor, aşağılık, yüz karası, şerefsiz, alçaltılmış, aşağılanmış ve zayıf kıldı; (M, * Msb K, TA;) ayrıca ↓ **ذللّٰهُ** ve ↓ **استذلّهُ**: (K, TA:) bunların hepsi aynı mânaya gelir. (S.) ― -b2- Ayrıca 10 -A2-’ye de bak. **اذلّ** [lâzım fiil olarak] O (bir adam, S, M) arkadaşları alçak, bayağı, rezil, vb. olan biri oldu. (S, M, K.) ― -b2- Alçak, bayağı, rezil, vb. olan bir hâl yahut durumda oldu. (S, **قهر** maddesinde.)

5 **تَذَلَّ٣َ**: 1’e bak.

استذلّهُ
10 **استذلّهُ** ذ O, onu **ذَلِيل** [yani alçak, bayağı, rezil, vb.] olarak gördü: (M, K:) yahut onu öyle buldu; (TA;) ayrıca ↓ **اذّلهُ**. (K.) ― -b2- Ayrıca 4’e de bak. ― -b3- **استذلّ البَعِيرَ الصَّعْبَ** O, inatçı deveden keneleri koparıp aldı; böylece o (deve) haz [yahut ferahlık] tatsın ve onunla rahat yahut sakin olsun diye. (M, K,) (K.)

اذْلَوْلَى
[ **اذْلَوْلَى** ذ , anlamlarından biri bu maddede K’da zikredilen bir fiildir; **ذلى** maddesine aittir.]

تَذَلْذَلَ
R. Q. 2 **تَذَلْذَلَ** ذ [görünüşe göre **ذُلْذُلٌ**’den] O, yahut o (şey), çalkantı yahut sarsıntı hâlinde, ve gevşek, sarkık yahut sallanır oldu. (K.)

ذُلٌّ
**ذُلٌّ** ذ ve ↓ **ذِلَّةٌ** ve ↓ **مَذَلَّةٌ** [üçü de M ve MA ve K’da mastar isimleri olarak zikredilmiştir] **عِزٌّ**’ün zıddı; (S, M;) [yani] Alçaklık, bayağılık, rezillik, zillet, değersizlik, hakirlik, küçüklük, horluk, aşağılık, yüz karası olma, şerefsizlik, alçalma, aşağılanma ve zayıflık. (Msb, K. *) **وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلِّ**, Kur’ân’da [xvii. son âyet], “O’nun için, kendisinde bir hâl alçaklığı sebebiyle, O’na yardım edecek ve O’nunla ittifak edecek bir yardımcı edinmiş değildir” demektir; Arapların âdeti böyledir: (K, TA: [CK’de **يُخالِفُهُ** yanlışlıkla **يُحَالِفُهُ** yerine konmuştur:]) çünkü onlar, güçlenmek ve erişilmez olmak isteyerek, birbirleriyle ittifak ederlerdi. (TA.) Ayrıca **ذَلِيلٌ**’e de bak. ― -b2- Ve burada ardından gelen paragrafın beş yerinde de bak.

