# ذمم (ذ-م-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%85%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Semm (Sin) ısırgan otuna benzeyen zehirli bitki demektir

- Harfler: ذ - م - م
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ذِمَّةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/siga/%D8%B0%D9%90%D9%85%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8B.md) | فِعْلَةً | Zimmet | 2 | 2 | [9:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/ayet/9:8.md) |
| [مَذْمُومًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B0%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Suçlanan | 2 | 2 | [17:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/ayet/17:18.md) |
| [مَذْمُومٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B0%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%85%D9%8C.md) | مَفْعُولٌ | Suçlanan | 1 | 1 | [68:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/ayet/68:49.md) |

## Mücavir kökler — 27 mücavir (43 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Rekabe Boyun demektir
2. [خذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Tek başına dolaşan geyik demektir
3. [دحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dhl hayvanı avlamak için kazıyarak yapılmış tuzak demektir
4. [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Alanda
5. [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ona yetişir
6. [أبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
7. [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Nebiz köpük demektir
8. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Onların ağızları ile
9. [صلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ona yaslanırlar
10. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Temel demektir
11. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
12. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Buzağı demektir
13. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
14. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Arka demektir
15. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
16. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
17. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
18. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
19. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
20. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
21. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beraber
22. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
23. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir
24. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
25. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
26. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
27. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذمم |
| Yapı | Üçlü (mükerrer) |
| Özel Durum | Mükerrer (muza‘af) kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md), [عتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8.md), [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md), [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kusur, noksanlık veya ayıp sebebiyle yermek, kınamak; burun üzerinde çıkan kabarcık veya az sulu kuyu gibi yetersizlik göstergesi |
| Çekirdek Özet 2 | İhlal edildiğinde kınanma ve yerilme doğuran dokunulmaz hak, hukuki himaye, ahit ve taahhüt |
| Çekirdek Özet 3 | Kişinin hukuki ve ahlaki sorumluluk alanı; terk edildiğinde mezellet ve kınanma getiren ontolojik veya akdî bağ |
| Kritik Hata Riski | Kökün «zimmet» türevini yalnızca gayrimüslim tebaa statüsüne veya mali borçluluğa indirgeyip, yerilme ve kınanmayı gerektiren ahlaki-hukuki emanet boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذم | Kusur, yetersizlik, akışın kesilmesi veya leke sebebiyle ortaya çıkan eksikliği açığa vurma | م | İkinci م harfinin katlanmasıyla kusurun süreklilik kazanması, kişinin ahlaki veya hukuki olarak bağlandığı ve çiğnediğinde yerilmeyi kaçınılmaz kılan kalıcı bir taahhüt ve kınanma haline dönüşmesi sağlanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı piktogramının ikizi (türetme imge); eşik, geçiş, sızma ve ince ayrım | Bir sınırın veya eşiğin ihlaliyle açığa çıkan ince ahlaki zafiyeti ve içeriye sızan ayıbı temsil eder |
| م | Su; akış, toplanma, dalgalanma ve kuşatma | Kusurun veya yükümlülüğün özneyi bütünüyle çevrelemesini, dışarıdan gelen kınama dalgasını simgeler |
| م | Su; süreklilik, birikme ve nihai derinlik | Kuşatmanın pekişmesini, yükümlülüğün çiğnenmesi durumunda kınanmanın kalıcı ve yapışkan bir nitelemeye dönüşmesini ifade eder |
| ذمم | Eşiğin aşılmasıyla birlikte kişinin kınama ve ayıplama dalgasıyla kuşatılması | Belirlenen ahlaki veya hukuki sınırı çiğneyen kimsenin, ihlal ettiği emanet sebebiyle yerilip değersizleştirilmesi hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sıcaklık ve hararet sebebiyle burun üzerinde çıkan karınca yumurtası büyüklüğündeki küçük kabarcıklar, sivilceler; suyu tükenmeye yüz tutmuş, çekilmiş kuyu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde burundaki kabarcıklar ve savaşın getirdiği fiziki-manevi kınanma tasvir edilmiştir: وتَرَى الذَّميمَ على مَراسِنهم / يومَ الهِياج كمازن الجَثْلِ (Savaş günü onların burunları üzerinde karınca yumurtaları gibi pıhtılaşmış kabarcıkları/terleri görürsün) |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin kınanmaktan sakınarak komşusuna veya misafirine ikramda bulunması durumu ifade edilmiştir: وقضى مَذَمَّةَ صاحبه أي أَحْسَن إليه لئلا يُذَمَّ (Kınanmayı savmak ve yerilmemek için arkadaşına iyilikte bulundu) |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde ذمم kökü doğrudan kınamak, yermek, alçaltmak ve bir yükümlülüğün çiğnenmesiyle ortaya çıkan leke semantiği etrafında şekillenir. Arapçadaki peltek z sesi (ذ), Proto-Sami *ḏ sesinin düzenli devamıdır. Aremice ve Süryanicede kök /d-m-m/ veya benzer fonetik varyantlarla sessizleşme, suskunluk, kederlenme ve değersizleşme çağrışımları taşırken; İbranicede /d-m-h/ ve /d-m-m/ kökleri susma, hareketsiz kalma, yıkıma uğrama ve mahvolma tabakasına işaret eder. Arapçada kök, fiziksel olarak bedendeki kusurdan (burundaki kabarcık ve az sulu kuyu) ahlaki ve hukuki alana geçerek «terk edildiğinde kınama gerektiren dokunulmazlık ve ahit» anlamında ذِمَام ve ذِمَّة biçiminde özgün bir kurumsal semantik inşa etmiştir. Ortak Sami zeminindeki eksilme ve mezellet nüansı, Arapçada açık kınama ve bu kınamayı engelleyen hukuki kalkan biçiminde kristalleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kusur ve noksanlıktan ahlaki yerilmeye ve hukuki bağa geçiş | Bedendeki çirkinlik ve leke (ذَمِيم) anlamından, övgünün zıddı olan ayıplamaya (الذم ضد المدح) ve ihlali kınama doğuran himaye bağına (ذِمَّة) evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice /dāmam/ (sessizleşmek, yok olmak), Süryanice /demem/ (alçalmak) | Arapçadaki kınanma neticesinde kişinin mezellete uğraması, başını öne eğmesi ve hakir düşmesi ile semantik akrabalık taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda susturma ve sınırlandırma biçimleri | Bazı Doğu Çad dillerinde utanç ve kınama belirten köklerle biçimsel benzerlikler önerilmişse de doğrudan ödünçleme kanıtı yoktur | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذمم | Anlamlı | Yermek, ayıplamak, dokunulmazlık ahdi | Bir kusur sebebiyle kınamak, çiğnenmesi yerilme doğuran hak ve himaye bağı kurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مذم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktik kurallar gereği mühmel bırakılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| ممذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel) | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذمم | Merkez | Yermek, ayıplamak, taahhüt | Bir hak veya emanetin zayi edilmesi sebebiyle açığa çıkan ahlaki ve hukuki kınanma | Kusur veya ihlalin açıkça yüzlenmesi ve dokunulmazlık kalkanının çiğnenmesi |
| [لوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Kınamak, başa kakmak | Kişinin bir fiilinden ötürü pişmanlık veya serzenişle uyarılması | ذمم kadar derin bir hak düşürücülük ve mezellet içermez, içsel vicdani sitemi de kapsar |
| [عتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AA%D8%A8.md) | Komşu | Sitem etmek, darılmak | Bir ilişkideki beklentinin boşa çıkması üzerine duyulan kırgınlığı bildirme | Dostlar arası sitemi ifade eder; ذمم gibi kesin bir ahlaki düşüklük isnadı taşımaz |
| [قدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%AD.md) | Komşu | Kusur bulmak, çürütmek | Bir şeyin güvenilirliğini, sağlamlığını zedelemek ve delik açmak | Doğrudan bir akdin veya şahsiyetin itibarını zedeleme amacıyla yapılan cerh hareketidir |
| [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md) | Komşu | Ayıbını yüzüne vurmak | Bir kusuru teşhir ederek utandırma | ذمم hukuki-ahlaki yükümlülük zeminine otururken [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md) toplumsal lekeleme ağırlıklıdır |
| [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) | Zıt | Övmek, hakkını teslim etmek | Bir varlığın iyilik ve yetkinliğini isteyerek ve hürmetle ilan etmek | ذمم kökünün tam zıddı olup eksikliği değil kemali açığa çıkarır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذمم | Yermek; himaye ve ahit bağı | Hem ahlaki kınanmayı hem de çiğnendiğinde kınanma doğuran hukuki dokunulmazlığı kapsar | Kesin |
| Latince | Reprehendere, fides / clientela | Kınamak; emanet ve himaye bağı | Reprehendere kınama ve ayıplamayı; fides ve clientela ise ihlali lanet getiren ahit bağını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Blame, censure; covenant, pledge | Kınamak, yermek; ahit, taahhüt | Blame ahlaki yerilmeyi verirken, zimmet karşılığı olan koruyucu pakt ve hukuki güvenceyi dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Tadeln, verurteilen; Schutzbündnis | Ayıplamak, kınamak; koruma antlaşması | Tadeln yerilme fiilini karşılarken hukuki sorumluluk ve dokunulmazlık boyutu Schutzbündnis ile verilebilir | Güçlü |
| Fransızca | Blâmer; pacte de protection | Kınamak, ayıplamak; koruma paktı | Blâme ahlaki yönü karşılarken, ihlali utanç doğuran hak ve dokunulmazlık boyutu pacte ile ifade edilir | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Dictionnaire de l'Académie française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذِمَّة | Ahit, antlaşma, dokunulmazlık ve himaye hukuku | Müşriklerin müminler aleyhine hiçbir akrabalık bağına ve hukuki taahhüde riayet etmediklerini belirten bağlam (Tevbe [9:8](https://lisan.digital/tr/ayet/9:8.md), [9:10](https://lisan.digital/tr/ayet/9:10.md)) |
| مَذْمُوم | Yerilmiş, kınanmış, mezellete ve mahrumiyete uğramış kimse | Ahireti bırakıp sırf peşin dünyayı isteyenlerin veya Allah'a ortak koşanların uğrayacağı ahlaki ve manevi düşüklük (İsrâ [17:18](https://lisan.digital/tr/ayet/17:18.md), [17:22](https://lisan.digital/tr/ayet/17:22.md)) |
| مَذْمُوم | Kusurlu bulunup kınanmış ve tardedilmiş hal | Hz. Yûnus kıssasında ilahi rahmet yetişmeseydi balığın karnından yerilmiş ve terk edilmiş halde atılacağını bildiren bağlam (Kalem [68:49](https://lisan.digital/tr/ayet/68:49.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Husun ve kubuh, adalet-i ilahiye | Kınamanın akli mi yoksa şer‘i mi olduğu; ilahi azabın yerilmeyi hak eden fiillere karşılık gelmesi | Bir fiilin bizatihi yerilmeyi gerektiren kötülük (zemm) taşıyıp taşımadığı |
| Fıkıh | Zimmet ehli, zimmet akdi, mali zimmet | İslam toplumunda gayrimüslim tebaanın can, mal ve inanç dokunulmazlığı; borç ve alacak ehliyeti | İhlali haram olan şahsi ve toplumsal dokunulmazlık alanı ile hukuki borçlanma kabiliyeti |
| Tefsir | Ahde vefa ve müşriklerin güvenilmezliği | Tevbe suresindeki «ill» (akrabalık/yemin) ve «zimmet» kavramlarının müşriklerce hiçe sayılması | Antlaşma ve ahlaki sözleşmelerin çiğnenmesinin getirdiği ahlaki çürüme ve düşmanlık hali |
| Hadis | Müslümanların kanı ve himayesi | «Müslümanların zimmeti birdir, en zayıfları dahi birine eman verse bu zimmet bağlayıcıdır» ilkesi | Bireysel verilen himaye sözünün tüm toplumu bağlayan dokunulmaz bir emanet sayılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şirkin ahlaki karşılığı | Kınanmışlık hali | Ahlaki arınma ve rıza | Şirk koşan ve dünyevileşen insan varoluşsal olarak yerilmeye mahkum olur (İsrâ [17:22](https://lisan.digital/tr/ayet/17:22.md)) | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı ve delil güvenilirliği | Kusurluluk tespiti | Metodolojik eleştiri | Tutarsız, temelsiz ve çürük iddiaların cerh edilerek değersizleştirilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Devletlerarası antlaşma ve vatandaşlık bağı | Ahit ve himaye hukuku | Kamusal barış ve güvenlik | Bireyin ve azınlıkların dokunulmazlıklarının devlet güvencesiyle teminat altına alınması | Kesin |
| İktisadi | Borçlar hukuku ve mali yükümlülük | Mali zimmet | Hakların korunması | Bireyin mal varlığı ve borçlanma ehliyetinin ihlale karşı hukuki koruma altında tutulması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hata payı (error margin) ve sınır şartları (boundary conditions) | Sistemin dengesini bozan bir sapma veya kusur oluştuğunda denklemin geçerliliğini yitirmesi gibi, zimmet sınırının aşılması da yapıyı bozar | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Toplumsal sözleşme (social contract) ve kusur isnadı (moral culpability) | Bireyin toplumsal nizama riayet etme taahhüdü ve bu taahhüdün çiğnenmesiyle ortaya çıkan hukuki ve ahlaki kınanabilirlik | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | ذِمَّة kavramını yalnızca ortaçağ İslam devletinde vergi veren gayrimüslimler (zimmîler) statüsüne veya bankacılıkta bir mali hesaba indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem tevhid ve ahiret ekseninde varoluşsal kınanmışlıktan (مَذْمُوم) kurtulmayı hem de toplumlararası ilişkilerde çiğnenemez insani, ahlaki ve hukuki dokunulmazlığı (ذِمَّة) ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zimmet kavramı daraltıldığında, Kur'an'ın müşriklere yönelik eleştirisindeki evrensel ahlaki ilke kaybolur; antlaşmaların çiğnenmesinin salt siyasi bir hamle değil, fıtri bir emaneti ayaklar altına alan alçaltıcı bir suç olduğu gerçeği gözden kaçar |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında övgüye değer olan ile yerilmeye müstahak olan arasındaki ontolojik ayrımı kurar; bireyin Allah'a ve insanlara karşı taşıdığı emanet ve taahhüt sınırlarını belirler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müşriklerin antlaşma ahlakını ve ahde vefasızlıklarını teşhir eden Tevbe suresi ayetlerinde ve insanın tercihleri neticesinde varacağı manevi düşüklüğü bildiren İsrâ suresi ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Barış ve antlaşma hukukunun sadece güç dengesine bağlı pragmatik bir araç olduğu zannını yıkar; dokunulmazlık ve ahdin (zimmet), ihlal edildiğinde ilahi kınanmayı celbeden mutlak bir emanet olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Burunda sıcaklık ve terle beliren kabarcık, leke veya yetersizliği sebebiyle çekilmiş az sulu kuyu; bir şeydeki görünür noksanlık.
- Soyut anlam: Bir hak, kural veya ahdin ihlali neticesinde ortaya çıkan ahlaki ve manevi kusur, kınanma, yerilme ve mezellet hali.
- Sistematik karşılık: İhlali halinde yerilmeyi kaçınılmaz kılan dokunulmazlık kalkanı, ahlaki-hukuki sorumluluk alanı ve akdî güvence.
- LaTeX modeli: $$Z = \{ x \in S \mid \delta(x, \Omega) \to 0 \} \implies \Lambda(x) \to M$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ sorumluluk ve taahhüt uzayını, $\Omega$ ise ilahi ve ahlaki ahit sınırını temsil eder. Bir öznenin ($x$) ahit sınırına olan bağlılık ve riayet mesafesi $\delta(x, \Omega)$ sıfıra yaklaşıp sınır ihlal edildiğinde, özne üzerindeki kınama ve yerilme fonksiyonu $\Lambda(x)$, kınanmışlık ve mezellet durumuna ($M$) dönüşür. Ahdin çiğnenmesi varoluşsal ve hukuki koruma kalkanını kaldırıp kişiyi doğrudan kınanma alanına iter.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%85%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/ayet/9:8.md) — ذِمَّةً

كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ

Meal (IK): Nasıl olabilir ki, şayet size üstün gelselerdi; hakkınızda ne yemin, ne de bir vecibe gözetirlerdi. Sizi ağızlarıyla hoşnud etmeye çalışırlar, ama kalbleri dayatır. Ve onların çoğu fasıklardır.

### [Tevbe 9:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/ayet/9:10.md) — ذِمَّةً

لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ

Meal (IK): Onlar, hiç bir mü’min hakkında bir vecibe veya yemin gözetmezler. İşte onlar, haddi aşanların kendileridir.

### [İsra 17:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/ayet/17:18.md) — مَذْمُومًا

مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا

Meal (IK): Kim geçici dünyayı isterse; onun için orada dilediğimiz kadar, dilediğimiz kimseye hemen veririz. Sonra onun için cehennemi hazırlarız. Kötülenmiş ve koğulmuş olarak oraya girer.

### [İsra 17:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/ayet/17:22.md) — مَذْمُومًا

لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا

Meal (IK): Allah ile beraber başka ilah edinme. Yoksa yerilmiş ve terkedilmiş olarak kalırsın.

### [Kalem 68:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/ayet/68:49.md) — مَذْمُومٌ

لَوْلَا أَنْ تَدَارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ

Meal (IK): Rabbının katında ona bir nimet erişmiş olmasaydı; mutlaka o, kınanmış olarak çıplak bir yere atılacaktı.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Semm (Sin) ısırgan otuna benzeyen zehirli bitki demektir. Sonra zehir anlaına gelmiş, iğne deliğinin adı olmuştur. Sin zel’e dönüşmüş, manevi zehir anlamında ayıplamak, yermek manasına gelmiştir. Zimmet kişinin sorumluluğu demektir. Yapmadığı takdirde ayıplanılan işler demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والميم
ذ م يستعمل فقط
ذم:
الذَمُّ: اللَّوْمُ في الإِساءة، ومنه التَذَمُّم، فيقال من التَّذَمُّم: قد قَضَيْتُ مَذَمَّةَ صاحبي، أي أَحْسَنْتُ أن لا أُذَمَّ.
ويقال: افعَلْ كذا وكذا وخَلاكَ ذَمٌّ، أي خَلاك لَوْمٌ.
والذِّمامُ: كُلُّ حُرْمة تَلزَمُك، إذا ضيَّعْتَها، المَذَمَّةُ، ومنه سُمِّيَ أهلُ العَهْد أهْلَ الذِّمةِ الذين يَرُدّون الجِزْية على رُءوسِهم من المشركين كلِّهم.
والذَّمُّ: المذمُومُ الذَّميم.
وفي حديث يونس -عليه السلام- أنّ الحوتَ قاءه زَرِيّاً ذَمّاً أي مذموماً مَهْزولاً يُشبِه الهالكَ.
والذَّميمُ: بَثْرٌ أمثال بَيْض النَّمْل تخرُج على الأنف من الحَرِّ ونحوه، الواحدةُ ذَميمة، ويُجمَع على ذِمامٍ، قال:
وتَرَى الذَّميمَ على مَراسِنهم		يومَ الهِياج كمازن الجَثْلِ
ويُرْوَى: النَّمْل.
ورَكِيَّةٌ ذَمَّةٌ: قليلةُ الماء، والجمع الذِّمام.

