# ذمر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%85%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذمر

الذَّمْرُ: اللَّوْمُ والحَضُّ معاً. وفي حديث عليّ، عليه السلام: أَلا وإِن الشيطان قد ذَمَّرَ حِزْبَه أَي حضهم وشجعهم؛ ذَمَرَه يَذْمُرُه ذَمْراً: لامَهُ وحَضَّهُ وحَثَّهُ. وتَذَمَّرَ هو: لام نفسه، جاء مطاوعه على غير الفعل. وفي حديث صلاة الخوف: فَتَذَامَرَ المشركون وقالوا هَلاَّ كنا حملنا عليهم وهم في الصلاة؛ أَي تَلاوَمُوا على ترك الفُرْصَةِ، وقد تكون بمعنى تَحاضُّوا على القتال. والذَّمْرُ: الحَثُّ مع لَوْمٍ واسْتِبْطاءٍ. وسمعتُ له تَذَمُّراً أَي تغضباً. وفي حديث موسى، عليه السلام: أَنه كان يَتَذَمَّرُ على ربه أَي يَجْتَرِئُ عليه ويرفع صوته في عتابه؛ ومنه حديث طلحة لما أَسلم: إِذا أُمّه تُذْمِّرُه وتَسُبُّهُ أَي تُشَجِّعُه على ترك الإِسلام وتسبه على إِسلامه. وذَمَرَ يَذْمُرُ إِذا غَضِبَ؛ ومنه الحديث: وأُم أَيمن تَذْمُرُ وتَصْخَبُ؛ ويروى: تُذَمِّرُ، بالتشديد؛ ومنه الحديث: فجاء عمر ذَامِراً أَي مُتَهَدِّداً. والذِّمارُ: ذِمارُ الرجلُ وهو كل ما يلزمك حفظه وحياطته وحمايته والدفع عنه وإِن ضَيَّعه لزمه اللَّوْمُ. أَبو عمرو: الذِّمارُ الحَرَمُ والأَهل، والذِّمارُ: الحَوْزة، والذِّمار: الحَشَمُ، والذِّمار: الأَنساب. وموضعُ التَّذَمُّرِ: موضعُ الحفيظة إِذا اسْتُبِيحَ. وفلان حامي الذِّمار إِذا ذُمِّرَ غَضِبَ وحَمى؛ وفلانٌ أَمْنَعُ ذِماراً من فلان. ويقال: الذِّمارُ ما وراء الرجل مما يَحِقُّ عليه أَن يَحْمِيَهُ لأَنهم قالوا حامي الذِّمار كما قالوا حامي الحقيقة؛ وسمي ذماراً لأَنه يجب على أَهله التَّذَمُّرُ له، وسميت حقيقة لأَنه يَحِقُّ على أَهلها الدفع عنها. وفي حديث علي: أَلا إِن عثمان فَضَحَ الذِّمارَ فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: مَهْ الذِّمارُ ما لزمك حِفْظُه مما وراءك ويتعلق بك. وفي حديث أَبي سفيان: قال يوم الفتح: حَبَّذَا يَوْمُ الذِّمار؛ يريد الحَرْبَ لأَن الإِنسان يقاتل على ما يلزمه حفظه.
وتَذَامَرَ القومُ في الحرب: تَحاضُّوا. والقومُ يَتَذامَرُونَ أَي يَحُضُّ بعضهم بعضاً على الجِدَّ في القتال؛ ومنه قوله:
يَتَذامَرُونَ كَرَرْتُ غيرَ مُذَمَّمِ
والقائد يَذْمُرُ أَصحابَه إِذا لامهم وأَسمعهم ما كرهوا ليكون أَجَدَّ لهم في القتال؛ والتَّذَمُّرُ من ذلك اشتقاقه، وهو أَن يفعل الرجل فعلاً لا يبالغ في نكاية العدوّ فهو يَتَذَمَّرُ أَي يلوم نفسه ويعاتبها كي يَجِدَّ في الأَمر. الجوهري: وأَقبل فلان يَتَذَمَّرُ كأَنه يلوم نفسه على فائت. ويقال: ظَلَّ يَتَذَمَّرُ على فلان إِذا تنكر له وأَوعده. وفي الحديث: فخرج يتذمر؛ أَي يعاتب نفسه ويلومها على فوات الذِّمار. والذَّمِرُ: الشجاع. ورجل ذَمِرٌ وذِمْرٌ وذِمِرٌّ وذَمِيرٌ: شجاع من قوم أَذْمارٍ، وقيل: شجاع مُنْكَرٌ، وقيل: مُنْكَرٌ شديد، وقيل: هو الظريف اللبيب المِعْوانُ، وجمعُ الذَّمِرِ والذِّمْرِ والذَّمِير أَذْمارٌ مثل كَبِدٍ وكِبْد وكَبِيدٍ وأَكبْادٍ، وجمع الذِّمِرِّ مثل فِلِزٍّ ذِمِرُّونَ، والاسم الذَّمارَةُ.