ذِلٌّ
**ذِلٌّ** ذ Kolaylık, uysallık, boyun eğicilik yahut idare edilirlik; (S, M, K, ve Ham s. 50; [M ve Msb ve K’da mastar ismi olarak zikredilmiştir;]) ayrıca ↓ **ذُلٌّ**. (M, K, ve Ham, adı geçen yerde.) Bundan dolayı şu söz: **بَعْضُ الذِّلِّ أَبْقَى لِلْأَهْلِ وَالمَالِ** [Boyun eğiciliğin bir kısmı, aile ve mal için daha kalıcıdır]: (S:) yahut ↓ **الذُّلُّ أَبْقَى لِلْأَهْلِ وَالمَالِ**, İbn ez-Zübeyr’in bir rivayetinde geçer; mânası: bir adama, başına gelen bir eziyete sabrettiğinde isabet eden zillet, onun ve ailesinin ve malının korunmasına en elverişli olandır. (TA.) ― -b2- Ayrıca yumuşaklık; ve merhamet; ve bunun gibi ↓ **ذُلٌّ**: şu ibarede, ↓ **وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ** yahut **الذِّلِّ**, (M, K,) Kur’ân’da [xvii. 25, lafzen: “onlara yumuşaklığın kanadını indir”; mânası: onlara yumuşak davran]: birincisi yaygın kıraattir: (TA:) yahut ikincisi kolaylık, uysallık yahut boyun eğicilik demektir: (K:) [ve birincisi de, yukarıda zikredildiği üzere:] Er-Râgıb der ki: ↓ **الذُّلُّ** tâbi oluşun bir sonucudur; **الذِّلُّ** ise inatçılıktan sonradır: böylece ibare, [birinci kıraate göre] onlara tâbi kılınmış kimse gibi yumuşak ol; ikinci kıraate göre ise onlara yumuşak ve uysal, yahut boyun eğici ol, demektir. (TA.) -A2- Ayrıca bir yolun dövülmüş izi, (K,) yahut çiğnenmiş ve düzlenmiş kısmı. (M,) (M, K.) Bunun çoğulu **أَذْلَال** şu sözde geçer: **أَجْرِ الأُمُورَعَلَى أَذْلَالِهَا** Olayları yahut işleri, kendileri için uygun ve kolay olan yollarında yahut tarzlarında akıp gitsin. (T.) El-Hansâ der ki,
**لِتَجْرِ المَنِيَّةِ بَعْدَ الفَتَى الْمُغَادَرِ بِالْمَحْوِ أَذْلَالَهَا**
[Ölüm, El-Mahw’da geride bırakılan delikanlıdan sonra yollarında aksın]; (S, M;) mânası: ondan sonra hiçbir şeye yas tutmam: AA tarafından nakledilmiştir: (S, bu maddede ve **محو** maddesinde:) **المحو** burada bir yer adıdır. (S, ikinci maddede.) Ve şöyle denir: **أُمُورُ اللّٰهِ جَارِيَةُ عَلَى أَذْلَالِهَا**, (S, M, K,) ve **جَارِيَةٌ أَذْلَالَهَا**, (M, K,) Allah’ın hükümleri [tayin edilmiş] akışlarında cereyan eder: (S, M, K:) burada da **اذلال** **ذِلٌّ**’ün çoğuludur. (M, K.) Ve ↓ **دَعْهُ عَلَى أَذْلَالِهِ** Onu, yahut onu (şeyi), [mevcut] hâli yahut durumunda bırak: (S, M, K:) bu durumda bunun tekili yoktur. (M, K.) [Ve şu sözde de böyledir:] ↓ **جَآءَ عَلَى أَذْلَالِهِ** O, [uygun] tarzında geldi. (S, K.) ― -b2- Ayrıca, tekili tayin edilmemiş bir çoğul olarak **أَذْلَال**’ın başka bir kullanımı için, **ذُلْذُلٌ** maddesinde, son cümleye bak.

ذِلَّةٌ
**ذِلَّةٌ** ذ : **ذُلٌّ**’e bak. ― -b2- Şu beyitte,
**لِيَهْنِئْ تُرَاثِى لِامْرِئٍ غَيْرِ ذِلَّةٍ**
**صَنَابِرُ أُحْدَانٌ لِهُنَّ حَفِيفُ**
[“Mirasım, alçak olmayan bir adama sevinç versin; kendilerine özgü, ince oklar; onların bir vızıltısı vardır”], mânası **غَيْرِ ذَلِيلٍ**, yahut **غَيْرِ ذِى ذِلَّةٍ**’dir; ve **صنابر**, **تراث** için bedel olarak merfû konmuştur. (M.)

ذَلُولٌ
**ذَلُولٌ** ذ Kolay, uysal, boyun eğici yahut idare edilir; (S, M, Msb, K;) at ve benzeri gibi bir hayvana (**دَابَّة**) uygulanır, (S, M, Msb,) ve bir adama [&c.] da; (M;) ve ayrıca ↓ **ذَلُولِىٌّ**, bir adama uygulanır: (TA, M’den olarak: [fakat ben ikincisinde bulamadım; ve doğru okunuşun, **ذلى** maddesine ait olan **ذَلَوْلًى** olduğuna inanıyorum:]) birincisi müzekker ve müennes için aynıdır: (M, TA:) çoğulu **ذُلُلٌ** (S, M, Msb, K) ve **أَذِلَّةٌ**. (K.) Bir şair, mızrak uçlarına **ذُلُل** sıfatını, “bilenip inceltilerek delmeye kolay kılınmış” mânasında uygular. (M.) ― -b2- Ayrıca bir sonraki paragrafın iki yerinde de bak.