##### Türkçe

باب **الذّال** و**الميم**
**ذ م** yalnızca kullanılır.
**ذم**:
**الذَمُّ**: kötülükte kınama; ondan **التَذَمُّم** (türemiştir). **التَّذَمُّم**’dan şöyle denir: “قد قَضَيْتُ **مَذَمَّةَ** صاحبي”, yani “kınanmamayı güzel yaptım (öyle davrandım)”.
Ve denir: “Şunu şunu yap ve seni **ذَمٌّ** boşlasın”, yani “seni kınama boşlasın”.
Ve **الذِّمامُ**: senin üzerine gerekli olan her bir dokunulmazlık; onu zayi ettiğinde (gerekli olan) **المَذَمَّةُ** (kınanma)dır. Ondan, müşriklerin hepsinden başları üzerine cizyeyi geri veren ahid ehline **أهْلَ الذِّمةِ** adı verildi.
Ve **الذَّمُّ**: kınanmış olan, **الذَّميم**.
Ve Yunus -aleyhi selam- hadîsinde: balığın onu “زَرِيّاً **ذَمّاً**” olarak kustuğu (vardır); yani kınanmış, zayıflatılmış, helâk olana benzeyen.
Ve **الذَّميمُ**: karınca yumurtası benzerleri (gibi) kabarcıklar; sıcaktan ve benzerinden burun üzerinde çıkar; bir tanesi **ذَميمة**’dir; **ذِمامٍ** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki:
وتَرَى **الذَّميمَ** على مَراسِنهم		يومَ الهِياج كمازن الجَثْلِ
Ve “**النَّمْل**” diye rivayet olunur.
Ve “رَكِيَّةٌ **ذَمَّةٌ**”: suyu az (olan); cem‘i **الذِّمام**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَمُّ: نقيض المدح. يقال: ذَمَمْتُهُ فهو ذَميمٌ. قال ابن السكيت: يقال: افعلْ كذا وكذا وخلاك ذَمٌّ. قال: ولا تقل وخلاكَ ذنبٌ. والمعنى خلا منك ذَمٌّ، أي لا تَذُمُّ. وبئرٌ ذَمّةٌ: قليلة الماء؛ وجمعها ذِمامٌ. وقال:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنّ عيونهـاذِمامُ الرَكايا أَنْكَزَتْها المَوائحُ
وماءٌ ذَميمٌ، أي مكروهٌ. وانشد ابن الأعرابي للمرّار:
مُواشِكَةٌ تسَتعجِل الركضَ تبتغينَضائِضَ طَرْقٍ ماؤُهُنَّ ذَمـيمُ
والذَميمُ المُخاطُ والبولُ الذي يَذِمُّ ويَذِنُّ من قضيب التَيس. وكذلك اللبنُ من أخلاف الشاة. والذَميمُ أيضاً: شيء يخرج من مَسامّ المارِنِ، كبَيْضِ النمل. وقال:
وتَرى الذَميمَ على مَراسِنِهِمْيومَ الهِياجِ كمازِنِ النَمْـلِ
وقد ذَمَّ أنفُه وذَنَّ. والذِمامُ: الحُرْمَةُ. وأهل الذِمَّةِ: أهلُ العَقْد. قال أبو عبيد: الذمَّةُ: الأمانُ، في قوله عليه الصلاة والسلام:"ويَسْعى بِذِمَّتِهِمْ أَدْناهُمْ"ز وأذَمَّهُ، أي أجارَه. وأَذَمَّهُ، أي وجده مَذموماً. يقال: أتيتُ موضعَ كذا فاذْمَمْتُهُ، أي وجدتُه مَذْموماً. وأَذَمَّ به: تهاوَنَ. وأَذَمَّ الرجلُ: أتى بما يُذَمُّ عليه. وأَذَمَّ به بعيره. وأَذَمَّتْ ركابُ القوم، أي أعيت وتأخَّرَتْ عن جماعة الإبل ولم تلحقْ بها. وأخذتني منه مَذَمَّةٌ ومَذِمَّةٌ، أي رِقّةٌ وعارٌ من ترك الحُرْمَةِ. ويقال: أَذْهِبَ مَذَمَّتَهُمْ بشيءٍ، أي أعطِهِم شيئاً فإنَّ لهم ذِماماً. والبخلُ مَذَمَّةٌ بالفتح لا غير، أي مما يُذَمُّ عليه وهو خلاف المَحمَدة. واسْتَذَمَّ الرجل إلى الناس، أي أتى بما يُذَمُّ عليه. وتذمَّمَ، أي استنكَفَ. يقال: لو لم أترك الكذبَ تأثُّماً لتركته تَذَمُّماً. ورجلٌ مُذَمَّمٌ، أي مَذمومٌ جداً. ورجلٌ مُذِمٌّ: لا حراك به. وشيء مُذِمٌّ، أي مَعيبٌ.

##### Türkçe

**الذَمُّ**: övgünün zıddı. Denilir ki: onu **ذَمَمْتُهُ**; o da **ذَميمٌ**dur. İbnü’s-Sikkît dedi: denilir ki: şunu şunu yap ve senden **ذَمٌّ** boşalsın. Dedi: “ve senden **ذنبٌ** boşalsın” deme. Mana: senden **ذَمٌّ** boşaldı; yani, kınama.

Ve **بئرٌ ذَمّةٌ**: suyu az (olan); bunun çoğulu **ذِمامٌ**dur. Ve dedi ki:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنّ عيونهـا ذِمامُ الرَكايا أَنْكَزَتْها المَوائحُ

Ve **ماءٌ ذَميمٌ**: yani, kerih (olan). İbnü’l-A‘râbî, el-Murrâr için inşâd etti:
مُواشِكَةٌ تسَتعجِل الركضَ تبتغي نَضائِضَ طَرْقٍ ماؤُهُنَّ ذَمـيمُ

Ve **الذَميمُ**: sümük ve teke kamışından kınanıp akıp damlayan idrar. Keza koyunun memelerinden (gelen) süt. Ve **الذَميمُ** ayrıca: burun ucunun deliklerinden çıkan bir şey; karınca yumurtası gibi. Ve dedi ki:
وتَرى الذَميمَ على مَراسِنِهِمْ يَومَ الهِياجِ كمازِنِ النَمْـلِ

Ve burnu **ذَمَّ** etti ve **ذَنَّ** etti.

Ve **الذِمامُ**: hürmettir. Ve **أهل الذِمَّةِ**: akid ehli. Ebû ‘Ubeyd dedi: **الذمَّةُ**: emandır; onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sözünde: “**ويَسْعى بِذِمَّتِهِمْ أَدْناهُمْ**”. Ve onu **أذَمَّهُ**: yani onu himaye etti. Ve onu **أَذَمَّهُ**: yani onu kınanmış buldu. Denilir ki: şurası diye bir yere geldim de onu **اذْمَمْتُهُ**; yani onu kınanmış buldum. Ve onunla **أَذَمَّ به**: gevşek davrandı. Ve adam **أَذَمَّ**: kendisi hakkında kınanacağı şeyi yaptı. Ve onunla devesini **أَذَمَّ** etti. Ve kavmin binekleri **أَذَمَّتْ**: yani yoruldu ve deve topluluğundan geri kaldı da ona yetişmedi. Ve ondan bana bir **مَذَمَّةٌ** ve bir **مَذِمَّةٌ** isabet etti: yani hürmeti terk etmekten (doğan) bir incelik (zayıflık) ve ayıp. Ve denilir ki: bir şey ile onların **مَذَمَّتَهُمْ**ini gider; yani onlara bir şey ver; çünkü onlar için bir **ذِمام** vardır. Cimrilik, fetha ile başka değil, bir **مَذَمَّةٌ**dir: yani kendisi hakkında kınanacağı şeydendir; o, övülmüşlüğün zıddıdır. Adam insanlara doğru **اسْتَذَمَّ** etti: yani kendisi hakkında kınanacağı şeyi yaptı. Ve **تذمَّمَ**: yani çekindi/arı saydı. Denilir ki: yalanı günah sayarak bırakmasaydım, onu **تَذَمُّماً** (kınanmaktan çekinerek) bırakırdım. Ve **رجلٌ مُذَمَّمٌ**: yani çok kınanmış. Ve **رجلٌ مُذِمٌّ**: onda hareket yok. Ve **شيء مُذِمٌّ**: yani ayıplı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ م م
ذم صاحبه ذمّاً ومذمة وذممه‏.‏
ورجل ذامّ وذمام لأصحابه وذميم وذم كحـب ومذمـم‏.‏
وإيـاك والمذام والملاوم‏.‏
وأذم فلان وألام‏:‏ أتى بما يذم عليـه ويلـام‏.‏
وهـو مـذم‏:‏ مليـم‏.‏
وبلـوت فلانـاً فأذممته‏:‏ خلاف أحمدته‏.‏
وأردت ضربه ثـم تذممـت مـن أجـل حـق أو حرمـة أي ذممـت نفسـي وانتهيـت‏.‏
ويقـال‏:‏ تذمـم منـه‏:‏ استنكـف واستحيا وإني أتذمم من القوم أن أتحول من عندهم إلى غيرهم ولم أر منهم إلا ما أحب‏.‏
واستذم إلى فلان‏:‏ فعل ما يذمه عليه‏.‏
ولفلان ذمة وذمام ومذمـة‏:‏ عهـد يلـزم الـذم مضيعـه‏.‏
وهـو فـي ذمتي وذمامي‏.‏
وأذهب مذمتهم بشيء أي أعطهم ما تقضى به حق ذمامهم‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ ما يذهب عني مذمة الرضاع ‏"‏ وهي ذمام المرضعة وحقها‏.‏
ووفي فلان بما أذم أي بما أعطى من الذمّة‏.‏
قال المسيّب‏:‏ أنـت الوفـيّ بمـا تـذم وبعضهم تودي بذمته عقـاب ملـاع وأذم لـي على فلان‏.‏
واستذممت به وتذممت به فأذم لي‏.‏
وللجار عندك مستذم ومتذمم‏.‏
قال فائد بن الحبيب الأسديّ‏:‏ فنعشت قومك والذيـن تذممـوا بـك غيـر مختشع ولا متضائل وهذا مكان مذمم‏.‏
محرم له ذمة وحرمة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أذمت ركاب القوم‏:‏ تأخرت كلالا‏.‏
قال بن ميّادة‏:‏ وحتى حملنا رحل كـل مذمـة وكل مذم بالفلاة وزاحف كأنها أتت بما تذم عليه أو قلّت قوتها على السير من الركية الذمّة والركايا الذّمام وهي القيلة المـاء‏.‏
وأذم المكـان‏:‏ أجـدب وقـلّ خيره‏.‏
وفلان يذام عيشه‏:‏ يزجّيه متبلغاً به‏.‏
وذاممته أذامّه وهو من معنى القلة‏.‏
ورجل ذم وحمد وأتينا منزلاً ذماً وحمداً وصف بالمصدر‏.‏

##### Türkçe

ذ م م
**ذم** sahibini **ذمّاً** ve **مذمة** ve **ذممه** ile (kınadı).‏
Ve bir adam **ذامّ** ve **ذمام** (sahipleri için) ve **ذميم** ve **ذم** (tıpkı **حب** gibi) ve **مذمـم** (dir).‏
Ve sana **المذام** ve **الملاوم** (dan sakın).‏
Ve **أذم** falan ve **ألام**: üzerinde **يذم** ve **يلام** olunacak şeyi yaptı.‏
Ve o **مـذم**: **مليـم** (dir).‏
Ve falanı denedim de onu **فأذممته**: **أحمدته**’nin zıddı (olarak).‏
Ve onu dövmek istedim, sonra bir hak veya bir hürmet sebebiyle **تذممـت**; yani nefsimi **ذممـت** ve vazgeçtim.‏
Ve denir: ondan **تذمـم**: çekindi ve utandı; ve ben kavimden, yanlarından başkalarına dönüp gitmekten **أتذمم**; hâlbuki onlardan sevdiğimden başka bir şey görmedim.‏
Ve falana **استذم**: onun aleyhine **يذمه** (kınayacağı) şeyi yaptı.‏
Ve falanın **ذمة**’si ve **ذمام**’ı ve **مذمـة**’si vardır: zayi edeni **الذم**’i gerektiren bir ahid (dir).‏
Ve o, benim **ذمتي** ve **ذمامي**mdadır.‏
Ve onların **مذمتهم**’ini bir şeyle gider; yani onlara, **ذمامهم** haklarının onunla ödeneceği şeyi ver.‏
Ve hadiste: " **ما يذهب عني مذمة الرضاع** " (vardır); o, sütannenin **ذمام**’ı ve onun hakkıdır.‏
Ve falan, **بما أذم** ile; yani **الذمّة**’den verdiği şey ile vefa gösterdi.‏
Müseyyeb dedi: Sen, **بمـا تـذم** ile vefalı olansın; ve onların bazısı, **بذمته** ile, **عقـاب ملـاع** (olan) bir ceza ödersin; ve benim için falana karşı **أذم** (vardır).‏
Onunla **استذممت** ve onunla **تذممت**; böylece benim için **فأذم** (oldu).‏
Ve komşu için, senin yanında **مستذم** ve **متذمم** vardır.‏
Esedî Fâid b. el-Habîb dedi: Kavmini ve seninle **تذممـوا** edenleri dirilttin; ne boyun eğmiş ne de küçülmüş; ve burası **مذمم** bir yerdir.‏
**محرم**: onun için **ذمة** ve **حرمة** vardır.‏
Ve mecazdan: kavmin bineklerini **أذمت**: yorgunluktan geri kaldı.‏
İbn Meyyâde dedi: Ve nihayet her **مذمـة** yükünü ve çölde her **مذم** ve sürüneni yükledik; sanki, onunla **تذم** olunacak şeyi getirmiş gibi; yahut, **الركية**’den yürüyüşe gücü azalmış gibi; **الذمّة**: **الركية** (dir); ve **الركايا** **الذّمام** (dır); o, suyu az olan (kuyudur).‏
Ve yeri **أذم**: kıtlaştı ve hayrı azaldı.‏
Ve falanın geçimi **يذام** olunur: onu, onunla geçinerek azar azar sürdürür.‏
Ve onunla **ذاممته**: ona **أذامّه**; ve o, azlık mânasındandır.‏
Ve bir adam **ذم** ve **حمد** (dır); ve **ذماً** ve **حمداً** bir menzile geldik; mastarla vasfedildi.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّمُّ: نقيض المدح. ذَمَّهُ يَذُمُّهُ ذَمّاً ومَذَمَّةً، فهو مَذْمُومٌ وذَمٌّ. وأَذَمَّهُ: وجده ذَمِيماً مَذْمُوماً. وأَذَمَّ بهم: تركهم مَذْمُومينَ في الناس؛ عن ابن الأعرابي. وأَذَمَّ به: تهاون. والعرب تقول ذَمَّ يَذُمُّ ذَمّاً، وهو اللوم في الإساءة، والذَّمُّ والمَذموم واحد. والمَذَمَّة: الملامة، قال: ومنه التَّذَمُّمُ. ويقال: أتيت موضع كذا فأَذْمَمْتُهُ أي وجدته مذموماً. وأَذَمَّ الرجلُ: أتى بما يُذَمُّ عليه. وتذامَّ القومُ: ذَمَّ بعضُهم بعضاً، ويقال من التَّذَمُّمِ. وقضى مَذَمَّةَ صاحبه أي أَحسن إليه لئلا يُذَمَّ. واسْتَذَمَّ إليه: فعل ما يَذُمُّهُ عليه. ويقال: افعل كذا وكذا وخَلاكَ ذَمٌّ أي خلاكَ لوم؛ قال ابن السكيت: ولا يقال وخَلاكَ ذنب، والمعنى خلا منك ذَمٌّ أي لا تُذَمُّ. قال أبو عمرو بن العلاء: سمعت أعرابيّاً يقول: لم أَر كاليوم قَطُّ يدخل عليهم مثلُ هذا الرُّطَبِ لا يُذِمُّونَ أي لا يَتَذَمَّمُونَ ولا تأْخذهم ذمامةٌ حتى يُهْدُوا لِجِيرانهم.
والذَّامُّ، مشدد، والذامُ مخفف جميعاً: العيب. واسْتَذَمَّ الرجلُ إلى الناس أي أتى بما يُذَمُّ عليه. وتَذَمَّمَ أي استنكف؛ يقال: لو لم أترك الكذب تأَثُّماً لتركته تَذَمُّماً. ورجل مُذَمَّمٌ أي مذْمُومٌ جدّاً. ورجل مُذِمٌّ: لا حَراك به. وشيء مُذِمٌّ أي مَعيب. والذُّموم: العُيوب؛ أَنشد سيبويه لأُمَيَّةَ بن أبي الصَّلْتِ:
سلامك، رَبَّنا، في كل فَجْرٍ
بَريئاً ما تَعَنَّتْكَ الذُّمُومُ
وبئر ذَمَّةٌ وذَميمٌ وذَميمةٌ: قليلة الماء لأنها تُذَمُّ، وقيل: هي الغَزيرة، فهي من الأضداد، والجمع ذِمامٌ؛ قال ذو الرُّمَّة يصف إبلاً غارتْ عيونها من الكَلالِ:
على حِمْيَرِيّاتٍ، كأَنَّ عُيونَها
ذِمامُ الرَّكايا أَنْكَزَتْها المَواتِحُ
أنْكَزَتها: أقَلَّتْ ماءَها؛ يقول: غارت أعينها من التعب فكأَنَّها آبار قليلة الماء. التهذيب: الذَّمَّةُ البئر القليلة الماء، والجمع ذَمٌّ. وفي الحديث: أَنه، عليه الصلاة والسلام، مَرَّ ببئر ذمَّة فنزلنا فيها، سميت بذلك لأنها مَذْمومة؛ فأما قول الشاعر:
نُرَجِّي نائلاً من سَيْبِ رَبٍّ،
له نُعْمَى، وذَمَّتُهُ سِجالُ
قال ابن سيده: قد يجوز أن يعني به الغزيرة والقليلة الماء أي قليله كثير.وبه ذَمِيمةٌ أي علة من زَمانَةٍ أو آفة تمنعه الخروج. وأَذَمَّتْ ركاب القوم إذْماماً: أَعيت وتخلفت وتأَخرت عن جماعة الإبل ولم تلحق بها، فهي مُذِمَّةٌ، وأَذَمَّ به بَعيرهُ؛ قال ابن سيده: أنشد أبو العلاء:
قوم أَذَمَّتْ بهم رَكائِبُهُمْ،
فاسْتَبْدَلوا مُخْلِقَ النِّعالِ بها
وفي حديث حَليمة السَّعْدِيَّةِ: فخرجْتُ على أَتاني تلك فلقد أَذَمَّتْ بالرَّكْبِ أَي حبستهم لضعفها وانقطاع سيرها؛ ومنه حديث المِقْدادِ حين أَحْرَزَ لِقاحَ رسول الله، صلى الله عليه وسلم: وإِذا فيها فرس أَذَمُّ أَي كالٌّ قد أَعيْا فوقف. وفي حديث أَبي بكر، رضيَ الله عنه: قد طَلَعَ في طريق مُعْوَرَّةٍ حَزْنَةٍ وإِنَّ راحلته أَذَمَّتْ أَي انقطع سيرها كأَنها حَمَلَت الناس على ذَمِّها.
ورجل ذو مُذَمَّةٍ ومَذِمَّةٍ أَي كلٌّ على الناس، وإنه لطويل المَذَمَّةِ، التهذيب: فأَما الذَّمُّ فالاسم منه المَذَمَّةُ، وقال في موضع آخر: المَذِمَّةُ، بالكسر، من الذِّمامِ والمَذَمَّةُ، بالفتح، من الذَّمِّ. ويقال: أَذهِبْ
عنك مَذِمَّتَهُمْ بشيء أَي أَعطهم شيئاً فإِن لهم ذِماماً. قال: ومَذَمَّتهم لغةٌ. والبُخل مَذَمَّةٌ، بالفتح لا غير، أَي مما يُذَمُّ عليه، وهو خلاف المَحْمَدَةِ. والذِّمامُ والمَذَمَّةُ: الحق والحُرْمة، والجمع أَذِمَّةٌ. والذِّمَّة: العهد والكَفالةُ، وجمعها ذِمامٌ. وفلان له ذِمَّة أَي حق. وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: ذِمَّتي رَهِينُه وأَنا به زعيم أَي ضماني وعهدي رَهْنٌ في الوفاء به. والذِّمامُ والذِّمامةُ: الحُرْمَةُ؛ قال الأَخطل:
فلا تَنْشُدُونا من أَخيكم ذِمامةً،
ويُسْلِم أَصْداءَ العَوِير كَفِيلُها
والذِّمامُ: كل حرمة تَلْزمك إِذا ضَيَّعْتَها المَذَمَّةُ، ومن ذلك يسمى أَهلُ
العهد أَهلَ الذِّمَّةِ، وهم الذين يؤدون الجزية من المشركين كلهم. ورجل ذِمِّيٌّ: معناه رجل له عهد. والذِّمَّةُ: العهد منسوب إِلى الذِّمَّةِ: قال الجوهري: الذِّمَّةُ أَهل العقد. قال: وقال أَبو عبيدة الذِّمّةُ الأَمان في قوله، عليه السلام: ويسعمى بذِمَّتِهِمْ أَدناهم. وقوم ذِمَّةٌ: مُعاهدون أَي ذوو ذِمَّةٍ، وهو الذِّمُّ؛ قال أُسامة الهذليّ: يُغَرِّدُ بالأَسْحار في كلِّ سُدْفَةٍ،
تَغَرُّدَ مَيَّاحِ النَّدَى المُتَطَرِّب
(* هكذا ورد هذا البيت في الأصل، وليس فيه أيّ شاهد على شيء مما تقدم من الكلام).
وأَذَمَّ له عليه: أَخَذَ له الذِّمَّة. والذَّمامَةُ والذَّمامة: الحق كالذِّمّة؛ قال ذو الرمة:
تكُنْ عَوْجةً يَجزِيكما الله عندها
بها الأجْرَ، أَو تُقضى ذِمامةُ صاحب
ذِمامة: حُرْمَةٌ وحق. وفي الحديث ذكر الذِّمَّة والذِّمامِ، وهما بمعنى العَهْد والأَمانِ والضَّمانِ والحُرْمَةِ
والحق، وسُمِّيَ أَهل الذِّمَّةِ ذِمَّةً لدخولهم في عهد المسلمين وأَمانهم. وفي الحديث في دعاء المسافر: اقْلِبْنا بذِمَّةٍ أَي ارْدُدْنا إِلى أَهلنا آمنين؛ ومنه الحديث: فقد بَرِئَتْ منه الذِّمَّة أَي أَن لكل أَحد من الله عهداً بالحفظ والكِلايَةِ، فإِذا أَلْقى بيده إِلى التَّهْلُكَةِ أَو فعل ما حُرِّمَ عليه أَو خالف ما أُمِرَ به خَذَلَتْهُذِمَّةُ الله تعالى. أَبو عبيدة: الذِّمَّةُ التَّذَمُّمُ ممن لا عهد له. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، المسلمون تَتَكافأُ دماؤهم ويسعى بذِمَّتهم أَدناهم؛ قال أَبو عبيدة: الذِّمَّةُ الأَمان ههنا، يقول إِذا أَعْطى الرجلُ من الجيش العدوّ أَماناً جاز ذلك على جميع المسلمين، ولي لهم أَن يُخْفِروه ولا أَن يَنْقُضوا عليه عهده كما أَجاز عمر، رضي الله عنه، أَمان عبدٍ على أَهل العسكر جميعهم؛ قال: ومنه قول سَلْمان ذِمَّةُ المسلمين واحدة؛ فالذِّمَّةُ هي الأَمان، ولهذا سمي المُعاهَدُ ذِمِّيّاً، لأَنه أُعْطيَ الأَمان على ذِمَّةِ الجِزْيَة التي تؤخذ منه. وفي التنزيل العزيز: لا يَرْقبُون في مؤْمن إِلاًّ ولا ذِمَّةً؛ قال: الذِّمَّةُ العهد، والإِلّ الحِلْف؛ عن قتادة. وأَخذتني منه ذِمامٌ ومَذَمَّةٌ، وللرفيق على الرفيق ذِمامٌ أَي حق. وأَذَمَّهُ أَي أَجاره. وفي حديث سلمان: قيل له ما يَحِلُّ من ذِمَّتِنا؟ أَراد من أَهل ذِمَّتِنا فحذف المضاف. وفي الحديث: لا تشتروا رَقيق أَهل الذمَّة وأَرَضِيهِمْ؛ قال ابن الأَثير: المعنى أَنهم إِذا كان لهم مَماليكُ وأَرَضُونَ وحالٌ حسنة ظاهرة كان أَكثر لجِزْيتهم، وهذا على مذهب من يَرَى أَن الجِزْية على قدر الحال، وقيل في شراء أَرَضِيهْم إِنه كرهه لأَجل الخَراج الذي يلزم الأَرض، لئلا يكون على المسلم إِذا اشتراها فيكون ذلاًّ وصَغاراً. التهذيب: والمُذِمُّ
المَذْموم الذَّمِيمُ. وفي حديث يونس: أَن الحوت قاءَهُ رَذِيّاً رَذِيّاً أَي مَذْموماً شِبْهَ الهالك. ابن الأَعرابي: ذَمْذَمَ الرجل إِذا قَلَّلَ
عطيته. وذُمَّ الرجلُ: هُجِيَ، وذُمَّ: نُقِص. وفي الحديث: أُرِيَ عبدُ المُطَّلب في منامه احْفِرْ زمزم لا يُنْزَفُ ولا يُذمُّ؛ قال أَبو بكر: فيه ثلاثة أَقوال: أَحدها لا يعاب من قولك ذَمَمْتُهُ إِذا عِبْتَه، والثاني لا تُلْفَى مَذْمومة؛ يقال أَذْمَمْتُه إِذا وجدته مَذْموماً، والثالث لا يوجد ماؤها قليلاً ناقصاً من قولك بئر ذَمَّة إِذا كانت قليلة الماء.
وفي الحديث: سأَل النبيَّ
(* قوله «سأل النبي إلخ» السائل للنبي هو
الحجاج كما في التهذيب)، صلى الله عليه وسلم، عما يُذهبُ عنه مَذَمَّةَ الرضاع فقال: غُرَّة عبد أَو أَمَة؛ أَراد بمَذَمَّةِ الرضاع ذِمامَ المرضعة برضاعها. وقال ابن السكيت: قال يونس يقولون أَخذَتني منه مَذِمَّةٌ ومَذَمَّةٌ. ويقال: أَذهِبْ
عنك مَذَمَّةَ الرضاع بشيء تعطيه للظِّئْر، وهي الذِّمامُ الذي لزمك بإِرضاعها ولدك، وقال ابن الأَثير في تفسير الحديث: المَذَمَّةُ، بالفتح، مَفْعَلة من الذَّمِّ، وبالكسر من الذِّمَّةِ والذِّمامِ، وقيل: هي بالكسر والفتح الحقُّ والحرمة التي يُذَمُّ مُضَيِّعُها، والمراد بمَذَمَّة الرضاع الحق اللازم بسبب الرضاع، فكأَنه سأَل: ما يُسْقِطُ عني حق المُرضعة حتى أَكون قد أَديته كاملاً؟ وكانوا يستحبون أَن يَهَبُوا للمرضِعة عند فصال الصبي شيئاً سوى أُجرتها. وفي الحديث: خِلال المَكارم كذا وكذا والتَّذَمُّمُ للصاحب؛ هو أَن يحفظ ذِمامَهُ ويَطرح عن نفسه ذَمَّ الناس له إِن لم يحفظه. وفي حديث موسى والخَضِر، عليهما السلام: أَخَذَتْهُ من صاحبه ذَمامَةٌ أَي حياء وإِشفاق من الذَّمِّ واللوم. وفي حديث ابن صَيّادٍ: فأَصابتني منه ذَمامَةٌ. وأَخذتني منه مَذَمَّة ومَذِمَّة أَي رِقَّةٌ وعار من تلك الحُرْمة.
والذَّمِيمُ: شيء كالبَثْرِ
الأَسود أَو الأَحمر شُبِّهَ ببيض النمل، يعلو الوجوه والأُنوف من حَرٍّ أَو جَرَب؛ قال:
وترى الذَّمِيم على مَراسِنِهم،
غِبَّ الهِياجِ، كمازِنِ النملِ
والواحدة ذَمِيمةٌ. والذَّمِيم: ما يسيل على أَفخاذ الإِبل والغنم وضُرُوعها من أَلبانها. والذَّمِيمُ: النَّدى، وقيل: هو نَدىً يسقط بالليل على الشجر فيصيبه التراب فيصير كقِطَعِ الطين. وفي حديث الشُّؤْم والطِّيَرَةِ: ذَرُوها ذَمِيمةً أَي مَذْمومةً، فَعِيلةٌ بمعنى مفعولةٍ، وإِنما أَمرهم بالتحول عنها إِبطالاً
لما وقع في نفوسهم من أَن المكروه إِنما أَصابهم بسبب سُكْنى الدار، فإِذا تحولوا عنها انقطعت مادة ذلك الوهم وزال ما خامرهم من الشبهة. والذَّمِيمُ: البياض الذي يكون على أَنف الجدْي؛ عن كراع؛ قال ابن سيده: فأَما قوله أَنشدَناه أَبو العلاء لأَبي زُبَيْدٍ:
تَرى لأَخْفافِها من خَلْفِها نَسَلاً،
مثل الذَّمِيمِ على قُزْمِ اليَعامِيرِ
فقد يكون البياضَ الذي على أَنف الجَدْي، فأَما أَحمد بن يحيى فذهب إِلى أَن الذَّمِيمَ ما يَنْتَضحُ على الضروع من الأَلبان، واليَعاميرُ عنده الجِداء، واحدها يَعْمور، وقُزْمُها صِغارُها، والذَّمِيمُ: ما يسيل على أُنوفها من اللبن؛ وأَما ابن دُرَيْدٍ فذهب إِلى أَن الذَّمِيم ههنا النَّدى، واليعامير ضرب من الشجر. ابن الأَعرابي: الذَّمِيمُ والذَّنينُ ما يسيل من الأَنف. والذَّمِيمُ: المُخاط والبول الذي يَذِمُّ ويَذِنُّ من قَضيب التَّيْسِ، وكذلك اللبن من أَخلاف الشاة، وأَنشد بيت أَبي زبيد. والذَّمِيمُ أَيضاً: شيء يخرج من مَسامِّ المارِنِ كبيض النمل؛ وقال الحادِرَةُ:
وترى الذَّمِيمَ على مَراسِنِهم،
يوم الهياج، كمازِنِ النَّمل
ورواه ابن دريد: كمازن الجَثْلِ، قال: والجَثْلُ ضرب من النمل كبار؛ وروي:
وترى الذَّميم على مَناخرهم
قال: والذَّميم الذي يخرج على الأَنف من القَشَفِ، وقد ذَمَّ أَنفُه وذَنَّ. وماء ذَميم أَي مكروه؛ وأَنشد ابن الأعرابي للمَرَّارِ: مُواشِكة تَسْتَعْجِلُ الرُّكْضَ تَبْتَغي
نَضائِضَ طَرْقٍ، ماؤُهُنَّ ذَمِيمُ
قوله مواشِكة مسرعة، يعني القَطا، ورَكْضُها: ضربها بجناحها، والنَّضائض: بقية الماء، الواحدة نَضِيضة. والطَّرْقُ: المَطْروق.

