# ذمر (ذ-م-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%85%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - م - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والرّاء والميم معهما
ر ذ م، ذ م ر، م ذ ر مستعملات
رذم:
قَصْعةٌ رّذومٌ، رَذِمَتْ أي امَتَلأَتْ حتى إنَّ جوانبَها لَتَصَبَّبُ.
ورَذَمته أرذُمُه، وقلَّ ما يستعمَل اِلاّ بفِعلٍ مُجاوز، قال:
لا تَمْلأُ الدَّلُوَ صُبابات الوَذَمْ
الاسِجالٌ رَذَمٌ علـى رَذَمْ
الرَّذَمُ ههنا: الامتِلاءُ، والرَّذَم الاسْمُ، والرَّذْم المصدر.
ذمر:
الذَّمْرُ: اللَّوْمُ والحَمضُّ معاً، والقائد يذمُر أصحابَه اي يَلومُهم ويُسمِعُهم ما يكرَهُون لِيكونَ أجَدَّ لهم في القتال.
والتَذَمَّرُ: اشتُقَّ منه، وهو أن يُقَصِّرَ الرجلُ في أمرٍ فيَلومُ نفسَه ويُعاتبُها كي يَجِدَّ في الأمر.
والقوم يتذامَرون في الحرب.
وذِمارُ الرجلِ: كلُّ شيءٍ يلزَمُه الدفْعُ عنه، وإنْ ضَيَّعَه لَزِمَه الذَّمْرُ أي اللَّوْمُ.
والمُذَمِّرُ للنّاقةِ كالقابلة للنِّساء، وذلك أنه يُذَمِّرُ أي يَلمِسُ إذا خَرَج، وهو القَبْضُ على عِلْباوَيْهِ، فإِنْ كان ذكَراً أَو أُنثَى عَرَفه بذلك، قال الكميت:
وقال المُذَمِّر للنّاتـجـينَ		متى ذُمِّرَت قَبليَ الأَرجلُ
وذامَرَ فلانٌ فلاناً فذَمَرَه أي غَلَبَه في المُذامَرةِ.
والمُذَمَّرُ: الكاهِلُ والعُنُقُ وما حولَه إلى الذِّفْرَى من أصل الأُذُنِ.
مذر:
مَذَرَتِ البيضةُ إذا غَرْقَلَتْ وفَسَدَتْ، وقد امذَرَتْها الدَّجاجةُ.
والتَمَذُّرُ: خُبْثُ النفس.
والمِذْرَوان: فَرْعَا الأَلْيَتَيْنِ، قال:
أحَوْلِي تَنُفضُ اسْتَك مِذُرَوَيْها		لتَقْتُلَني فها أنا ذا عُـمـارا

##### Türkçe

باب **الذّال** و**الرّاء** و**الميم** معهما
**ر ذ م**، **ذ م ر**، **م ذ ر** مستعملات

**رذم**:
**قَصْعةٌ** **رّذومٌ**، **رَذِمَتْ** yani doldu; hatta gerçekten onun yanları elbette akıp dökülür.
Ve onu **رَذَمته**; onu **أرذُمُه** (diye yaparım); ve az olur ki ancak geçişli bir fiille kullanılır; dedi ki:
**لا تَمْلأُ الدَّلُوَ صُبابات الوَذَمْ**
**الاسِجالٌ رَذَمٌ علـى رَذَمْ**
Burada **الرَّذَمُ**: doluluktur; ve **الرَّذَم** isimdir; ve **الرَّذْم** mastardır.

**ذمر**:
**الذَّمْرُ**: kınama ve azarlama birlikte; ve önder, arkadaşlarını **يذمُر**; yani onları kınar ve onlara hoşlanmadıkları şeyi işittirir ki savaşta onlar için daha ciddi olsun.
Ve **التَذَمَّرُ**: ondan türetilmiştir; ve o, erkeğin bir işte kusur etmesi, sonra kendini kınaması ve onu azarlaması; ki işte ciddi olsun.
Ve kavim savaşta **يتذامَرون**.
Ve erkeğin **ذِمارُ**u: ondan savunmanın kendisine gerekli olduğu her şeydir; eğer onu zayi ederse ona **الذَّمْرُ**; yani kınama gerekli olur.
Ve dişi deve için **المُذَمِّرُ**, kadınlar için ebe gibidir; bu, onun **يُذَمِّرُ**; yani çıktığında dokunur; ve o, onun iki **عِلْباوَيْهِ** üzerine kabzetmektir; eğer erkek yahut dişi ise bunu onunla bilir; **الكميت** dedi ki:
**وقال المُذَمِّر للنّاتـجـينَ		متى ذُمِّرَت قَبليَ الأَرجلُ**
Ve falan, falanla **وذامَرَ**; sonra onu **ذَمَرَه**; yani **المُذامَرة**de ona galip geldi.
Ve **المُذَمَّرُ**: omuz başı ve boyun ve onun çevresi, kulağın kökünden **الذِّفْرَى**ya kadar.

**مذر**:
Yumurta **مَذَرَتِ**; yani çalkalanıp bozulduğunda; ve tavuğun onu **امذَرَتْها** (diye) yapması.
Ve **التَمَذُّرُ**: nefsin kötülüğü.
Ve **المِذْرَوان**: iki kalçanın iki dalı; dedi ki:
**أحَوْلِي تَنُفضُ اسْتَك مِذُرَوَيْها		لتَقْتُلَني فها أنا ذا عُـمـارا**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذمر: الشُجاعُ. وفيه أربع لغات: ذِمْرٌ وذَمْرٌ مثل كِبْدٍ وكَبْدٍِ، وذَميرٌ مثل كَبيرٍ، وذِمِرٌّ مثال فِلِزٍّ. وجمع الذِمْرِ أَذْمارٌ. وذَمَرْتُهُ أَذْمُرُهُ ذَمْراً: حَثَثْتُهُ. وذَمَرَ الأَسَدُ: أي زَأَرَ. وتَذامَرَ القومُ، أي حَثَّ بعضهم بعضاً، وذلك في الحَرْبِ. وقولهم: فلانٌ حامي الذِمارِ، أي إذا ذَمِرَ وغَضِبَ حَميَ. وفلانٌ أَمْنَعُ ذِماراً من فلان. ويقال: الذِمارُ ما وَراءَ الرَجُلِ، مما يَحِقُّ عليه أن يَحْميَهُ، لأنَّهم قالوا: حامي الذِمار، كما قالوا: حامي الحقيقة. وسُمِّي ذِماراً لأنَّه يجب على أهله التَذَمُّرُ له. وسُمِّيَتْ حقيقةً لأنَّه يَحِقُّ على أهلها الد الدَفْعُ عنها. وأقبل فُلانٌ يَنَذَخَّرُ، كأنَّه يلوم نَفْسَهُ على فائِتٍ. وظَلَّ يَتَذَمَّرُ على فلان، إذا تَنَكَّرَ له وأَوْعَدَهُ. والتَذْميرُ: أن يُدْخِلَ الرَجُلُ يَدَهُ في حَياءِ الناقَةِ ليَنْظُرَ أَذَكَرٌ جنينها أم أنثى? قال الشاعر:
وقال المُذَمِّرُ للناتِـجـينَمَتى ذُمِّرَتْ قَبْليَ الأَرْجُلُ
والمُذَمَّرُ: الكاهِلُ والعُنُقُ وما حَوْلَهُ إلى الذِفْرى، وهو الذي يُذَمِّرُهُ المُذَمِّرُ.