ذَلِيلٌ
**ذَلِيلٌ** ذ Alçak, bayağı, rezil, zelil, değersiz, hakir, küçük, hor, aşağılık, yüz karası, şerefsiz, alçaltılmış, aşağı kılınmış, zelil edilmiş ve zayıf; (T, S, M, Msb, K;) bir adama uygulanır; (T, S;) ve ↓ **ذُلَّانٌ** tekil olarak aynı mânaya gelir; (İbn-‘Abbâd, K:) yahut bu ikincisi birincinin çoğuludur, (T,) ayrıca **أَذِلَّآءُ** (S, M, Msb, K) ve **أَذِلَّةٌ** (T, S, Msb, K) ve **ذِلَالٌ**. (M, K.) ― -b2- [Ayrıca yumuşak; ve merhametli. Bundan dolayı,] **أَذِلَّةٍ عَلَى المُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الكَافِرينَ**, Kur’ân’da [v. 59], “müminlere karşı yumuşak, (Zj, T,) ve merhametli, (T,) kâfirlere karşı davranışta sert, (Zj, T,) ve katı yahut şiddetli” demektir. (Zj, T.) ― -b3- Ayrıca bir yola uygulanır; (varsayılan mecaz:) düzlenmiş yahut pürüzsüz kılınmış ve yolculuğu, yahut üzerinde yürümeyi veya binmeyi kolay kılınmış demektir; ayrıca ة ile de; **طَرِيقٌ**’a uygulanır [ki o hem müennes hem müzekkerdir]; (M;) ve bunun gibi ↓ **ذَلُولٌ**: (T:) ikincinin çoğulu, (T,) yahut birincinin çoğulu, (M,) **ذُلُلٌ**: (T, M:) ve [aynı şekilde] ↓ **مُذَلَّلٌ**, böyle uygulanır; dövülmüş yahut çiğnenmiş ve [kılınmış] düz yahut kolay [üzerinde yürünür veya binilir]: (T:) [aynı şekilde ayrıca] ↓ **ذَلُولٌ** araziye yahut yere vb. uygulanır [yolculuğu, yahut üzerinde yürümeyi veya binmeyi kolay kılınmış, vb. mânasında]. (As, **تَرَبُوتٌ** maddesinde.) ― -b4- Ayrıca (varsayılan mecaz:) alçak; bir duvara ve bir eve yahut odaya uygulanır; (T;) ve [böylece] bir dağa uygulanır: (S ve K, **دك** maddesinde:) yahut (mecaz:) alçak ve ince; bir duvara uygulanır: (Mgh:) ve (varsayılan mecaz:) kısa; bir mızrağa uygulanır. (T.) ― -b5- Ayrıca **ذَلِيلٌ** ↓ **ذُلٌّ** dersin; [mânası: aşırı alçaklık yahut bayağılık vb.; yahut alçaltıcı, aşağılayıcı alçaklık yahut bayağılık vb.; yani] ikinci kelimeyi pekiştirme sıfatı olarak; yahut **مُذِلٌّ** mânasında kullanarak. (M, K.)

ذَلُولِىٌّ
**ذَلُولِىٌّ** ذ Yaratılış huyu bakımından iyi ve kolay; çoğulu **ذَلُولِيُّونَ**. (İbn-‘Abbâd, K. [CK’de **الخَلْقِ** yanlışlıkla **الخُلُقِ** yerine konmuştur.]) Ayrıca **ذَلُولٌ**’e bak.

ذُلَّانٌ
**ذُلَّانٌ** ذ : **ذَلِيلٌ**’e bak.

ذُلْذُلٌ
**ذُلْذُلٌ** ذ **ذَلَاذِلُ**’ün tekilidir; o da gömleğin, (S,) yahut uzun gömleğin, (AZ, T;) yere yakın olan alt yahut en alt kısımları demektir; (AZ, T, S;) ve IAar der ki tekil ↓ **ذُلَذِلٌ**, ve ↓ **ذِلْذِلَةٌ** dahi; ve bunlara **ذَنَاذِنُ** da denir; bu, **ذِنْذِنٌ**’ün çoğuludur; (T;) ve **دَنَادِنُ**: (K, **دن** maddesinde:) yahut **ذُلْذُلٌ** ve ↓ **ذِلْذِلٌ** ve ↓ **ذِلْذِلَةٌ** ve ↓ **ذُلَذِلٌ** ve ↓ **ذُلَذِلَةٌ** hepsi, uzun gömleğin (M, K) sarkıp eskiyip yıprandığında, alt yahut en alt kısımları demektir; (M;) ayrıca **ذَلَاذِلُ**; (K;) [daha doğrusu] bu sonuncusu, yukarıdaki kelimelerin hepsinin çoğuludur; (M;) ve ↓ **ذَلَذِلُ** ve ↓ **ذَلَذِلَةٌ** [K’nın bazı nüshalarında yanlışlıkla **ذَلْذَل**, yahut **ذَلْذُل**, ve **ذَلْذَلَة**] aynı mânaya gelir; (K;) [daha doğrusu] bu ikisinden birincisi, çoğul **ذَلَاذِلُ**’ün (S, M) kısaltmasıdır; [ikincisi de] ona ة eklenmiş aynı kısaltılmış çoğuldur. ― -b2- [Bundan dolayı,] **ذَلَاذِلُ النَّاسِ** (varsayılan mecaz:) insanların en sonuncuları; (K;) yahut insanların az bir kısmının en sonuncuları; Moheet’te böyledir; (TA;) ve ↓ **ذُلْذُلَانُهُمْ** ve ↓ **ذُلَيْذِلَانُهُمْ**, (K, TA, [CK’de yanlışlıkla **ذُلْذُلاتُهُمْ** ve **ذُلِيذَلاتُهُمْ**]) ikincisi küçültmedir, (TA,) ve ↓ **أَذْلَالُهُمْ**, aynı mânaya gelir: (K:) yahut bu sonuncusu onların daha aşağı, daha bayağı, daha rezil yahut daha değersiz olanları demektir. (O, TA.)