##### Türkçe

**الذَّمُّ**: övgünün zıddı. Onu **ذَمَّهُ**; onu **يَذُمُّهُ** **ذَمّاً** ve **مَذَمَّةً** ile (yerdi), o hâlde o **مَذْمُومٌ** ve **ذَمٌّ**dur. Ve onu **أَذَمَّهُ**: onu **ذَمِيماً مَذْمُوماً** buldu. Ve onlarla **أَذَمَّ بهم**: onları insanlar içinde **مَذْمُومينَ** olarak bıraktı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve onunla **أَذَمَّ به**: gevşek davrandı. Araplar der ki: **ذَمَّ يَذُمُّ ذَمّاً**; o, kötülükte kınamadır; **الذَّمُّ** ile **المَذموم** birdir. Ve **المَذَمَّة**: kınama; dedi ki: ve ondan **التَّذَمُّمُ**. Ve denir: falanca yer’e geldim de onu **فأَذْمَمْتُهُ**; yani onu yerilmiş buldum. Ve adam **أَذَمَّ**: kendisi sebebiyle yerileceği şeyi yaptı. Ve kavim **تذامَّ**: bazısı bazısını yerdi; ve **التَّذَمُّمِ**’den denir. Ve arkadaşının **مَذَمَّةَ**sini giderdi; yani yerilmesin diye ona iyilik etti. Ve ona karşı **اسْتَذَمَّ إليه**: onun kendisi sebebiyle yerdiği şeyi yaptı. Ve denir: şunu şunu yap ve **خَلاكَ ذَمٌّ**; yani seni kınama terk etti; İbnü’s-Sikkît dedi ki: **وخَلاكَ ذنب** denmez; mânâ: senden **ذَمٌّ** boşaldı, yani yerilmezsin. Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ dedi ki: bir bedevîyi şöyle derken işittim: bugün gibi asla görmedim; onlara bunun gibi şu taze hurma giriyor da **لا يُذِمُّونَ**; yani **لا يَتَذَمَّمُونَ** ve komşularına hediye edinceye kadar onları bir **ذمامةٌ** tutmuyor.

Ve **الذَّامُّ**, şeddeli, ve **الذامُ** muhaffef, ikisi de: ayıp. Adam insanlara karşı **اسْتَذَمَّ**; yani kendisi sebebiyle yerileceği şeyi yaptı. Ve **تَذَمَّمَ**; yani çekindi; denir: yalanı günah sayarak terk etmeseydim, onu **تَذَمُّماً** terk ederdim. Ve **رجل مُذَمَّمٌ**: yani çokça **مذْمُومٌ**. Ve **رجل مُذِمٌّ**: onda hareket yok. Ve **شيء مُذِمٌّ**: yani ayıplı. Ve **الذُّموم**: ayıplar; Sîbeveyh, Ümeyye b. Ebî’s-Salt için inşâd etti:
سلامك، رَبَّنا، في كل فَجْرٍ
بَريئاً ما تَعَنَّتْكَ الذُّمُومُ

Ve **بئر ذَمَّةٌ** ve **ذَميمٌ** ve **ذَميمةٌ**: suyu az; çünkü yerilir; ve denildi: o bol sudur; o hâlde o zıt anlamlılardandır; çoğulu **ذِمامٌ**; Zü’r-Rumme, yorgunluktan gözleri çökmüş develeri vasfederken dedi:
على حِمْيَرِيّاتٍ، كأَنَّ عُيونَها
ذِمامُ الرَّكايا أَنْكَزَتْها المَواتِحُ
**أنْكَزَتها**: suyunu azalttı; der ki: yorgunluktan gözleri çöktü; sanki o, suyu az kuyular gibidir. **التهذيب**: **الذَّمَّةُ** suyu az kuyudur; çoğulu **ذَمٌّ**dur. Hadiste: o, عليه الصلاة والسلام, **بئر ذمَّة**’ye uğradı da biz onda konakladık; bu adla adlandırıldı, çünkü o **مَذْمومة**dur; şairin sözüne gelince:
نُرَجِّي نائلاً من سَيْبِ رَبٍّ،
له نُعْمَى، وذَمَّتُهُ سِجالُ
İbn Sîde dedi ki: onunla bol suyu ve az suyu kastetmesi câiz olur; yani azı çok. Ve onda **ذَمِيمةٌ** vardır; yani zamâneden bir illet yahut çıkmasını engelleyen bir âfet.

Ve kavmin binekleri **أَذَمَّتْ** **إذْماماً**: yoruldu, geri kaldı ve deve topluluğundan gecikti ve ona yetişmedi; o hâlde o **مُذِمَّةٌ**dir. Ve onunla devesi **أَذَمَّ**; İbn Sîde dedi ki: Ebû’l-‘Alâ inşâd etti:
قوم أَذَمَّتْ بهم رَكائِبُهُمْ،
فاسْتَبْدَلوا مُخْلِقَ النِّعالِ بها
Ve Halîme es-Sa‘diyye hadîsinde: o bineğimle çıktım; gerçekten o, kafileyi **أَذَمَّتْ بالرَّكْبِ**; yani zayıflığı ve yürüyüşünün kesilmesi sebebiyle onları alıkoydu. Ve ondan Mikdâd hadîsi: رسول الله’ın, صلى الله عليه وسلم, develerini emniyete alınca: ve işte orada **فرس أَذَمُّ**; yani yorgun, yorulmuş, durdu. Ve Ebû Bekir hadîsinde, رضيَ الله عنه: engebeli sert bir yolda belirdi ve onun biniti **أَذَمَّتْ**; yani yürüyüşü kesildi; sanki insanları onu yermeye sevk etti.

Ve **رجل ذو مُذَمَّةٍ ومَذِمَّةٍ**: yani insanlara yük; ve o, elbette uzun **المَذَمَّةِ**dir. **التهذيب**: **الذَّمُّ**’e gelince, onun adı **المَذَمَّةُ**dir; başka bir yerde dedi ki: **المَذِمَّةُ**, kesre ile, **الذِّمامِ**’dan; ve **المَذَمَّةُ**, fetha ile, **الذَّمِّ**’dendir. Ve denir: onlardan **مَذِمَّتَهُمْ**’i bir şeyle gider; yani onlara bir şey ver; çünkü onlar için bir **ذِماماً** vardır. Dedi ki: ve **مَذَمَّتهم** bir lugattır. Ve cimrilik **مَذَمَّةٌ**dir, yalnız fetha ile; yani kendisi sebebiyle yerildiği şeydendir; o, **المَحْمَدَةِ**’nin zıddıdır. Ve **الذِّمامُ** ile **المَذَمَّةُ**: hak ve hürmet; çoğulu **أَذِمَّةٌ**. Ve **الذِّمَّة**: ahid ve kefalet; çoğulu **ذِمامٌ**dur. Ve falanın **ذِمَّة**si vardır; yani hak. Ali hadîsinde, كرم الله وجهه: **ذِمَّتي رَهِينُه وأَنا به زعيم**; yani benim garantim ve ahdim, onu yerine getirmede rehindir. Ve **الذِّمامُ** ile **الذِّمامةُ**: hürmet; el-Ahtal dedi ki:
فلا تَنْشُدُونا من أَخيكم ذِمامةً،
ويُسْلِم أَصْداءَ العَوِير كَفِيلُها
Ve **الذِّمامُ**: her hürmet; onu zayi edersen **المَذَمَّةُ** sana lâzım olur; bundan dolayı ahid ehline **أَهلَ الذِّمَّةِ** denir; onlar, müşriklerin hepsinden cizye ödeyenlerdir. Ve **رجل ذِمِّيٌّ**: mânâsı, ahdi olan adamdır. Ve **الذِّمَّةُ**: **الذِّمَّةِ**’ye nisbet edilen ahid; el-Cevherî dedi ki: **الذِّمَّةُ** akid ehli(=sözleşme ehli)dir. Dedi ki: Ebû ‘Ubeyde dedi: **الذِّمّةُ** onun, عليه السلام, sözündeki emandır: **ويسعمى بذِمَّتِهِمْ أَدناهم**. Ve **قوم ذِمَّةٌ**: muâhedeler; yani **ذوو ذِمَّةٍ**; ve o, **الذِّمُّ**dur; Üsâme el-Hüzelî dedi ki:
يُغَرِّدُ بالأَسْحار في كلِّ سُدْفَةٍ،
تَغَرُّدَ مَيَّاحِ النَّدَى المُتَطَرِّب
(* Bu beyit asılda böyle vârid olmuştur; ve onda, yukarıdaki sözden hiçbir şeye şâhid yoktur.)

Ve ona karşı onun üzerine **أَذَمَّ له عليه**: onun için **الذِّمَّة**yi aldı. Ve **الذَّمامَةُ** ile **الذَّمامة**: hak; **الذِّمّة** gibi; Zü’r-Rumme dedi ki:
تكُنْ عَوْجةً يَجزِيكما الله عندها
بها الأجْرَ، أَو تُقضى ذِمامةُ صاحب
**ذِمامة**: hürmet ve hak. Hadiste **الذِّمَّة** ve **الذِّمام** zikredildi; ikisi, ahid, eman, garanti, hürmet ve hak mânâsınadır. Ve **أَهل الذِّمَّةِ**’ye, Müslümanların ahdine ve emânına girmeleri sebebiyle **ذِمَّةً** adı verildi. Ve yolcunun duası hadîsinde: **اقْلِبْنا بذِمَّةٍ**; yani bizi ehlimize emniyet içinde döndür. Ve ondan hadîs: ondan **الذِّمَّة** berî oldu; yani her bir kimse için Allah’tan koruma ve gözetme ile bir ahid vardır; elini helâke atarsa yahut kendisine haram kılınanı yaparsa yahut emrolunduğuna muhalefet ederse, Allah Teâlâ’nın **ذِمَّة**si onu yüzüstü bırakır. Ebû ‘Ubeyde: **الذِّمَّةُ** ahdi olmayan kimseden **التَّذَمُّمُ**dur. Nebî hadîsinde, صلى الله عليه وسلم: Müslümanların kanları denk olur ve onların **ذِمَّة**siyle en aşağıları koşar; Ebû ‘Ubeyde dedi: buradaki **الذِّمَّةُ** emandır; der ki: ordudan bir adam düşmana bir eman verirse, bu bütün Müslümanlar üzerine geçerli olur; onların onu bozmaları ve onun ahdini bozup ihlâl etmeleri helâl olmaz; Ömer’in, رضي الله عنه, bütün ordu halkı üzerine bir kölenin emânını geçerli kılması gibi. Dedi ki: ve ondan Selmân’ın sözü: **ذِمَّةُ المسلمين واحدة**; o hâlde **الذِّمَّةُ** emandır; bu yüzden muâhedeye **ذِمِّيّاً** denildi; çünkü ondan alınan cizye **ذِمَّة**si üzerine ona eman verilmiştir. Aziz tenzîlde: **لا يَرْقبُون في مؤْمن إِلاًّ ولا ذِمَّةً**; dedi ki: **الذِّمَّةُ** ahiddir; **الإِلّ** ise hılf(=antlaşma); Katâde’den. Ve ondan bana bir **ذِمامٌ** ve **مَذَمَّةٌ** aldı; ve yoldaşın yoldaş üzerinde bir **ذِمامٌ**ı vardır; yani hak. Ve onu **أَذَمَّهُ**; yani ona himaye verdi. Selmân hadîsinde: ona “bizim **ذِمَّتِنا**dan ne helâldir?” denildi; **أَهل** **ذِمَّتِنا**’dan murad etti de muzâfı hazfetti. Hadiste: **لا تشتروا رَقيق أَهل الذمَّة وأَرَضِيهِمْ**; İbnü’l-Esîr dedi ki: mânâ, onların köleleri, arazileri ve açıkça iyi hâlleri olursa cizyeleri daha çok olur; bu, cizyenin hâle göre olduğu görüşünü benimseyenin mezhebine göredir. Ve onların arazilerini satın alma hakkında denildi ki: toprağa lâzım olan harac sebebiyle onu kerih gördü; Müslümanın onu satın alırsa üzerinde olur da zillet ve küçüklük olmasın diye.

**التهذيب**: **والمُذِمُّ**: yerilmiş, kötü **المَذْموم الذَّمِيمُ**. Yûnus hadîsinde: balık onu çok kötü olarak kustu; yani **مَذْموماً**; helâk olmuş gibidir. İbnü’l-A‘râbî: adam **ذَمْذَمَ** eder; bağışını azalttığında. Ve adam **ذُمَّ**: hicvedildi; ve **ذُمَّ**: eksiltildi. Hadiste: Abdülmuttalib’e rüyasında “Zemzem’i kaz; **لا يُنْزَفُ ولا يُذمُّ**” gösterildi; Ebû Bekir dedi ki: onda üç söz vardır: birincisi, “ayıplanmaz”; **ذَمَمْتُهُ** dediğinde onu ayıpladın demendir. İkincisi, “yerilmiş bulunmaz”; **أَذْمَمْتُه** dediğinde onu yerilmiş buldun demendir. Üçüncüsü, “suyu az, eksik bulunmaz”; **بئر ذَمَّة** dediğinde suyu az olduğunda denir.