##### Türkçe

**الذمر**: yiğit/cesur. Ve onda dört lugat vardır: **ذِمْرٌ** ve **ذَمْرٌ**, **كِبْدٍ** ve **كَبْدٍِ** gibi; ve **ذَميرٌ**, **كَبيرٍ** gibi; ve **ذِمِرٌّ**, **فِلِزٍّ** misali. Ve **الذِمْرِ**’in cemi **أَذْمارٌ**dur. Ve “**ذَمَرْتُهُ أَذْمُرُهُ ذَمْراً**”: onu teşvik ettim. Ve **ذَمَرَ الأَسَدُ**: yani kükredi. Ve **تَذامَرَ القومُ**: yani birbirlerini teşvik ettiler; ve bu, savaşta olur. Ve onların sözü: “Falanca **حامي الذِمارِ**dır”: yani **ذَمِرَ** ve öfkelendiği zaman kızışır. Ve falanca, falancadan **أَمْنَعُ ذِماراً**dır. Ve denilir: **الذِمارُ** erkeğin arkasında olan şeydir; kendisine onu koruması hak olan şeylerdendir; çünkü onlar “**حامي الذِمار**” dediler, “**حامي الحقيقة**” dedikleri gibi. Ve ona **ذِماراً** adı verildi; çünkü onun için ehline **التَذَمُّرُ** vacip olur. Ve ona **حقيقةً** adı verildi; çünkü onun ehlince ondan savma hak olur. Ve falanca **يَنَذَخَّرُ** hâlinde geldi; sanki kaçırılmış bir şey üzerine nefsini kınıyor. Ve falanca üzerine **يَتَذَمَّرُ** hâlinde kaldı; ona karşı yabancılaştığı ve onu tehdit ettiği zaman. Ve **التَذْميرُ**: erkeğin, devenin **حَياءِ**’sine elini sokmasıdır; cenininin erkek mi yoksa dişi mi olduğuna bakmak için. Şair dedi ki:
وقال **المُذَمِّرُ** للناتِـجـينَ مَتى ذُمِّرَتْ قَبْليَ الأَرْجُلُ
Ve **المُذَمَّرُ**: **الكاهِلُ** ve **العُنُقُ** ve onun çevresinde **الذِفْرى**’ya kadar olan şeydir; ve o, **المُذَمِّرُ**’ün onu **يُذَمِّرُهُ** olduğu kimsedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ر م
رذم ، ذمر ، مذر ، مرذ .
رذم : قال الليث : قصْعةٌ رَذَومٌ وهي التي قد امتلأتْ حتى إن جَوانبها لتَنْدَى وتَصبَّبُ والفعْل رَذَمتْ ترْذَمُ ، وقلّما يستعمل إلا يفعل مجاوز نحو أَرْذَمتْ .
قال أبو الهيثم : الرَّذُومُ القَطُورُ من الدَّسم وقد رَذَم يَرْذِمُ إذا سال .
وأنشد :
وعَاذِلةٍ هبَّتْ بليلٍ تلومُني
وفي يدها كِسْرٌ أَبَجُّ رَذُومُ
قال : والأبَجُّ العَظيمُ الممْتَلىءِ مِن المُخِّ .
قال : والجَفْنةُ إذا مُلِئت شَحْماً ولَحْماً فهي جَفنةٌ رَذَومٌ ، وجِفانٌ رُذُمٌ ، قال : ويقال صار بعد الخزِّ والوَشيِ في رُدَمٍ وهي الخُلْقان الدال غير معجمة .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الرُّذُمِ الجِفان الملأَى والرُّذُمُ الأعضاءُ الممِخَّةُ .
وأنشد غيره :
لا يملأ الدّلْوَ صُباباتُ الوَذَمْ
الإسِجالٌ رَذَمٌ على رَذَمْ
قال الليث : الرّذَمُ ههنا الامتلاء ، والرّذْم الاسم والرّذْمُ المصدر .
مرذ : أبو عبيد عن الأصمعيّ : مَرثَ فلانٌ الخبز في الماء ، ومرذَه إذا ماثَه ، رواه لنا الإيادي ، مَرُذه بالذال مع الثاء وغيره يقول : مرَده بالدَّال .
ويروى بيت النابغة :
فلمّا أَبى أَنْ يَنْقُصَ القوْدُ لَحْمه
نَزَعْنا المزيد والمدِيدَ ليَضْمُرَا
ويقال : امْرُذْ الثَّرِيدَ فَتَفُتَّه ثم تَصُبُّ عليه اللَّبن ثمَّ تَمَيتُهُ وتحسّاه .
ذمر : أبو عبيد عن الفراء : رجل ذَمِرٌ وذِمْرٌ وذَمِيرٌ وذِمِرٌّ : وهو المُنْكَرُ الشديدُ .
قال غيره : الذَّمْرُ اللُّؤْم والحَضُّ معاً ، والقائدُ يَذمُر أصحابَه إذا لامَهم وأسمَعهم
ما كرهوا ، ليكون أجَدَّ لهم في القتال ، والتَّذَمُّر من ذلك اشْتِقَاقه ، وهو أن يفعل الرجل فعلاً لا يُبالغ في نكايةِ العدُوِّ ، فهو يتذمَّر أي يَلُومُ نفسهُ ويُعاتبها ، لكي يَجِدَّ في الأمر ، والقومُ يَتذامرُون في الحرب أي يحُضُّ بعضُهم بعضاً على الجِدّ في القتال ، ومنه قول عنترة :
يتذَامَرُون كرَرْتُ غير مُذَمَّمِ
والذِّمار ، ذِمار الرجل ، وهو كل شيء يلزمُه حِمايتُه ، والدفعُ عنه وإن ضيّعه لزمه اللَّومُ .
أبو عبيد عن الفراء : الذِّمْر الرجلُ الشجاعُ من قوم أَذْمارٍ .
وقال أبو عمرو : الذِّمار الحرَم والأهل ، والذِّمارُ الحَوْزةُ ، والذِّمار الحَشم ، والذِّمارُ الأرَبُ ، ويوضع التَّذمُّرُ موضعَ الحَفيظة للذِّمار ، إذا اسْتُبِيحَ .
وقال ابن مسعود : انتَهيْتُ يوم بدرٍ إلى أبي جهْل ، وهو صَرِيعٌ فوضعْتُ رجْلي على مُذَمَّره فقال لي : يا رُوَيْعيَ الغنم لقد ارْتَقَيتَ مُرْتقًى صعباً ، قال : فاحتزرْتُ رأسَه .
وقال أبو عبيد قال الأصمعي : المُذمَّرُ هو الكاهِلُ والعُنُق وما حوله إلى الذِّفْرَى ، ومنه قيل للرجل الذي يُدخلُ يدَه في حياء الناقةِ لينظرَ أذكَرٌ جنينُها أم أنثى : مُذَمِّرٌ لأنه يضع يدَه ذلك الموضع فيعْرفُه .
قال الكميت :
وقال المُذمِّر للنّاتجيْنِ
مَتَى ذمِّرتْ قَبْليَ الأرجُلُ
يقول : إن التّذميرَ إنما هو في الأعناق لا في الأرجل .
وقال ذو الرمّة :
حرَاجيجُ قودٌ ذُمِّرتْ في نَتاجِها
بناحيةِ الشِّحْرِ الغُرَيرِ وشَدْقَمِ
يعني أنها من إبل هؤلاء فهم يُذَمِّرونها .
مذر : قال الليث : مَذَرَتْ البيْضةُ مَذَراً إِذا غَرْقلَتْ وقد أمْذرتْها الدَّجاجةُ .
وقال أبو عمرو : إذا مذرَتْ البيضةُ فهي الثّعِطةُ .
وقال الليث : التَّمذُّر خُبث النَّفْس .
وأنشد :
فتَمَذرَتْ نَفْسِي لذاك وَلَم أَزلْ
مَذِلاً نهارِي كلَّه حتى الأُصُلْ
وقال شمر : قال شيخٌ من بني ضبّة : المُمْذِقِرُّ من اللبن الذي يَمُسُّه الماءُ فَيَتَمَذَّرُ .
قال : فكيف يَتمَذَّر ؟
قال : يُمذرُهُ الماءُ فيتفرَّق .
قال : وَيتَمذَّر : يتفرَّق ، ومنه قولهم : تفرقوا شذَرَ ومذر .

##### Türkçe

ذ ر م
**رذم** , **ذمر** , **مذر** , **مرذ** .

**رذم** : **الليث** dedi: **قصْعةٌ رَذَومٌ**; o, dolmuş olanıdır; hatta onun yanları mutlaka nemlenir ve damlar. Fiil: **رَذَمتْ** **ترْذَمُ**; ve pek az kullanılır; ancak “yapar”ı aşan (müteaddî) olarak; şu gibi: **أَرْذَمتْ**.
**أبو الهيثم** dedi: **الرَّذُومُ** yağdan damlayandır; ve **رَذَم** **يَرْذِمُ**; aktığı zaman.
Ve inşad etti:
وعَاذِلةٍ هبَّتْ بليلٍ تلومُني
وفي يدها كِسْرٌ أَبَجُّ رَذُومُ
Dedi: **الأبَجُّ**; ilikten büyük, dolu olandır.
Dedi: **الجَفْنةُ** yağ ve et ile doldurulduğu zaman, o **جَفنةٌ رَذَومٌ**dur; ve **جِفانٌ رُذُمٌ**. Dedi: Ve denilir: **الخزِّ** ve **الوَشيِ**’den sonra **رُدَمٍ** içinde oldu; ve o, **الخُلْقان**dır; **الدال** gayr-i mu‘ceme (noktasız)dir.
**أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابي**’den: dedi: **الرُّذُمِ** dolu çanaklardır; ve **الرُّذُمُ** iliği alınmış (ilikli) uzuvlardır.
Başkası inşad etti:
لا يملأ الدّلْوَ صُباباتُ الوَذَمْ
الإسِجالٌ رَذَمٌ على رَذَمْ
**الليث** dedi: **الرّذَمُ** burada doluluktur; **الرّذْم** isimdir; ve **الرّذْمُ** mastardır.

**مرذ** : **أبو عبيد**’den, **الأصمعيّ**’den: Falan, ekmeği suda **مَرثَ** etti; ve onu **مرذَه** etti; onu yoğurduğu zaman. Bunu bize **الإيادي** rivayet etti: **مَرُذه**; **الذال** ile, **الثاء** ile (olanın) yanında; ve başkası der ki: **مرَده** **الدَّال** ile.
**النابغة**’nin beyti rivayet olunur:
فلمّا أَبى أَنْ يَنْقُصَ القوْدُ لَحْمه
نَزَعْنا المزيد والمدِيدَ ليَضْمُرَا
Ve denilir: **امْرُذْ الثَّرِيدَ**; onu ufala; sonra onun üzerine süt dökersin; sonra onu **تَمَيتُهُ** edersin ve onu içersin.

**ذمر** : **أبو عبيد**’den, **الفراء**’dan: **رجل ذَمِرٌ** ve **ذِمْرٌ** ve **ذَمِيرٌ** ve **ذِمِرٌّ**: o, şiddetli, inkâr edendir.
Başkası dedi: **الذَّمْرُ** alçaklık ve teşvik birlikte (demektir); ve sürücü, onları ayıpladığı ve onlara hoşlanmadıkları şeyi işittirdiği zaman, arkadaşlarını **يَذمُر**; kendileri için savaşta daha ciddi olsun diye. Ve bundan **التَّذَمُّر**; onun iştikakı (türeyişi)dir; o da, adamın bir fiil yapmasıdır; düşmana zarar vermede mübalağa etmez; böylece **يتذمَّر**; yani kendini kınar ve onu azarlayıp durur; işte ciddi olsun diye. Ve kavim, savaşta **يَتذامرُون**; yani birbirlerini savaşta ciddiliğe teşvik ederler. Ondan, **عنترة**’nin sözü:
يتذَامَرُون كرَرْتُ غير مُذَمَّمِ
Ve **الذِّمار**; adamın **ذِمار**ı; o, korunması ve ondan savunulması kendisine gerekli olan her şeydir; eğer onu zayi ederse, kınama ona gerekli olur.
**أبو عبيد**’den, **الفراء**’dan: **الذِّمْر**; **أَذْمارٍ** kavminden yiğit adamdır.
**أبو عمرو** dedi: **الذِّمار**; harem ve ehildir; ve **الذِّمارُ**; havza (sahip olunan bölge)dir; ve **الذِّمار**; hizmetkârlar/maiyet (hâşem)dir; ve **الذِّمارُ**; ihtiyaçtır. Ve **التَّذمُّر**; **الذِّمار** için, dokunulmazlığı çiğnendiği zaman, **الحَفيظة** (hamiyet/öfkeli koruma) yerine konur.
**ابن مسعود** dedi: Bedir günü **أبي جهْل**’e vardım; o, yere serilmişti; ayağımı onun **مُذَمَّره**’si üzerine koydum; bana dedi ki: Ey koyun çobanı, gerçekten zor bir tırmanış yerine tırmandın. Dedi: Bunun üzerine başını kestim.
**أبو عبيد** dedi: **الأصمعي** dedi: **المُذمَّرُ**; o, omuz başı (**الكاهِل**) ve boyun (**العُنُق**) ve onun çevresidir; **الذِّفْرَى**’ya kadar. Ondan dolayı, elini dişi devenin hayasına sokup, cenini erkek mi dişi mi diye bakana: **مُذَمِّرٌ** denildi; çünkü elini o yere koyar da onu bilir.
**الكميت** dedi:
وقال المُذمِّر للنّاتجيْنِ
مَتَى ذمِّرتْ قَبْليَ الأرجُلُ
Der ki: **التّذمير** ancak boyunlarda olur; ayaklarda değil.
**ذو الرمّة** dedi:
حرَاجيجُ قودٌ ذُمِّرتْ في نَتاجِها
بناحيةِ الشِّحْرِ الغُرَيرِ وشَدْقَمِ
Yani: o, bunların develerindendir; böylece onlar onu **يُذَمِّرونها**.

