# ذمر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%85%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذمر

الذمر ككبد وكبد أي بكسر فسكون، والذمير، مثل أمير، والذمر، مثل فلز: الرجل الشجاع جمع الكل غير الأخير أذمار، وجمع الذمر الذمورن، والاسم الذمارة، بالفتح، و قيل: الذمر هو الشجاع المنكر، وقيل: المنكر الشديد، وقيل: هو الظريف اللبيب المعوان. والذمر، بالكسر: من أسماء الدواهي، كالذمائر، بالضم، وهو الشديد المنكر. والذمر بالفتح: الملامة والحض معا، والتهدد والغضب والتشجيع. وفي حديث علي:  ألا وإن الشيطان قد ذمر حزبه  أي حضهم وشجعهم. ذمره يذمره ذمرا: لامه وحضه وحثه. وفي حديث آخر  وأم أيمن تذمر وتصخب  أي تغضب. وفي حديث آخر:  جاء عمر، ذامرا  ، أي متهددا. والذمر: زأر الأسد، وقد ذمر، إذا زأر. والذمار، بالكسر، ذمار الرجل، وهو كل ما يلزمك حفظه وحياطته وحمايته، وإن ضيعه لزمه اللوم. ويقال: الذمار: ما وراء الرجل مما يحق عليه أن يحميه، لأنهم: قالوا: حامى الذمار، كما قالوا: حامي الحقيقة. وسمي ذمارا لأنه يجب على أهله التذمر له، وسميت حقيقة لأنه يحق على أهلها الدفع عنها. وتذمر هو: لام نفسه على فائت، جاء مطاوعه على غير الفعل، وهو أن يفعل الرجل فعلا لا يبالغ في نكاية العدو، فهو يتذمر أي يلوم نفسه ويعاتبها كي يجد في الأمر، وفي الصحاح: وأقبل فلان يتذمر. كأنه يلوم نفسه على فائت. وفي الحديث:  فخرج يتذمر  أي يعاتب نفسه ويلومها على فوات الذمار. وفي الأساس: وأقبل يتذمر: يلوم نفسه على التفريط ينشطها لئلا تفرط ثانية، وفلان يتذمم ويتذمر.
 تذمر، إذا تغضب، يقال: سمعت له تذمرا. أي تغضبا. وظل فلان يتذمر عليه، إذا تنكر له وأوعده. وأما ما جاء في حديث موسى عليه السلام  أنه كان يتذمر على ربه  . فمعناه يجترئ عليه ويرفع صوته في عتابه. والمذمر، كمعظم: القفا، وقيل: هما عظمان في أصل القفا، وهو الذفرى، وقيل: الكاهل. قال ابن مسعود:  انتهيت يوم بدر إلى أبي جهل وهو صريع، فوضعت رجلي في مذمره. فقال: يا رويعي الغنم، لقد ارتقيت مرتقى صعبا. قال: فاحتززت رأسه  قال الأصمعي المذمر هو الكاهل والعنق وما حوله إلى الذفرى: و هو الذي يذمره المذمر، كمحدث، وذمره يذمره وذمره لمس مذمره. والمذمر: من يدخل يده في حياء الناقة ليظر أذكر جنينها أم لا  سمي بذلك لأنه يضع يده على ذلك الموضع فيعرفه، وفي المحكم: لأنه يلمس مذمره فيعرف ما هو، وهو التذمير. قال الكميت:
  وقال المذمر للناتـجـين                      متى ذمرت قبلي الأرجل يقول:إن التذمير إنما هو في الأعناق لا في الأرجل. وهذا مثل لأن التذمير لا يكون إلا في الرأس، وذلك أنه يلمس لحيي الجنين، فإن كانا غليظين كان فحلا، وإن كانا رقيقين كان ناقة، فإذا ذمرت الرجل فالأمر منقلب، وقال ذو الرمة:
  حراجيج قود ذمرت في نتاجها                      بناحية الشحر الغرير وشدقم