Hadiste: Peygamber’e,
(* “**سأل النبي إلخ**” sözü: Peygamber’e soran, **التهذيب**’de olduğu üzere Haccâc’tır), صلى الله عليه وسلم, süt emzirmenin **مَذَمَّةَ**sini kendisinden neyin gidereceğini sordu; dedi ki: bir köle yahut câriye **غُرَّة**si; **مَذَمَّةِ الرضاع** ile, sütannenin emzirmesi sebebiyle **ذِمامَ**ını murad etti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Yûnus dedi; derler: ondan bana bir **مَذِمَّةٌ** ve **مَذَمَّةٌ** aldı. Ve denir: süt emzirmenin **مَذَمَّةَ**sini, sütanneye verdiğin bir şeyle kendinden gider; o, senin çocuğunu emzirmesiyle sana lâzım olan **الذِّمامُ**dır. İbnü’l-Esîr hadîsin tefsirinde dedi ki: **المَذَمَّةُ**, fetha ile, **الذَّمِّ**’den **مَفْعَلة**dir; kesre ile ise **الذِّمَّةِ** ve **الذِّمامِ**’dandır. Ve denildi: kesre ve fetha ile, zayi edeni yerilen hak ve hürmettir; **مَذَمَّة الرضاع** ile murad, emzirme sebebiyle lâzım olan haktır; sanki sordu: sütannenin hakkını benden ne düşürür ki onu tam olarak edâ etmiş olayım? Ve onlar, çocuğun sütten kesilmesi sırasında sütanneye ücretinden başka bir şey hibe etmeyi müstehap görürlerdi. Hadiste: **خِلال المَكارم** şudur şudur ve arkadaşa karşı **التَّذَمُّمُ**; o, onun **ذِمامَ**ını koruması ve onu korumazsa insanların kendisini yerlemesini kendinden atmasıdır. Mûsâ ve Hızır hadîsinde, عليهما السلام: arkadaşından ona bir **ذَمامَةٌ** aldı; yani yerme ve kınamadan hayâ ve çekinme. İbn Sayyâd hadîsinde: ondan bana bir **ذَمامَةٌ** isabet etti. Ve ondan bana bir **مَذَمَّة** ve **مَذِمَّة** aldı; yani o hürmetten bir incelik ve ayıp.

Ve **الذَّمِيمُ**: karınca yumurtasına benzetilmiş, siyah yahut kırmızı kabarcık gibi bir şeydir; sıcaktan yahut uyuzdan yüzlerin ve burunların üzerine çıkar; dedi ki:
وترى الذَّمِيم على مَراسِنِهم،
غِبَّ الهِياجِ، كمازِنِ النملِ
Tekili **ذَمِيمةٌ**dir. Ve **الذَّمِيم**: develerin ve koyunların uylukları ve memeleri üzerine sütlerinden akan şeydir. Ve **الذَّمِيمُ**: çiydir; ve denildi: o, geceleyin ağaç üzerine düşen bir çiydir; ona toprak isabet eder de çamur parçaları gibi olur. Uğursuzluk ve fal hadîsinde: **ذَرُوها ذَمِيمةً**; yani **مَذْمومةً**; **فَعِيلةٌ** vezninde **مفعولةٍ** mânâsınadır. Ancak onlara, evde oturmak sebebiyle hoşlanılmayan şeyin kendilerine isabet ettiği zannının nefislerinde yer etmesini iptal için ondan taşınmalarını emretti; ondan taşınınca o vehmin maddesi kesilir ve onlara karışan şüphe zâil olur.

Ve **الذَّمِيمُ**: oğlağın burnu üzerinde bulunan beyazlıktır; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: Ebû’l-‘Alâ’nın Ebû Zübeyd için bize inşâd ettiği sözüne gelince:
تَرى لأَخْفافِها من خَلْفِها نَسَلاً،
مثل الذَّمِيمِ على قُزْمِ اليَعامِيرِ
o, oğlağın burnu üzerindeki beyazlık olabilir. Ahmed b. Yahyâ ise, **الذَّمِيمَ**in memeler üzerine sütlerden sıçrayan şey olduğu görüşüne gitti; **اليَعاميرُ** onun yanında oğlaklardır; tekili **يَعْمور**; onların **قُزْمُ**u küçükleridir; ve **الذَّمِيمُ**: sütünden burunları üzerine akan şeydir. İbn Düreyd ise, buradaki **الذَّمِيم**in çiy olduğu görüşüne gitti; ve **اليَعامير** bir ağaç türüdür. İbnü’l-A‘râbî: **الذَّمِيمُ** ve **الذَّنينُ** burundan akan şeydir. Ve **الذَّمِيمُ**: tekedenin kamışından **يَذِمُّ** ve **يَذِنُّ** eden sümük ve idrardır; aynı şekilde koyunun memelerinden süt; ve Ebû Zübeyd’in beytini inşâd etti. Ve **الذَّمِيمُ** ayrıca: burun ucunun gözeneklerinden karınca yumurtası gibi çıkan bir şeydir; el-Hâdire dedi ki:
وترى الذَّمِيمَ على مَراسِنِهم،
يوم الهياج، كمازِنِ النَّمل
İbn Düreyd onu şöyle rivayet etti: **كمازن الجَثْلِ**; dedi ki: **الجَثْلُ** büyük karıncalardan bir türdür. Ve şöyle rivayet edildi:
وترى الذَّميم على مَناخرهم
Dedi ki: **الذَّميم** burunda kuruluk sebebiyle çıkan şeydir; burnu **ذَمَّ** etti ve **ذَنَّ** etti. Ve **ماء ذَميم**: yani hoş olmayan su; İbnü’l-A‘râbî, el-Merrâr için inşâd etti:
مُواشِكة تَسْتَعْجِلُ الرُّكْضَ تَبْتَغي
نَضائِضَ طَرْقٍ، ماؤُهُنَّ ذَمِيمُ
Onun sözü **مواشِكة**: hızlı; **القَطا**yı kastediyor. Ve onun **رَكْضُ**u: kanadıyla vurmasıdır. Ve **النَّضائض**: suyun kalıntısıdır; tekili **نَضِيضة**. Ve **الطَّرْقُ**: **المَطْروق**tur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ م م * * الذَّمُّ * ضد المدح وقد * ذَمَّهُ * من باب رد فهو * ذَمِيمٌ * و * الذِّمامُ * الحرمة وأهل * الذِّمَةِ * أهل العقد قال أبو عبيد الذمة الأمان في قوله ]ص[ ﴿ويسعى بذمتهم أدناهم﴾ و * أَذَمَّهُ * أجاره وأذمه وجده * مَذْمُوماً * و * أذَمَّ * الرجل أتى بما يذم عليه وفي الحديث ﴿ما يذهب عني * مَذِمَّةَ * الرضاع فقال غرة عبد أو أمة﴾ يعني بمذمة الرضاع بفتح الذال وكسرها ذمام المرضعة وقال النخعي في تفسيره كانوا يستحبون عند فصال الصبي أن يأمروا للظئر بشيء سوى الأجر فكأنه سأل أي شيء يسقط عني حق التي أرضعتني حتى أكون قد أديته كاملا والبخل * مَذَمَّةٌ * بفتح الذال لا غير أي مما يذم عليه وهو ضد المحمدة و * اسْتَذَمَّ * الرجل إلى الناس أتى بما يذم عليه و * تَذَمَّمَ * أي استنكف يقال لو لم أترك الكذب تأثما لتركته تذمما ورجل * مُذَمَّمٌ * أي مذموم جدا

##### Türkçe

* ذ م م * * **الذَّمُّ** * medhin zıddıdır; ve muhakkak **ذَمَّهُ** (onu yerdi) **رد** bâbındandır; o hâlde o **ذَمِيمٌ**dur. Ve **الذِّمامُ** hürmettir. Ve **الذِّمَةِ** ehli, akid ehli(dir). Ebû Ubeyd dedi: **الذمة** şu kavlinde emândır ]ص[ ﴿ويسعى بذمتهم أدناهم﴾ . Ve **أَذَمَّهُ** onu himayesine aldı; ve **أذمه** onu **مَذْمُوماً** buldu. Ve **أذَمَّ** adam, kendisi hakkında yerilecek şeyle geldi. Ve hadiste: ﴿ما يذهب عني **مَذِمَّةَ** الرضاع فقال غرة عبد أو أمة﴾; yani **مذمة الرضاع** ile—**الذال**’ın fethası ve kesresiyle—sütannenin **ذمام**ı(nı). Ve Nehaî onun tefsirinde dedi: onlar, çocuğun sütten kesilmesi yanında, sütanneye ücretin dışında bir şey verilmesini müstehap görürlerdi; sanki o, “Beni emzirenin hakkından hangi şey benden düşer ki onu tam olarak eda etmiş olayım?” diye sordu. Ve cimrilik **مَذَمَّةٌ**dur—**الذال**’ın fethasıyla, başka değil—yani kendisi hakkında yerilecek şeydendir; ve o, **المحمدة**’nin zıddıdır. Ve **اسْتَذَمَّ** adam insanlara karşı, kendisi hakkında yerilecek şeyle geldi. Ve **تَذَمَّمَ** yani çekindi; denilir: “Eğer yalanı terk etmeseydim günahkârlık sebebiyle, onu terk ederdim **تذمما**.” Ve **مُذَمَّمٌ** adam, yani çokça yerilmiş.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!ذَمَّه ) يَذُمَّه ( *!ذَمًّا ) *!ومَذَمَّةً ، فهو | *!مَذْمُومٌ *!وذَمِيمٌ *!وذَمٌّ ويُكْسَر : ضِدّ | مَدَحَه ) ، ومعناه اللَّوْم في الإساءَةِ . | ( و ) بَلاهُ فَ ( *!أَذَّمَه : وَجَده *!ذَمِيمًا ) ، | ضِدّ أَحْمَدَه . |

| | ( *!وأَذَمَّ بهم : تَهاوَنَ أو تَرَكَهم | *!مَذْمُومِين في النَّاسِ ) ، عن ابنِ | الأَعرابِيّ . | | ( *!وتَذَامُّوا : *!ذَمَّ بَعضُهم بَعْضًا ) . | | وقَضَى *!مَذِمَّتَه بكَسْرِ الذّالِ وفَتْحِها ) | أي : ( أَحْسنَ إليه لئلا *!يُذَمَّ ) . | | ( *!واستَذَمَّ إليه ) : إذا ( فَعَل ما *!يَذُمُّه | على فِعْلِه ) ، ونَصّ الصّحاح : | *!واستَذَمَّ الرجلُ إلى الناس أي : أَتَى | بما يُذَمُّ عليه ، ومِثلُه في الأَساس . | | ( *!والذُّمُومُ ) بالضَّمّ : ( العُيُوب ) ، | أنشَدَ سِيبَوَيه لأُمَيَّةَ بنِ أَبِي الصَّلْت : | % ( سلامَكَ رَبَّنا في كُلّ فَجْر % | بَرِيئًا ما تَعَنَّتْك *!الذُّمُومُ ) % | | ( وبِئْر *!ذَمَّةُ *!وَذَمِيمٌ *!وَذَمِيمَةٌ ) ، | واقْتَصر الجَوْهَرِيُّ على الأُولى | وقال : أي : ( قَلِيلَةُ المَاءِ ) ؛ لأَنّها | *!تُذَمُّ . وأنشدَ ابنُ السِّيد في كِتاب | الفرق : | % ( نُرجِّي نائِلاً من سَيْبِ رَبٍّ % | له نُعْمَى *!وذَمَّتُهُ سِجالُ ) % | | قال : مَنْ رَواه بِفَتْح الذَّال أَرادَ أن | بِئرَه التي تُوصَف بِقِلّة الماءِ تَسْتَقِي منها | السِّجالُ الكَثِيرة أي : أن قَلِيلَ خَيْره | كَثِير . | | ( و ) قيل : بِئْر ذَمَّة : ( غَزِيرَةُ ) المَاءِ ، | فهو ( ضِدُّج : *!ذِمامٌ ) بالكَسْر ، وأنشَدَ | الجَوْهَرِيّ لذِي الرُّمَّة يَصِف إِبلاً | غارَت عُيونُها من الكَلالِ : | % ( على حِمْيَرِيَّات كأن عُيونَها % | ذِمامُ الرَّكايَا أَنْكَزَتْها الموَاتِحُ ) % |

| | أنْكَزَتْها : أَقَلَّت ماءَها ، يَقولُ : | غارَت أَعينُها من التَّعَب ، فكأَنَّها | آبارٌ قَلِيلَةُ المَاءِ . | | وفي التَّهْذيبِ : *!الذَّمَّة : البِئْر القَلِيلة | الماء ، والجَمْع ذَمّ . وفي | الحَدِيث :   أنَّه [ & ] | مَرَّ بِبِئْر *!ذَمَّة   ، سُمِّيت بذلِكَ لأَنّها | *!مَذْمُومة . | | ( وبه *!ذَمِيمَة أي ) : عِلَّة من ( زَمانَةٍ ) أو | آفة ( تَمْنَعُه الخُرُوج ) . | | ( و ) من المَجاز : ( *!أَذَمَّت رَكابُهم ) | إذا ( أَعْيَت وَتَخَلَّفًت ) كَلالاً وَتَأَخَّرت | عن جَماعَةِ الإِبل ولم تَلْحَق بها ، | كَأَنَّها أَقَلَّت قُوَّتَها في السَّيْر ، مَأْخوذٌ | من الذَّمَّة ، وهي الرَّكِيَّة القَلِيلة المَاءِ ، | وقد *!أَذَمَّ به بَعِيرُه . قال ابنُ سِيدَه : | أنشَدَنا أَبو العَلاَء : | % ( قَوْمٌ *!أَذَمَّت بهم رَكائِبُهُم % | فاسْتَبْدَلُوا مُخْلِق النِّعال بها ) % | | وفي حَدِيث حَلِيمةَ السَّعْدِيةِ : |   فَخَرجتُ على أَتانِي تِلْك ، فلقد | أذمَّت بالرَّكْبِ   أي : حَبَسْتَهم | لضَعْفِها وانْقِطاع سَيْرِها ، وفي | حَدِيثِ أبي بَكْر :   وإِنَّ راحِلتَه قد | أّذَمَّت   ، أي : انقَطَع سَيْرُها كَأَنَّها | حَمَلتِ النَّاسَ على *!ذَمِّها . | | ( ورجُلٌ ذو *!مَذَِمَّةٍ ) بكَسْر الذَّالِ | وفَتْحِها أي : ( كَلٌّ على النَّاسِ ) ، | وهو مجاز . | | ( *!والذِّمامُ *!والمَذَمَّةُ : الحَقُّ والحُرْمَة | ج : *!أَذِمَّةٌ ) . ويقال : *!الذِّمام : كُلّ | حُرْمة تَلْزَمُك إذا ضَيَّعْتَها *!المَذَمَّةُ . | ( و ) من ذلك : ( *!الذِّمَّة ، بالكَسْرِ : | العَهْدُ ) . ورجل ذِمّي أي : له عَهْد . | وقال الجوهَرِيّ : أَهلُ الذِّمة : أَهلُ | العَقْد . قُلتُ : وهم الذين يُؤَدُّون | الجِزْية من المُشْرِكين كُلّهم . وقيل : |

| الذِّمَّةُ : الأَمانُ ، وسُمِّي *!الذِّمّي ، لأَنّه | يَدْخُل في أَمانِ المُسلِمين . | | ( و ) الذّمَّة : ( الكَفالَةُ ) والضَّمان ، | والجَمْع *!الذِّمام . وفي حَدِيثِ عَليٍّ | رَضِيَ اللهُ عَنه :   *!ذِمَّتِي رَهِينةٌ وأَنابه | زَعِيم   أي : ضَمانِي وَعَهْدِي | رَهْن في الوَفاءِ به . وفي دُعاءِ | المُسافِر :   اقْلِبْنا *!بذِمّة   أي : ارْدُدْنا إلى أهلنا آمنين . وفي حديث آخر :   فقد بَرِئت منه الذِّمَّة   أي : | أَنَّ لكُلّ أَحَدٍ من الله عَهْدًا بالحِفْظ | والكَلاَءَة ، فإذا أَلقَى بِيَدِه إلى | التَهْلُكَة أو فَعَلَ ما حُرِّم عليه أو | خَالَف ما أُمِر به فقد خَذَلَتْه ذِمّةُ الله | تَعالَى ( *!كالذَّمَامَة ) بالفَتْح ، ( ويُكْسَر ) . | قال الأَخْطَلُ : | % ( فلاَ تَنْشُدُونَا من أَخِيكم *!ذِمامةً % | ويُسْلِم أَصداءَ العَوِيرِ كَفِيلُها ) % | | أَيْ : حُرمة . | | وقال ذو الرُّمَّة : | % ( تَكُن عَوْجَةً يَجْزِيكُما اللهُ عِنْدَها % | بها الأَجْرَ أو تُقْضَى ذِمامةُ صَاحِبِ ) % | | أي : حَقّه وحُرْمَتُه . | | ( والذِّمُ ، بالكَسْر ) *!والذِّمَّة أيضًا : | ( مَأْدُبَة الطَّعام أو العُرْسِ ) . | | ( و ) الذِّمَّةُ : ( القَومُ المُعاهَدُون ) | أي : ذَوُو *!ذِمَّة ، وفي حَدِيث | سَلْمان :   ما يَحِلُّ من *!ذِمَّتِنا   أي : | أَهْلِ ذمتنا ، فحذف المضاف . | | ( *!وَأّذَمَّ له عَلَيه : أَخذَ له الذّمَّة ) أَي : | الأَمانَ والعَهْدَ . | | ( و ) *!أَذَمَّ ( فُلاناً ) : إذا ( أَجارَه ) . | | ( و ) *!الذَّمِيمُ ( كَأَمير : بَئْرٌ ) ، وفي | الصّحاح : هو شَيْء يَخْرُج من مَسامّ | المازِنِ كَبَيْض النَّمْل ، وأنشد : | % ( وتَرَى الذَّمِيمَ على مَراسِنِهم % | يوم الهِياج كَمَازِنِ النَّمْلِ ) % |

| | ورَواهُ ابنُ دُرَيد :   كمَازِن الجَثْلِ   | ويُرْوَى :   على مَنَاخرهم   . | | قال : *!والذَّمِيمُ الذي يَخرُج على | الأنفِ من القَشَف ( يُعْلُو الوُجُوهَ ) | والأُنوفَ ( من حَرٍّ أو جَرَبٍ ) ، | واحِدتُه *!ذَمِيمَة . | | ( و ) الذَّمِيمُ ) : ( النَّدَى ) مُطْلقًا ، وبه | فَسَّر ابنُ دُرَيْد قَوْلَ أَبِي زُبَيْد : | % ( تَرى لأَخفافها من خَلْفِها نَسَلاً % | مثلَ الذَّمِيمِ على قُزْمِ اليَعامِيرِ ) % | | قال :   واليَعامِيرُ : ضَرْب من | الشَّجر ، ( أو ) هو ( نَدًى يَسْقُط باللَّيلِ | على الشَّجَر فيُصِيبُه التُّرابُ فَيَصِيرُ | كَقِطَع الطِّين   ، و ) أيضًا : ( البَياضُ ) | الذي يَكُون ( على أَنْفِ الجَدْي ) عن | كُرَاع ، وبه فَسَّر ابنُ سِيدَه قولَ أَبِي | زُبَيْد السّابق . | | ( وقد ذَمَّ أَنْفُه وذَنَّ : إذا سَالَ ) ، وهو | الذَّمِيمُ والذَّنِينُ ، عن ابنِ الأَعرابيّ . | | ( و ) الذَّمِيمُ : ( المَاءُ المَكْروه ) ، نَقَلَه | الجوهريُّ ، قال : وَأَنْشَدَ ابن الأَعرابيّ | للمَرَّارِ : | % ( مُوَاشِكة تَسْتَعْجِل الرَّكْضَ تَبْتَغِي % | نَضائِض طَرْقٍ مَاؤُهنَّ *!ذَمِيمُ ) % | | ( و ) الذَّمِيمُ : ( البَوْلُ والمُخاطُ ) ، | هكَذا في النُّسَخ ، والصَّوابُ | المُخاطُ والبَوْلُ ( الذي *!يَذِمُّ ) ويَذِنُّ | ( من قَضِيبِ التَّيْس ) أي : يَسِيل ، | كما هو نَصّ الصّحاح . قال | الجَوْهَرِيّ : ( وَكَذلِك اللَّبَنُ من | أَخْلافِ الشَّاءِ ) . وفي بَعْض نُسَخ | الصّحاح : من أَخْلافِ النَّاقَة . | وَأَنْشَد قولَ أًبِي زُبَيْد السَّابق ، وإليه | ذهب أحمدُ بنُ يَحْيَى أيضًا حَيْث | قال : الذَّمِيمُ هنا ما يَنْتَضِح على | الضُّرُوع من الأَلبانِ . واليَعامِير عنده | الجِدَاء . وقُزمُها : صِغارُها . | | ( *!والذِّمُّ ، بالكَسْر : المُفْرِطُ الهُزَال ) | شِبْه ( الهَالِك ) . ومنه حَدِيثُ يُونُس |

