# ذل — Lane's Lexicon

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84/sozluk/lexicon
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%84/entries/lexicon

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84.md)
- Lane's Lexicon: Edward W. Lane · 19. yy

## Madde başı: ذل

ذَلَّ
1 ذَلَّ ذ , aor. يَذِلُّ, (M, Msb, K,) inf. n. ذُلٌّ and ذِلَّةٌ and مَذَلَّةٌ, (S, * M, MA, K,) or these three are simple substs., and the inf. n. is ذَلٌّ, (Msb,) and ذَلَالَةٌ (M, K) and ذُلَالَةٌ, (K,) [contr. of عَزَّ; (see ذُلٌّ below;) i. e.] He, or it, was or became, low, base, vile, abject, mean, paltry, contemptible, despicable, ignominious, inglorious, abased, humble, and weak; (MA, Msb, K;) syn. هَانَ, (Msb, K,) and ضَعُفَ. (Msb.) ― -b2- ذَلَّ, (M, K,) and ذَلَّتْ, (M, Msb,) aor. as above, (M, K,) inf. n. ذِلٌّ, (M, Msb, K,) said of a man, (M,) and of a beast, such as a horse and the like, (دَابَّة, M, Msb,) He, or it, was, or became, easy, tractable, submissive, or manageable; (M, Msb, K;) and اِذْلَوْلَى [which belongs to art. ذلى] signifies the same as ذَلَّ in this sense. (ISd, TA.) And لَهُ ↓ تذلّل He became lowly, humble, or submissive, [or he lowered, humbled, or submitted, himself,] to him; (S, TA;) as also تَذَلَّى, originally تَذَلَّلَ. (TA.) ― -b3- [Hence,] ذَلَّ is also said of a road [as meaning (assumed tropical:) It was, or became, beaten, or trodden, so as to be rendered even, or easy to be travelled, or to walk or ride upon: see ذَلِيلٌ]. (A in art. تب.) ― -b4- And ذَلَّتِ القَوَا فِى لِشَّاعِرِ (assumed tropical:) The rhymes were easy to the poet. (T.) ― -b5- And ذَلَّ said of a watering-trough or tank, (TA,) or of the upper part thereof, (M,) (assumed tropical:) It was, or became, broken much, or in several places, in its edge, and much demolished. (M, TA.)

ذلّل
2 ذلّل ذ , (M, Msb,) inf. n. تَذْلِيلٌ, (Msb,) He made, or rendered, (M, Msb,) a man, (M,) and a beast, such as a horse and the like, (M, Msb,) easy, tractable, submissive, or manageable: (M, Msb:) [said of the former, it may be rendered he brought under, or into, subjection; or he subdued: and said of the latter, he broke, or trained: and said of any animal, he tamed. ― -b2- Hence, (assumed tropical:) He beat, or trod, a road, so as to render it even, or easy to be travelled, or to walk or ride upon: see ذَلِيلٌ.] ― -b3- And ذلّل لَهُ أَمْرًا (assumed tropical:) He made an affair easy to him; syn. رَوَّضَهُ and سَوَّسَهُ. (TA in art. سوس.) ― -b4- And ذِلِّلَ الكَرْمُ (assumed tropical:) The bunches of the grape-vine were made to hang down [so that they might be easily plucked]: (M, K:) or were evenly disposed [for the same purpose]; syn. سُوِّيَتْ: (K:) or, accord. to AHn, التَّذْلِيلُ signifies the disposing evenly the bunches of the grape-vine, and making them to hang down. (M.) وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا, in the Kur [lxxvi. 14], means (assumed tropical:) The bunches being evenly disposed, and made to hang down, (S, JM,) exposed to be plucked: (JM:) or being well disposed, and made near: (IAmb, TA:) or being within the reach of the seeker, or desirer: (Ibn-'Arafeh, TA:) or being easy to reach by those who will pluck them, in whatever manner they may desire to do so: (Bd:) accord. to Mujلhid, it means that if one stand, the bunch will rise to him; and if one sit, it will hang down to him. (TA.) [In like manner,] التَّذْلِيلُ also signifies (assumed tropical:) The putting the raceme of the palm-tree upon the branch [near it] in order that it [the branch] may support it: (AHn, M:) or تَذْلِيلُ العُذُوقِ, as practised in the present world, is (assumed tropical:) the trimmer's making straight, and fecundating before the usual time, the racemes of the palm-tree, when they come forth from their spathes that covered them, these having slit open and disclosed them, by which means one makes them to hang out from among the branches and prickles, so that the fruit is easily plucked when it ripens. (T. [See also مُذَلَّلٌ.]) [Hence it is said in the K that ذُلِّلَ النَّخْلُ signifies وُضِعَ عِذْقُهَا عَلَى الجَرِيدَةِ لِتَحْمِلَهُ: the explanation should be وُضِعَتْ عُذُوقُهَا عَلَى الجَرِيدِ لِتَحْمِلَهَا, i. e. (assumed tropical:) The palm-trees had their racemes put upon the branches in order that these might support them.] ― -b5- See also what next follows.

اذلّهُ
4 اذلّهُ ذ , (M, Msb, K,) inf. n. اـِذْلَالٌ, (TA,) He (God, Msb) lowered, abased, or humbled, him; or rendered him low, base, vile, abject, mean, paltry, contemptible, despicable, ignominious, inglorious, abased, humbled, and weak; (M, * Msb K, TA;) as also ↓ ذللّٰهُ and ↓ استذلّهُ: (K, TA:) all these signify the same. (S.) ― -b2- See also 10 -A2- اذلّ [as an intrans. verb] He (a man, S, M) became one whose companions were low, base, vile, &c. (S, M, K.) ― -b2- He became in a state, or condition, that was low, base, vile, &c. (S in art. قهر.)