**مذر** : **الليث** dedi: Yumurta, **مَذَرَتْ**; **مَذَراً**; çalkalanıp sulandığı zaman; ve tavuğun onu **أمْذرتْها** etmesiyle.
**أبو عمرو** dedi: Yumurta **مذرَتْ** ettiği zaman, o **الثّعِطةُ**dır.
**الليث** dedi: **التَّمذُّر**; nefsin kötülüğüdür.
Ve inşad etti:
فتَمَذرَتْ نَفْسِي لذاك وَلَم أَزلْ
مَذِلاً نهارِي كلَّه حتى الأُصُلْ
**شمر** dedi: **بني ضبّة**’den bir şeyh dedi: Sütten, suyun ona dokunduğu ve böylece **يَتَمَذَّرُ** ettiği (şey) **المُمْذِقِرُّ**dür.
Dedi: Peki nasıl **يَتمَذَّر** eder?
Dedi: Su onu **يُمذرُهُ** eder; böylece o dağılır.
Dedi: Ve **وَيتَمذَّر**: dağılır; ve ondan onların sözü: **تفرقوا شذَرَ ومذر**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والميم وما يثلثهما)
(ذمي) الذال والميم والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ. فالذَّماء: الحركة؛ يقال ذَمى يَذْمِي، إذا تحرَّك. والذَّمَيان: الإسراع. ويقال لبَقِيّة النَّفْس الذَّماء، وذلك أنّها بقيَّة حركتِه. ومن الباب: خُذْ ما ذَمَى لك، أي ما ارتفع، وهو من الباب لأنه يَسْنَح. ويقال ذَمَتْني رِيحُ كذا، أي آذَتْني.‏
(ذمر) الذال والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِدّةٍ في خَلْق وخُلُق، من غَضَب وما أشبهه. فالذِّمْرُ(1): الرّجُل الشجاع. وكذلك الذَّمْر الحَضُّ. وإذا قيل فلانٌ يتذمَّر، فكأنَّه يلوم نفسه(2) ويتغضَّب. والذِّمار: كلُّ شيءٍ لَزِمَك حِفْظُه والغضبُ له.‏
وأمّا الذي قُلْناه في شِدَّة الخَلْق فالمُذَمَّر، هو الكاهل والعُنُق وما حولَه إلى الذِّفْرَى، وهو أصل العُنق. يقولون: ذَمّرْتُ السّليلَ، إذا مَسَِسْتَ قفاه لتنظر أذكرٌ أم أنثى. قال أحيحة(3):‏
وما تَدرِي إذا ذَمّرْتَ سَقْبَا *** لِغَيْرِكَ أو [يكون] لك الفصيلُ(4)‏
ويقولون: إذا اشتدّ الأمر: بلغ المُذَمَّر. ويقولون رجلٌ ذَمِيرٌ وذَمِرٌ: مُنْكَر. وتذامَرَ القومُ، إذا حَثََّ بعضُهم بعضاً. ومن الباب: ذَمَرَ الأسد: إذا زأر، يذْمَُر ذَمِرَة(5).‏
(ذمل) الذال والميم واللام كلمةٌ واحدةٌ في ضربٍ من السَّير. وذلك الذَّميلُ، كالعَدْوِ من الإِبل؛ يقال ذَمَّلْتُ الجملَ، إذا حمَلْتَه على الذَّميل.‏
(ذمه) الذال والميم والهاء ليس أصلاً، ولا منه ما يصحّ(6)؛ إلا أنهم يقولون ذَمِهَ، إذا تحيَّرَ؛ ويقال ذَمَهتْه الشَّمس: آلمت دِماغَه.‏
والله أعلم.‏
--------------------------------------------------------
(1) يقال أيضاً ذمر، بفتح فكسر وذمر بكسرتين مع تشديد الراء، وذمير ككريم.‏
(2)في المجمل: "يلوم نفسه على فائت".‏
(3) في المجمل: "وأنشدني لأحيحة بن الجلاح".‏
(4) التكملة من المجمل. وفيه "أم يكون لك". وانظر بعض أقران هذا البيت في حماسة البحتري 186-362.‏
(5) في القاموس: "والذمرة، كزنخة: الصوت".‏
(6) في الأصل: "والأميهة ما يصح".‏
ـ

##### Türkçe

(ذال ve **ميم** ve ikisini üçleyen şeyin bâbı)

(**ذمي**) **الذال** ve **الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; bir harekete delâlet eder. Şu hâlde **الذَّماء**: hareket; **ذَمى يَذْمِي** denir, hareket ettiğinde. Ve **الذَّمَيان**: hızlanmadır. Ve nefesin bakiyyesine **الذَّماء** denir; bu, onun hareketinin bakiyyesi olması sebebiyledir. Ve bâbdandır: **خُذْ ما ذَمَى لك** (senin için yükselen şeyi al), yani yükselen şeyi; ve o bâbdandır, çünkü o **يَسْنَح**. Ve **ذَمَتْني رِيحُ كذا** denir, yani bana eziyet etti.

(**ذمر**) **الذال** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; yaratılışta ve huyda, öfkeden ve benzerinden bir şiddete delâlet eder. Şu hâlde **الذِّمْرُ**(1): yiğit adamdır. Ve كذلك **الذَّمْر**: teşviktir. Ve “falanca **يتذمَّر**” denildiğinde, sanki kendini kınıyor(2) ve öfkeleniyor gibidir. Ve **الذِّمار**: her şey ki onu korumak sana lâzım olur ve onun için öfkelenmek.

Yaratılışın şiddetinde söylediğimiz şeye gelince: **المُذَمَّر**; o, **الكاهل** ve **العُنُق** ve onun çevresinde **الذِّفْرَى**’ya kadar olan şeydir; ve o, boynun aslıdır. “**ذَمّرْتُ السّليلَ**” derler; ensesini yokladığında, erkek mi dişi mi diye bakmak için. **أحيحة**(3) dedi ki:
وما تَدرِي إذا ذَمّرْتَ سَقْبَا *** لِغَيْرِكَ أو [يكون] لك الفصيلُ(4)

Ve derler ki: iş şiddetlendiğinde: **بلغ المُذَمَّر**. Ve “adam **ذَمِيرٌ** ve **ذَمِرٌ**” derler: münker. Ve **تذامَرَ القومُ**, birbirlerini teşvik ettiklerinde. Ve bâbdandır: **ذَمَرَ الأسد**: kükrediğinde; **يذْمَُر ذَمِرَة**(5).

(**ذمل**) **الذال** ve **الميم** ve **اللام** bir yürüyüş türünde tek bir kelimedir. Ve o, **الذَّميلُ**dür; develerden koşma gibi; “**ذَمَّلْتُ الجملَ**” denir, onu **الذَّميل** üzerine yüklediğinde.

(**ذمه**) **الذال** ve **الميم** ve **الهاء** asıl değildir; ve ondan sahih olan yoktur(6); ancak “**ذَمِهَ**” derler, şaşırdığında; ve “**ذَمَهتْه الشَّمس**” denir: dimağına acı verdi.

Ve Allah daha iyi bilir.

--------------------------------------------------------
(1) Ayrıca **ذمر** denir: fetha sonra kesra ile; ve **ذمر** iki kesra ile, **الراء**’ı şeddeli; ve **ذمير** “**كريم**” gibi.
(2) **المجمل**’de: “geçmiş olana dair kendini kınar”.
(3) **المجمل**’de: “ve bana **أحيحة بن الجلاح**’a ait olarak okuttu”.
(4) Tamamlama **المجمل**’dendir. Onda “**أم يكون لك**” vardır. Ve bu beytin bazı akranlarını **حماسة البحتري** 186-362’de gör.
(5) **القاموس**’ta: “ve **الذمرة** ‘**زنخة**’ gibi: sestir”.
(6) Asılda: “ve **والأميهة ما يصح**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ م ر
ذمره على الأمر‏:‏ حضّه مع لوم ليجدّ فيه‏.‏
يقال‏:‏ القائد يذمر أصحابه في الحرب‏:‏ يسمعهم المكـروه ليشحذهـم ورأيتهـم يتذامـرون فـي الحـرب‏.‏
وأقبـل يتذمـر‏:‏ يلوم نفسه على التفريط في فعله وهو ينشطها لئلا تفرط ثانية وفلان يتذمم ويتذمر ويرفع أذياله ويتشمر‏.‏
وهو ذمر من الأذمار‏:‏ شجاع‏.‏
وذمر الراعي السليل‏:‏ مسّ فهقته وهي مغرز الرأس في العنق‏.‏
وتسمى المذمر ليعلم ومـا تـدري إذا ذمرت سقباً لغيـرك أم يكون لك الفصيل والمذمر للإبل كالقابلة للناس‏.‏
وهو حامي الذمار إذا حمي ما لو لم يحمه ليم وعنف من حماه وحريمه كقولهم‏:‏ حامي الحقيقة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ بلغ الأمر المذمر‏.‏
كقولهم‏:‏ بلغ المخنق‏.‏
قال الجعديّ‏:‏ وحيّ أبي بكر ولا حيّ مثلهـم إذا بلـغ الأمـر العماس المذمرا