  يعني أنها من إبل هؤلاء، فهم يذمرونها. وذمار، كسحاب، فتعرب، أو قطام، فتبنى، لأن لامها راء، أو تعرب إعراب مالا ينصرف. وقال شيخنا نقلا عن بعض الفضلاء:الأشهر في ذمار فتح ذالها، فتبنى كوبار، أو تعرب بالصرف وتركه، وحكى بعض كسرها، فتعرب بالوجهين، قلت: وحكى بعضهم إهمال الذال أيضا: باليمن، على مرحلتين من صنعاء، على طريق المتوجه من زبيد إليها، وهي الآن مدينة عامر كبيرة ذات قصور وأبنية فاخرة ومدارس علم، وخرج منها فقهاء ومحدثون، سميت بقيل من أقيال اليمن يقال إنه شمر بن الأملوك الذي بنى سمرقند، وقيل غير ذلك. وقيل: إن ذمار اسم صنعاء. قاله ابن أسود، قال: وصنعاء كلمة حبشية معناه وثيق حصين. ويشهد له ما في اللسان وغيره: كشفت الريح عن منبر هود عليه السلام وهو من الذهب مرصع بالدر والياقوت، وعن يمينه من الجزع الأحمر مكتوب بالمسند وعبارة اللسان: هدمتها قريش في الجاهلية فوجد في أساسها حجر مكتوب فيه بالمسند: لمن ملك ذمار، لحمير الأخيار، لمن ملك ذمار، للحبشة الأشرار، لمن ملك ذمار لفارس الأحرار، لمن ملك ذمار، لقريش التجار. وذموران ودالان، وفي بعض النسخ دلان: قريتان بقربها، يقال فيما نقل: ليس بأرض اليمن أحسن وجوها من نسائهما، قلت: والأمر كما ذكر، ويضاهيهما في الجمال وادي الحصيب الذي هو وادي زبيد، حرسه الله تعالى، وقد تقدم للمصنف شيء منذ لك في حرف الموحدة. وذمرمر، كسفرجل: حصن بصنعاء اليمن، وفيه يقول السيد صلاح بن أحمد الوزيري من شعراء اليمن:
  لله أيامـي بـذي مـرمـر                      وطيب أوقاتي بربع الغراس
  والشمل مجموع بمن أرتضى                      والسر فيه السر والناس ناس
  والجنس منظوم إلى جنسـه                      وأفضل النظم نظام الجناس والذمير، كأمير: الرجل الحسن الخلق. والتذمير: تقدير الأمر وتحزيره. والتذامر: التحاض على القتال. والقوم يتذامرون، أي يحض بعضهم بعضا على الجد في القتال، ومنه قوله:
  يتذامرون كررت غير مذمم وقد يجيئ بمعنى التلاوم، ومنه حديث صلاة الخوف  فتذامر المشركون وقالوا: هلا كنا حملنا عليهم وهم في الصلاة  ، أي تلاوموا على ترك الفرصه. والذمرة كزنخة: الصوت. والذيمري، بضم الميم: الرجل الحديد الطبع العلق، ككتف، يتعلق بالأمور ويعانيها. ومن المجاز، يقال للأمر. إذا اشتد: بلغ المذمر، كمعظم، كقولهم بلغ المخنق.
 ومما يستدرك عليه: عن أبي عمرو: الذمار بالكسر: الحرم، والأهل، والحوزة. والحشم والأنساب، ويفتح. وفي حديث الفتح  حبذا يوم الذمار  ، يريد الحرب، وقيل: الهلاك. وقيل: الغضب. كذا في التوشيح. وذمار: اسم فعل كنزال، من ذمرت الرجل، إذا حرضته على الحرب، استدركه شيخنا نقلا عن السهيلي في الروض. وذومر: اسم، عن ابن دريد.