5 تَذَلَّ٣َ see 1.

استذلّهُ
10 استذلّهُ ذ He saw him to be ذَلِيل [i. e. low, base, vile, &c.]: (M, K:) or he found him to be so; (TA;) as also ↓ اذّلهُ. (K.) ― -b2- See also 4. ― -b3- استذلّ البَعِيرَ الصَّعْبَ He plucked off the ticks from the refractory camel in order that he might experience pleasure [or relief], and so become at ease, or tranquil, (M, K,) with him. (K.)

اذْلَوْلَى
[ اذْلَوْلَى ذ , a verb of which one of the significations is mentioned in this art. in the K, belongs to art. ذلى.]

تَذَلْذَلَ
R. Q. 2 تَذَلْذَلَ ذ [app. from ذُلْذُلٌ] It was, or became, in a state of commotion, or agitation, and lax, slack, or pendulous. (K.)

ذُلٌّ
ذُلٌّ ذ and ↓ ذِلَّةٌ and ↓ مَذَلَّةٌ [all mentioned in the M and MA and K as inf. ns.] contr. of عِزٌّ; (S, M;) [i. e.] Lowness, baseness, vileness, abjectness, meanness, paltriness, contemptibleness, despicableness, ignominiousness, ingloriousness, abasement, humiliation, and weakness. (Msb, K. *) وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلِّ, in the Kur [xvii. last verse], means Nor hath taken to himself any aider to assist Him and league with Him by reason of any lowness of condition in Him, as is the custom of the Arabs to do: (K, TA: [in the CK, يُخالِفُهُ is erroneously put for يُحَالِفُهُ:]) for they used to league, one with another, seeking thereby to become strong and inaccessible. (TA.) See also ذَلِيلٌ. ― -b2- And see the paragraph here following, in five places.

ذِلٌّ
ذِلٌّ ذ Easiness, tractableness, submissiveness, or manageableness; (S, M, K, and Ham p. 50; [mentioned in the M and Msb and K as an inf. n.;]) as also ↓ ذُلٌّ. (M, K, and Ham ubi suprà.) Hence the saying, بَعْضُ الذِّلِّ أَبْقَى لِلْأَهْلِ وَالمَالِ [Somewhat of submissiveness is most preservative of the family and the property]: (S:) or أَبْقَى لِلْأَهْلِ وَالمَالِ ↓ الذُّلُّ, occurring in a trad. of Ibn-Ez-Zubeyr; meaning that abjectness betiding a man when he bears patiently an injury that has befallen him is most preservative of him and of his family and his property. (TA.) ― -b2- Also Gentleness; and mercy; and so ↓ ذُلٌّ: thus in the phrase, ↓ وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ or الذِّلِّ, (M, K,) in the Kur [xvii. 25, lit. And make soft to them (thy two parents) the side of gentleness; meaning treat them with gentleness]: the former is the common reading: (TA:) or the latter means easiness, tractableness, or submissiveness: (K:) [and so the former, as has been stated above:] Er-Rلghib says that ↓ الذُّلُّ is a consequence of subjection; and الذِّلُّ is what is after refractoriness: so that the phrase means, [accord. to the former reading,] be gentle like him who is subjected to them; and accord. to the latter reading, be gentle and tractable, or submissive, to them. (TA.) -A2- Also The beaten track, (K,) or part that is trodden and made even, (M,) of a road. (M, K.) Its pl. أَذْلَال occurs in the saying, أَجْرِ الأُمُورَعَلَى أَذْلَالِهَا Let events, or affairs, take their course in the ways, or manners, that are fit, or proper, for them, and easy. (T.) El-Khansà says,
لِتَجْرِ المَنِيَّةِ بَعْدَ الفَتَى الْمُغَادَرِ بِالْمَحْوِ أَذْلَالَهَا
[Let fate take its ways after the youth left behind in El-Mahw]; (S, M;) meaning I mourn not for any thing after him: cited by AA: (S in the present art. and in art. محو:) المحو is here the name of a place. (S in the latter art.) And one says, أُمُورُ اللّٰهِ جَارِيَةُ عَلَى أَذْلَالِهَا, (S, M, K,) and جَارِيَةٌ أَذْلَالَهَا, (M, K,) The decrees of God take their [appointed] courses: (S, M, K:) here, also, اذلال is pl. of ذِلٌّ. (M, K.) And ↓ دَعْهُ عَلَى أَذْلَالِهِ Leave thou him, or it, in his, or its, [present] state, or condition: (S, M, K:) in this case it has no sing. (M, K.) [And so in the saying,] ↓ جَآءَ عَلَى أَذْلَالِهِ It came in its [proper] manner. (S, K.) ― -b2- See also another usage of أَذْلَال, as a pl. having no sing. assigned to it, voce ذُلْذُلٌ, last sentence.

ذِلَّةٌ
ذِلَّةٌ ذ : see ذُلٌّ. ― -b2- In the following verse,
لِيَهْنِئْ تُرَاثِى لِامْرِئٍ غَيْرِ ذِلَّةٍ
صَنَابِرُ أُحْدَانٌ لِهُنَّ حَفِيفُ
[May my heritage give joy to a man not low, or base; slender arrows, singular of their kind, that have a whizzing sound], the meaning is, غَيْرِ ذَلِيلٍ, or غَيْرِ ذِى ذِلَّةٍ; and صنابر is put in the nom. case as a substitute for تراث. (M.)