##### Türkçe

ذ م ر
**ذمره على الأمر**: onda ciddiyet göstersin diye, kınama ile birlikte onu teşvik etti.
Şöyle denir: komutan savaşta arkadaşlarını **يذمر**: onlara hoşlanılmayanı işittirir ki onları bilesin; ve onları savaşta **يتذامرون** gördüm.
Ve **يتذمر** ederek geldi: yaptığı işteki kusurundan dolayı kendini kınar; ve onu, ikinci defa kusur etmesin diye, faal kılar; ve falan **يتذمم** ve **يتذمر** eder, eteklerini kaldırır ve **يتشمر** eder.
Ve o, **الأذمار**dan **ذمر**dir: yiğit.
Ve **ذمر الراعي السليل**: dokundu da onu ürküttü; o, başın boyna saplandığı yerdir.
Ve **المذمر** diye adlandırılır ki bilinsin; “ve sen bilmezsin: bir başkasına mı **ذمرت** bir deve yavrusunu, yoksa sana mı olur **الفصيل**?”; ve **المذمر** develer için, insanlar için ebe gibidir.
Ve o, **الذمار**ın koruyucusudur; eğer korumasa kınanacağı ve onu ve mahremiyetini koruyana sert davranılacağı şeyi koruduğu zaman; onların “**حامي الحقيقة**” sözleri gibi.
Mecazdan: iş **المذمر**e ulaştı.
Onların “**بلغ المخنق**” demeleri gibi.
**الجعديّ** dedi:
Ve Ebû Bekir’in kabilesi; ve onlar gibisi hiçbir kabile yoktur,
iş, **العماس** **المذمرا**ya ulaştığı zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّمْرُ: اللَّوْمُ والحَضُّ معاً. وفي حديث عليّ، عليه السلام: أَلا وإِن الشيطان قد ذَمَّرَ حِزْبَه أَي حضهم وشجعهم؛ ذَمَرَه يَذْمُرُه ذَمْراً: لامَهُ وحَضَّهُ وحَثَّهُ. وتَذَمَّرَ هو: لام نفسه، جاء مطاوعه على غير الفعل. وفي حديث صلاة الخوف: فَتَذَامَرَ المشركون وقالوا هَلاَّ كنا حملنا عليهم وهم في الصلاة؛ أَي تَلاوَمُوا على ترك الفُرْصَةِ، وقد تكون بمعنى تَحاضُّوا على القتال. والذَّمْرُ: الحَثُّ مع لَوْمٍ واسْتِبْطاءٍ. وسمعتُ له تَذَمُّراً أَي تغضباً. وفي حديث موسى، عليه السلام: أَنه كان يَتَذَمَّرُ على ربه أَي يَجْتَرِئُ عليه ويرفع صوته في عتابه؛ ومنه حديث طلحة لما أَسلم: إِذا أُمّه تُذْمِّرُه وتَسُبُّهُ أَي تُشَجِّعُه على ترك الإِسلام وتسبه على إِسلامه. وذَمَرَ يَذْمُرُ إِذا غَضِبَ؛ ومنه الحديث: وأُم أَيمن تَذْمُرُ وتَصْخَبُ؛ ويروى: تُذَمِّرُ، بالتشديد؛ ومنه الحديث: فجاء عمر ذَامِراً أَي مُتَهَدِّداً. والذِّمارُ: ذِمارُ الرجلُ وهو كل ما يلزمك حفظه وحياطته وحمايته والدفع عنه وإِن ضَيَّعه لزمه اللَّوْمُ. أَبو عمرو: الذِّمارُ الحَرَمُ والأَهل، والذِّمارُ: الحَوْزة، والذِّمار: الحَشَمُ، والذِّمار: الأَنساب. وموضعُ التَّذَمُّرِ: موضعُ الحفيظة إِذا اسْتُبِيحَ. وفلان حامي الذِّمار إِذا ذُمِّرَ غَضِبَ وحَمى؛ وفلانٌ أَمْنَعُ ذِماراً من فلان. ويقال: الذِّمارُ ما وراء الرجل مما يَحِقُّ عليه أَن يَحْمِيَهُ لأَنهم قالوا حامي الذِّمار كما قالوا حامي الحقيقة؛ وسمي ذماراً لأَنه يجب على أَهله التَّذَمُّرُ له، وسميت حقيقة لأَنه يَحِقُّ على أَهلها الدفع عنها. وفي حديث علي: أَلا إِن عثمان فَضَحَ الذِّمارَ فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: مَهْ الذِّمارُ ما لزمك حِفْظُه مما وراءك ويتعلق بك. وفي حديث أَبي سفيان: قال يوم الفتح: حَبَّذَا يَوْمُ الذِّمار؛ يريد الحَرْبَ لأَن الإِنسان يقاتل على ما يلزمه حفظه.
وتَذَامَرَ القومُ في الحرب: تَحاضُّوا. والقومُ يَتَذامَرُونَ أَي يَحُضُّ بعضهم بعضاً على الجِدَّ في القتال؛ ومنه قوله:
يَتَذامَرُونَ كَرَرْتُ غيرَ مُذَمَّمِ
والقائد يَذْمُرُ أَصحابَه إِذا لامهم وأَسمعهم ما كرهوا ليكون أَجَدَّ لهم في القتال؛ والتَّذَمُّرُ من ذلك اشتقاقه، وهو أَن يفعل الرجل فعلاً لا يبالغ في نكاية العدوّ فهو يَتَذَمَّرُ أَي يلوم نفسه ويعاتبها كي يَجِدَّ في الأَمر. الجوهري: وأَقبل فلان يَتَذَمَّرُ كأَنه يلوم نفسه على فائت. ويقال: ظَلَّ يَتَذَمَّرُ على فلان إِذا تنكر له وأَوعده. وفي الحديث: فخرج يتذمر؛ أَي يعاتب نفسه ويلومها على فوات الذِّمار. والذَّمِرُ: الشجاع. ورجل ذَمِرٌ وذِمْرٌ وذِمِرٌّ وذَمِيرٌ: شجاع من قوم أَذْمارٍ، وقيل: شجاع مُنْكَرٌ، وقيل: مُنْكَرٌ شديد، وقيل: هو الظريف اللبيب المِعْوانُ، وجمعُ الذَّمِرِ والذِّمْرِ والذَّمِير أَذْمارٌ مثل كَبِدٍ وكِبْد وكَبِيدٍ وأَكبْادٍ، وجمع الذِّمِرِّ مثل فِلِزٍّ ذِمِرُّونَ، والاسم الذَّمارَةُ.
والمُذَمَّرُ: القَفَا، وقيل: هما عظمان في أَصل القفا، وهو الذِّفْرى، وقيل: الكاهل؛ قال ابن مسعود: انتهيتُ يوم بدر إِلى أَبي جهل وهو صريع فوضعت رجلي في مُذَمَّرِه فقال: يا رُوَيْعِيَ الغَنَمِ لقد ارْتَقَيْتَ مُرْتَقًى صَعْباً قال: فاحْتَزَزْتُ رأْسه؛ قال الأَصمعي: المُذَمَّرُ هو الكاهل والعُنُقُ وما حوله إِلى الذِّفْرَى، وهو الذي يُذَمِّرُه المُذَمِّرُ. وذَمَرَهُ يَذْمُرُهُ وذَمَّره: لَمَس مُذَمَّرَهُ. والمُذَمِّرُ: الذي يدخل يده في حياء الناقة لينظر أَذكر جنينها أَم أُنثى، سمي بذلك لأَنه يضع يده في ذلك الموضع فيعرفه؛ وفي المحكم: لأَنه يَلْمِسُ مُذَمَّرَهُ فيعرف ما هو، وهو التَّذْمِيرُ؛ قال الكميت:
وقال المُذَمِّرُ للنَّاتِجِينَ:
مَتَى ذُمِّرَتْ قَبْلِيَ الأَرْجُلُ؟
يقول: إِن التذمير إِنما هو في الأَعناق لا في الأَرجل. وذَمَرَ الأَسدُ أَي زَأَرَ، وهذا مثل لأَن التذمير لا يكون إِلاَّ في الرأْس، وذلك أَنه يلمس لَحْيَيِ الجَنِينِ، فإِن كانا غليظين كان فحلاً، وإِن كانا رقيقين كان ناقة، فإِذا ذُمِّرَت الرِّجْلُ فالأَمر منقلب؛ وقال ذو الرمة: حَرَاجيجُ قُودٌ ذُمِّرَتْ في نتاجِها،
بِناحيَةِ الشّحْرِ الغُرَيْرِ وشَدْقَمِ
يعني أَنها من إِبل هؤلاء فهم يُذَمِّرُونها.
وذِمارٌ، بكسر الذال
(* قوله: «بكسر الذال إلخ» هذا قول أَكثر أَهل
الحديث، وذكره ابن دريد بالفتح. وقوله: وجد في أَساسها إِلخ عبارة ياقوت: وجد في أَساس الكعبة لما هدمتها قريش إِلخ ونسبه لابن دريد أَيضاً). موضع باليمن، ووُجِدَ في أَساسها لما هدمتها قريش في الجاهلية حَجَرٌ مكتوبٌ فيه بالمُسْنَدِ: لمن مُلْكُ ذِمار؟ لِحِمْيَر الأَخْيار. لمن ملك ذمار؟ للحبشة الأَشرار. لمن ملك ذمار؟ لفارس الأَحرار. لمن ملك ذمار؟ لقريش التجار. وقد ورد في الحديث ذكر ذِمار، بكسر الذال وبعضهم يفتحها، اسم قرية باليمن على مرحلتين من صنعاء، وقيل: هو اسم صنعاء. وذَوْمَرُ: اسم.