| عليه السّلام   أن الحُوتَ قَاءَه رَذِيًّا | *!ذَمًّا   . | | ( *!وَذَمْذَمَ ) الرَّجلُ : ( قَلَّلَ عَطِيَّتُه ) ، | عن ابنِ الأعرابيّ . | | ( *!والذَّمَامة ، كَثُمامة : البَقِيَّة ) . | | ( ورجل *!مُذَّمَّم ، كَمُعَظَّم : *!مَذْمُومٌ | جِدًّا ) ، كما في الصّحاح . | | ( و ) رَجلٌ ( *!مِذَمٌّ كَمِسَنّ ، ومُتِمٌّ ) ، | واقتَصر الجَوْهَرِيُّ على الضَّبْطِ | الأَخير أي : ( لا حَرَاك به ، وشَيْءٌ | *!مُذِمٌّ كمُتِّم ) أي : ( مَعِيبٌ ) ، نَقَلَه | الجَوْهَرِيُّ . | | ( وقَوْلُهم : افْعَلْ كَذَا ) ( وخَلاكَ *!ذَمٌّ | أي : وخَلاَمِنْك ) ذَمٌّ ( أي : لا *!تُذَمُّ ) . | قال ابنُ السِّكِّيت : ولا تَقُل : وخَلاكَ | ذَنْب ، نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . | | ( و ) يقال : ( أخذَتْنِي منه *!مَذَمَّةٌ ، | وتُكْسَر ذَالُه أي : رَقَّةٌ وعارٌ من تَرْك | الحُرْمةِ ) كما في الصَّحاح ، نَقَله | ابنُ السِّكِّيت عن يُونُس . | | ( و ) يُقالُ : ( أَذْهِب *!مَذَمَّتَهم بشَيْءٍ ) | أي : ( أَعْطِهم شَيْئًا فإنّ لهم *!ذِمامًا ) . | وفي الحديث :   سُئِل النبي [ & ] : | ما يُذْهِبُ عني | مَذَمَّة الرَّضاع ؟ فقال : غُرّة عَبْد أو | أَمة   ، يعني *!بمذَمَّة الرِّضاع ذِمام | المُرْضِعَة . وكان النَّخْعِي يقول في | تَفْسِيره : كانوا يَسْتَحِبُّون عند | فِصالِ الصَّبِيّ أن يَأْمُروا للظِّئر بِشَيْء | سِوَى الأُجرة ، كَأَنَّه سأَله : أَيّ شَيْء | يُسقِط عَنِّي حَقَّ التي أرضَعْتْنِي حَتَّى | أكونَ قد أديتُه كامِلاُ ، نقله الجَوْهَرِيُّ | وابنُ الأَثِير ، زَادَ الأَخِير : يُروَى | بِفَتْح الذَّال مَفْعَلَة من *!الذَّمِّ ، بالكَسْرِ | من الذَّمَّة . | | ( و ) قَولُهم : ( البُخْلُ مَذَمَّةٌ ) فإِنْه | ( بالفَتْحِ ) لاَ غَيْر ، كما في الصّحاح | أي : مِمَّا *!يُذَم عليه ، وهو خِلافُ | المَحْمَدَة . |

| | ( *!وَتَذَمَّم ) الرّجلُ : ( اسْتَنْكَف ، | يُقال : لو لم أَتْرُك الكَذِب تَأَثُّمًا | لتَرَكْتُه *!تَذَمُّمًا ) أي : اسْتِنْكافًا ، نقله | الجَوْهريُّ . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | قال أبو عَمْرِو بنُ العَلاء : سَمِعتُ | أَعرابِيًّا يقول : لم أَرَ كاليوم قَطُّ | يدخل عليهم مِثْلُ هذَا الرُّطَبِ لا | *!يُذِمّون أي : لا *!يَتَذَمَّمُون ، ولا | تأخذهم *!ذِمامةٌ حتى يُهدُوا لِجِيرانهم . | | *!والذّامّ مُشَدَّداً : العَيْب . وفرس *!أَذمُّ | كالُّ : قد أَعْيا فَوَقف . *!وذُمَّ الرّجلُ : | ه جِي . وذُمَّ : نُقِص ، عن ابن | الأعرابي . وفي حَدِيث زَمْزَم :   أُرِيَ | عبدُ المُطَّلب في مَنامِه : احْفِر زمزمَ | لا تُنْزَفُ ولا تُذَمَّ   قال أبو | بكر :   فيه ثَلاثةُ أَقْوال : أَحدُها : | لا تُعاب ، والثاني : لا تُلْقَى | *!مَذْمُومةً ، والثالث : لا يُوجَدُ مَاؤُهَا | قِليلاً ، وفي الحَدِيث :   من خِلال | المَكارِم *!التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِب   هو أن | يَحْفَظ *!ذِمامَه ، ويَطْرَح عن نَفْسِه ذَمَّ | النَّاس له إن لم يَحْفَظْه . | | *!والذِّمامَةُ : الحَياءُ والإِشْفاقُ من | الذَّمِّ واللَّومِ . ومنه : أخذَتْه من | صاحِبِهِ ذِمامَةٌ . وَأَصابَتْنِي منه *!ذِمامة | أي : رِقَّة وعار . | | ورجل *!ذَمّام : كَثِيرُ الذَّم . | | وإِيَّاك *!والمَذَامَّ . | | وللجارِ عِنْدَك *!مُسْتَذَمٌّ *!ومُتَذَمَّم ، | ومكان *!مُذَمَّم أي : مُحْتَرم له ذِمَّة | وحُرْمة . | | *!وأَذَمَّ المَكانُ : أجدَبَ وقلَّ | خَيرُه ، وهو مجاز . | | وفلان *!يُذامُّ عَيشَه أي : يُزْجِيّه مُتَبَلِّغاً | به ، وهو من مَعْنَى القِلَّة . | | ورجل ذَمُّ وحَمْد ، ومنزل ذَمٌّ | وحَمْد ، وَصْف بالمَصْدر . | | وأبقى *!ذَماءً من الضَّبّ أي : |

| حُشَاشته ، وهو مَجاز كما في | الأَساس . |

##### Türkçe

( **ذَمَّه** ) onu **ذَمَّه** eder ( **ذَمًّا** ) ve **مَذَمَّةً**; o hâlde o **مَذْمُومٌ** ve **ذَمِيمٌ** ve **ذَمٌّ**dur; ve ( **ضِدّ** ) **مَدَحَه**’nin zıddı olarak kırılır; mânâsı, kötülükte kınamadır.
( Ve ) onu denedi de ( **أَذَّمَه**: onu **ذَمِيمًا** buldu ); **ضِدّ** **أَحْمَدَه**.

( **وأَذَمَّ بهم**: onlara karşı gevşek davrandı yahut onları, insanlar içinde **مَذْمُومِين** olarak, bıraktı ); İbnü’l-A‘râbî’den.
( **وتَذَامُّوا**: bazısı bazısını **ذَمَّ** etti ).
Ve **مَذِمَّتَه**’yi **الذال**’in kesriyle ve fethiyle yerine getirdi; yani: ( **يُذَمَّ** edilmesin diye ona iyilik etti ).
( **واستَذَمَّ إليه** ): ( yaptığı şey üzerinde onu **يَذُمُّ** edeceği şeyi yaptı ) vakti. Ve Sıhâh’ın nassı: **واستَذَمَّ** adam insanlara; yani, kendisi üzerine kınanacağı şeyi getirdi; Esâs’ta da bunun benzeri.
( **والذُّمُومُ** ) damme ile: ( ayıplar ). Sîbeveyh, Ümeyye b. Ebî’s-Salt için inşâd etti:
% ( سلامَكَ رَبَّنا في كُلّ فَجْر %
بَرِيئًا ما تَعَنَّتْك **الذُّمُومُ** ) %
( Ve **بِئْر ذَمَّةُ** ve **ذَمِيمٌ** ve **ذَمِيمَةٌ** ), Cevherî yalnız birincisiyle yetindi ve dedi ki: yani: ( suyu az ); çünkü o **تُذَمُّ** edilir. Ve İbnü’s-Sîd, el-Fark kitabında inşâd etti:
% ( نُرجِّي نائِلاً من سَيْبِ رَبٍّ %
له نُعْمَى **وذَمَّتُهُ** سِجالُ ) %
Dedi ki: onu **الذال**’in fethiyle rivayet eden, su azlığıyla vasfedilen kuyusundan çok kovaların su çektiğini kastetmiştir; yani: hayrı az olanın çoğu(ymuş gibi).
( Ve ) denildi: **بِئْر ذَمَّة**: ( suyu bol ); o hâlde ( zıddı: **ذِمامٌ** ) kesr ile. Ve Cevherî, gözleri yorgunluktan çökmüş develeri vasfeden Zü’r-Rumme için inşâd etti:
% ( على حِمْيَرِيَّات كأن عُيونَها %
ذِمامُ الرَّكايَا أَنْكَزَتْها الموَاتِحُ ) %

**أَنْكَزَتْها**: suyunu azalttı; diyor ki: yorgunluktan gözleri çöktü; sanki onlar suyu az kuyulardır.
Tehzîb’de: **الذَّمَّة**: suyu az kuyu; çoğulu **ذَمّ**. Ve hadiste: onun [ & ] **بِبِئْر ذَمَّة**’ye uğradığı; ona bu ad verildi, çünkü o **مَذْمُومة**dur.
( Ve onda **ذَمِيمَة** yani ): ( **زَمانَةٍ** )dan bir illet yahut ( onu çıkmaktan meneden ) bir âfet.
( Ve ) mecazdan: ( **أَذَمَّت رَكابُهم** ) ( yorulup geri kaldıkları ) vakit; bitkinlikten ve geciktiler, deve topluluğundan geri kaldılar ve ona yetişmediler; sanki yürüyüşte kuvvetlerini azaltmış gibidirler; **الذَّمَّة**’den alınmıştır; o, suyu az kuyu demektir. Ve onunla devesi **أَذَمَّ** etti. İbn Sîde dedi ki: Ebü’l-Alâ bize inşâd etti:
% ( قَوْمٌ **أَذَمَّت** بهم رَكائِبُهُم %
فاسْتَبْدَلُوا مُخْلِق النِّعال بها ) %
Ve Halîme es-Sa‘diyye hadîsinde: “Şu dişi eşeğimin üzerine çıktım; gerçekten o, kafileye karşı **أذمَّت** etti”; yani: zayıflığı ve yürüyüşünün kesilmesi sebebiyle onları alıkoydu. Ve Ebû Bekir hadîsinde: “Onun biniti gerçekten **أّذَمَّت** etti”; yani: yürüyüşü kesildi; sanki insanları kendi **ذَمّ**ine sevk etti.
( Ve **رَجُلٌ ذو مَذَِمَّةٍ** ) **الذال**’in kesriyle ve fethiyle; yani: ( insanlara yük ); ve bu mecazdır.
( **والذِّمامُ** ve **المَذَمَّةُ**: hak ve hürmet; c.: **أَذِمَّةٌ** ). Ve denilir: **الذِّمام**: her hürmet ki onu zayi edersen sana **المَذَمَّةُ** lâzım olur.
( Ve ) bundan: ( **الذِّمَّة** kesr ile: ahid ). Ve zimmî adam; yani: onun ahdi vardır. Cevherî dedi ki: **أَهلُ الذِّمة**: akid ehli. Dedim ki: onlar, müşriklerin hepsinden cizyeyi ödeyenlerdir. Ve denildi:
**الذِّمَّةُ**: emandır; ve **الذِّمّي** bu adla adlandırıldı; çünkü Müslümanların emanına girer.
( Ve ) **الذّمَّة**: ( kefalet ) ve zamandır; çoğulu **الذِّمام**. Ve Ali رضِيَ اللهُ عَنه hadîsinde: “**ذِمَّتِي** rehindir ve onun yerine kefil”; yani: benim zâmanım ve ahdim, onu yerine getirmede rehindir. Ve yolcunun duasında: “Bizi **بذِمّة** çevir”; yani: bizi ehlimize emniyet içinde geri döndür. Ve başka bir hadiste: “Ondan **الذِّمَّة** beri oldu”; yani: Allah’tan her bir kimse için koruma ve gözetme ile bir ahid vardır; elini helâke atarsa yahut kendisine haram kılınanı yaparsa yahut emrolunduğuna muhalefet ederse, Allah Teâlâ’nın zimmeti onu yüzüstü bırakmıştır; ( **كالذَّمَامَة** ) fetih ile, ( ve kesr olunur ). Ahtal dedi ki:
% ( فلاَ تَنْشُدُونَا من أَخِيكم **ذِمامةً** %
ويُسْلِم أَصداءَ العَوِيرِ كَفِيلُها ) %
Yani: hürmet.
Ve Zü’r-Rumme dedi ki:
% ( تَكُن عَوْجَةً يَجْزِيكُما اللهُ عِنْدَها %
بها الأَجْرَ أو تُقْضَى ذِمامةُ صَاحِبِ ) %
Yani: onun hakkı ve hürmeti.
( **والذِّمُ** kesr ile ) ve **الذِّمَّة** dahi: ( yemek yahut düğün ziyafeti ).
( Ve ) **الذِّمَّةُ**: ( ahidli kavim ); yani **ذَوُو ذِمَّة** olanlar. Ve Selmân hadîsinde: “Bizim **ذِمَّتِنا**dan helâl olan”; yani: zimmet ehlimiz; muzâf hazfedildi.
( **وَأّذَمَّ له عَلَيه**: ona zimmeti aldı ); yani: emanı ve ahdi.
( Ve ) **أَذَمَّ** (falancayı): ( onu himayesine aldı ) vakit.
( Ve ) **الذَّمِيمُ** ( **كَأَمير**: kuyu ); ve Sıhâh’ta: o, bulutlu göğün gözeneklerinden karınca yumurtası gibi çıkan bir şeydir; ve inşâd etti:
% ( وتَرَى الذَّمِيمَ على مَراسِنِهم %
يوم الهِياج كَمَازِنِ النَّمْلِ ) %

Ve onu İbn Düreyd rivayet etti: كمَازِن الجَثْلِ; ve şöyle de rivayet olunur: على مَنَاخرهم.

Dedi: **والذَّمِيمُ**; **القَشَف**’ten (yüzlere) ve burunlara (sıcaklıktan veya uyuzdan) burun üzerinde çıkan şeydir; onun bir teki **ذَمِيمَة**’dir.

Ve **الذَّمِيمُ**: **النَّدَى** mutlak olarak; ve İbn Düreyd bununla Ebû Zübeyd’in sözünü tefsir etti:
% ( تَرى لأَخفافها من خَلْفِها نَسَلاً %
مثلَ الذَّمِيمِ على قُزْمِ اليَعامِيرِ ) %

Dedi: ve **اليَعامِيرُ**: ağaçtan bir türdür; (veya) o, (geceleyin ağaç üzerine düşen bir **نَدًى**dır; ona toprak isabet eder de çamur parçaları gibi olur); ve ayrıca: (beyazlık) ki (oğlağın burnu üzerinde) incikten olur; ve İbn Sîde bununla Ebû Zübeyd’in önceki sözünü tefsir etti.

(Ve **ذَمَّ** burnu ve **ذَنَّ**: aktığı zaman), ve o, **الذَّمِيمُ** ve **الذَّنِينُ**’dir; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **الذَّمِيمُ**: (hoş görülmeyen su); onu Cevherî nakletti; dedi: ve İbnü’l-A‘râbî el-Merrâr’a ait olarak inşâd etti:
% ( مُوَاشِكة تَسْتَعْجِل الرَّكْضَ تَبْتَغِي %
نَضائِض طَرْقٍ مَاؤُهنَّ ذَمِيمُ ) %

Ve **الذَّمِيمُ**: (idrar ve sümük); nüshalarda böyle; doğrusu: sümük ve idrar (ki **يَذِمُّ**) ve **يَذِنُّ** (tekin kamışından) yani: akar; صحاح’ın nassı üzere. Cevherî dedi: (ve aynı şekilde koyunun memelerinden süt). صحاح’ın bazı nüshalarında: devenin memelerinden. Ve Ebû Zübeyd’in önceki sözünü inşâd etti; ve Ahmed b. Yahyâ da buna gitti; zira dedi: **الذَّمِيمُ** burada memeler üzerine sütlerden sıçrayan şeydir. Ve **اليَعامِير** onun yanında oğlaklardır. Ve onların **قُزم**’u: onların küçükleridir.

(**والذِّمُّ**; kesre ile: aşırı zayıflık), (helâk olmuş) benzeri. Ondan Yûnus hadisi:

—aleyhi’s-selâm— balığın onu kötü bir halde kustuğunu: **ذَمًّا**.

(**وَذَمْذَمَ**) adam: (bağışını azalttı); İbnü’l-A‘râbî’den.

(**والذَّمَامة**; **ثُمامة** gibi: bakiye).

(Ve adam **مُذَّمَّم**; **مُعَظَّم** gibi: **مَذْمُومٌ** çokça); صحاح’ta olduğu gibi.

Ve adam (**مِذَمٌّ** **مِسَنّ** gibi, ve **مُتِمٌّ**); Cevherî yalnız son ضبط’a iktisar etti; yani: (onda hareket yoktur); ve bir şey **مُذِمٌّ** **مُتِّم** gibi; yani: (ayıplı); onu Cevherî nakletti.

(Ve onların sözü: “şöyle yap”) (ve **خَلاكَ ذَمٌّ** yani: senden uzak oldu) **ذَمٌّ** (yani: **تُذَمُّ** edilmezsin). İbnü’s-Sikkît dedi: ve “**خَلاكَ ذَنْب**” deme; onu Cevherî nakletti.

Ve denir: (ondan beni **مَذَمَّةٌ** aldı; ve onun **ذ**’si kesrelenir) yani: hürmeti terk etmekten bir incelik ve ayıp; صحاح’ta olduğu gibi; onu İbnü’s-Sikkît Yûnus’tan nakletti.

Ve denir: (**مَذَمَّتَهم**’i bir şeyle gider) yani: (onlara bir şey ver; çünkü onların **ذِمامًا**’ı vardır). Ve hadiste: Peygamber [ & ]’e soruldu: benden emzirmenin kınanmasını ne giderir? dedi: bir köle veya cariye **غُرّة**si; yani emzirmenin **مذَمَّة**si ile sütannenin **ذِمام**’ı kastediyor. Ve Neha‘î tefsirinde şöyle derdi: çocuğun sütten kesilmesi yanında, sütanneye ücret dışında bir şey emretmeyi severlerdi; sanki ona sordu: beni emziren kadının hakkını benden hangi şey düşürür ki onu tam olarak eda etmiş olayım; onu Cevherî ve İbnü’l-Esîr nakletti; sonuncu artırdı: **الذَّال**’ın fethiyle rivayet olunur; **الذَّمِّ**’den, kesre ile, **الذَّمَّة**’den **مَفْعَلَة**.

Ve onların sözü: (cimrilik **مَذَمَّةٌ**’dir); o (fetha ile) başkası değil; صحاح’ta olduğu gibi; yani: onunla **يُذَم** olunur; ve o, **المَحْمَدَة**’nin zıddıdır.

(**وَتَذَمَّم**) adam: (çekindi); denir: yalanı günah sayarak terk etmeseydim, onu **تَذَمُّمًا** terk ederdim; yani: çekinme olarak; onu Cevherî nakletti.

[ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:

Ebû Amr b. el-Alâ dedi: bir bedevîyi işittim, diyordu: bugün gibi hiç görmedim; onlara bunun gibi taze hurma giriyor da **يُذِمّون** etmiyorlar; yani: **يَتَذَمَّمُون** etmiyorlar; ve komşularına hediye edinceye kadar onları **ذِمامةٌ** almıyor.

**والذّامّ** şeddeli: ayıp. Ve at **أَذمُّ**; yorgun: yoruldu da durdu. **وذُمَّ** adam: hicvedildi. Ve **ذُمَّ**: eksiltildi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Zemzem hadîsinde: Abdülmuttalib’e uykusunda gösterildi: Zemzem’i kaz; tükenmez ve **تُذَمَّ** olunmaz. Ebû Bekir dedi: onda üç söz vardır: birincisi: ayıplanmaz; ikincisi: **مَذْمُومةً** olarak atılmaz; üçüncüsü: onun suyu az bulunmaz. Ve hadiste: kerem huylarından: **التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِب**; o, onun **ذِمام**’ını koruması ve onu korumazsa insanların kendisini ayıplamasını kendinden atmasıdır.

**والذِّمامَةُ**: ayıplama ve kınamadan haya ve çekinme. Ondan: sahibinden onu **ذِمامَةٌ** aldı. Ve ondan bana **ذِمامة** isabet etti; yani: incelik ve ayıp.

Ve adam **ذَمّام**: ayıplaması çok.

Ve sakın **والمَذَامَّ**.

Ve komşunun senin yanında **مُسْتَذَمٌّ** ve **مُتَذَمَّم**’i vardır; ve yer **مُذَمَّم**; yani: kendisi için **ذِمَّة** ve hürmet bulunan saygıdeğer.

Ve yer **أَذَمَّ**: kıtlaştı ve hayrı azaldı; ve o mecazdır.

Ve falan, geçimini **يُذامُّ** eder; yani: onunla yetinerek sürdürür; ve o, azlık manasındandır.

Ve adam **ذَمُّ** ve **حَمْد**; ve konak **ذَمٌّ** ve **حَمْد**; mastarla vasıflama.

Ve kertenkeleden daha çok **ذَماءً** bıraktı; yani: onun artığını; ve o, **الأَساس**’ta olduğu gibi mecazdır.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَمَّ
ذَمَّ U ( n. ac. ذَمّ 1 ,  مَذْمَمَة 17t ),
a.  Blamed, censured; rebuked, reproved.

b.  Dripped ( nose ).

ذَمَّمَ
ذَمَّمَ II ,
a.  Blamed; criticised.

أَذْمَمَ
أَذْمَمَ IV ,
a.  Committed a blameworthy action.

b.  Blamed, found fault with.