ذَلُولٌ
ذَلُولٌ ذ Easy, tractable, submissive, or manageable; (S, M, Msb, K;) applied to a beast, such as a horse and the like, (دَابَّة), (S, M, Msb,) and to a man [&c.]; (M;) and so ↓ ذَلُولِىٌّ, applied to a man: (TA, as from the M: [but not found by me in the latter; and I believe that the right reading is ذَلَوْلًى, belonging to art. ذلى, q. v.:]) the former alike masc. and fem.: (M, TA:) pl. ذُلُلٌ (S, M, Msb, K) and أَذِلَّةٌ. (K.) A poet applies the epithet ذُلُل to spear-heads, as meaning Made easy [to pierce with] by being sharpened, and made thin and slender. (M.) ― -b2- See also the next paragraph, in two places.

ذَلِيلٌ
ذَلِيلٌ ذ Low, base, vile, abject, mean, paltry, contemptible, despicable, ignominious, inglorious, lowered, brought low, abased, humbled, and weak; (T, S, M, Msb, K;) applied to a man; (T, S;) and ↓ ذُلَّانٌ signifies the same, as a sing.; (Ibn- 'Abbلd, K:) or this latter is a pl. of the former, (T,) as also أَذِلَّآءُ (S, M, Msb, K) and أَذِلَّةٌ (T, S, Msb, K) and ذِلَالٌ. (M, K.) ― -b2- [Also Gentle; and merciful. Hence,] أَذِلَّةٍ عَلَى المُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الكَافِرينَ, in the Kur [v. 59], means Gentle, (Zj, T,) and merciful, (T,) to the believers, rough in behaviour, (Zj, T,) and hard, or severe, (T,) to the unbelievers. (Zj, T.) ― -b3- Also applied to a road, meaning (assumed tropical:) Made even, or smooth, and easy to be travelled, or to walk or ride upon; as also with ة; being applied to طَرِيقٌ [which is fem. as well as masc.] ; (M;) and so ↓ ذَلُولٌ: (T:) pl. of the latter, (T,) or of the former, (M,) ذُلُلٌ: (T, M:) and [in like manner] ↓ مُذَلَّلٌ, so applied, beaten, or trodden, and [made] even, or easy [to walk or ride upon]: (T:) [in like manner also] ↓ ذَلُولٌ is applied to land or ground &c. [as meaning easy to be travelled, or to walk or ride upon, &c.]. (As, M voce تَرَبُوتٌ.) ― -b4- Also (assumed tropical:) Low, applied to a wall, and to a house, or chamber; (T;) and [so] applied to a mountain: (S and K in art. دك:) or (tropical:) low and thin, applied to a wall: (Mgh:) and (assumed tropical:) short, applied to a spear. (T.) ― -b5- You say also ذَلِيلٌ ↓ ذُلٌّ, [meaning Exceeding lowness or baseness &c.; or lowering, or abasing, lowness or baseness &c.; i. e.,] using the latter word as an intensive epithet; or as signifying مُذِلٌّ. (M, K.)

ذَلُولِىٌّ
ذَلُولِىٌّ ذ Good and easy in respect of natural disposition: pl. ذَلُولِيُّونَ. (Ibn-' Abbلd, K. [In the CK, الخَلْقِ is erroneously put for الخُلُقِ.]) See also ذَلُولٌ.

ذُلَّانٌ
ذُلَّانٌ ذ : see ذَلِيلٌ.

ذُلْذُلٌ
ذُلْذُلٌ ذ is sing. of ذَلَاذِلُ, which signifies The lower, or lowest, parts, (AZ, T, S,) that are next the ground, of a shirt, (S,) or of a long shirt; (AZ, T;) and IAar says that the sing. is ↓ ذُلَذِلٌ, and ↓ ذِلْذِلَةٌ, also; and they are also called ذَنَاذِنُ, pl. of ذِنْذِنٌ; (T;) and دَنَادِنُ: (K in art. دن:) or ذُلْذُلٌ and ↓ ذِلْذِلٌ and ↓ ذِلْذِلَةٌ and ↓ ذُلَذِلٌ and ↓ ذُلَذِلَةٌ all signify the lower, or lowest, parts of a long shirt (M, K) when it dangles and becomes old and worn out; (M;) as also ذَلَاذِلُ; (K;) [or rather] this last is pl. of all the foregoing words; (M;) and ↓ ذَلَذِلُ and ↓ ذَلَذِلَةٌ [in some copies of the K, erroneously, ذَلْذَل, or ذَلْذُل, and ذَلْذَلَة,] signify the same; (K;) [or rather] the former of these two is a contraction of the pl. ذَلَاذِلُ (S, M) [and the latter of them is the same contracted pl. with the addition of ة]. ― -b2- [Hence,] ذَلَاذِلُ النَّاسِ (assumed tropical:) Those who are the last of the people; (K;) or the last of a few of the people; so in the Moheet; (TA;) and ↓ ذُلْذُلَانُهُمْ and ↓ ذُلَيْذِلَانُهُمْ, (K, TA, [in the CK, erroneously, ذُلْذُلاتُهُمْ and ذُلِيذَلاتُهُمْ,]) the latter a dim., (TA,) and ↓ أَذْلَالُهُمْ, signify the same: (K:) or this last signifies the lower, baser, viler, or meaner, of them. (O, TA.)