والمُذَمَّرُ: القَفَا، وقيل: هما عظمان في أَصل القفا، وهو الذِّفْرى، وقيل: الكاهل؛ قال ابن مسعود: انتهيتُ يوم بدر إِلى أَبي جهل وهو صريع فوضعت رجلي في مُذَمَّرِه فقال: يا رُوَيْعِيَ الغَنَمِ لقد ارْتَقَيْتَ مُرْتَقًى صَعْباً قال: فاحْتَزَزْتُ رأْسه؛ قال الأَصمعي: المُذَمَّرُ هو الكاهل والعُنُقُ وما حوله إِلى الذِّفْرَى، وهو الذي يُذَمِّرُه المُذَمِّرُ. وذَمَرَهُ يَذْمُرُهُ وذَمَّره: لَمَس مُذَمَّرَهُ. والمُذَمِّرُ: الذي يدخل يده في حياء الناقة لينظر أَذكر جنينها أَم أُنثى، سمي بذلك لأَنه يضع يده في ذلك الموضع فيعرفه؛ وفي المحكم: لأَنه يَلْمِسُ مُذَمَّرَهُ فيعرف ما هو، وهو التَّذْمِيرُ؛ قال الكميت:
وقال المُذَمِّرُ للنَّاتِجِينَ:
مَتَى ذُمِّرَتْ قَبْلِيَ الأَرْجُلُ؟
يقول: إِن التذمير إِنما هو في الأَعناق لا في الأَرجل. وذَمَرَ الأَسدُ أَي زَأَرَ، وهذا مثل لأَن التذمير لا يكون إِلاَّ في الرأْس، وذلك أَنه يلمس لَحْيَيِ الجَنِينِ، فإِن كانا غليظين كان فحلاً، وإِن كانا رقيقين كان ناقة، فإِذا ذُمِّرَت الرِّجْلُ فالأَمر منقلب؛ وقال ذو الرمة: حَرَاجيجُ قُودٌ ذُمِّرَتْ في نتاجِها،
بِناحيَةِ الشّحْرِ الغُرَيْرِ وشَدْقَمِ
يعني أَنها من إِبل هؤلاء فهم يُذَمِّرُونها.
وذِمارٌ، بكسر الذال
(* قوله: «بكسر الذال إلخ» هذا قول أَكثر أَهل
الحديث، وذكره ابن دريد بالفتح. وقوله: وجد في أَساسها إِلخ عبارة ياقوت: وجد في أَساس الكعبة لما هدمتها قريش إِلخ ونسبه لابن دريد أَيضاً). موضع باليمن، ووُجِدَ في أَساسها لما هدمتها قريش في الجاهلية حَجَرٌ مكتوبٌ فيه بالمُسْنَدِ: لمن مُلْكُ ذِمار؟ لِحِمْيَر الأَخْيار. لمن ملك ذمار؟ للحبشة الأَشرار. لمن ملك ذمار؟ لفارس الأَحرار. لمن ملك ذمار؟ لقريش التجار. وقد ورد في الحديث ذكر ذِمار، بكسر الذال وبعضهم يفتحها، اسم قرية باليمن على مرحلتين من صنعاء، وقيل: هو اسم صنعاء. وذَوْمَرُ: اسم.