ذَمّ
ذَمّ 1 , ( pl. ذُمُوْم 27 ),
a.  Blame, censure, rebuke.

b.  see 17t .

ذِمَّة
ذِمَّة 2t , ( pl. ذِمَم 7 ),
a.  Pact, league, covenant, alliance, protection.

b.  Pledge, guarantee; responsibility.

c.  Conscience.

ذِمِّيّ
ذِمِّيّ 2yi ,
a.  Client; protégé, dependent.

b.  Tributary.

مَذْمَمَة
مَذْمَمَة 17t , ( pl. مَذَاْمِمُ 44 ),
a.  Fault, defect; vice.

ذِمَاْم
ذِمَاْم 23 , ( pl. أَذْمِمَة 15t ),
a.  Obligation; engagement.

ذَمِيْم
ذَمِيْم 25 ,
a.  Blamable, blameworthy; reprehensible.

b.  Unpalatable, nasty ( water ).

أَهْل الذِمَّة
أَهْل الذِمَّة
a.  Christian or Jewish subjects of a Mussulman government.

##### Türkçe

ذَمَّ
ذَمَّ U ( n. ac. **ذَمّ** 1 , **مَذْمَمَة** 17t ),
a. Kınadı, ayıpladı; azarladı, tekdir etti.

b. Damladı (burun).

ذَمَّمَ
ذَمَّمَ II ,
a. Kınadı; eleştirdi.

أَذْمَمَ
أَذْمَمَ IV ,
a. Kınanmaya değer bir fiil işledi.

b. Kınadı, kusur buldu.

ذَمّ
ذَمّ 1 , ( pl. **ذُمُوْم** 27 ),
a. Kınama, ayıplama, azarlama.

b. bk. 17t .

ذِمَّة
ذِمَّة 2t , ( pl. **ذِمَم** 7 ),
a. Antlaşma, ittifak, ahit, müttefiklik, himaye.

b. Taahhüt, garanti; sorumluluk.

c. Vicdan.

ذِمِّيّ
ذِمِّيّ 2yi ,
a. Himaye edilen; korunan, bağımlı.

b. Haraç veren.

مَذْمَمَة
مَذْمَمَة 17t , ( pl. **مَذَاْمِمُ** 44 ),
a. Kusur, noksan; kötü huy.

ذِمَاْم
ذِمَاْم 23 , ( pl. **أَذْمِمَة** 15t ),
a. Yükümlülük; taahhüt.

ذَمِيْم
ذَمِيْم 25 ,
a. Kınanabilir, kınanmaya değer; yerilmeye layık.

b. Hoş olmayan, iğrenç (su).

أَهْل الذِمَّة
أَهْل الذِمَّة
a. Müslüman bir hükümetin Hristiyan veya Yahudi tebaası.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ذمم
ذَمَّ - يَذُمُّ - مَذْمُوْم
ذَمَّ - يَذُمُّ + كائن + كائناً: حقره وذله وأهانه لتقصير أو عيب فيه: لامه بتحقير وإذلال وإهانة على التقصير
مَذْمُوْم: اسم مفعول من " ذَمَّ - يَذُمُّ " ومن " ذَمَّ - يَذِمُّ " : الملام على تقصيره بوفاء التزامه: وكذلك المحروم والمحصور والممنوع من الحركة: من يكون ملزماً بمقدار من المال أو المتاع أو الالتزام بالقيام بعمل، وعليه الوفاء به في زمن لاحق، فهو ملام ومهان إلى أن يؤديه ويفعله ليبرؤ من اللوم والهون، وهو كذلك المعاق والمحصور عن الفعل بسببه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الذم والسب والتعيير، بوصم وإلحاق نقص أو عيب بآخر، لتحقيره والهزء منه"، وهي:
هَزِئَ - يَهْزَأُُ (هَزَأَ - يَهْزَأُُ)، ذَأَمَ - يَذْأَمُ، ذَمَّ - يَذُمُّ، عَرَّ - يَعُرُّ، سَخِرَ - يَسْخَرُ، لَمَزَ - يَلْْمِزُ
يفرق لفظاً:
ذَمَّ - يَذِمُّ + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يحميه ويمنعه ويحرِمُ الآخرين من الوصول إليه
ذَمَّ - يَذُمُّ + كائن + كائناً: حقره وذله وأهانه لتقصير أو عيب فيه: لامه بتحقير وإذلال وإهانة على التقصير وخاصة بوفاء التزام عليه