ذِلْذِلٌ
ذِلْذِلٌ ذ and ذُلَذِلٌ and ذَلَذِلٌ and see ذُلْذُلٌ, in eight places.

ذِلْذِلَةٌ
ذِلْذِلَةٌ ذ and ذُلَذِلَةٌ and ذَلَذِلَةٌ and see ذُلْذُلٌ, in eight places.

ذُلْذُلَانُ النَّاسِ
ذُلْذُلَانُ النَّاسِ ذ and ذُلَيْذِلَانُهُمْ: see ذُلْذُلٌ.

أَذَلٌّ
أَذَلٌّ ذ [More, and most, low, base, vile, &c.]: see أَخْنَعُ.

أَذْلَالٌ
أَذْلَالٌ ذ as a pl. without a sing.: see ذِلٌّ (of which it is also a pl.), in two places: -A2- and see ذُلْذُلٌ, last sentence.

مَذَلَّةٌ
مَذَلَّةٌ ذ : see ذُلٌّ. ― -b2- [Hence,] غَيْرُالمَذَلَّةِ (assumed tropical:) The wooden pin, peg, or stake: (S, K:) because its head is broken [or battered by beating]. (S.) [See عَيْرٌ.]

مُذَلَّلٌ
مُذَلَّلٌ ذ : see ذَلِيلٌ. ― -b2- Also, [applied to palmtrees (نَخْل),] (assumed tropical:) Having the fruit thereof bent [down] in order that it may be [easily] gathered: [see also its verb (2):] so in the following verse of Imra-el-Keys: (Sgh, TA:)
وَكَشْحٍ لَطِيفٍ كَالجَدِيلِ مُخَصَّرٍ
وَسَاقٍ كَأُنْبُوبِ السَّقِىِّ المُذَلَّلِ
meaning And a waist slender like the camel's nose-rein of [twisted] leather, thin; and a shank resembling, in the clearness of its colour, the stalk (lit. internodal portion) of the papyrus (بَرْدِىّ) growing among irrigated palm-trees having their racemes bent down (ذُلِّلَتْ) by reason of the abundance of their fruit; so that their branches overshade these papyrus-plants: or, accord. to some, and a shank resembling the stalk of the irrigated papyrus that is bent down (مُذَلَّل) by saturation: (EM pp. 28 and 29:) As says that it means, [agreeably with the former explanation,] سَاقٍ كَأُنْبُوبِ بَرْدِىٍّ بَيْنَ هٰذَا النَّخْلِ المُذَّلَلِ: AO says that سَقِىّ means watered [naturally,] without occasioning one's taking any trouble to water: IAar explained المُذَلَّل as meaning having the way of the water thereto made easy: and some say that by السَّقِىّ is meant the tender, white, stalk of the بَرْدِىّ. (T.)

### Türkçe

ذَلَّ
1 **ذَلَّ** ذ , muzâri‘ı **يَذِلُّ**, (M, Msb, K,) mastarı **ذُلٌّ** ve **ذِلَّةٌ** ve **مَذَلَّةٌ**, (S, * M, MA, K,) yahut bu üçü yalın isimlerdir; ve mastar **ذَلٌّ**’dür, (Msb,) ve **ذَلَالَةٌ** (M, K) ve **ذُلَالَةٌ**, (K,) [**عَزَّ**’ın zıddı; (aşağıda **ذُلٌّ**’e bak;) yani] O, yahut o (şey), alçak, bayağı, rezil, zelil, değersiz, hakir, küçük, hor, aşağılık, yüz karası, şerefsiz, alçaltılmış, mütevazı ve zayıf oldu; (MA, Msb, K;) eş anlamlısı **هَانَ**, (Msb, K,) ve **ضَعُفَ**. (Msb.) ― -b2- **ذَلَّ**, (M, K,) ve **ذَلَّتْ**, (M, Msb,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (M, K,) mastarı **ذِلٌّ**, (M, Msb, K,) bir adam hakkında, (M,) ve bir binek hayvanı hakkında, at ve benzeri gibi, (**دَابَّة**, M, Msb,) O, yahut o (hayvan), kolay, uysal, boyun eğici yahut idare edilir oldu; (M, Msb, K;) ve **اِذْلَوْلَى** [ki bu **ذلى** maddesine aittir] bu mânada **ذَلَّ** ile aynı mânaya gelir. (ISd, TA.) Ve **تذلّل** ↓ **لَهُ** O’na karşı alçakgönüllü, mütevazı yahut boyun eğici oldu, [yahut kendini ona alçalttı, alçakgönüllü kıldı yahut boyun eğdirdi]; (S, TA;) ayrıca **تَذَلَّى**, aslı **تَذَلَّلَ**. (TA.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **ذَلَّ** bir yol hakkında da söylenir [şu mânada (varsayılan mecaz:) O, dövülmüş yahut çiğnenmiş oldu; böylece düzlenmiş yahut yolculuğu, yahut üzerinde yürümeyi veya binmeyi kolay kılınmış oldu: **ذَلِيلٌ**’e bak]. (A, **تب** maddesinde.) ― -b4- Ve **ذَلَّتِ القَوَا فِى لِشَّاعِرِ** (varsayılan mecaz:) Kafiyeler şaire kolay geldi. (T.) ― -b5- Ve **ذَلَّ** bir suluk yahut havuz hakkında, (TA,) yahut onun üst kısmı hakkında, (M,) (varsayılan mecaz:) Kenarında çokça yahut birkaç yerde kırılmış oldu ve çokça yıkılmış oldu. (M, TA.)