### Türkçe

**الذَّمْرُ**: kınama ve teşvik ikisi birden. Ali’nin, عليه السلام, hadisinde:
Dikkat edin, şeytan partisinin **ذَمَّرَ**’ini yapmıştır; yani onları teşvik etti ve cesaretlendirdi; **ذَمَرَه يَذْمُرُه ذَمْراً**: onu kınadı, teşvik etti ve tahrik etti. **تَذَمَّرَ** o: kendi nefsini kınadı; fiilin dışında bir mutâvi‘ olarak geldi. Korku namazı hadisinde: müşrikler **فَتَذَامَرَ** ettiler ve dediler ki: “Keşke biz onların üzerine hücum etseydik de onlar namazda iken”; yani fırsatı terk etme üzerine birbirlerini kınadılar; ve savaş üzerine karşılıklı teşvik ettiler manasında da olabilir. **الذَّمْرُ**: kınama ve yavaş bulma ile birlikte tahriktir. Ondan bir **تَذَمُّر** işittim; yani öfkelenme. Musa’nın, عليه السلام, hadisinde: onun Rabbine karşı **يَتَذَمَّرُ** olduğu; yani ona karşı cüret eder ve azarlamasında sesini yükseltirdi; ve ondan, Talha’nın Müslüman olduğunda hadisi: annesi onu **تُذْمِّرُه** ve ona söverdi; yani onu İslâmı terk etmeye teşvik eder ve onun İslâmı üzerine ona söverdi. Ve **ذَمَرَ يَذْمُرُ**: öfkelendiği zaman; ve ondan hadis: Ümmü Eymen **تَذْمُرُ** eder ve bağırıp çağırır; ve rivayet olunur: **تُذَمِّرُ** (şeddeli); ve ondan hadis: Ömer **ذَامِراً** geldi; yani tehditkâr olarak.
**الذِّمارُ**: erkeğin **ذِمارُ**’ı; o, senin koruman, gözetmen, himaye etmen ve ondan savman gereken her şeydir; eğer onu zayi ederse kınama ona gerekli olur. Ebû Amr: **الذِّمارُ** harem ve ehildir; ve **الذِّمارُ**: havza (sahip olunan bölge); ve **الذِّمار**: haşem (hizmetkârlar/maiyet); ve **الذِّمار**: nesebler. **موضعُ التَّذَمُّرِ**: dokunulmazlığı çiğnendiğinde hamiyet yeridir. Falan **حامي الذِّمار**’dır; **ذُمِّرَ** edildiğinde öfkelenir ve korur; ve falan, falandan daha **أَمْنَعُ ذِماراً**’dır. Ve denir: **الذِّمارُ** erkeğin arkasında olan, onu koruması kendisine hak olan şeydir; çünkü onlar **حامي الذِّمار** dediler, **حامي الحقيقة** dedikleri gibi; ve ona **ذمار** adı verildi, çünkü ehline onun için **التَّذَمُّرُ** vacip olur; ve **حقيقة** adı verildi, çünkü ehline ondan savma hak olur. Ali’nin hadisinde: “Dikkat edin, Osman **الذِّمارَ**’ı açığa vurdu”; bunun üzerine Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi ki: “Yeter; **الذِّمارُ** senin arkanda olup senin koruman sana lâzım olan ve sana bağlı bulunan şeydir.” Ebû Süfyan’ın hadisinde: fetih günü dedi ki: “Ne güzel **يَوْمُ الذِّمار**”; savaş istemektedir; çünkü insan, koruması kendisine lâzım olan şey için savaşır.
**تَذَامَرَ** kavim savaşta: karşılıklı teşvik ettiler. Kavim **يَتَذامَرُونَ**; yani birbirlerini savaşta ciddiyete teşvik ederler; ve ondan şu sözü:
يَتَذامَرُونَ كَرَرْتُ غيرَ مُذَمَّمِ
Ve komutan, arkadaşlarını **يَذْمُرُ** eder; onları kınadığı ve hoşlanmadıkları şeyi onlara işittirdiği zaman; bu, savaşta onlar için daha ciddi olsun diyedir; ve bundan **التَّذَمُّرُ** onun iştikakı (türeyişi)dir: o, kişinin bir fiil yapmasıdır ki düşmana zarar vermede mübalağa etmez; o hâlde **يَتَذَمَّرُ** eder; yani kendini kınar ve azarlar ki işte ciddileşsin. Cevherî: Falan **يَتَذَمَّرُ** ederek geldi; sanki kaçırdığı bir şey üzerine kendini kınıyor gibi. Ve denir: falana karşı **يَتَذَمَّرُ** olarak kaldı; ona karşı yabancılaştığı ve onu tehdit ettiği zaman. Hadiste: “Derken **يتذمر** olarak çıktı”; yani **الذِّمار**’ın kaçmasına karşı kendini azarlar ve kınar. **الذَّمِرُ**: yiğit. Ve **ذَمِرٌ** ve **ذِمْرٌ** ve **ذِمِرٌّ** ve **ذَمِيرٌ** adam: **أَذْمارٍ** kavminden yiğit; ve denildi: inkâr edilen (tanınmaz) yiğit; ve denildi: şiddetli inkâr edilen; ve denildi: zarif, zeki, yardımcı olan kimsedir. **الذَّمِرِ**’in, **الذِّمْرِ**’ün ve **الذَّمِير**’in çoğulu **أَذْمارٌ**’dır; **كَبِدٍ** ve **كِبْد** ve **كَبِيدٍ** ve **أَكبْادٍ** gibi. **الذِّمِرِّ**’in çoğulu ise **فِلِزٍّ** misali **ذِمِرُّونَ**’dur. İsim: **الذَّمارَةُ**.