##### Türkçe

**الذَّمْرُ**: kınama ve teşvik ikisi birden. Ali’nin, عليه السلام, hadisinde:
Dikkat edin, şeytan partisinin **ذَمَّرَ**’ini yapmıştır; yani onları teşvik etti ve cesaretlendirdi; **ذَمَرَه يَذْمُرُه ذَمْراً**: onu kınadı, teşvik etti ve tahrik etti. **تَذَمَّرَ** o: kendi nefsini kınadı; fiilin dışında bir mutâvi‘ olarak geldi. Korku namazı hadisinde: müşrikler **فَتَذَامَرَ** ettiler ve dediler ki: “Keşke biz onların üzerine hücum etseydik de onlar namazda iken”; yani fırsatı terk etme üzerine birbirlerini kınadılar; ve savaş üzerine karşılıklı teşvik ettiler manasında da olabilir. **الذَّمْرُ**: kınama ve yavaş bulma ile birlikte tahriktir. Ondan bir **تَذَمُّر** işittim; yani öfkelenme. Musa’nın, عليه السلام, hadisinde: onun Rabbine karşı **يَتَذَمَّرُ** olduğu; yani ona karşı cüret eder ve azarlamasında sesini yükseltirdi; ve ondan, Talha’nın Müslüman olduğunda hadisi: annesi onu **تُذْمِّرُه** ve ona söverdi; yani onu İslâmı terk etmeye teşvik eder ve onun İslâmı üzerine ona söverdi. Ve **ذَمَرَ يَذْمُرُ**: öfkelendiği zaman; ve ondan hadis: Ümmü Eymen **تَذْمُرُ** eder ve bağırıp çağırır; ve rivayet olunur: **تُذَمِّرُ** (şeddeli); ve ondan hadis: Ömer **ذَامِراً** geldi; yani tehditkâr olarak.
**الذِّمارُ**: erkeğin **ذِمارُ**’ı; o, senin koruman, gözetmen, himaye etmen ve ondan savman gereken her şeydir; eğer onu zayi ederse kınama ona gerekli olur. Ebû Amr: **الذِّمارُ** harem ve ehildir; ve **الذِّمارُ**: havza (sahip olunan bölge); ve **الذِّمار**: haşem (hizmetkârlar/maiyet); ve **الذِّمار**: nesebler. **موضعُ التَّذَمُّرِ**: dokunulmazlığı çiğnendiğinde hamiyet yeridir. Falan **حامي الذِّمار**’dır; **ذُمِّرَ** edildiğinde öfkelenir ve korur; ve falan, falandan daha **أَمْنَعُ ذِماراً**’dır. Ve denir: **الذِّمارُ** erkeğin arkasında olan, onu koruması kendisine hak olan şeydir; çünkü onlar **حامي الذِّمار** dediler, **حامي الحقيقة** dedikleri gibi; ve ona **ذمار** adı verildi, çünkü ehline onun için **التَّذَمُّرُ** vacip olur; ve **حقيقة** adı verildi, çünkü ehline ondan savma hak olur. Ali’nin hadisinde: “Dikkat edin, Osman **الذِّمارَ**’ı açığa vurdu”; bunun üzerine Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Yeter; **الذِّمارُ** senin arkanda olup senin koruman sana lâzım olan ve sana bağlı bulunan şeydir.” Ebû Süfyan’ın hadisinde: fetih günü dedi ki: “Ne güzel **يَوْمُ الذِّمار**”; savaş istemektedir; çünkü insan, koruması kendisine lâzım olan şey için savaşır.
**تَذَامَرَ** kavim savaşta: karşılıklı teşvik ettiler. Kavim **يَتَذامَرُونَ**; yani birbirlerini savaşta ciddiyete teşvik ederler; ve ondan şu sözü:
يَتَذامَرُونَ كَرَرْتُ غيرَ مُذَمَّمِ
Ve komutan, arkadaşlarını **يَذْمُرُ** eder; onları kınadığı ve hoşlanmadıkları şeyi onlara işittirdiği zaman; bu, savaşta onlar için daha ciddi olsun diyedir; ve bundan **التَّذَمُّرُ** onun iştikakı (türeyişi)dir: o, kişinin bir fiil yapmasıdır ki düşmana zarar vermede mübalağa etmez; o hâlde **يَتَذَمَّرُ** eder; yani kendini kınar ve azarlar ki işte ciddileşsin. Cevherî: Falan **يَتَذَمَّرُ** ederek geldi; sanki kaçırdığı bir şey üzerine kendini kınıyor gibi. Ve denir: falana karşı **يَتَذَمَّرُ** olarak kaldı; ona karşı yabancılaştığı ve onu tehdit ettiği zaman. Hadiste: “Derken **يتذمر** olarak çıktı”; yani **الذِّمار**’ın kaçmasına karşı kendini azarlar ve kınar. **الذَّمِرُ**: yiğit. Ve **ذَمِرٌ** ve **ذِمْرٌ** ve **ذِمِرٌّ** ve **ذَمِيرٌ** adam: **أَذْمارٍ** kavminden yiğit; ve denildi: inkâr edilen (tanınmaz) yiğit; ve denildi: şiddetli inkâr edilen; ve denildi: zarif, zeki, yardımcı olan kimsedir. **الذَّمِرِ**’in, **الذِّمْرِ**’ün ve **الذَّمِير**’in çoğulu **أَذْمارٌ**’dır; **كَبِدٍ** ve **كِبْد** ve **كَبِيدٍ** ve **أَكبْادٍ** gibi. **الذِّمِرِّ**’in çoğulu ise **فِلِزٍّ** misali **ذِمِرُّونَ**’dur. İsim: **الذَّمارَةُ**.
**المُذَمَّرُ**: ense; ve denildi: ensenin aslında iki kemiktir; o da **الذِّفْرى**’dır; ve denildi: **الكاهل**. İbn Mes‘ûd dedi ki: Bedir günü Ebû Cehil’e vardım, o serilmişti; ayağımı onun **مُذَمَّرِه**’ine koydum; o dedi ki: “Ey koyun güdenin küçüğü, gerçekten zor bir yere tırmandın.” Dedi ki: sonra başını kestim. Asma‘î dedi ki: **المُذَمَّرُ** **الكاهل** ve boyun ve onun çevresidir; **الذِّفْرَى**’ya kadar; ve o, **المُذَمِّرُ**’ün onu **يُذَمِّرُه** ettiği yerdir. Ve **ذَمَرَهُ يَذْمُرُهُ** ve **ذَمَّره**: onun **مُذَمَّرَهُ**’ini yokladı.
**المُذَمِّرُ**: devenin hayâsına elini sokup cenininin erkek mi dişi mi olduğuna bakandır; bu ad ona verildi; çünkü elini o yere koyar da onu bilir. Ve **المحكم**’de: çünkü onun **مُذَمَّرَهُ**’ini yoklar da onun ne olduğunu bilir; bu da **التَّذْمِيرُ**’dür; Kümeyt dedi ki:
وقال المُذَمِّرُ للنَّاتِجِينَ:
مَتَى ذُمِّرَتْ قَبْلِيَ الأَرْجُلُ؟
Der ki: **التذمير** ancak boyunlarda olur, ayaklarda değil. Ve **ذَمَرَ الأَسدُ**: yani kükredi; bu, bir misaldir; çünkü **التذمير** ancak başta olur; bu da şundandır: ceninin iki çenesini yoklar; eğer ikisi kalın ise erkek olur, eğer ikisi ince ise dişi deve olur; artık ayak **ذُمِّرَت** edilirse iş tersine dönmüştür. Zû’r-Rumme dedi ki:
حَرَاجيجُ قُودٌ ذُمِّرَتْ في نتاجِها،
بِناحيَةِ الشّحْرِ الغُرَيْرِ وشَدْقَمِ
Yani: o, bunların develerindendir; onlar onu **يُذَمِّرُونها**.
**وذِمارٌ** (ذال’in kesresiyle)
(* “ذال’in kesresiyle ilh.” sözü, hadis ehlinin çoğunun sözüdür; İbn Düreyd onu fetha ile zikretti. Ve “onun temelinde bulundu ilh.” sözü, Yâkût’un ibaresidir: Kureyş onu cahiliyede yıktığında Kâbe’nin temelinde bulundu ilh.; onu İbn Düreyd’e de nisbet etti). Yemen’de bir yerdir; Kureyş onu cahiliyede yıktığında onun temelinde **بالمُسْنَدِ** ile yazılmış bir taş bulundu: “**لمن مُلْكُ ذِمار؟** **لِحِمْيَر الأَخْيار.** **لمن ملك ذمار؟** **للحبشة الأَشرار.** **لمن ملك ذمار؟** **لفارس الأَحرار.** **لمن ملك ذمار؟** **لقريش التجار.**” Hadiste **ذِمار**’ın zikri gelmiştir; ذال’in kesresiyle; bazısı onu fetha eder; Yemen’de San‘â’dan iki merhale uzaklıkta bir köyün adıdır; ve denildi: San‘â’nın adıdır. **ذَوْمَرُ**: bir isimdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الذمر ككبد وكبد أي بكسر فسكون، والذمير، مثل أمير، والذمر، مثل فلز: الرجل الشجاع جمع الكل غير الأخير أذمار، وجمع الذمر الذمورن، والاسم الذمارة، بالفتح، و قيل: الذمر هو الشجاع المنكر، وقيل: المنكر الشديد، وقيل: هو الظريف اللبيب المعوان. والذمر، بالكسر: من أسماء الدواهي، كالذمائر، بالضم، وهو الشديد المنكر. والذمر بالفتح: الملامة والحض معا، والتهدد والغضب والتشجيع. وفي حديث علي:  ألا وإن الشيطان قد ذمر حزبه  أي حضهم وشجعهم. ذمره يذمره ذمرا: لامه وحضه وحثه. وفي حديث آخر  وأم أيمن تذمر وتصخب  أي تغضب. وفي حديث آخر:  جاء عمر، ذامرا  ، أي متهددا. والذمر: زأر الأسد، وقد ذمر، إذا زأر. والذمار، بالكسر، ذمار الرجل، وهو كل ما يلزمك حفظه وحياطته وحمايته، وإن ضيعه لزمه اللوم. ويقال: الذمار: ما وراء الرجل مما يحق عليه أن يحميه، لأنهم: قالوا: حامى الذمار، كما قالوا: حامي الحقيقة. وسمي ذمارا لأنه يجب على أهله التذمر له، وسميت حقيقة لأنه يحق على أهلها الدفع عنها. وتذمر هو: لام نفسه على فائت، جاء مطاوعه على غير الفعل، وهو أن يفعل الرجل فعلا لا يبالغ في نكاية العدو، فهو يتذمر أي يلوم نفسه ويعاتبها كي يجد في الأمر، وفي الصحاح: وأقبل فلان يتذمر. كأنه يلوم نفسه على فائت. وفي الحديث:  فخرج يتذمر  أي يعاتب نفسه ويلومها على فوات الذمار. وفي الأساس: وأقبل يتذمر: يلوم نفسه على التفريط ينشطها لئلا تفرط ثانية، وفلان يتذمم ويتذمر.
 تذمر، إذا تغضب، يقال: سمعت له تذمرا. أي تغضبا. وظل فلان يتذمر عليه، إذا تنكر له وأوعده. وأما ما جاء في حديث موسى عليه السلام  أنه كان يتذمر على ربه  . فمعناه يجترئ عليه ويرفع صوته في عتابه. والمذمر، كمعظم: القفا، وقيل: هما عظمان في أصل القفا، وهو الذفرى، وقيل: الكاهل. قال ابن مسعود:  انتهيت يوم بدر إلى أبي جهل وهو صريع، فوضعت رجلي في مذمره. فقال: يا رويعي الغنم، لقد ارتقيت مرتقى صعبا. قال: فاحتززت رأسه  قال الأصمعي المذمر هو الكاهل والعنق وما حوله إلى الذفرى: و هو الذي يذمره المذمر، كمحدث، وذمره يذمره وذمره لمس مذمره. والمذمر: من يدخل يده في حياء الناقة ليظر أذكر جنينها أم لا  سمي بذلك لأنه يضع يده على ذلك الموضع فيعرفه، وفي المحكم: لأنه يلمس مذمره فيعرف ما هو، وهو التذمير. قال الكميت:
  وقال المذمر للناتـجـين                      متى ذمرت قبلي الأرجل يقول:إن التذمير إنما هو في الأعناق لا في الأرجل. وهذا مثل لأن التذمير لا يكون إلا في الرأس، وذلك أنه يلمس لحيي الجنين، فإن كانا غليظين كان فحلا، وإن كانا رقيقين كان ناقة، فإذا ذمرت الرجل فالأمر منقلب، وقال ذو الرمة:
  حراجيج قود ذمرت في نتاجها                      بناحية الشحر الغرير وشدقم