ذلّل
2 **ذلّل** ذ , (M, Msb,) mastarı **تَذْلِيلٌ**, (Msb,) O, (M, Msb,) bir adamı, (M,) ve bir binek hayvanını, at ve benzeri gibi, (M, Msb,) kolay, uysal, boyun eğici yahut idare edilir kıldı: (M, Msb:) [birincisi hakkında, boyunduruk altına soktu yahut tâbi kıldı; yahut boyun eğdirdi: ikincisi hakkında, kırdı yahut terbiye etti: ve herhangi bir hayvan hakkında, ehlîleştirdi.] ― -b2- Bundan dolayı, (varsayılan mecaz:) Bir yolu dövdü yahut çiğnedi; böylece onu düz yahut yolculuğu, yahut üzerinde yürümeyi veya binmeyi kolay kıldı: **ذَلِيلٌ**’e bak.] ― -b3- Ve **ذلّل لَهُ أَمْرًا** (varsayılan mecaz:) Bir işi ona kolay kıldı; eş anlamlısı **رَوَّضَهُ** ve **سَوَّسَهُ**. (TA, **سوس** maddesinde.) ― -b4- Ve **ذِلِّلَ الكَرْمُ** (varsayılan mecaz:) Asma salkımları aşağı sarkıtıldı [kolay koparılsın diye]: (M, K:) yahut aynı maksatla düzgünce düzenlendi; eş anlamlısı **سُوِّيَتْ**: (K:) yahut AHn’ye göre **التَّذْلِيلُ**, asma salkımlarını düzgünce düzenlemek ve onları aşağı sarkıtmak demektir. (M.) **وَذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا**, Kur’ân’da [lxxvi. 14], (varsayılan mecaz:) Salkımların düzgünce düzenlenmiş ve aşağı sarkıtılmış olması, (S, JM,) koparılmaya açık olması demektir: (JM:) yahut iyi düzenlenmiş ve yakına getirilmiş olması: (IAmb, TA:) yahut arayanın yahut isteyenin erişiminde olması: (Ibn-‘Arafeh, TA:) yahut onları koparacak olanlar için, nasıl isterlerse o şekilde, erişilmesi kolay olması: (Bd:) Mujâhid’e göre, bir kimse ayakta durursa salkım ona yükselir; bir kimse oturursa ona doğru sarkar. (TA.) [Bunun gibi,] **التَّذْلِيلُ** ayrıca (varsayılan mecaz:) Hurma ağacının salkımını, onu taşısın diye, [yakınındaki] dala koymak demektir: (AHn, M:) yahut dünyada uygulanan **تَذْلِيلُ العُذُوقِ**, (varsayılan mecaz:) budayıcının, hurma ağacının salkımlarını, onları örten kılıflarından çıktıklarında, bu kılıflar yarılıp onları açığa çıkardığında, alışılmış zamandan önce düzleştirmesi ve döllemesi; bununla onları dallar ve dikenler arasından dışarı sarkıtır; böylece meyve olgunlaştığında kolayca koparılır. (T. [Ayrıca **مُذَلَّلٌ**’e bak.]) [Bundan dolayı K’da, **ذُلِّلَ النَّخْلُ**’ün **وُضِعَ عِذْقُهَا عَلَى الجَرِيدَةِ لِتَحْمِلَهُ** mânasına geldiği söylenir: açıklama **وُضِعَتْ عُذُوقُهَا عَلَى الجَرِيدِ لِتَحْمِلَهَا** olmalıdır; yani (varsayılan mecaz:) Hurma ağaçlarının salkımları, dallar onları taşısın diye dalların üzerine konuldu.] ― -b5- Ayrıca hemen sonra gelen şeye de bak.

اذلّهُ
4 **اذلّهُ** ذ , (M, Msb, K,) mastarı **اـِذْلَالٌ**, (TA,) O (Allah, Msb) onu alçalttı, aşağı kıldı yahut zelil etti; yahut onu alçak, bayağı, rezil, zelil, değersiz, hakir, küçük, hor, aşağılık, yüz karası, şerefsiz, alçaltılmış, aşağılanmış ve zayıf kıldı; (M, * Msb K, TA;) ayrıca ↓ **ذللّٰهُ** ve ↓ **استذلّهُ**: (K, TA:) bunların hepsi aynı mânaya gelir. (S.) ― -b2- Ayrıca 10 -A2-’ye de bak. **اذلّ** [lâzım fiil olarak] O (bir adam, S, M) arkadaşları alçak, bayağı, rezil, vb. olan biri oldu. (S, M, K.) ― -b2- Alçak, bayağı, rezil, vb. olan bir hâl yahut durumda oldu. (S, **قهر** maddesinde.)

5 **تَذَلَّ٣َ**: 1’e bak.

استذلّهُ
10 **استذلّهُ** ذ O, onu **ذَلِيل** [yani alçak, bayağı, rezil, vb.] olarak gördü: (M, K:) yahut onu öyle buldu; (TA;) ayrıca ↓ **اذّلهُ**. (K.) ― -b2- Ayrıca 4’e de bak. ― -b3- **استذلّ البَعِيرَ الصَّعْبَ** O, inatçı deveden keneleri koparıp aldı; böylece o (deve) haz [yahut ferahlık] tatsın ve onunla rahat yahut sakin olsun diye. (M, K,) (K.)

اذْلَوْلَى
[ **اذْلَوْلَى** ذ , anlamlarından biri bu maddede K’da zikredilen bir fiildir; **ذلى** maddesine aittir.]