**المُذَمَّرُ**: ense; ve denildi: ensenin aslında iki kemiktir; o da **الذِّفْرى**’dır; ve denildi: **الكاهل**. İbn Mes‘ûd dedi ki: Bedir günü Ebû Cehil’e vardım, o serilmişti; ayağımı onun **مُذَمَّرِه**’ine koydum; o dedi ki: “Ey koyun güdenin küçüğü, gerçekten zor bir yere tırmandın.” Dedi ki: sonra başını kestim. Asma‘î dedi ki: **المُذَمَّرُ** **الكاهل** ve boyun ve onun çevresidir; **الذِّفْرَى**’ya kadar; ve o, **المُذَمِّرُ**’ün onu **يُذَمِّرُه** ettiği yerdir. Ve **ذَمَرَهُ يَذْمُرُهُ** ve **ذَمَّره**: onun **مُذَمَّرَهُ**’ini yokladı.
**المُذَمِّرُ**: devenin hayâsına elini sokup cenininin erkek mi dişi mi olduğuna bakandır; bu ad ona verildi; çünkü elini o yere koyar da onu bilir. Ve **المحكم**’de: çünkü onun **مُذَمَّرَهُ**’ini yoklar da onun ne olduğunu bilir; bu da **التَّذْمِيرُ**’dür; Kümeyt dedi ki:
وقال المُذَمِّرُ للنَّاتِجِينَ:
مَتَى ذُمِّرَتْ قَبْلِيَ الأَرْجُلُ؟
Der ki: **التذمير** ancak boyunlarda olur, ayaklarda değil. Ve **ذَمَرَ الأَسدُ**: yani kükredi; bu, bir misaldir; çünkü **التذمير** ancak başta olur; bu da şundandır: ceninin iki çenesini yoklar; eğer ikisi kalın ise erkek olur, eğer ikisi ince ise dişi deve olur; artık ayak **ذُمِّرَت** edilirse iş tersine dönmüştür. Zû’r-Rumme dedi ki:
حَرَاجيجُ قُودٌ ذُمِّرَتْ في نتاجِها،
بِناحيَةِ الشّحْرِ الغُرَيْرِ وشَدْقَمِ
Yani: o, bunların develerindendir; onlar onu **يُذَمِّرُونها**.
**وذِمارٌ** (ذال’in kesresiyle)
(* “ذال’in kesresiyle ilh.” sözü, hadis ehlinin çoğunun sözüdür; İbn Düreyd onu fetha ile zikretti. Ve “onun temelinde bulundu ilh.” sözü, Yâkût’un ibaresidir: Kureyş onu cahiliyede yıktığında Kâbe’nin temelinde bulundu ilh.; onu İbn Düreyd’e de nisbet etti). Yemen’de bir yerdir; Kureyş onu cahiliyede yıktığında onun temelinde **بالمُسْنَدِ** ile yazılmış bir taş bulundu: “**لمن مُلْكُ ذِمار؟** **لِحِمْيَر الأَخْيار.** **لمن ملك ذمار؟** **للحبشة الأَشرار.** **لمن ملك ذمار؟** **لفارس الأَحرار.** **لمن ملك ذمار؟** **لقريش التجار.**” Hadiste **ذِمار**’ın zikri gelmiştir; ذال’in kesresiyle; bazısı onu fetha eder; Yemen’de San‘â’dan iki merhale uzaklıkta bir köyün adıdır; ve denildi: San‘â’nın adıdır. **ذَوْمَرُ**: bir isimdir.