  يعني أنها من إبل هؤلاء، فهم يذمرونها. وذمار، كسحاب، فتعرب، أو قطام، فتبنى، لأن لامها راء، أو تعرب إعراب مالا ينصرف. وقال شيخنا نقلا عن بعض الفضلاء:الأشهر في ذمار فتح ذالها، فتبنى كوبار، أو تعرب بالصرف وتركه، وحكى بعض كسرها، فتعرب بالوجهين، قلت: وحكى بعضهم إهمال الذال أيضا: باليمن، على مرحلتين من صنعاء، على طريق المتوجه من زبيد إليها، وهي الآن مدينة عامر كبيرة ذات قصور وأبنية فاخرة ومدارس علم، وخرج منها فقهاء ومحدثون، سميت بقيل من أقيال اليمن يقال إنه شمر بن الأملوك الذي بنى سمرقند، وقيل غير ذلك. وقيل: إن ذمار اسم صنعاء. قاله ابن أسود، قال: وصنعاء كلمة حبشية معناه وثيق حصين. ويشهد له ما في اللسان وغيره: كشفت الريح عن منبر هود عليه السلام وهو من الذهب مرصع بالدر والياقوت، وعن يمينه من الجزع الأحمر مكتوب بالمسند وعبارة اللسان: هدمتها قريش في الجاهلية فوجد في أساسها حجر مكتوب فيه بالمسند: لمن ملك ذمار، لحمير الأخيار، لمن ملك ذمار، للحبشة الأشرار، لمن ملك ذمار لفارس الأحرار، لمن ملك ذمار، لقريش التجار. وذموران ودالان، وفي بعض النسخ دلان: قريتان بقربها، يقال فيما نقل: ليس بأرض اليمن أحسن وجوها من نسائهما، قلت: والأمر كما ذكر، ويضاهيهما في الجمال وادي الحصيب الذي هو وادي زبيد، حرسه الله تعالى، وقد تقدم للمصنف شيء منذ لك في حرف الموحدة. وذمرمر، كسفرجل: حصن بصنعاء اليمن، وفيه يقول السيد صلاح بن أحمد الوزيري من شعراء اليمن:
  لله أيامـي بـذي مـرمـر                      وطيب أوقاتي بربع الغراس
  والشمل مجموع بمن أرتضى                      والسر فيه السر والناس ناس
  والجنس منظوم إلى جنسـه                      وأفضل النظم نظام الجناس والذمير، كأمير: الرجل الحسن الخلق. والتذمير: تقدير الأمر وتحزيره. والتذامر: التحاض على القتال. والقوم يتذامرون، أي يحض بعضهم بعضا على الجد في القتال، ومنه قوله:
  يتذامرون كررت غير مذمم وقد يجيئ بمعنى التلاوم، ومنه حديث صلاة الخوف  فتذامر المشركون وقالوا: هلا كنا حملنا عليهم وهم في الصلاة  ، أي تلاوموا على ترك الفرصه. والذمرة كزنخة: الصوت. والذيمري، بضم الميم: الرجل الحديد الطبع العلق، ككتف، يتعلق بالأمور ويعانيها. ومن المجاز، يقال للأمر. إذا اشتد: بلغ المذمر، كمعظم، كقولهم بلغ المخنق.
 ومما يستدرك عليه: عن أبي عمرو: الذمار بالكسر: الحرم، والأهل، والحوزة. والحشم والأنساب، ويفتح. وفي حديث الفتح  حبذا يوم الذمار  ، يريد الحرب، وقيل: الهلاك. وقيل: الغضب. كذا في التوشيح. وذمار: اسم فعل كنزال، من ذمرت الرجل، إذا حرضته على الحرب، استدركه شيخنا نقلا عن السهيلي في الروض. وذومر: اسم، عن ابن دريد.

##### Türkçe

**الذمر** ( **ككبد** ve **كبد** ) yani kesre ile sonra sükûn iledir; ve **الذمير** ( **مثل أمير** ); ve **الذمر** ( **مثل فلز** ): cesur adamdır; sonuncusu hariç hepsinin cemi **أذمار**’dır; **الذمر**’ün cemi **الذمورن**’dür; ismi **الذمارة**’dır, fetha iledir. Ve denildi ki: **الذمر** inkâr edilen (tanınmayan) cesurdur; ve denildi ki: şiddetli inkâr edilendir; ve denildi ki: zarif, zeki, yardımcıdır. Ve **الذمر** (kesre ile): belâların isimlerindendir; **كالذمائر** (damme ile); ve o, şiddetli inkâr edilendir. Ve **الذمر** fetha ile: kınama ve sevk etme; ve tehdit ve öfke ve cesaretlendirmedir. Ali’nin hadisinde: “Dikkat edin, şeytan hizbini **ذمر** etti” yani onları sevk etti ve cesaretlendirdi. **ذمره يذمره ذمرا**: onu kınadı ve sevk etti ve teşvik etti. Başka bir hadiste: “Ümmü Eymen **تذمر** eder ve bağırıp çağırır” yani öfkelenir. Başka bir hadiste: “Ömer geldi, **ذامرا**” yani tehdit edici olarak. Ve **الذمر**: aslanın kükremesidir; ve **ذمر** etti, kükrediği zaman. Ve **الذمار** (kesre ile): adamın **ذمار**’ı; ve o, senin koruman, gözetmen ve himaye etmen gereken her şeydir; eğer onu zayi ederse kınama ona gerekir. Ve denilir: **الذمار**: adamın arkasında olan, kendisine onu koruması hak olan şeydir; çünkü onlar “**حامى الذمار**” dediler; “**حامي الحقيقة**” dedikleri gibi. Ve ona **ذمار** adı verildi; çünkü ehline onun için **التذمر** etmek vacip olur. Ve **حقيقة** adı verildi; çünkü ehline ondan savunma hak olur. Ve **تذمر** odur: kaçırılmış bir şey üzerine nefsini kınadı; fiilin gayr-i fiil üzere gelen mutâvi‘i olarak geldi; ve o, adamın bir fiil yapmasıdır ki düşmana zarar vermede mübalağa etmez; o hâlde o **يتذمر** eder, yani nefsini kınar ve onu azarlayıp durur ki işte gayret etsin. Ve **الصحاح**’ta: “Falanca **يتذمر** ederek geldi.” Sanki kaçırılmış bir şey üzerine nefsini kınıyor. Hadiste: “Derken **يتذمر** olarak çıktı” yani nefsini azarlıyor ve **الذمار**’ın kaçmasına karşı onu kınıyordu. Ve **الأساس**’ta: “Ve **يتذمر** ederek geldi”: gevşeklik üzerine nefsini kınar; onu, ikinci defa gevşeklik etmemesi için canlandırır. Ve falanca **يتذمم** eder ve **يتذمر** eder.

**تذمر**: öfkelendiği zaman; denilir: “Onun bir **تذمرا**’sını işittim” yani bir öfkelenmeyi. Ve falanca ona karşı **يتذمر** edip durdu; ona karşı tanımazlık gösterdiği ve onu tehdit ettiği zaman. Musa عليه السلام hadîsinde gelen “Rabbine karşı **يتذمر** ederdi” ise; manası: ona karşı cüret eder ve azarlamasında sesini yükseltir. Ve **المذمر** ( **كمعظم** ): ense; ve denildi ki: onlar ensenin aslında iki kemiktir; ve o **الذفرى**’dır; ve denildi ki: **الكاهل**’dir. İbn Mes‘ûd dedi ki: “Bedir günü Ebû Cehil’e vardım, o serilmişti; ayağımı onun **مذمر**’ine koydum. Dedi ki: Ey koyun güdücüğü, gerçekten zor bir yere tırmandın. Dedi: Derken başını kestim.” el-Asma‘î dedi: **المذمر**: **الكاهل** ve boyun ve onun çevresinden **الذفرى**’ya kadar olan yerdir. Ve o, **المذمر**’in ( **كمحدث** ) onu **يذمره** ettiği şeydir; ve **ذمره يذمره** ve **ذمره**: onun **مذمر**’ine dokundu. Ve **المذمر**: devenin hayâsına elini sokup ceninin er mi dişi mi olduğuna bakandır; bu ad ona verildi; çünkü elini o yere koyar da onu bilir. Ve **المحكم**’de: çünkü onun **مذمر**’ine dokunur da ne olduğunu bilir; ve o **التذمير**’dir. el-Kumeyt dedi ki:

وقال **المذمر** للناتـجـين
متى **ذمرت** قبلي الأرجل

Diyor ki: **التذمير** ancak boyunlarda olur, ayaklarda değil. Ve bu, bir misaldir; çünkü **التذمير** ancak başta olur; ve bu, ceninin iki çenesine dokunmasıdır; eğer ikisi kalın ise erkek olur; eğer ikisi ince ise dişi deve olur. Artık eğer ayağı **ذمرت** edersen iş tersine dönmüştür. Ve Zû’r-Rumme dedi ki:

حراجيج قود **ذمرت** في نتاجها
بناحية الشحر الغرير وشدقم

Yani: o, bunların develerindendir; artık onlar onu **يذمرونها** ederler. Ve **ذمار** ( **كسحاب** ): i‘râb alır; yahut **قطام** gibi bina edilir; çünkü lâm’ı **راء**’dır; yahut gayr-i munsarifin i‘râbıyla i‘râb alır. Şeyhimiz, bazı faziletlilerden naklen dedi ki: **ذمار**’da en meşhur olan, **ذال**’ının fethasıdır; böylece **كوبار** gibi bina edilir; yahut sarf ile ve sarfı terk ile i‘râb alır. Bazıları onun kesresini nakletti; böylece iki vecihle i‘râb alır. Dedim ki: Bazıları **ذال**’ın ihmâlini de nakletti. Yemen’de; San‘â’dan iki merhale uzaklıkta; Zübeyd’den ona yönelenin yolu üzerindedir; ve o şimdi, mamur büyük bir şehirdir; köşkler ve gösterişli binalar ve ilim medreseleri sahibidir; ve ondan fakihler ve muhaddisler çıkmıştır. Yemen’in **أقيال**’inden bir **قيل** ile isimlendirildi; denilir ki o, Semerkand’ı bina eden **شمر بن الأملوك**’tur; ve denildi ki başka. Ve denildi ki: **ذمار** San‘â’nın adıdır. Bunu İbn Esved söyledi; dedi ki: ve San‘â Habeşçe bir kelimedir; manası: sağlam, muhkemdir. Buna, **اللسان** ve başkasında olan şahitlik eder: rüzgâr, Hûd عليه السلام’ın minberini açığa çıkardı; o altındandı, inci ve yakutla süslüydü; ve sağında kırmızı akikten, **بالمسند** ile yazılmıştı. Ve **عبارة اللسان**: Kureyş onu câhiliyede yıktı; temelinde **بالمسند** ile yazılmış bir taş bulundu: “Kim **ذمار**’a malik olursa, **لحمير الأخيار**’a; kim **ذمار**’a malik olursa, **للحبشة الأشرار**’a; kim **ذمار**’a malik olursa, **لفارس الأحرار**’a; kim **ذمار**’a malik olursa, **لقريش التجار**’a.” Ve **ذموران** ve **دالان**; bazı nüshalarda **دلان**: ona yakın iki köydür. Nakledilende denilir: Yemen toprağında onların kadınlarından daha güzel yüzlü yoktur. Dedim ki: iş, zikrettiği gibidir; ve güzellikte onlara, Zübeyd vadisi olan **وادي الحصيب** benzer; Allah Teâlâ onu korusun. Musannifin, bundan önce **حرف الموحدة**’de buna dair bir şeyi geçti. Ve **ذمرمر** ( **كسفرجل** ): Yemen San‘â’sında bir kaledir; Yemen şairlerinden es-Seyyid Salâh b. Ahmed el-Vezîrî onun hakkında şöyle der:

لله أيامـي بـذي مـرمـر
وطيب أوقاتي بربع الغراس
والشمل مجموع بمن أرتضى
والسر فيه السر والناس ناس
والجنس منظوم إلى جنسـه
وأفضل النظم نظام الجناس

Ve **الذمير** ( **كأمير** ): huyu güzel adamdır. Ve **التذمير**: işin takdir edilmesi ve sakındırılmasıdır. Ve **التذامر**: savaş üzerine karşılıklı sevk etmedir. Ve kavim **يتذامرون**: yani birbirlerini savaşta ciddiyete sevk ederler. Ondan şu sözü:

يتذامرون كررت غير مذمم

Ve bazen **التلاوم** manasıyla gelir. Ondan, korku namazı hadisi: “Derken müşrikler **تذامر** ettiler ve dediler: Keşke namazda iken üzerlerine hücum etseydik.” yani fırsatı terk etmeleri üzerine birbirlerini kınadılar. Ve **الذمرة** ( **كزنخة** ): sestir. Ve **الذيمري** (mîm’in dammesiyle): tabiatı sert, yapışkan adamdır; ( **ككتف** ) yapışır; işlere yapışır ve onları üstlenir. Ve mecazdan: işe, şiddetlendiği zaman denilir: “**بلغ المذمر**” ( **كمعظم** ); onların “**بلغ المخنق**” demeleri gibi.