تَذَلْذَلَ
R. Q. 2 **تَذَلْذَلَ** ذ [görünüşe göre **ذُلْذُلٌ**’den] O, yahut o (şey), çalkantı yahut sarsıntı hâlinde, ve gevşek, sarkık yahut sallanır oldu. (K.)

ذُلٌّ
**ذُلٌّ** ذ ve ↓ **ذِلَّةٌ** ve ↓ **مَذَلَّةٌ** [üçü de M ve MA ve K’da mastar isimleri olarak zikredilmiştir] **عِزٌّ**’ün zıddı; (S, M;) [yani] Alçaklık, bayağılık, rezillik, zillet, değersizlik, hakirlik, küçüklük, horluk, aşağılık, yüz karası olma, şerefsizlik, alçalma, aşağılanma ve zayıflık. (Msb, K. *) **وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلِّ**, Kur’ân’da [xvii. son âyet], “O’nun için, kendisinde bir hâl alçaklığı sebebiyle, O’na yardım edecek ve O’nunla ittifak edecek bir yardımcı edinmiş değildir” demektir; Arapların âdeti böyledir: (K, TA: [CK’de **يُخالِفُهُ** yanlışlıkla **يُحَالِفُهُ** yerine konmuştur:]) çünkü onlar, güçlenmek ve erişilmez olmak isteyerek, birbirleriyle ittifak ederlerdi. (TA.) Ayrıca **ذَلِيلٌ**’e de bak. ― -b2- Ve burada ardından gelen paragrafın beş yerinde de bak.

ذِلٌّ
**ذِلٌّ** ذ Kolaylık, uysallık, boyun eğicilik yahut idare edilirlik; (S, M, K, ve Ham s. 50; [M ve Msb ve K’da mastar ismi olarak zikredilmiştir;]) ayrıca ↓ **ذُلٌّ**. (M, K, ve Ham, adı geçen yerde.) Bundan dolayı şu söz: **بَعْضُ الذِّلِّ أَبْقَى لِلْأَهْلِ وَالمَالِ** [Boyun eğiciliğin bir kısmı, aile ve mal için daha kalıcıdır]: (S:) yahut ↓ **الذُّلُّ أَبْقَى لِلْأَهْلِ وَالمَالِ**, İbn ez-Zübeyr’in bir rivayetinde geçer; mânası: bir adama, başına gelen bir eziyete sabrettiğinde isabet eden zillet, onun ve ailesinin ve malının korunmasına en elverişli olandır. (TA.) ― -b2- Ayrıca yumuşaklık; ve merhamet; ve bunun gibi ↓ **ذُلٌّ**: şu ibarede, ↓ **وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ** yahut **الذِّلِّ**, (M, K,) Kur’ân’da [xvii. 25, lafzen: “onlara yumuşaklığın kanadını indir”; mânası: onlara yumuşak davran]: birincisi yaygın kıraattir: (TA:) yahut ikincisi kolaylık, uysallık yahut boyun eğicilik demektir: (K:) [ve birincisi de, yukarıda zikredildiği üzere:] Er-Râgıb der ki: ↓ **الذُّلُّ** tâbi oluşun bir sonucudur; **الذِّلُّ** ise inatçılıktan sonradır: böylece ibare, [birinci kıraate göre] onlara tâbi kılınmış kimse gibi yumuşak ol; ikinci kıraate göre ise onlara yumuşak ve uysal, yahut boyun eğici ol, demektir. (TA.) -A2- Ayrıca bir yolun dövülmüş izi, (K,) yahut çiğnenmiş ve düzlenmiş kısmı. (M,) (M, K.) Bunun çoğulu **أَذْلَال** şu sözde geçer: **أَجْرِ الأُمُورَعَلَى أَذْلَالِهَا** Olayları yahut işleri, kendileri için uygun ve kolay olan yollarında yahut tarzlarında akıp gitsin. (T.) El-Hansâ der ki,
**لِتَجْرِ المَنِيَّةِ بَعْدَ الفَتَى الْمُغَادَرِ بِالْمَحْوِ أَذْلَالَهَا**
[Ölüm, El-Mahw’da geride bırakılan delikanlıdan sonra yollarında aksın]; (S, M;) mânası: ondan sonra hiçbir şeye yas tutmam: AA tarafından nakledilmiştir: (S, bu maddede ve **محو** maddesinde:) **المحو** burada bir yer adıdır. (S, ikinci maddede.) Ve şöyle denir: **أُمُورُ اللّٰهِ جَارِيَةُ عَلَى أَذْلَالِهَا**, (S, M, K,) ve **جَارِيَةٌ أَذْلَالَهَا**, (M, K,) Allah’ın hükümleri [tayin edilmiş] akışlarında cereyan eder: (S, M, K:) burada da **اذلال** **ذِلٌّ**’ün çoğuludur. (M, K.) Ve ↓ **دَعْهُ عَلَى أَذْلَالِهِ** Onu, yahut onu (şeyi), [mevcut] hâli yahut durumunda bırak: (S, M, K:) bu durumda bunun tekili yoktur. (M, K.) [Ve şu sözde de böyledir:] ↓ **جَآءَ عَلَى أَذْلَالِهِ** O, [uygun] tarzında geldi. (S, K.) ― -b2- Ayrıca, tekili tayin edilmemiş bir çoğul olarak **أَذْلَال**’ın başka bir kullanımı için, **ذُلْذُلٌ** maddesinde, son cümleye bak.