مذموم
 	﴿من كان يريد العاجلة عجلنا له فيها ما نشاء لمن نريد ثم جعلنا له جهنم يصلاها مذموما مدحورا(18)﴾ الإسراء ﴿لا تجعل مع الله إلها آخر فتقعد مذموما مخذولا(22)﴾ الإسراء
 	﴿لولا أن تداركه نعمة من ربه لنبذ بالعراء وهو مذموم (49)﴾ القلم
جاء في التفسير : ذمة : عهد ،  وهي كل حرمة يلزمك إذا ضيعتها ذنب
مذموماَ : أي مطروداً من رحمة الله - لا ناصر لك ولا ولي
مذموم : مبعد من كل خير -  مليم
مختار الصحاح
● [ذمم] ذ م م: الذَّمُّ ضد المدح وقد ذَمَّهُ من باب رد فهو ذَمِيمٌ و الذِّمامُ الحرمة وأهل الذِّمَةِ أهل العقد قال أبو عبيد الذمة الأمان في قوله صلى الله عليه وسلم ﴿ويسعى بذمتهم أدناهم﴾ و أَذَمَّهُ أجاره وأذمه وجده مَذْمُوماً و أذَمَّ الرجل أتى بما يذم عليه وفي الحديث ﴿ما يذهب عني مَذِمَّةَ الرضاع فقال غرة عبد أو أمة﴾ يعني بمذمة الرضاع بفتح الذال وكسرها ذمام المرضعة وقال النخعي في تفسيره كانوا يستحبون عند فصال الصبي أن يأمروا للظئر بشيء سوى الأجر فكأنه سأل أي شيء يسقط عني حق التي أرضعتني حتى أكون قد أديته كاملا والبخل مَذَمَّةٌ بفتح الذال لا غير أي مما يذم عليه وهو ضد المحمدة و اسْتَذَمَّ الرجل إلى الناس أتى بما يذم عليه و تَذَمَّمَ أي استنكف يقال لو لم أترك الكذب تأثما لتركته تذمما ورجل مُذَمَّمٌ أي مذموم جدا
الراغب
ذم
- يقال: ذممته أذمه ذما، فهو مذموم وذميم، قال تعالى: }مذموما مدحورا{ [الإسراء/18]، وقيل: ذمته أذمة على قلب إحدى الميمين تاء. والذمام: ما يذم الرجل على إضاعته من عهد، وكذلك المذمة والمذمة. وقيل: لي مذمة فلا تهتكها، وأذهب مذمتهم بشيء، أي: أعطهم شيئا لما لهم من الذمام, وأذم بكذا: أضاع ذمامه، ورجل مذم: لا حراك (انظر: المجمل 2/354؛ وأساس البلاغة ص 145) به، وبئر ذمة: قليلة الماء، قال الشاعر:
- 170 - وترى الذميم على مراسنهم *** يوم الهياج كمازن الجثل
(البيت في اللسان (ذمم) بلا نسبة؛ وفيه في (جثل) ؛ والاشتقاق ص 181 بلا نسبة أيضا.
والبيت للحادرة الذبياني، في جمهرة اللغة 1/80؛ وديوانه الأدب 1/362 دون نسبة؛ وشمس العلوم 1/292.
والجثل: جمع جثلة، وهي النملة السوداء، والمازن: بيض النمل)
الذميم: شبه بثور صغار. يقال: أصله الذنة والذنين.
ملخص اللسان
1.     الذَّمُّ: نقيض المدح. ذَمَّهُ يَذُمُّهُ ذَمّاً ومَذَمَّةً، فهو مَذْمُومٌ وذَمٌّ. وأَذَمَّهُ: وجده ذَمِيماً مَذْمُوماً. وأَذَمَّ بهم:تركهم مَذْمُومينَ في الناس؛
2.     وأَذَمَّ به: تهاون.
3.     والعرب تقول ذَمَّ يَذُمُّ ذَمّاً، وهو اللوم في الإساءة، والذَّمُّ والمَذموم واحد. والمَذَمَّة: الملامة
4.     وبئر ذَمَّةٌ وذَميمٌ وذَميمةٌ: قليلة الماء لأنها تُذَمُّ،
5.     فأَما الذَّمُّ فالاسم منه المَذَمَّةُ، والبُخل مَذَمَّةٌ، بالفتح لا غير، أَي مما يُذَمُّ عليه،وهو خلاف المَحْمَدَةِ.
6. والذِّمامُ والمَذَمَّةُ: الحق والحُرْمة، والجمع أَذِمَّةٌ.وفلان له ذِمَّة أَي حق ،
7.     وفي الحديث ذكر الذِّمَّة والذِّمامِ، وهما بمعنى العَهْد والأَمانِ والضَّمانِ والحُرْمَةِ والحق، وسُمِّيَ أَهل الذِّمَّةِ ذِمَّةً لدخولهم في عهد المسلمين وأَمانهم.
8.     وفي الحديث في دعاء المسافر: اقْلِبْنا بذِمَّةٍ أَي ارْدُدْنا إِلى أَهلنا آمنين؛
9.     ومنه الحديث: فقد بَرِئَتْ منه الذِّمَّة أَي أَن لكل أَحد من الله عهداً بالحفظ والكِلايَةِ، فإِذا أَلْقى بيده إِلى التَّهْلُكَةِ أَو فعل ما حُرِّمَ عليه أَو خالف ما أُمِرَ به خَذَلَتْهُ ذِمَّةُ الله تعالى ،
10.                        ويسعى بذِمَّتهم أَدناهم؛ قال أَبو عبيدة: الذِّمَّةُ الأَمان ههنا، يقول إِذا أَعْطى الرجلُ من الجيش العدوّ أَماناً جاز ذلك على جميع المسلمين، ولي لهم أَن يُخْفِروه ولا أَن يَنْقُضوا عليه عهده كما أَجاز عمر، رضي الله عنه، أَمان عبدٍ على أَهل العسكر جميعهم؛ قال: ومنه قول سَلْمان ذِمَّةُ المسلمين واحدة؛ فالذِّمَّةُ هي الأَمان،
11.                        والذِّمَّة: العهد والكَفالةُ، وجمعها ذِمامٌ.
12.                        المَذَمَّةُ، بالفتح، مَفْعَلة من الذَّمِّ، وبالكسر من الذِّمَّةِ والذِّمامِ، وقيل: هي بالكسر والفتح الحقُّ والحرمة التي يُذَمُّ مُضَيِّعُها،
13.                        والمراد  بمَذَمَّة الرضاع الحق اللازم بسبب الرضاع، فكأَنه سأَل: ما يُسْقِطُ عني حق المُرضعة حتى أَكون قد أَديته كاملاً
14.                        والتَّذَمُّمُ للصاحب؛ هو أَن يحفظ ذِمامَهُ ويَطرح عن نفسه ذَمَّ الناس له إِن لم يحفظه.
15.                       وفي حديث الشُّؤْم والطِّيَرَةِ: ذَرُوها ذَمِيمةً أَي مَذْمومةً، فَعِيلةٌ بمعنى مفعولةٍ،
لسان العرب
● - ذمم: الذَّمُّ: نقيض المدح. ذَمَّهُ يَذُمُّهُ ذَمّاً ومَذَمَّةً، فهو      مَذْمُومٌ وذَمٌّ. وأَذَمَّهُ: وجده ذَمِيماً مَذْمُوماً. وأَذَمَّ بهم:      تركهم مَذْمُومينَ في الناس؛ عن ابن الأعرابي. وأَذَمَّ به: تهاون. والعرب      تقول ذَمَّ يَذُمُّ ذَمّاً، وهو اللوم في الإساءة، والذَّمُّ والمَذموم      واحد. والمَذَمَّة: الملامة، قال: ومنه التَّذَمُّمُ. ويقال: أتيت موضع      كذا فأَذْمَمْتُهُ أي وجدته مذموماً. وأَذَمَّ الرجلُ: أتى بما يُذَمُّ      عليه. وتذامَّ القومُ: ذَمَّ بعضُهم بعضاً، ويقال من التَّذَمُّمِ. وقضى      مَذَمَّةَ صاحبه أي أَحسن إليه لئلا يُذَمَّ. واسْتَذَمَّ إليه: فعل ما      يَذُمُّهُ عليه. ويقال: افعل كذا وكذا وخَلاكَ ذَمٌّ أي خلاكَ لوم؛ قال      ابن السكيت: ولا يقال وخَلاكَ ذنب، والمعنى خلا منك ذَمٌّ أي لا تُذَمُّ.      قال أبو عمرو بن العلاء: سمعت أعرابيّاً يقول: لم أَر كاليوم قَطُّ يدخل      عليهم مثلُ هذا الرُّطَبِ لا يُذِمُّونَ أي لا يَتَذَمَّمُونَ ولا تأْخذهم      ذمامةٌ حتى يُهْدُوا لِجِيرانهم.      والذَّامُّ، مشدد، والذامُ مخفف جميعاً: العيب. واسْتَذَمَّ الرجلُ إلى      الناس أي أتى بما يُذَمُّ عليه. وتَذَمَّمَ أي استنكف؛ يقال: لو لم أترك      الكذب تأَثُّماً لتركته تَذَمُّماً. ورجل مُذَمَّمٌ أي مذْمُومٌ جدّاً.      ورجل مُذِمٌّ: لا حَراك به. وشيء مُذِمٌّ أي مَعيب. والذُّموم: العُيوب؛      أَنشد سيبويه لأُمَيَّةَ بن أبي الصَّلْتِ:      سلامك، رَبَّنا، في كل فَجْرٍ      بَريئاً ما تَعَنَّتْكَ الذُّمُومُ      وبئر ذَمَّةٌ وذَميمٌ وذَميمةٌ: قليلة الماء لأنها تُذَمُّ، وقيل: هي      الغَزيرة، فهي من الأضداد، والجمع ذِمامٌ؛ قال ذو الرُّمَّة يصف إبلاً      غارتْ عيونها من الكَلالِ:      على حِمْيَرِيّاتٍ، كأَنَّ عُيونَها      ذِمامُ الرَّكايا أَنْكَزَتْها المَواتِحُ      أنْكَزَتها: أقَلَّتْ ماءَها؛ يقول: غارت أعينها من التعب فكأَنَّها      آبار قليلة الماء. التهذيب: الذَّمَّةُ البئر القليلة الماء، والجمع ذَمٌّ.      وفي الحديث: أَنه، عليه الصلاة والسلام، مَرَّ ببئر ذمَّة فنزلنا فيها،      سميت بذلك لأنها مَذْمومة؛ فأما قول الشاعر:      نُرَجِّي نائلاً من سَيْبِ رَبٍّ،      له نُعْمَى، وذَمَّتُهُ سِجالُ      قال ابن سيده: قد يجوز أن يعني به الغزيرة والقليلة الماء أي قليله      كثير.وبه ذَمِيمةٌ أي علة من زَمانَةٍ أو آفة تمنعه الخروج.      وأَذَمَّتْ ركاب القوم إذْماماً: أَعيت وتخلفت وتأَخرت عن جماعة الإبل      ولم تلحق بها، فهي مُذِمَّةٌ، وأَذَمَّ به بَعيرهُ؛ قال ابن سيده: أنشد      أبو العلاء:      قوم أَذَمَّتْ بهم رَكائِبُهُمْ،      فاسْتَبْدَلوا مُخْلِقَ النِّعالِ بها      وفي حديث حَليمة السَّعْدِيَّةِ: فخرجْتُ على أَتاني تلك فلقد أَذَمَّتْ      بالرَّكْبِ أَي حبستهم لضعفها وانقطاع سيرها؛ ومنه حديث المِقْدادِ حين      أَحْرَزَ لِقاحَ رسول الله، صلى الله عليه وسلم: وإِذا فيها فرس أَذَمُّ      أَي كالٌّ قد أَعيْا فوقف. وفي حديث أَبي بكر، رضيَ الله عنه: قد طَلَعَ      في طريق مُعْوَرَّةٍ حَزْنَةٍ وإِنَّ راحلته أَذَمَّتْ أَي انقطع سيرها      كأَنها حَمَلَت الناس على ذَمِّها.      ورجل ذو مُذَمَّةٍ ومَذِمَّةٍ أَي كلٌّ على الناس، وإنه لطويل      المَذَمَّةِ، التهذيب: فأَما الذَّمُّ فالاسم منه المَذَمَّةُ، وقال في موضع آخر:      المَذِمَّةُ، بالكسر، من الذِّمامِ والمَذَمَّةُ، بالفتح، من الذَّمِّ.      ويقال: أَذهِبْ      عنك مَذِمَّتَهُمْ بشيء أَي أَعطهم شيئاً فإِن لهم ذِماماً. قال:      ومَذَمَّتهم لغةٌ. والبُخل مَذَمَّةٌ، بالفتح لا غير، أَي مما يُذَمُّ عليه،      وهو خلاف المَحْمَدَةِ. والذِّمامُ والمَذَمَّةُ: الحق والحُرْمة، والجمع      أَذِمَّةٌ. والذِّمَّة: العهد والكَفالةُ، وجمعها ذِمامٌ. وفلان له ذِمَّة      أَي حق. وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: ذِمَّتي رَهِينُه وأَنا به زعيم      أَي ضماني وعهدي رَهْنٌ في الوفاء به. والذِّمامُ والذِّمامةُ:      الحُرْمَةُ؛ قال الأَخطل:      فلا تَنْشُدُونا من أَخيكم ذِمامةً،      ويُسْلِم أَصْداءَ العَوِير كَفِيلُها      والذِّمامُ: كل حرمة تَلْزمك إِذا ضَيَّعْتَها المَذَمَّةُ، ومن ذلك      يسمى أَهلُ      العهد أَهلَ الذِّمَّةِ، وهم الذين يؤدون الجزية من المشركين كلهم. ورجل      ذِمِّيٌّ: معناه رجل له عهد. والذِّمَّةُ: العهد منسوب إِلى      الذِّمَّةِ: قال الجوهري: الذِّمَّةُ أَهل العقد. قال: وقال أَبو عبيدة الذِّمّةُ      الأَمان في قوله، عليه السلام: ويسعمى بذِمَّتِهِمْ أَدناهم. وقوم      ذِمَّةٌ: مُعاهدون أَي ذوو ذِمَّةٍ، وهو الذِّمُّ؛ قال أُسامة الهذليّ:      يُغَرِّدُ بالأَسْحار في كلِّ سُدْفَةٍ،      تَغَرُّدَ مَيَّاحِ النَّدَى المُتَطَرِّب      (* هكذا ورد هذا البيت في الأصل، وليس فيه أيّ شاهد على شيء مما تقدم من      الكلام).      وأَذَمَّ له عليه: أَخَذَ له الذِّمَّة. والذَّمامَةُ والذَّمامة: الحق      كالذِّمّة؛ قال ذو الرمة:      تكُنْ عَوْجةً يَجزِيكما الله عندها      بها الأجْرَ، أَو تُقضى ذِمامةُ صاحب      ذِمامة: حُرْمَةٌ وحق. وفي الحديث ذكر الذِّمَّة والذِّمامِ، وهما بمعنى      العَهْد والأَمانِ والضَّمانِ والحُرْمَةِ      والحق، وسُمِّيَ أَهل الذِّمَّةِ ذِمَّةً لدخولهم في عهد المسلمين      وأَمانهم. وفي الحديث في دعاء المسافر: اقْلِبْنا بذِمَّةٍ أَي ارْدُدْنا إِلى      أَهلنا آمنين؛ ومنه الحديث: فقد بَرِئَتْ منه الذِّمَّة أَي أَن لكل      أَحد من الله عهداً بالحفظ والكِلايَةِ، فإِذا أَلْقى بيده إِلى      التَّهْلُكَةِ أَو فعل ما حُرِّمَ عليه أَو خالف ما أُمِرَ به      خَذَلَتْهُذِمَّةُ الله تعالى. أَبو عبيدة: الذِّمَّةُ التَّذَمُّمُ ممن لا عهد      له. وفي حديث النبي، صلى الله عليه وسلم، المسلمون تَتَكافأُ دماؤهم ويسعى      بذِمَّتهم أَدناهم؛ قال أَبو عبيدة: الذِّمَّةُ الأَمان ههنا، يقول إِذا      أَعْطى الرجلُ من الجيش العدوّ أَماناً جاز ذلك على جميع المسلمين، ولي      لهم أَن يُخْفِروه ولا أَن يَنْقُضوا عليه عهده كما أَجاز عمر، رضي الله      عنه، أَمان عبدٍ على أَهل العسكر جميعهم؛ قال: ومنه قول سَلْمان ذِمَّةُ      المسلمين واحدة؛ فالذِّمَّةُ هي الأَمان، ولهذا سمي المُعاهَدُ      ذِمِّيّاً، لأَنه أُعْطيَ الأَمان على ذِمَّةِ الجِزْيَة التي تؤخذ منه.      وفي التنزيل العزيز: لا يَرْقبُون في مؤْمن إِلاًّ ولا ذِمَّةً؛ قال:      الذِّمَّةُ العهد، والإِلّ الحِلْف؛ عن قتادة. وأَخذتني منه ذِمامٌ      ومَذَمَّةٌ، وللرفيق على الرفيق ذِمامٌ أَي حق. وأَذَمَّهُ أَي أَجاره. وفي      حديث سلمان: قيل له ما يَحِلُّ من ذِمَّتِنا؟ أَراد من أَهل ذِمَّتِنا فحذف      المضاف. وفي الحديث: لا تشتروا رَقيق أَهل الذمَّة وأَرَضِيهِمْ؛ قال ابن      الأَثير: المعنى أَنهم إِذا كان لهم مَماليكُ وأَرَضُونَ وحالٌ حسنة      ظاهرة كان أَكثر لجِزْيتهم، وهذا على مذهب من يَرَى أَن الجِزْية على قدر      الحال، وقيل في شراء أَرَضِيهْم إِنه كرهه لأَجل الخَراج الذي يلزم الأَرض،      لئلا يكون على المسلم إِذا اشتراها فيكون ذلاًّ وصَغاراً.      التهذيب: والمُذِمُّ      المَذْموم الذَّمِيمُ. وفي حديث يونس: أَن الحوت قاءَهُ رَذِيّاً      رَذِيّاً أَي مَذْموماً شِبْهَ الهالك. ابن الأَعرابي: ذَمْذَمَ الرجل إِذا      قَلَّلَ      عطيته. وذُمَّ الرجلُ: هُجِيَ، وذُمَّ: نُقِص. وفي الحديث: أُرِيَ عبدُ      المُطَّلب في منامه احْفِرْ زمزم لا يُنْزَفُ ولا يُذمُّ؛ قال أَبو بكر:      فيه ثلاثة أَقوال: أَحدها لا يعاب من قولك ذَمَمْتُهُ إِذا عِبْتَه،      والثاني لا تُلْفَى مَذْمومة؛ يقال أَذْمَمْتُه إِذا وجدته مَذْموماً،      والثالث لا يوجد ماؤها قليلاً ناقصاً من قولك بئر ذَمَّة إِذا كانت قليلة      الماء.      وفي الحديث: سأَل النبيَّ      (* قوله «سأل النبي إلخ» السائل للنبي هو      الحجاج كما في التهذيب)، صلى الله عليه وسلم، عما يُذهبُ عنه مَذَمَّةَ      الرضاع فقال: غُرَّة عبد أَو أَمَة؛ أَراد بمَذَمَّةِ الرضاع ذِمامَ      المرضعة برضاعها. وقال ابن السكيت: قال يونس يقولون أَخذَتني منه      مَذِمَّةٌ ومَذَمَّةٌ. ويقال: أَذهِبْ      عنك مَذَمَّةَ الرضاع بشيء تعطيه للظِّئْر، وهي الذِّمامُ      الذي لزمك بإِرضاعها ولدك، وقال ابن الأَثير في تفسير الحديث:      المَذَمَّةُ، بالفتح، مَفْعَلة من الذَّمِّ، وبالكسر من الذِّمَّةِ والذِّمامِ،      وقيل: هي بالكسر والفتح الحقُّ والحرمة التي يُذَمُّ مُضَيِّعُها، والمراد      بمَذَمَّة الرضاع الحق اللازم بسبب الرضاع، فكأَنه سأَل: ما يُسْقِطُ عني      حق المُرضعة حتى أَكون قد أَديته كاملاً؟ وكانوا يستحبون أَن يَهَبُوا      للمرضِعة عند فصال الصبي شيئاً سوى أُجرتها. وفي الحديث: خِلال المَكارم      كذا وكذا والتَّذَمُّمُ للصاحب؛ هو أَن يحفظ ذِمامَهُ ويَطرح عن نفسه      ذَمَّ الناس له إِن لم يحفظه. وفي حديث موسى والخَضِر، عليهما السلام:      أَخَذَتْهُ من صاحبه ذَمامَةٌ أَي حياء وإِشفاق من الذَّمِّ واللوم. وفي حديث      ابن صَيّادٍ: فأَصابتني منه ذَمامَةٌ. وأَخذتني منه مَذَمَّة ومَذِمَّة      أَي رِقَّةٌ وعار من تلك الحُرْمة.      والذَّمِيمُ: شيء كالبَثْرِ      الأَسود أَو الأَحمر شُبِّهَ ببيض النمل، يعلو الوجوه والأُنوف من حَرٍّ      أَو جَرَب؛ قال:      وترى الذَّمِيم على مَراسِنِهم،      غِبَّ الهِياجِ، كمازِنِ النملِ      والواحدة ذَمِيمةٌ. والذَّمِيم: ما يسيل على أَفخاذ الإِبل والغنم      وضُرُوعها من أَلبانها. والذَّمِيمُ: النَّدى، وقيل: هو نَدىً يسقط بالليل على      الشجر فيصيبه التراب فيصير كقِطَعِ الطين. وفي حديث الشُّؤْم      والطِّيَرَةِ: ذَرُوها ذَمِيمةً أَي مَذْمومةً، فَعِيلةٌ بمعنى مفعولةٍ، وإِنما      أَمرهم بالتحول عنها إِبطالاً      لما وقع في نفوسهم من أَن المكروه إِنما أَصابهم بسبب سُكْنى الدار،      فإِذا تحولوا عنها انقطعت مادة ذلك الوهم وزال ما خامرهم من الشبهة.      والذَّمِيمُ: البياض الذي يكون على أَنف الجدْي؛ عن كراع؛ قال ابن سيده: فأَما      قوله أَنشدَناه أَبو العلاء لأَبي زُبَيْدٍ:      تَرى لأَخْفافِها من خَلْفِها نَسَلاً،      مثل الذَّمِيمِ على قُزْمِ اليَعامِيرِ      فقد يكون البياضَ الذي على أَنف الجَدْي، فأَما أَحمد بن يحيى فذهب إِلى      أَن الذَّمِيمَ ما يَنْتَضحُ على الضروع من الأَلبان، واليَعاميرُ عنده      الجِداء، واحدها يَعْمور، وقُزْمُها صِغارُها، والذَّمِيمُ: ما يسيل على      أُنوفها من اللبن؛ وأَما ابن دُرَيْدٍ فذهب إِلى أَن الذَّمِيم ههنا      النَّدى، واليعامير ضرب من الشجر. ابن الأَعرابي: الذَّمِيمُ والذَّنينُ ما      يسيل من الأَنف. والذَّمِيمُ: المُخاط والبول الذي يَذِمُّ ويَذِنُّ من      قَضيب التَّيْسِ، وكذلك اللبن من أَخلاف الشاة، وأَنشد بيت أَبي زبيد.      والذَّمِيمُ أَيضاً: شيء يخرج من مَسامِّ المارِنِ كبيض النمل؛ وقال      الحادِرَةُ:      وترى الذَّمِيمَ على مَراسِنِهم،      يوم الهياج، كمازِنِ النَّمل      ورواه ابن دريد: كمازن الجَثْلِ، قال: والجَثْلُ ضرب من النمل كبار؛      وروي:      وترى الذَّميم على مَناخرهم      قال: والذَّميم الذي يخرج على الأَنف من القَشَفِ، وقد ذَمَّ أَنفُه      وذَنَّ. وماء ذَميم أَي مكروه؛ وأَنشد ابن الأعرابي للمَرَّارِ:      مُواشِكة تَسْتَعْجِلُ الرُّكْضَ تَبْتَغي      نَضائِضَ طَرْقٍ، ماؤُهُنَّ ذَمِيمُ      قوله مواشِكة مسرعة، يعني القَطا، ورَكْضُها: ضربها بجناحها،      والنَّضائض: بقية الماء، الواحدة نَضِيضة. والطَّرْقُ: المَطْروق.
مقاييس اللغة:
(ذم)  الذال والميم في المضاعف أصلٌ واحد يدلُّ كلُّه على خلافِ الحمد. يقال ذَمَمْتُ فلاناً أذُمُّه، فهو ذميمٌ ومذموم، إذا كان غير حميد. ومن هذا الباب الذَّمَّة، وهي البئر القليلةُ الماء. وفي الحديث: "أنّه أتى على بئرٍ ذَمَّةٍ". وجمع الذَّمَّة ذِمام. قال ذو الرُّمّة:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ([8])
أنكزَتْها: أذهبَتْ ماءَها. والمواتِح: المستَقِيَة.
فأمّا العَهْد فإنَّه يسمَّى ذِماماً لأن الإنسان يُذَمُّ على إضاعته منه. وهذه طريقة للعرب مستعملةٌ، وذلك كقولهم: فلانٌ حامي الذِّمار، أي يَحْمي الشَّيءَ الذي يُغضِب. وحامي الحقيقة، أي يَحْمِي ما يحقّ عليه أن يمنَعَه.
وأهل الذِّمّة: أهلُ العَقْد. قال أبو عُبيد: الذمَّة الأمان، في قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ويَسعَى بذمَّتهم". ويقال أهل الذّمّة لأنهم أدَّوا الجِزْية فأمِنُوا على دمائهم وأموالهم. ويقال في الذِّمام* مَذَمَّة وَمَذِمَّة،  بالفتح والكسر، وفي الذَّمِّ مَذَمَّة بالفتح. وجاء في الحديث:" أنّ رجلاً سأل النبي صلى الله عليه وآله وسلم: ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟ فقال: غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ". يعني بمذَِمَّة الرَِّضاع ذِمامَ المُرضِعة. وكان النّخَعيّ([9]) يقول في تفسير هذا الحديث: إِنّهم كانوا يستحبُّون أن يَرْضَخوا عند فِصال الصبيّ للظّئْر بشيءٍ سِوى الأَجْر. فكأنّه سأله: ما يُسقط عنِّي حقَّ التي أرضَعتْني حتّى أكونَ قد أدّيْتُ حقَّها كاملاً([10]). حدّثنا بذلك القطَّان عن المفسِّر عن القُتَيبيّ. والعرب تقول: أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ؛ أي أعطِهِم شيئاً؛ فإِنّ لهم عليك ذماماً. ويقال افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ، أي ولا ذمَّ عليك. ويقال أذَمَّ فلانٌ بفلانٍ، إذا تهاوَنَ به. وأذَمَّ به بعيرُه، إذا أَخَّرَ([11]) وانقطَعَ عن سائر الإبل. وشيءٌ مُذِمٌّ، أي مَعيب. ورجلٌ مُذِمٌّ: لا حَرَاك به. وحكى ابنُ الأعرابيِّ. بئرٌ ذميمٌ، وهي مِثْلُ الذَّمَّة. أنشدَنا أبو الحسن القَطَّان عن ثَعْلبٍ عن ابن الأعرابيّ([12]).
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ
يصف قطاةً. يقول([13]).
وبقي في الباب ما يقربُ من قياسه إن كان صحيحاً. إنَّ الذَّميم بَثْرٌ يخرُج على الأنف.
وحكى ابنُ قتيبة أنَّ الذَّميم البَولُ الذي يَذِمُّ ويَذِنُّ من قضيب التيس. قال أبو زُبيْدٍ([14]):
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ
النَّسَلُ من اللَّبن: ما يخرُج منه. والقُزْم: الصِّغار. قال الشَّيبانيّ: لا أعرِف اليعامير. وسألتُ فلم أجِدْ عند أحدٍ بها علماً، ويقال هي صِغار الضّأن.
القاموس المحيط:
ذَمَّهُ ذَمّاً ومَذَمَّةً، فهو مَذْمومٌ وذميمٌ وذَمٌّ، ويُكْسَرُ ضِدُّ مَدَحَه. وأذَمَّه وجَدَه ذَميماً.
وأذَمَّ بهم: تَهاوَنَ، أو تَرَكَهُم مَذْمومينَ في الناسِ. وتَذامُّوا: ذمَّ بعضُهم بعضاً. وقَضَى مَذَِمَّتُه، بكسر الذالِ وفتحِها: أحْسَنَ إليه لئلاَّ يُذَمَّ. واسْتَذَمَّ إليه: فَعَلَ ما يَذُمُّه على فِعْلِه. والذُّمومُ: العُيوبُ. وبِئْرٌ ذَمَّةٌ وذَميمٌ وذَميمةٌ: قليلةُ الماءِ، وغَزيرةٌ، ضِدٌّ ج: ذِمامٌ. وبه ذَميمةٌ، أي: زَمانةٌ تَمْنَعه الخُروجَ. وأذَمَّتْ رِكابُهُم: أعْيَتْ، وتَخَلَّفَتْ، و فلانٌ: أتَى بما يُذَمُّ عليه. ورجُلٌ ذو مَذَِمَّةٍ: كَلُّ على الناسِ. والذِّمامُ والمَذَمَّةُ: الحَقُّ، والحُرْمَةُ ج: أذِمَّةٌ. والذِّمَّةُ، بالكسر: العَهْدُ، والكَفالَةُ، كالذَّمامَةِ، ويكسر، والذِّمِّ، بالكسر، ومَأْدُبَةُ الطعامِ أو العُرْسِ، والقَوْمُ المعاهَدونَ.
وأذَمَّ له عليه: أخَذَ له الذِّمَّةَ، و فلاناً: أجارَه، وكأَميرٍ: بَثْرٌ يَعْلو الوجوهَ من حَرٍّ أو جَرَبٍ، والنَّدى، أو نَدًى يَسْقُط بالليلِ على الشَّجرِ، فَيُصِيبُه التُّرابُ، فَيَصيرُ كقِطَعِ الطِّينِ، والبياضُ على أنْفِ الجَدْيِ، وقد ذَمَّ أنْفُه وذَنَّ: إذا سالَ، والماءُ المَكْروهُ، والبَوْلُ، والمُخاطُ الذي يَذِمُّ من قَضيبِ التَّيْسِ، وكذلك اللبَنُ من أخْلافِ الشاءِ. والذِّمُّ، بالكسرِ: المُفْرِطُ الهُزالِ الهالِكُ. وذَمْذَمَ: قَلَّلَ عَطِيَّتَه. والذُّمامَةُ، كثُمامةٍ: البَقِيَّةُ. ورجلٌ مُذَمَّمٌ، كمُعَظَّمٍ: مَذْمومٌ جِدّاً. ومِذَمٌّ، كمِسَنٍّ ومُتِمٍّ: لا حَراكَ به. وشيءٌ مُذِمٌّ، كمُتِمٍّ: مَعيبٌ. وقَوْلُهُم: افْعَلْ كذا وخَلاكَ ذَمٌّ، أي: وخَلا منكَ، أي: لا تُذَمُّ. وأخَذَتْنِي منه مَذَمَّةٌ، وتكْسَرُ ذالُه، أي: رِقَّةٌ وعارٌ من تَرْكِ الحُرْمةِ. وأذْهِبْ مَذَمَّتَهُمْ بشيءٍ: أعْطِهِم شيئاً، فإِن لهم ذماماً. والبُخْلُ مَذَمَّةٌ، بالفتح. وتَذَمَّمَ: اسْتَنْكَفَ، يقالُ: لو لم أتْرُكِ الكَذِبَ تَأَثُّماً، لتَرَكْتُهُ تَذَمُّماً.
تاج العروس:
( ذمه ) بذمه ( ذما ومذمة فهو مذموم وذميم وذم ويكسر ضد مدحه ) ومعناه اللوم في الاساءة ( و ) بلاه ف ( - أذمه وجده ذميما ) ضد أحمده ( وأذم بهم تهاون أو تركهم مذمومين في الناس ) عن ابن الاعرابي ( وتذاموا ذم بعضهم بعضا وقضى مذمته بكسر الذال وفتحها ) أي ( أحسن إليه لئلا يذم واستذم إليه ) إذا ( فعل ما يذمه على فعله ) ونص الصحاح واستذم الرجل إلى الناس أي أتى بما يذم عليه ومثله في الاساس ( والذموم ) بالضم ( العيوب ) أنشد سيبويه لامية بن أبى الصلت سلامك ربنا في كل فجر * بريئاما تعنتك الذموم ( وبئر ذمة وذميم وذميمة ) واقتصر الجوهرى على الاولى وقال أي ( قليلة الماء ) لانها تذم وأنشد ابن السيد في كتاب الفرق نرجى نائلا من سيب ربى * له نعمى وذمته سجال قال من رواه بفتح الذال أراد أن بئره التى توصف بقلة الماء تستقى منها السجال الكثيرة أي ان قليل خيره كثير ( و ) قيل بئر ذمة ( غزيرة ) الماء فهو ( ضد ج ذمام ) بالكسر وأنشد الجوهرى لذى الرمة يصف ابلا غارت عيونها من الكلال على حميريات كان عيونها * ذمام الركايا أنكزتها المواتح أنكزتها أقلت ماءها يقول غارت أعينها من التعب فكأنها آبار قليلة الماء وفي التهذيب الذمة البئر القليلة الماء والجمع ذم وفي الحديث انه عليه الصلاة والسلام مر ببئر ذمة سميت بذلك لانها مذمومة ( وبه ذميمة أي ) علة من ( زمانة ) أو آفة ( تمنعه الخروج و ) من المجاز ( أذمت ركابهم ) إذا ( أعبت وتخلفت ) كلالا وتأخرت عن جماعة الابل ولم تلحق بها كأنها قلت قوتها في السير مأخوذ من الذمة وهى الركية القليلة الماء وقد أذم به بعيره قال ابن سيده أنشدنا أبو العلاء قوم أذمت بهم ركائبهم * فاستبدلوا مخلق النعال بها
وفي حديث حليمة السعدية فخرجت على أتانى تلك فلقد أذمت بالركب أي حبستهم لضعفها وانقطاع سيرها وفي حديث أبى بكر وان راحلته قد أذمت أي انقطع سيرها كأنها حملت الناس على ذمها ( ورجل ذو مذمة ) بكسر الذال وفتحها أي ( كل على الناس ) وهو مجاز ( والذمام والمذمة الحق والحرمة ج أذمة ) ويقال الذمام كل حرمة تلزمك إذا ضيعتها المذمة ( و ) من ذلك ( الذمة بالكسر العهد ) ورجل ذمى أي له عهد وقال الجوهرى أهل الذمة أهل العقد * قلت وهم الذين يؤدون الجزية من المشركين كلهم وقيل الذمة الامان وسمى الذمي لانه يدخل في أمان المسلمين ( و ) الذمة ( الكفالة ) والضمان والجمع الذمام وفي حديث على رضى الله عنه ذمتي رهينة وأنابه زعيم أي ضماني وعهدي رهن في الوفاء به وفي دعاء المسافر اقلبنا بذمة أي ارددنا إلى أهلنا آمنين وفي حديث آخر فقد برئت منه الذمة أي ان لكل أحد من الله عهدا بالحفظ والكلاءة فإذا ألقى بيده إلى التهلكه أو فعل ما حرم عليه أو خالف ما أمر به فقد خذلته ذمة الله تعالى ( كالذمامة ) بالفتح ( ويكسر ) قال الاخطل فلا تنشدونا من أخيكم ذمامة * ويسلم أصداء العوير كفيلها أي حرمة وقال ذو الرمة تكن عوجة يجزيكما الله عندها * بها الاجر أو تقضى ذمامة صاحب أي حقه وحرمته ( والذم بالكسر و ) الذمة أيضا ( مأدبة الطعام أو العرس و ) الذمة ( القوم المعاهدون ) أي ذو ذمة وفي حديث سلمان ما يحل من ذمتنا أي أهل ذمتنا فحذف المضاف ( وأذم له عليه أخذله الذمة ) أي الامان والعهد ( و ) أذم ( فلانا ) إذا ( أجاره و ) الذميم ( كأمير بثر ) وفي الصحاح هو شئ يخرج من مسام المارن كبيض النمل وأنشد وترى الذميم على مراسنهم * يوم الهياج كمازن النمل ورواه ابن دريد كما زن الجثل ويروى على مناخرهم قال والذميم الذى يخرج على الانف من القشف ( يعلو الوجوه ) والانوف ( من حر أو جرب ) واحدته ذميمة ( و ) الذميم ( الندى ) مطلقا وبه فسر ابن دريد قول أبى زبيد ترى لا خفافها من خلفها نسلا * مثل الذميم على قزم اليعامير قال واليعامير ضرب من الشجر ( أو ) هو ( ندى يسقط بالليل على الشجر فيصيبه التراب فيصير كقطع الطين و ) أيضا ( البياض ) الذى يكون ( على أنف الجدى ) عن كراع وبه فسر ابن سيده قول أبى زبيد السابق ( وقد ذم أنفه وذن إذا سال ) وهو الذميم والذنين عن ابن الاعرابي ( و ) الذميم ( الماء المكروه ) نقله الجوهرى قال وأنشد ابن الاعرابي للمرار مواشكة تستعجل الركض تبتغى * نضائض طرق ماؤهن ذميم ( و ) الذميم ( البول والمخاط ) هكذا في النسخ والصواب المخاط والبول ( الذى يذم ) ويذن ( من قضيب التيس ) أي يسيل كما هو نص الصحاح قال الجوهرى ( وكذلك اللبن من أخلاف الشاء ) وفي بعض نسخ الصحاح من اخلاف الناقة وأنشد قول أبى زبيد السابق واليه
ذهب أحمد بن يحيى أيضا حيث قال الذميم هنا ما ينتضح على الضروع من الالبان واليعامير عنده الجداء وقزمها صغارها ( والذم بالكسر المفرط الهزال ) شبه ( الهالك ) ومنه حديث يونس عليه السلام ان الحوت قاءه رذياذما ( وذمذم ) الرجل ( قلل عطيته ) عن ابن الاعرابي ( والذمامة كثمامة البقية ورجل مذمم كمعظم مذمو جدا ) كما في الصحاح ( و ) رجل ( مذم كمسن ومتم ) واقتصر الجوهرى على الضبط الاخير أي ( لا حراك به وشئ مذم كمتم ) أي ( معيب ) نقله الجوهرى ( وقولهم افعل كذا ) وكذا ( وخلاك ذم أي وخلا منك ) ذم ( أي لا تذم ) قال ابن السكيت ولا تقل وخلاك ذنب نقله الجوهرى ( و ) يقال ( أخذتنى منه مذمة وتكسر ذاله أي رقة وعار من ترك الحرمة ) كما في الصحاح ونقله ابن السكيت عن يونس ( و ) يقال ( أذهب مذمتهم بشئ ) أي ( أعطهم شيأ فان لهم ذماما ) وفي الحديث سئل النبي صلى الله عليه وسلم ما يذهب عنى مذمة الرضاع فقال غرة أو أمة يعنى بمذمة الرضاع ذمام المرضعة وكان النخعي يقول في تفسيره كانوا يستحبون عند فصال الصبى أن يأمر واللظئر بشئ سوى الاجرة كأنه سأله أي شئ يسقط عنى حق التى أرضعتني حتى أكون قد أديته كاملا نقله الجوهرى وابن الاثير زاد الاخير يروى بفتح الذال مفعلة من الذم وبالكسر من الذمة ( و ) قولهم ( البخل مذمة ) فانه ( بالفتح ) لا غير كما في الصحاح أي مما يذم عليه وهو خلاف المحمدة ( وتذمم ) الرجل ( استنكف يقال لو لم أترك الكذب تأثما لتركته تذمما ) أي استنكافا نقله الجوهرى * ومما يستدرك عليه قال أبو عمرو بن العلاء سمعت أعرابيا يقول لم أر كاليوم قط يدخل عليهم مثل هذا الرطب لا يذمون أي لا يتذممون ولا تأخذهم ذمامة حتى يهدوا لجيرانهم والذام مشدد العيب وفرس أذم كال قد أعيا فوقف وذم الرجل هجى وذم نقص عن ابن الاعرابي وفي حديث زمزم أرى عبد المطلب في منامه احفر زمزم لا تنزف ولا تذم قال أبو بكر فيه ثلاثة أقوال أحدها لا تعاب والثانى لا تلفى مذمومة
والثالث لا يوجد ماؤها قليلا وفي الحديث من خلال المكارم التذمم للصاحب هو أن يحفظ ذمامه ويطرح عن نفسه ذم الناس له ان لم يحفظه والذمامة الحياء والاشفاق من الذم واللوم ومنه أخذته من صاحبه ذمامة وأصابتني منه ذمامة أي رقة وعار ورجل ذمام كثير الذم واياك والمذام وللجار عندك مستذم ومتذمم ومكان مذمم أي محترم له ذمة وحرمة وذم المكان أجدب وقل خيره وهو مجاز وفلان يذام عيشه أي يزجيه متبلغا به وهو من معنى القلة ورجل ذم وحمد ومنزل ذم وحمد وصف بالمصدر وأبقى ذماء من الضب أي حشاشته وهو مجاز كما في الاساس