Ve ona dair istidrâk edilenlerdendir: Ebû Amr’dan: **الذمار** (kesre ile): harem, ehil, ve havzadır; ve haşem ve neseblerdir; ve fetha da edilir. Fetih hadîsinde: “Ne güzel **يوم الذمار**” yani savaş ister; ve denildi ki: helâk. Ve denildi ki: öfke. **التوشيح**’te böyledir. Ve **ذمار**: **كنزال** gibi fiil ismidir; “**ذمرت الرجل**”den; onu savaşa teşvik ettiğin zaman. Şeyhimiz, **الروض**’da es-Süheylî’den naklen onu istidrâk etti. Ve **ذومر**: isimdir; İbn Düreyd’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَمَرَ
1 ذَمَرَ ذ , (S,) inf. n. ذَمْرٌ, (K,) He (a lion) roared. (S, K.) -A2- ذَمَرَهُ, aor. ذَمُرَ , (S, M, A,) inf. n. ذَمْرٌ, (T, S, M, K,) He excited, incited, urged, or instigated, him, (T, S, M, A, K, *) with chiding, or reproof, (T, M, A, K, *) and encouraged him, (L,) عَلَى الأَمْرِ to do the thing; (A;) as also ↓ ذمّرهُ: (L, TA:) and he threatened him; (L, K; *) and was angry with him. (L.) -A3- ذَمَرَهُ, aor. ذَمُرَ ; and ↓ ذمّرهُ, [inf. n. تَذْمِيرٌ;] He felt his مُذَمَّر [q. v.]. (M.) You say also, ذَمَرَ الرَّاعِى السَّلِيلَ The pastor felt the place where the head of the young camel just born was set upon the neck, to know if it were a male or a female: (A:) [or its inf. n., ذَمْرٌ, signifies the same as] ↓ تَذْمِيرٌ a man's inserting the hand into the vulva of a she-camel, to discover if her fœtus be a male or a female. (S.) [See مُذَمِّرٌ.]

2 ذَمَّرَ see 1, in three places. ― -b2- تَذْمِيرٌ also signifies The determining the quantity, measure, size, or bulk, of a thing; or computing by conjecture the quantity or measure thereof. (K, * TA.)

تذمّر
5 تذمّر ذ , an irreg. quasi-pass. of ذَمَرَهُ, (M,) [or rather a reg. quasi-pass. of ذَمَّرَهُ, which is mentioned in the L, and meaning He excited, incited, urged, or instigated, himself,] as though he blamed himself for a thing that had escaped him: (S:) or he blamed himself (M, K) for a thing that had escaped him: (K:) or he blamed himself for negligence, in order to inspirit himself, that he might not be negligent a second time: (A:) or he blamed himself for the escape, or loss, of [what he was bound to preserve and defend, or] what is termed ذِمَارٌ. (TA.) ― -b2- He became angry. (M, K.) ― -b3- He disliked a thing, and was angry in consequence thereof. (Har p. 517.) ― -b4- تذمّر عَلَيْهِ He became changed, or altered, to him, and threatened him with evil. (S, K.) ― -b5- But in the trad. in which it is said of Moses, كَانَ يَتَذَمَّرُ عَلَى رَبِّهِ, this expression means that He emboldened himself to his Lord, and raised his voice in his expression of disapproval. (TA.)

تذامروا
6 تذامروا ذ They excited, incited, urged, or instigated, one another, (S, K,) in war, (S,) or to fight. (K.) ― -b2- Also, sometimes, They blamed one another for neglecting an opportunity. (TA.)

ذِمْرٌ
ذِمْرٌ ذ and ↓ ذَمِرٌ and ↓ ذِمِرٌّ and ↓ ذَمِيرٌ A courageous man: (S, * M, K: *) or who combines sagacity, or sagacity and cunning and craftiness, with courage, (M,) or with strength; (T;) and ↓ ذُمَائِرٌ has also this last signification: (TA:) or the four preceding words signify, (M,) or signify also, (K,) clever, intelligent, and a good assistant: (M, K:) pl. of the first (S, M) and second and fourth, (M,) أَذْمَارٌ; (S, M;) and pl. of the third, ذِمِرُّونَ. (M.) ― -b2- الذِّمْرُ and ↓ الذُّمَائِرُ are also names of Calamities, or misfortunes. (K.)

ذَمِرٌ
ذَمِرٌ ذ : see the next preceding paragraph.

ذِمِرٌّ
ذِمِرٌّ ذ : see the next preceding paragraph.

ذَمَارِ
ذَمَارِ ذ a verbal noun, like نَزَالِ; [signifying Excite thou, or incite, urge, or instigate, thy companions to the fight: or, perhaps, be thou excited, &c.:] from ذَمَرَهُ فِى الحَرْبِ. (R.)

ذَمَارٌ
ذَمَارٌ ذ : see the next paragraph.

ذِمَارٌ
ذِمَارٌ ذ Whatever one is obliged, or bound, to preserve and guard and defend or protect, (T, M, K, *) and for the loss or neglect of which one must be blamed: (T:) things that are sacred, or inviolable; a man's family, and property (حَوْزَة), and servants or dependents, and relations: (AA, T:) as also ↓ ذَمَارٌ: (TA:) things for which, if he did not defend or protect them, a man would be blamed, and severely reproved: (A:) or what is behind a man, [as a burden upon him,] of those things which it is his duty to defend or protect; for they say حَامِىالذِّمَارِ, [see below,] like as they say حَامِى الحَقِيقَةِ; and those things are termed ذمار because anger (تَذَمُّرٌ) on their account is incumbent on him to whom they pertain; and they are termed حقيقة because it is the duty of him to whom they pertain to defend them. (S.) حَامِىالذِّمَارِ signifies The defender, or protector, of those things for which a man is to be blamed, and severely reproved, if he do not defend or protect them: (A:) [or of those things which he is bound to preserve and guard and defend, &c.: see above:] or one who, when he is incited, or instigated, and angry, defends, or protects. (S.) One says also, فُلَانٌ أَمْنَعُ ذِمَارًا مِنْ فُلَانٍ [app., Such a one is a greater defender of those things which it is his duty to defend than such a one]. (S.) ― -b2- يَوْمُ الذِّمَارِ The day of war: or of perdition: or of anger. (Et-Towsheeh.)

ذَمِيرٌ
ذَمِيرٌ ذ : see ذِمْرٌ. ― -b2- Also A man goodly, or beautiful, (K, TA,) in make. (TA.)

ذَمَارَةٌ
ذَمَارَةٌ ذ Courage: (M, K:) or sagacity, or sagacity and cunning and craftiness, combined with courage [or with strength: see ذِمْرٌ]: or cleverness, intelligence, and the quality of rendering good assistance. (M.)

ذُمَائِرُ
ذُمَائِرُ ذ : see ذِمْرٌ, in two places.

ذَيْمُرِىٌّ
ذَيْمُرِىٌّ ذ , (K, TA,) with damm to the م, (TA,) [in the CK ذَيْمَرِىّ,] A man sharp in temper, who adheres to things and minds them pertinaciously. (K, * TA.) [And so دَيْمُرِىٌّ.]

مُذَمَّرٌ
مُذَمَّرٌ ذ The back of the neck: (M, K:) or two bones in the base of the back of the neck: or the part called ذِفْرَى [behind the ear]: or the كَاهِل [or upper part of the back, next the neck]: (M:) or this last-mentioned part with the neck and what surrounds it as far as the ذِفْرَى; which is what the مُذَمِّر [q. v.] feels: (As, S:) or the place where the head of a camel is set upon the neck. (A.) ― -b2- بَلَغَ الأَمْرُ المُذمَّرُ (tropical:) The affair, or case, or event, reached a distressing pitch; (A, * K;) like بَلَغَ المُخَنَّقَ. (A.)

مُذَمِّرٌ
مُذَمِّرٌ ذ A man who inserts his hand into the vulva of a she-camel, to discover if her fœtus be a male or a female: (S, M, K:) because he feels its مُذَمَّر, and thus knows it: he feels its jaw-bones: if they be thick, it is a male; and if thin, a female. (M.) El-Kumeyt says,
وَقَالَ المُذَمِّرُ لِلنَّاتِجِينَ
مَتَى ذُمِّرَتْ قَبْلِىَ الأَرْجُلُ
[And he whose business it was to feel the fœtus, for the purpose of discovering if it were male or female, said to those assisting the she-camels in bringing forth, When, before my time, were the legs felt to discover the sex of the fœtus?]: (S, M:) for it is the head that is felt, as above explained. (M.) The مُذَمِّر is, to camels, as the midwife to human beings. (A.)

##### Türkçe

ذَمَرَ
1 **ذَمَرَ** ذ , (S,) mastar ismi **ذَمْرٌ**, (K,) O (bir aslan) kükredi. (S, K.) -A2- **ذَمَرَهُ**, muzâri‘ı **ذَمُرَ** , (S, M, A,) mastar ismi **ذَمْرٌ**, (T, S, M, K,) O, onu, (T, S, M, A, K, *) azarlama yahut kınama ile, (T, M, A, K, *) coşturdu, kışkırttı, sevk etti veya tahrik etti, (L,) **عَلَى الأَمْرِ** o işi yapmaya; (A;) bunun gibi ↓ **ذمّرهُ**: (L, TA:) ve onu tehdit etti; (L, K; *) ve ona öfkelendi. (L.) -A3- **ذَمَرَهُ**, muzâri‘ı **ذَمُرَ** ; ve ↓ **ذمّرهُ**, [mastar ismi **تَذْمِيرٌ**;] O, onun **مُذَمَّر**’ını [bkz.] yokladı. (M.) Sen ayrıca şöyle dersin, **ذَمَرَ الرَّاعِى السَّلِيلَ** Çoban, yeni doğmuş deve yavrusunun başının boyun üzerine konulduğu yeri yokladı; erkek mi dişi mi olduğunu bilmek için: (A:) [yahut onun mastar ismi, **ذَمْرٌ**, şununla aynı manaya gelir] ↓ **تَذْمِيرٌ** bir adamın, dişi devenin vulvasına elini sokması; ceninin erkek mi dişi mi olduğunu ortaya çıkarmak için. (S.) [Bkz. **مُذَمِّرٌ**.]