ذِلَّةٌ
**ذِلَّةٌ** ذ : **ذُلٌّ**’e bak. ― -b2- Şu beyitte,
**لِيَهْنِئْ تُرَاثِى لِامْرِئٍ غَيْرِ ذِلَّةٍ**
**صَنَابِرُ أُحْدَانٌ لِهُنَّ حَفِيفُ**
[“Mirasım, alçak olmayan bir adama sevinç versin; kendilerine özgü, ince oklar; onların bir vızıltısı vardır”], mânası **غَيْرِ ذَلِيلٍ**, yahut **غَيْرِ ذِى ذِلَّةٍ**’dir; ve **صنابر**, **تراث** için bedel olarak merfû konmuştur. (M.)

ذَلُولٌ
**ذَلُولٌ** ذ Kolay, uysal, boyun eğici yahut idare edilir; (S, M, Msb, K;) at ve benzeri gibi bir hayvana (**دَابَّة**) uygulanır, (S, M, Msb,) ve bir adama [&c.] da; (M;) ve ayrıca ↓ **ذَلُولِىٌّ**, bir adama uygulanır: (TA, M’den olarak: [fakat ben ikincisinde bulamadım; ve doğru okunuşun, **ذلى** maddesine ait olan **ذَلَوْلًى** olduğuna inanıyorum:]) birincisi müzekker ve müennes için aynıdır: (M, TA:) çoğulu **ذُلُلٌ** (S, M, Msb, K) ve **أَذِلَّةٌ**. (K.) Bir şair, mızrak uçlarına **ذُلُل** sıfatını, “bilenip inceltilerek delmeye kolay kılınmış” mânasında uygular. (M.) ― -b2- Ayrıca bir sonraki paragrafın iki yerinde de bak.

ذَلِيلٌ
**ذَلِيلٌ** ذ Alçak, bayağı, rezil, zelil, değersiz, hakir, küçük, hor, aşağılık, yüz karası, şerefsiz, alçaltılmış, aşağı kılınmış, zelil edilmiş ve zayıf; (T, S, M, Msb, K;) bir adama uygulanır; (T, S;) ve ↓ **ذُلَّانٌ** tekil olarak aynı mânaya gelir; (İbn-‘Abbâd, K:) yahut bu ikincisi birincinin çoğuludur, (T,) ayrıca **أَذِلَّآءُ** (S, M, Msb, K) ve **أَذِلَّةٌ** (T, S, Msb, K) ve **ذِلَالٌ**. (M, K.) ― -b2- [Ayrıca yumuşak; ve merhametli. Bundan dolayı,] **أَذِلَّةٍ عَلَى المُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الكَافِرينَ**, Kur’ân’da [v. 59], “müminlere karşı yumuşak, (Zj, T,) ve merhametli, (T,) kâfirlere karşı davranışta sert, (Zj, T,) ve katı yahut şiddetli” demektir. (Zj, T.) ― -b3- Ayrıca bir yola uygulanır; (varsayılan mecaz:) düzlenmiş yahut pürüzsüz kılınmış ve yolculuğu, yahut üzerinde yürümeyi veya binmeyi kolay kılınmış demektir; ayrıca ة ile de; **طَرِيقٌ**’a uygulanır [ki o hem müennes hem müzekkerdir]; (M;) ve bunun gibi ↓ **ذَلُولٌ**: (T:) ikincinin çoğulu, (T,) yahut birincinin çoğulu, (M,) **ذُلُلٌ**: (T, M:) ve [aynı şekilde] ↓ **مُذَلَّلٌ**, böyle uygulanır; dövülmüş yahut çiğnenmiş ve [kılınmış] düz yahut kolay [üzerinde yürünür veya binilir]: (T:) [aynı şekilde ayrıca] ↓ **ذَلُولٌ** araziye yahut yere vb. uygulanır [yolculuğu, yahut üzerinde yürümeyi veya binmeyi kolay kılınmış, vb. mânasında]. (As, **تَرَبُوتٌ** maddesinde.) ― -b4- Ayrıca (varsayılan mecaz:) alçak; bir duvara ve bir eve yahut odaya uygulanır; (T;) ve [böylece] bir dağa uygulanır: (S ve K, **دك** maddesinde:) yahut (mecaz:) alçak ve ince; bir duvara uygulanır: (Mgh:) ve (varsayılan mecaz:) kısa; bir mızrağa uygulanır. (T.) ― -b5- Ayrıca **ذَلِيلٌ** ↓ **ذُلٌّ** dersin; [mânası: aşırı alçaklık yahut bayağılık vb.; yahut alçaltıcı, aşağılayıcı alçaklık yahut bayağılık vb.; yani] ikinci kelimeyi pekiştirme sıfatı olarak; yahut **مُذِلٌّ** mânasında kullanarak. (M, K.)

ذَلُولِىٌّ
**ذَلُولِىٌّ** ذ Yaratılış huyu bakımından iyi ve kolay; çoğulu **ذَلُولِيُّونَ**. (İbn-‘Abbâd, K. [CK’de **الخَلْقِ** yanlışlıkla **الخُلُقِ** yerine konmuştur.]) Ayrıca **ذَلُولٌ**’e bak.

ذُلَّانٌ
**ذُلَّانٌ** ذ : **ذَلِيلٌ**’e bak.