### Türkçe

**الذمر** ( **ككبد** ve **كبد** ) yani kesre ile sonra sükûn iledir; ve **الذمير** ( **مثل أمير** ); ve **الذمر** ( **مثل فلز** ): cesur adamdır; sonuncusu hariç hepsinin cemi **أذمار**’dır; **الذمر**’ün cemi **الذمورن**’dür; ismi **الذمارة**’dır, fetha iledir. Ve denildi ki: **الذمر** inkâr edilen (tanınmayan) cesurdur; ve denildi ki: şiddetli inkâr edilendir; ve denildi ki: zarif, zeki, yardımcıdır. Ve **الذمر** (kesre ile): belâların isimlerindendir; **كالذمائر** (damme ile); ve o, şiddetli inkâr edilendir. Ve **الذمر** fetha ile: kınama ve sevk etme; ve tehdit ve öfke ve cesaretlendirmedir. Ali’nin hadisinde: “Dikkat edin, şeytan hizbini **ذمر** etti” yani onları sevk etti ve cesaretlendirdi. **ذمره يذمره ذمرا**: onu kınadı ve sevk etti ve teşvik etti. Başka bir hadiste: “Ümmü Eymen **تذمر** eder ve bağırıp çağırır” yani öfkelenir. Başka bir hadiste: “Ömer geldi, **ذامرا**” yani tehdit edici olarak. Ve **الذمر**: aslanın kükremesidir; ve **ذمر** etti, kükrediği zaman. Ve **الذمار** (kesre ile): adamın **ذمار**’ı; ve o, senin koruman, gözetmen ve himaye etmen gereken her şeydir; eğer onu zayi ederse kınama ona gerekir. Ve denilir: **الذمار**: adamın arkasında olan, kendisine onu koruması hak olan şeydir; çünkü onlar “**حامى الذمار**” dediler; “**حامي الحقيقة**” dedikleri gibi. Ve ona **ذمار** adı verildi; çünkü ehline onun için **التذمر** etmek vacip olur. Ve **حقيقة** adı verildi; çünkü ehline ondan savunma hak olur. Ve **تذمر** odur: kaçırılmış bir şey üzerine nefsini kınadı; fiilin gayr-i fiil üzere gelen mutâvi‘i olarak geldi; ve o, adamın bir fiil yapmasıdır ki düşmana zarar vermede mübalağa etmez; o hâlde o **يتذمر** eder, yani nefsini kınar ve onu azarlayıp durur ki işte gayret etsin. Ve **الصحاح**’ta: “Falanca **يتذمر** ederek geldi.” Sanki kaçırılmış bir şey üzerine nefsini kınıyor. Hadiste: “Derken **يتذمر** olarak çıktı” yani nefsini azarlıyor ve **الذمار**’ın kaçmasına karşı onu kınıyordu. Ve **الأساس**’ta: “Ve **يتذمر** ederek geldi”: gevşeklik üzerine nefsini kınar; onu, ikinci defa gevşeklik etmemesi için canlandırır. Ve falanca **يتذمم** eder ve **يتذمر** eder.

**تذمر**: öfkelendiği zaman; denilir: “Onun bir **تذمرا**’sını işittim” yani bir öfkelenmeyi. Ve falanca ona karşı **يتذمر** edip durdu; ona karşı tanımazlık gösterdiği ve onu tehdit ettiği zaman. Musa عليه السلام hadîsinde gelen “Rabbine karşı **يتذمر** ederdi” ise; manası: ona karşı cüret eder ve azarlamasında sesini yükseltir. Ve **المذمر** ( **كمعظم** ): ense; ve denildi ki: onlar ensenin aslında iki kemiktir; ve o **الذفرى**’dır; ve denildi ki: **الكاهل**’dir. İbn Mes‘ûd dedi ki: “Bedir günü Ebû Cehil’e vardım, o serilmişti; ayağımı onun **مذمر**’ine koydum. Dedi ki: Ey koyun güdücüğü, gerçekten zor bir yere tırmandın. Dedi: Derken başını kestim.” el-Asma‘î dedi: **المذمر**: **الكاهل** ve boyun ve onun çevresinden **الذفرى**’ya kadar olan yerdir. Ve o, **المذمر**’in ( **كمحدث** ) onu **يذمره** ettiği şeydir; ve **ذمره يذمره** ve **ذمره**: onun **مذمر**’ine dokundu. Ve **المذمر**: devenin hayâsına elini sokup ceninin er mi dişi mi olduğuna bakandır; bu ad ona verildi; çünkü elini o yere koyar da onu bilir. Ve **المحكم**’de: çünkü onun **مذمر**’ine dokunur da ne olduğunu bilir; ve o **التذمير**’dir. el-Kumeyt dedi ki:

وقال **المذمر** للناتـجـين
متى **ذمرت** قبلي الأرجل

Diyor ki: **التذمير** ancak boyunlarda olur, ayaklarda değil. Ve bu, bir misaldir; çünkü **التذمير** ancak başta olur; ve bu, ceninin iki çenesine dokunmasıdır; eğer ikisi kalın ise erkek olur; eğer ikisi ince ise dişi deve olur. Artık eğer ayağı **ذمرت** edersen iş tersine dönmüştür. Ve Zû’r-Rumme dedi ki:

حراجيج قود **ذمرت** في نتاجها
بناحية الشحر الغرير وشدقم

Yani: o, bunların develerindendir; artık onlar onu **يذمرونها** ederler. Ve **ذمار** ( **كسحاب** ): i‘râb alır; yahut **قطام** gibi bina edilir; çünkü lâm’ı **راء**’dır; yahut gayr-i munsarifin i‘râbıyla i‘râb alır. Şeyhimiz, bazı faziletlilerden naklen dedi ki: **ذمار**’da en meşhur olan, **ذال**’ının fethasıdır; böylece **كوبار** gibi bina edilir; yahut sarf ile ve sarfı terk ile i‘râb alır. Bazıları onun kesresini nakletti; böylece iki vecihle i‘râb alır. Dedim ki: Bazıları **ذال**’ın ihmâlini de nakletti. Yemen’de; San‘â’dan iki merhale uzaklıkta; Zübeyd’den ona yönelenin yolu üzerindedir; ve o şimdi, mamur büyük bir şehirdir; köşkler ve gösterişli binalar ve ilim medreseleri sahibidir; ve ondan fakihler ve muhaddisler çıkmıştır. Yemen’in **أقيال**’inden bir **قيل** ile isimlendirildi; denilir ki o, Semerkand’ı bina eden **شمر بن الأملوك**’tur; ve denildi ki başka. Ve denildi ki: **ذمار** San‘â’nın adıdır. Bunu İbn Esved söyledi; dedi ki: ve San‘â Habeşçe bir kelimedir; manası: sağlam, muhkemdir. Buna, **اللسان** ve başkasında olan şahitlik eder: rüzgâr, Hûd عليه السلام’ın minberini açığa çıkardı; o altındandı, inci ve yakutla süslüydü; ve sağında kırmızı akikten, **بالمسند** ile yazılmıştı. Ve **عبارة اللسان**: Kureyş onu câhiliyede yıktı; temelinde **بالمسند** ile yazılmış bir taş bulundu: “Kim **ذمار**’a malik olursa, **لحمير الأخيار**’a; kim **ذمار**’a malik olursa, **للحبشة الأشرار**’a; kim **ذمار**’a malik olursa, **لفارس الأحرار**’a; kim **ذمار**’a malik olursa, **لقريش التجار**’a.” Ve **ذموران** ve **دالان**; bazı nüshalarda **دلان**: ona yakın iki köydür. Nakledilende denilir: Yemen toprağında onların kadınlarından daha güzel yüzlü yoktur. Dedim ki: iş, zikrettiği gibidir; ve güzellikte onlara, Zübeyd vadisi olan **وادي الحصيب** benzer; Allah Teâlâ onu korusun. Musannifin, bundan önce **حرف الموحدة**’de buna dair bir şeyi geçti. Ve **ذمرمر** ( **كسفرجل** ): Yemen San‘â’sında bir kaledir; Yemen şairlerinden es-Seyyid Salâh b. Ahmed el-Vezîrî onun hakkında şöyle der:

لله أيامـي بـذي مـرمـر
وطيب أوقاتي بربع الغراس
والشمل مجموع بمن أرتضى
والسر فيه السر والناس ناس
والجنس منظوم إلى جنسـه
وأفضل النظم نظام الجناس

Ve **الذمير** ( **كأمير** ): huyu güzel adamdır. Ve **التذمير**: işin takdir edilmesi ve sakındırılmasıdır. Ve **التذامر**: savaş üzerine karşılıklı sevk etmedir. Ve kavim **يتذامرون**: yani birbirlerini savaşta ciddiyete sevk ederler. Ondan şu sözü:

يتذامرون كررت غير مذمم

Ve bazen **التلاوم** manasıyla gelir. Ondan, korku namazı hadisi: “Derken müşrikler **تذامر** ettiler ve dediler: Keşke namazda iken üzerlerine hücum etseydik.” yani fırsatı terk etmeleri üzerine birbirlerini kınadılar. Ve **الذمرة** ( **كزنخة** ): sestir. Ve **الذيمري** (mîm’in dammesiyle): tabiatı sert, yapışkan adamdır; ( **ككتف** ) yapışır; işlere yapışır ve onları üstlenir. Ve mecazdan: işe, şiddetlendiği zaman denilir: “**بلغ المذمر**” ( **كمعظم** ); onların “**بلغ المخنق**” demeleri gibi.

Ve ona dair istidrâk edilenlerdendir: Ebû Amr’dan: **الذمار** (kesre ile): harem, ehil, ve havzadır; ve haşem ve neseblerdir; ve fetha da edilir. Fetih hadîsinde: “Ne güzel **يوم الذمار**” yani savaş ister; ve denildi ki: helâk. Ve denildi ki: öfke. **التوشيح**’te böyledir. Ve **ذمار**: **كنزال** gibi fiil ismidir; “**ذمرت الرجل**”den; onu savaşa teşvik ettiğin zaman. Şeyhimiz, **الروض**’da es-Süheylî’den naklen onu istidrâk etti. Ve **ذومر**: isimdir; İbn Düreyd’den.