2 **ذَمَّرَ**: 1’e bak, üç yerde. ― -b2- **تَذْمِيرٌ** ayrıca, Bir şeyin miktarını, ölçüsünü, büyüklüğünü yahut hacmini belirlemek; yahut onun miktarını veya ölçüsünü zan ile hesaplamak manasına gelir. (K, * TA.)

تذمّر
5 **تذمّر** ذ , **ذَمَرَهُ**’nun (M,) düzensiz bir quasi-pass.’ıdır; [yahut daha ziyade, L’de zikredilen ve “O, kendisini coşturdu, kışkırttı, sevk etti veya tahrik etti” manasına gelen **ذَمَّرَهُ**’nun düzenli bir quasi-pass.’ıdır;] sanki kendisinden kaçıp giden bir şey için kendisini kınamış gibi: (S:) yahut kendisinden kaçıp giden bir şey için kendisini kınadı (M, K): (K:) yahut ikinci defa ihmalkâr olmasın diye kendisini canlandırmak üzere, ihmalden dolayı kendisini kınadı: (A:) yahut [koruyup savunmakla yükümlü olduğu şeylerden] yahut **ذِمَارٌ** diye adlandırılan şeyden, kaçma yahut kayıp sebebiyle kendisini kınadı. (TA.) ― -b2- O öfkelendi. (M, K.) ― -b3- O, bir şeyi hoş görmedi ve bunun sonucunda öfkelendi. (Har p. 517.) ― -b4- **تذمّر عَلَيْهِ** O, ona karşı değişti yahut başkalaştı ve onu kötülükle tehdit etti. (S, K.) ― -b5- Fakat Mûsâ hakkında “**كَانَ يَتَذَمَّرُ عَلَى رَبِّهِ**” denilen hadiste, bu ifade, O’nun Rabbine karşı cesaretlenmesi ve hoşnutsuzluğunu ifade edişinde sesini yükseltmesi manasına gelir. (TA.)

تذامروا
6 **تذامروا** ذ Onlar, savaşta, (S,) yahut savaşmak için, (K,) birbirlerini coşturdular, kışkırttılar, sevk ettiler veya tahrik ettiler. (S, K,) ― -b2- Ayrıca, bazen, bir fırsatı ihmal etmekten dolayı birbirlerini kınadılar. (TA.)

ذِمْرٌ
**ذِمْرٌ** ذ ve ↓ **ذَمِرٌ** ve ↓ **ذِمِرٌّ** ve ↓ **ذَمِيرٌ** Cesur bir adam: (S, * M, K: *) yahut basiret, yahut basiret ile kurnazlık ve hilekârlığı, cesaretle, (M,) yahut kuvvetle; (T;) birleştiren; ve ↓ **ذُمَائِرٌ** de bu son manaya sahiptir: (TA:) yahut önceki dört kelime, (M,) yahut ayrıca (K,) zeki, anlayışlı ve iyi bir yardımcı manasına gelir: (M, K:) birincinin (S, M) ve ikincinin ve dördüncünün, (M,) çoğulu **أَذْمَارٌ**; (S, M;) ve üçüncünün çoğulu **ذِمِرُّونَ**. (M.) ― -b2- **الذِّمْرُ** ve ↓ **الذُّمَائِرُ** ayrıca, Belâların yahut musibetlerin adlarıdır. (K.)

ذَمِرٌ
**ذَمِرٌ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

ذِمِرٌّ
**ذِمِرٌّ** ذ : bir önceki paragrafı gör.

ذَمَارِ
**ذَمَارِ** ذ **نَزَالِ** gibi bir fiilî isimdir; [manası: Arkadaşlarını savaşa coştur, yahut kışkırt, sevk et veya tahrik et: yahut belki, sen coşturul, vb.:] **ذَمَرَهُ فِى الحَرْبِ**’den. (R.)

ذَمَارٌ
**ذَمَارٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak.

ذِمَارٌ
**ذِمَارٌ** ذ Kişinin muhafaza etmeye, gözetmeye ve savunmaya yahut korumaya mecbur yahut yükümlü olduğu, (T, M, K, *) ve kaybı yahut ihmali sebebiyle kınanması gereken şey: (T:) kutsal yahut dokunulmaz şeyler; bir adamın ailesi, ve malı (**حَوْزَة**), ve hizmetçileri yahut bağımlıları, ve akrabaları: (AA, T:) bunun gibi ↓ **ذَمَارٌ**: (TA:) eğer savunmaz yahut korumazsa, bir adamın kınanacağı ve şiddetle ayıplanacağı şeyler: (A:) yahut bir adamın arkasında olan, [üzerindeki bir yük gibi,] savunması yahut koruması vazife olan şeylerden; çünkü onlar **حَامِىالذِّمَارِ** derler, [aşağıya bak,] tıpkı **حَامِى الحَقِيقَةِ** dedikleri gibi; ve o şeyler **ذمار** diye adlandırılır; çünkü onlara dair öfke (**تَذَمُّرٌ**) kendisine ait olana vaciptir; ve onlar **حقيقة** diye adlandırılır; çünkü kendisine ait olana onları savunmak vazifedir. (S.) **حَامِىالذِّمَارِ** şu manaya gelir: Bir adamın savunmaz yahut korumazsa kınanacağı ve şiddetle ayıplanacağı şeylerin savunucusu yahut koruyucusu: (A:) [yahut muhafaza etmeye, gözetmeye ve savunmaya, vb., yükümlü olduğu şeylerin: yukarıya bak:] yahut, coşturulduğunda yahut tahrik edildiğinde ve öfkelendiğinde savunan yahut koruyan kimse. (S.) Şöyle de denir, **فُلَانٌ أَمْنَعُ ذِمَارًا مِنْ فُلَانٍ** [zannolunduğu üzere: Falanca, savunması vazife olan şeyleri savunmada falancadan daha güçlüdür]. (S.) ― -b2- **يَوْمُ الذِّمَارِ** Savaş günü: yahut helâk günü: yahut öfke günü. (Et-Towsheeh.)

ذَمِيرٌ
**ذَمِيرٌ** ذ : **ذِمْرٌ**’e bak. ― -b2- Ayrıca, yapılışta iyi görünümlü yahut güzel bir adam. (K, TA,) (TA.)

ذَمَارَةٌ
**ذَمَارَةٌ** ذ Cesaret: (M, K:) yahut basiret, yahut basiret ile kurnazlık ve hilekârlık, cesaretle [yahut kuvvetle: **ذِمْرٌ**’e bak] birleşmiş; yahut zekilik, anlayışlılık ve iyi yardım etme niteliği. (M.)

ذُمَائِرُ
**ذُمَائِرُ** ذ : iki yerde, **ذِمْرٌ**’e bak.

ذَيْمُرِىٌّ
**ذَيْمُرِىٌّ** ذ , (K, TA,) **م** üzerine damme ile, (TA,) [CK’de **ذَيْمَرِىّ**,] Huysuz, keskin tabiatlı; şeylere yapışan ve onları inatla gözeten bir adam. (K, * TA.) [Ve böylesi **دَيْمُرِىٌّ**.]

مُذَمَّرٌ
**مُذَمَّرٌ** ذ Boynun arkası: (M, K:) yahut boynun arkasının dibinde iki kemik: yahut **ذِفْرَى** denilen kısım [kulağın arkası]: yahut **كَاهِل** [yahut sırtın üst kısmı, boyna bitişik olan]: (M:) yahut bu son zikredilen kısım, boyunla ve onu kuşatanla birlikte **ذِفْرَى**’ya kadar; ki bu, **مُذَمِّر**’in [bkz.] yokladığı şeydir: (As, S:) yahut devenin başının boyun üzerine konulduğu yer. (A.) ― -b2- **بَلَغَ الأَمْرُ المُذمَّرُ** (mecaz:) İş yahut hâl yahut olay, sıkıntı verici bir dereceye ulaştı; (A, * K;) **بَلَغَ المُخَنَّقَ** gibi. (A.)

مُذَمِّرٌ
**مُذَمِّرٌ** ذ Dişi devenin vulvasına elini sokan bir adam; ceninin erkek mi dişi mi olduğunu ortaya çıkarmak için: (S, M, K:) çünkü onun **مُذَمَّر**’ını yoklar ve böylece onu bilir: çene kemiklerini yoklar: eğer kalın iseler, erkektir; ve eğer ince iseler, dişidir. (M.) El-Kumeyt şöyle der,
وَقَالَ المُذَمِّرُ لِلنَّاتِجِينَ
مَتَى ذُمِّرَتْ قَبْلِىَ الأَرْجُلُ
[Ve cenini yoklama işi olan kimse, erkek mi dişi mi olduğunu ortaya çıkarmak maksadıyla, doğurtmada dişi develere yardım edenlere dedi ki: Benden önce ne zaman bacaklar yoklandı da ceninin cinsiyeti ortaya çıkarıldı?]: (S, M:) çünkü yukarıda açıklandığı üzere yoklanan baştır. (M.) **مُذَمِّر**, develer için, insanlara ebe gibidir. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَمَرَ
ذَمَرَ U ( n. ac. ذَمْر 1 ),
a.  Excited, urged on;   threatened.

b.  Roared ( lion ).

تَذَمَّرَ
تَذَمَّرَ V ,
a.  Reproached, blamed himself; bemoaned himself.

b.  [ 'Ala ], Threatened.

تَذَاْمَرَ
تَذَاْمَرَ VI ,
a.  Incited, urged one another on.

ذِمْر
ذِمْر 2 , ( pl. أَذْمَاْر 38 ),
a.  Brave, courageous.

ذَمِر
ذَمِر 5 ,
a.  see 2 .

ذِمَاْر
ذِمَاْر 23 ,
a.  Honour, principle.

ذَمِيْر
ذَمِيْر 25 ,
a.  see 2 .

##### Türkçe

ذَمَرَ
**ذَمَرَ** I (n. ac. **ذَمْر** 1),
a. Kışkırtıldı, sürüldü; tehdit etti.

b. Kükredi (aslan).

تَذَمَّرَ
**تَذَمَّرَ** V,
a. Kendini azarladı, kendini kınadı; kendine acındı.

b. [ **'Ala** ], tehdit etti.

تَذَاْمَرَ
**تَذَاْمَرَ** VI,
a. Birbirlerini kışkırttılar, birbirlerini sürdüler.

ذِمْر
**ذِمْر** 2, (pl. **أَذْمَاْر** 38),
a. Yiğit, cesur.

ذَمِر
**ذَمِر** 5,
a. 2’ye bak.

ذِمَاْر
**ذِمَاْر** 23,
a. Şeref, ilke.

ذَمِيْر
**ذَمِيْر** 25,
a. 2’ye bak.