ذُلْذُلٌ
**ذُلْذُلٌ** ذ **ذَلَاذِلُ**’ün tekilidir; o da gömleğin, (S,) yahut uzun gömleğin, (AZ, T;) yere yakın olan alt yahut en alt kısımları demektir; (AZ, T, S;) ve IAar der ki tekil ↓ **ذُلَذِلٌ**, ve ↓ **ذِلْذِلَةٌ** dahi; ve bunlara **ذَنَاذِنُ** da denir; bu, **ذِنْذِنٌ**’ün çoğuludur; (T;) ve **دَنَادِنُ**: (K, **دن** maddesinde:) yahut **ذُلْذُلٌ** ve ↓ **ذِلْذِلٌ** ve ↓ **ذِلْذِلَةٌ** ve ↓ **ذُلَذِلٌ** ve ↓ **ذُلَذِلَةٌ** hepsi, uzun gömleğin (M, K) sarkıp eskiyip yıprandığında, alt yahut en alt kısımları demektir; (M;) ayrıca **ذَلَاذِلُ**; (K;) [daha doğrusu] bu sonuncusu, yukarıdaki kelimelerin hepsinin çoğuludur; (M;) ve ↓ **ذَلَذِلُ** ve ↓ **ذَلَذِلَةٌ** [K’nın bazı nüshalarında yanlışlıkla **ذَلْذَل**, yahut **ذَلْذُل**, ve **ذَلْذَلَة**] aynı mânaya gelir; (K;) [daha doğrusu] bu ikisinden birincisi, çoğul **ذَلَاذِلُ**’ün (S, M) kısaltmasıdır; [ikincisi de] ona ة eklenmiş aynı kısaltılmış çoğuldur. ― -b2- [Bundan dolayı,] **ذَلَاذِلُ النَّاسِ** (varsayılan mecaz:) insanların en sonuncuları; (K;) yahut insanların az bir kısmının en sonuncuları; Moheet’te böyledir; (TA;) ve ↓ **ذُلْذُلَانُهُمْ** ve ↓ **ذُلَيْذِلَانُهُمْ**, (K, TA, [CK’de yanlışlıkla **ذُلْذُلاتُهُمْ** ve **ذُلِيذَلاتُهُمْ**]) ikincisi küçültmedir, (TA,) ve ↓ **أَذْلَالُهُمْ**, aynı mânaya gelir: (K:) yahut bu sonuncusu onların daha aşağı, daha bayağı, daha rezil yahut daha değersiz olanları demektir. (O, TA.)

ذِلْذِلٌ
**ذِلْذِلٌ** ذ ve **ذُلَذِلٌ** ve **ذَلَذِلٌ** ve **ذُلْذُلٌ**’e bak, sekiz yerde.

ذِلْذِلَةٌ
**ذِلْذِلَةٌ** ذ ve **ذُلَذِلَةٌ** ve **ذَلَذِلَةٌ** ve **ذُلْذُلٌ**’e bak, sekiz yerde.

ذُلْذُلَانُ النَّاسِ
**ذُلْذُلَانُ النَّاسِ** ذ ve **ذُلَيْذِلَانُهُمْ**: **ذُلْذُلٌ**’e bak.

أَذَلٌّ
**أَذَلٌّ** ذ [daha, ve en, alçak, bayağı, rezil, vb.]: **أَخْنَعُ**’a bak.

أَذْلَالٌ
**أَذْلَالٌ** ذ tekilsiz bir çoğul olarak: **ذِلٌّ**’e bak (onun da çoğuludur), iki yerde: -A2- ve **ذُلْذُلٌ**’e bak, son cümle.

مَذَلَّةٌ
**مَذَلَّةٌ** ذ : **ذُلٌّ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **غَيْرُالمَذَلَّةِ** (varsayılan mecaz:) tahta çivi, kazık yahut payanda: (S, K:) çünkü başı kırılmıştır [yahut dövülmekle ezilmiştir]. (S.) [**عَيْرٌ**’e bak.]

مُذَلَّلٌ
**مُذَلَّلٌ** ذ : **ذَلِيلٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca, [hurma ağaçlarına (**نَخْل**) uygulanarak,] (varsayılan mecaz:) meyvesi toplansın diye onun meyvesi aşağı bükülmüş olan: [ayrıca fiiline (2) de bak:] İmru’ul-Kays’ın şu beytinde böyledir: (Sgh, TA:)
**وَكَشْحٍ لَطِيفٍ كَالجَدِيلِ مُخَصَّرٍ**
**وَسَاقٍ كَأُنْبُوبِ السَّقِىِّ المُذَلَّلِ**
mânası: Ve ince bir bel; bükülmüş deriden devenin burun yularına benzer, ince; ve bir incik; rengi açıklık bakımından, sulanmış hurmalıklar arasında yetişen papirüsün (**بَرْدِىّ**) sapına (lafzen boğum arası kısmına) benzer; meyvesinin çokluğu sebebiyle salkımları aşağı bükülmüş (**ذُلِّلَتْ**) hurma ağaçları arasında; böylece onların dalları bu papirüs bitkilerini gölgeler: yahut bazılarına göre, ve bir incik; suya doymakla aşağı bükülmüş (**مُذَلَّل**) sulanmış papirüsün sapına benzer: (EM s. 28 ve 29:) As der ki bunun mânası, [birinci açıklamaya uygun olarak,] **سَاقٍ كَأُنْبُوبِ بَرْدِىٍّ بَيْنَ هٰذَا النَّخْلِ المُذَّلَلِ**’dir: AO der ki **سَقِىّ**, sulamak için zahmete girmeye gerek olmaksızın [tabiî olarak] sulanmış demektir: IAar **المُذَلَّل**’i, suyun ona ulaşma yolunun kolay kılınmış olması mânasında açıkladı: ve bazıları der ki **السَّقِىّ** ile kastedilen, **بَرْدِىّ**’nin yumuşak, beyaz sapıdır. (T.)