ذِلْذِلٌ
**ذِلْذِلٌ** ذ ve **ذُلَذِلٌ** ve **ذَلَذِلٌ** ve **ذُلْذُلٌ**’e bak, sekiz yerde.

ذِلْذِلَةٌ
**ذِلْذِلَةٌ** ذ ve **ذُلَذِلَةٌ** ve **ذَلَذِلَةٌ** ve **ذُلْذُلٌ**’e bak, sekiz yerde.

ذُلْذُلَانُ النَّاسِ
**ذُلْذُلَانُ النَّاسِ** ذ ve **ذُلَيْذِلَانُهُمْ**: **ذُلْذُلٌ**’e bak.

أَذَلٌّ
**أَذَلٌّ** ذ [daha, ve en, alçak, bayağı, rezil, vb.]: **أَخْنَعُ**’a bak.

أَذْلَالٌ
**أَذْلَالٌ** ذ tekilsiz bir çoğul olarak: **ذِلٌّ**’e bak (onun da çoğuludur), iki yerde: -A2- ve **ذُلْذُلٌ**’e bak, son cümle.

مَذَلَّةٌ
**مَذَلَّةٌ** ذ : **ذُلٌّ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **غَيْرُالمَذَلَّةِ** (varsayılan mecaz:) tahta çivi, kazık yahut payanda: (S, K:) çünkü başı kırılmıştır [yahut dövülmekle ezilmiştir]. (S.) [**عَيْرٌ**’e bak.]

مُذَلَّلٌ
**مُذَلَّلٌ** ذ : **ذَلِيلٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca, [hurma ağaçlarına (**نَخْل**) uygulanarak,] (varsayılan mecaz:) meyvesi toplansın diye onun meyvesi aşağı bükülmüş olan: [ayrıca fiiline (2) de bak:] İmru’ul-Kays’ın şu beytinde böyledir: (Sgh, TA:)
**وَكَشْحٍ لَطِيفٍ كَالجَدِيلِ مُخَصَّرٍ**
**وَسَاقٍ كَأُنْبُوبِ السَّقِىِّ المُذَلَّلِ**
mânası: Ve ince bir bel; bükülmüş deriden devenin burun yularına benzer, ince; ve bir incik; rengi açıklık bakımından, sulanmış hurmalıklar arasında yetişen papirüsün (**بَرْدِىّ**) sapına (lafzen boğum arası kısmına) benzer; meyvesinin çokluğu sebebiyle salkımları aşağı bükülmüş (**ذُلِّلَتْ**) hurma ağaçları arasında; böylece onların dalları bu papirüs bitkilerini gölgeler: yahut bazılarına göre, ve bir incik; suya doymakla aşağı bükülmüş (**مُذَلَّل**) sulanmış papirüsün sapına benzer: (EM s. 28 ve 29:) As der ki bunun mânası, [birinci açıklamaya uygun olarak,] **سَاقٍ كَأُنْبُوبِ بَرْدِىٍّ بَيْنَ هٰذَا النَّخْلِ المُذَّلَلِ**’dir: AO der ki **سَقِىّ**, sulamak için zahmete girmeye gerek olmaksızın [tabiî olarak] sulanmış demektir: IAar **المُذَلَّل**’i, suyun ona ulaşma yolunun kolay kılınmış olması mânasında açıkladı: ve bazıları der ki **السَّقِىّ** ile kastedilen, **بَرْدِىّ**’nin yumuşak, beyaz sapıdır. (T.)