##### Türkçe

ذمم
**ذَمَّ** - **يَذُمُّ** - **مَذْمُوْم**
Perşembe, 10 Şubat/Şubat 2011 12:26 yazar: Administrator
**ذَمَّ** - **يَذُمُّ** + bir varlık + bir varlığı: onu hakir gördü, alçalttı ve aşağıladı; onda bir kusur veya ayıp bulunduğu için: eksiklikten dolayı tahkir, zelil kılma ve ihanet ile onu kınadı
**مَذْمُوْم**: “ **ذَمَّ** - **يَذُمُّ** ”dan ve “ **ذَمَّ** - **يَذِمُّ** ”dan ism-i mef‘ûl: yükümlülüğünü yerine getirmedeki kusuru sebebiyle kınanan: yine mahrum bırakılan, kuşatılan ve hareketten men edilen: maldan veya eşyadan bir miktar yahut bir işi yapma yükümlülüğü ile yükümlü olan ve onu daha sonraki bir zamanda yerine getirmesi gereken kimse; o hâlde onu eda edip yapıncaya kadar kınanmış ve aşağılanmış olur ki kınama ve horluktan beri olsun; o, bunun sebebiyle fiilden alıkonmuş ve kuşatılmış olan (kimse)dir
Ve lafız, “başkasına bir eksiklik veya ayıp damgalayıp eklemek suretiyle, onu hakir görmek ve onunla alay etmek için; **الذم** ve **السب** ve **التعيير** lafızları” grubuna mensuptur; bunlar:
**هَزِئَ** - **يَهْزَأُُ** (**هَزَأَ** - **يَهْزَأُُ**), **ذَأَمَ** - **يَذْأَمُ**, **ذَمَّ** - **يَذُمُّ**, **عَرَّ** - **يَعُرُّ**, **سَخِرَ** - **يَسْخَرُ**, **لَمَزَ** - **يَلْْمِزُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**ذَمَّ** - **يَذِمُّ** + bir varlık veya bir şey + bir varlığı veya bir şeyi: onu korur, onu men eder ve başkalarını ona ulaşmaktan mahrum eder
**ذَمَّ** - **يَذُمُّ** + bir varlık + bir varlığı: onu hakir gördü, alçalttı ve aşağıladı; onda bir kusur veya ayıp bulunduğu için: eksiklikten dolayı, özellikle üzerinde bir yükümlülüğü yerine getirmesi sebebiyle, tahkir, zelil kılma ve ihanet ile onu kınadı
madhmûm
	﴿Kim peşin olanı isterse, dilediğimizi dilediğimize orada çarçabuk veririz; sonra ona cehennemi kılarız; onu, **مَذْمُوماً** ve kovulmuş olarak ona girer﴾ el-İsrâ
	﴿Allah ile beraber başka bir ilâh kılma; sonra **مَذْمُوماً** ve yardımsız bırakılmış olarak oturup kalırsın﴾ el-İsrâ
	﴿Rabbinden bir nimet ona yetişmeseydi, mutlaka çıplak yere atılırdı; hâlbuki o **مَذْمُوْم** idi﴾ el-Kalem
Tefsirde geldi: **ذمة**: ahid; ve o, onu zayi ettiğinde sana günah olarak lâzım gelen her bir hürmettir
**مذموماَ**: yani Allah’ın rahmetinden kovulmuş; senin için ne bir yardımcı ne de bir veli vardır
**مذموم**: her hayırdan uzaklaştırılmış; kınanmış
Muhtârü’s-sıhâh
● [**ذمم**] ذ م م: **الذَّمُّ** medhin zıddıdır; onu **ذَمَّهُ** “**رد**” bâbından (yapar), o hâlde o **ذَمِيمٌ**dir. **الذِّمامُ** hürmettir; **أهل الذِّمَةِ** akid ehli (kimseler)dir. Ebû Ubeyd dedi ki: Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) şu sözünde **الذمة** emandır: ﴿**ويسعى بذمتهم أدناهم**﴾. Ve **أَذَمَّهُ**: ona himaye verdi. Ve **أذمه**: onu **مَذْمُوماً** buldu. Ve **أذَمَّ** adam: kendisi hakkında yerilecek bir şey getirdi. Ve hadiste: ﴿Benden **مَذِمَّةَ الرضاع**ı ne giderir? dedi; sonra “bir köle veya cariye diyetidir” dedi﴾ yani **مذمة الرضاع** ile—**الذال**ın fethi ve kesri ile—sütannenin **ذمام**ı (hakkı) kastedilir. Nehaî onun tefsirinde dedi: Çocuğun sütten kesilmesi sırasında, ücretin dışında sütanneye bir şey verilmesini müstehap görürlerdi; sanki o, “Beni emziren kadının hakkını, onu tam olarak eda etmiş olayım diye, benden düşüren şey nedir?” diye sordu. Ve cimrilik **مَذَمَّةٌ**dir—**الذال**ın fethiyle, başka değil—yani kendisi sebebiyle yerilen şeydendir; o, **المحمدة**nin zıddıdır. Ve **اسْتَذَمَّ** adam insanlara karşı: kendisi hakkında yerilecek bir şey getirdi. Ve **تَذَمَّمَ**: yani çekindi/arı saydı; denir ki: “Yalanı günah sayarak terk etmeseydim, onu **تذمما** (arı sayarak) terk ederdim.” Ve **رجل مُذَمَّمٌ**: yani çokça **مذموم**.
er-Râgıb
ذم
- Denir: **ذممته** onu **أذمه** **ذما** (ile); o hâlde o **مذموم** ve **ذميم**dir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**مذموما مدحورا**﴾ [el-İsrâ/18]. Ve denildi ki: **ذمته** onu **أذمة**; iki **الميمين**den birinin kalbi üzere **تاء** (olmuştur). Ve **الذمام**: ahidden zayi etmesi sebebiyle kişinin yerildiği şeydir; **المذمة** ve **المذمة** de böyledir. Ve denildi ki: “Benim için bir **مذمة** vardır; onu yırtma/çiğneme.” Ve “Onların **مذمتهم**ini bir şey ile gider” yani **الذمام**dan kendilerine ait olan şey için onlara bir şey ver. Ve **أذم** şu ile: **ذمامه**nı zayi etti. Ve **رجل مذم**: hareket yok (kimse) (bak: **المجمل** 2/354; **وأَساس البلاغة** s. 145) onda. Ve **بئر ذمة**: suyu az (kuyu). Şair dedi ki:
- 170 - Ve onların burun delikleri üzerinde **الذميم**i görürsün *** savaş günü, **مازن الجثل** gibi
(Beyit **اللسان**da (**ذمم**) nisbesizdir; onda (**جثل**)de (vardır); ve **الاشتقاق** s. 181’de de nisbesizdir.
Beyit, **الحادرة الذبياني**’nindir; **جمهرة اللغة** 1/80’de; ve divanı **الأدب** 1/362’de nisbesiz; ve **شمس العلوم** 1/292’de.
Ve **الجثل**: **جثلة**nin cem‘idir; o, siyah karıncadır. Ve **المازن**: karıncanın beyazlarıdır)
**الذميم**: küçük çıbanlar benzeri. Denir: aslı **الذنة** ve **الذنين**dir.
Lisân’ın özeti
1. **الذَّمُّ**: medhin nakîzı. **ذَمَّهُ** onu **يَذُمُّهُ** **ذَمّاً** ve **مَذَمَّةً** (ile); o hâlde o **مَذْمُومٌ** ve **ذَمٌّ**dür. Ve **أَذَمَّهُ**: onu **ذَمِيماً مَذْمُوماً** buldu. Ve **أَذَمَّ** onlarla: onları insanlar içinde **مَذْمُومينَ** olarak bıraktı;
2. Ve **أَذَمَّ** onunla: gevşek davrandı.
3. Ve Araplar der ki: **ذَمَّ** **يَذُمُّ** **ذَمّاً**; o, kötülükte kınamadır; **الذَّمُّ** ile **المَذموم** birdir. Ve **المَذَمَّة**: kınama
4. Ve **بئر ذَمَّةٌ** ve **ذَميمٌ** ve **ذَميمةٌ**: suyu azdır; çünkü o **تُذَمُّ** (yerilir),
5. Artık **الذَّمُّ**a gelince, onun ism(i) **المَذَمَّةُ**dir; ve cimrilik **مَذَمَّةٌ**dir—feth ile, başka değil—yani kendisi sebebiyle **يُذَمُّ عليه** (yerilen) şeydendir; ve o, **المَحْمَدَةِ**nin hilâfıdır.
6. Ve **الذِّمامُ** ve **المَذَمَّةُ**: hak ve hürmettir; cem‘i **أَذِمَّةٌ**dir. Ve falan kimse için **ذِمَّة** vardır; yani hak,
7. Ve hadiste **الذِّمَّة** ve **الذِّمامِ** zikredildi; ikisi, ahid, emân, ضمان, hürmet ve hak mânâsındadır. Ve **أَهل الذِّمَّةِ**ye, Müslümanların ahdine ve emânına girmeleri sebebiyle **ذِمَّةً** denildi.
8. Ve yolcunun duasında hadiste: **اقْلِبْنا بذِمَّةٍ** yani bizi ehlimize emniyet içinde döndür;
9. Ve ondan hadiste: **فقد بَرِئَتْ منه الذِّمَّة** yani Allah’tan her bir kimse için koruma ve gözetme ile bir ahid vardır; artık elini helâke atarsa yahut kendisine haram kılınanı yaparsa yahut kendisine emredilene muhalefet ederse, Allah Teâlâ’nın **ذِمَّة**si onu yüzüstü bırakır,
10. **ويسعى بذِمَّتهم أَدناهم**; Ebû Ubeyde dedi ki: **الذِّمَّةُ** burada emandır; der ki: ordudan bir adam düşmana emân verirse, bu bütün Müslümanlar üzerine câiz olur; onların onu bozmaları ve onun ahdini nakzetmeleri helâl olmaz; Ömer’in—Allah ondan razı olsun—bütün ordu ehline bir kölenin emânını câiz kıldığı gibi. Dedi ki: Ve ondan Selmân’ın sözü: **ذِمَّةُ المسلمين واحدة**; artık **الذِّمَّةُ** emandır,
11. Ve **الذِّمَّة**: ahid ve kefalettir; cem‘i **ذِمامٌ**dır.
12. **المَذَمَّةُ**—feth ile—**الذَّمِّ**den **مَفْعَلة**dir; kesr ile ise **الذِّمَّةِ** ve **الذِّمامِ**dandır. Ve denildi ki: o, kesr ve feth ile, zayi edeni yerilen hak ve hürmettir,
13. Ve **مَذَمَّة الرضاع** ile murad, emzirme sebebiyle lâzım olan haktır; sanki o, “Sütannenin hakkını, onu tam olarak eda etmiş olayım diye, benden düşüren şey nedir?” diye sordu
14. Ve **التَّذَمُّمُ** arkadaş için: onun **ذِمام**ını koruması ve onu korumazsa insanların kendisini yerme(sini) kendi nefsinden atmasıdır.
15. Ve uğursuzluk ve fal hakkında hadiste: **ذَرُوها ذَمِيمةً** yani **مَذْمومةً**; **فَعِيلةٌ** vezninde, **مفعولةٍ** mânâsında,
Lisânü’l-Arab

● - ذمم: **الذَّمُّ**: övgünün zıddı. **ذَمَّهُ يَذُمُّهُ ذَمّاً ومَذَمَّةً**; o hâlde o **مَذْمُومٌ** ve **ذَمٌّ**dur. Ve **أَذَمَّهُ**: onu **ذَمِيماً مَذْمُوماً** buldu. Ve **أَذَمَّ بهم**: onları insanlar içinde **مَذْمُومينَ** olarak bıraktı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **أَذَمَّ به**: gevşek davrandı. Araplar **ذَمَّ يَذُمُّ ذَمّاً** der; bu, kötülükte kınamadır; **الذَّمُّ** ile **المَذموم** birdir. **المَذَمَّة**: kınama; dedi ki: ve ondan **التَّذَمُّمُ**. Ve denir: falan yere geldim de onu **فأَذْمَمْتُهُ**; yani onu kınanmış buldum. Ve **أَذَمَّ الرجلُ**: kendisi hakkında kınanacağı şeyi yaptı. Ve **تذامَّ القومُ**: onların bazısı bazısını kınadı; ve **التَّذَمُّمِ**’den denir. Ve **قضى مَذَمَّةَ صاحبه**: yani kınanmasın diye ona iyilik etti. Ve **اسْتَذَمَّ إليه**: onun kendisini kınayacağı şeyi yaptı. Ve denir: şöyle şöyle yap ve **خَلاكَ ذَمٌّ**; yani seni kınama terk etti; İbnü’s-Sikkît dedi ki: **وخَلاكَ ذنب** denmez; mânâ: senden **ذَمٌّ** boşaldı, yani kınanmazsın. Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: bir bedevîyi şöyle derken işittim: “Bugün gibi asla görmedim; onların yanına bunun gibi taze hurma giriyor da **لا يُذِمُّونَ**”; yani **لا يَتَذَمَّمُونَ** ve komşularına hediye edinceye kadar onları bir **ذمامةٌ** almaz.

**والذَّامُّ** (şeddeli) ve **الذامُ** (hafif) ikisi de: ayıp. Ve **اسْتَذَمَّ الرجلُ إلى الناس**: yani hakkında kınanacağı şeyi yaptı. Ve **تَذَمَّمَ**: yani çekindi; denir: yalanı günah sayarak terk etmeseydim, onu **تَذَمُّماً** terk ederdim. Ve **رجل مُذَمَّمٌ**: yani çokça **مذْمُومٌ**. Ve **رجل مُذِمٌّ**: onda hareket yok. Ve **شيء مُذِمٌّ**: yani ayıplı. Ve **الذُّموم**: ayıplar; Sîbeveyh, Ümeyye b. Ebî’s-Salt’a ait olarak şu beyti okuttu:
سلامك، رَبَّنا، في كل فَجْرٍ
بَريئاً ما تَعَنَّتْكَ الذُّمُومُ

Ve **بئر ذَمَّةٌ** ve **ذَميمٌ** ve **ذَميمةٌ**: suyu az olan; çünkü kınanır; ve denildi ki: o bol sudur; o hâlde zıt anlamlılardandır; çoğulu **ذِمامٌ**dur; Zü’r-Rumme, yorgunluktan gözleri çökmüş develeri vasfederken dedi:
على حِمْيَرِيّاتٍ، كأَنَّ عُيونَها
ذِمامُ الرَّكايا أَنْكَزَتْها المَواتِحُ

**أنْكَزَتها**: suyunu azalttı; der ki: yorgunluktan gözleri çöktü; sanki o, suyu az kuyular gibidir. **التهذيب**: **الذَّمَّةُ** suyu az olan kuyudur; çoğulu **ذَمٌّ**dur. Hadiste: onun, عليه الصلاة والسلام, **ببئر ذمَّة**’nin yanından geçtiği, bizim de onda konakladığımız (vardır); bu adla adlandırıldı; çünkü o kınanmıştır. Şairin sözüne gelince:
نُرَجِّي نائلاً من سَيْبِ رَبٍّ،
له نُعْمَى، وذَمَّتُهُ سِجالُ

İbn Sîde dedi ki: onunla bol olanı ve suyu az olanı kastetmesi caizdir; yani azı çoktur. Ve onda **ذَمِيمةٌ** vardır: yani onu çıkmaktan alıkoyan sakatlıktan yahut bir âfetten bir illet.

Ve **أَذَمَّتْ ركاب القوم إذْماماً**: yoruldu, geri kaldı ve gecikti; deve topluluğundan geri kaldı ve ona yetişmedi; o hâlde o **مُذِمَّةٌ**dir. Ve onun devesiyle **أَذَمَّ به**; İbn Sîde dedi ki: Ebû’l-Alâ şu beyti okudu:
قوم أَذَمَّتْ بهم رَكائِبُهُمْ،
فاسْتَبْدَلوا مُخْلِقَ النِّعالِ بها

Halîme es-Sa‘diyye hadîsinde: “Şu dişi eşeğimin üzerine çıktım; andolsun ki o **أَذَمَّتْ بالرَّكْبِ**”; yani zayıflığı ve yürüyüşünün kesilmesi sebebiyle onları alıkoydu. Ondandır: Mikdâd hadîsi; Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, sağmal develerini emniyete aldığında: “ve onda **فرس أَذَمُّ** vardı”; yani yorgun, bitkin; yorulmuş da durdu. Ebû Bekir hadîsinde, رضيَ الله عنه: “engebeli, sert bir yolda belirdi ve biniti **أَذَمَّتْ**”; yani yürüyüşü kesildi; sanki insanları onu kınamaya sevk etti.

Ve **رجل ذو مُذَمَّةٍ ومَذِمَّةٍ**: yani insanlara yük. Ve o, elbette **طويل المَذَمَّةِ**’dir. **التهذيب**: **الذَّمُّ**’a gelince, onun isminden **المَذَمَّةُ**dır; başka bir yerde dedi ki: **المَذِمَّةُ** (kesre ile) **الذِّمامِ**’dandır; **المَذَمَّةُ** (fetha ile) **الذَّمِّ**’dendir. Ve denir: onlardan **مَذِمَّتَهُمْ**’i bir şeyle gider; yani onlara bir şey ver; çünkü onlar için bir **ذِماماً** vardır. Dedi ki: ve **مَذَمَّتهم** bir lehçedir. Ve cimrilik **مَذَمَّةٌ**dur; yalnız fetha ile; yani onunla kınanılan şeydendir; o, **المَحْمَدَةِ**’nin hilâfıdır. Ve **الذِّمامُ** ile **المَذَمَّةُ**: hak ve hürmettir; çoğulu **أَذِمَّةٌ**dir. Ve **الذِّمَّة**: ahid ve kefalettir; çoğulu **ذِمامٌ**dur. Ve falanın **ذِمَّة**si vardır; yani hakkı vardır. Ali hadîsinde, kerremallahu vecheh: “**ذِمَّتي رَهِينُه وأَنا به زعيم**”; yani benim garantim ve ahdim, onu yerine getirmede rehindir. Ve **الذِّمامُ** ile **الذِّمامةُ**: hürmettir; Ahtal dedi:
فلا تَنْشُدُونا من أَخيكم ذِمامةً،
ويُسْلِم أَصْداءَ العَوِير كَفِيلُها

Ve **الذِّمامُ**: her hürmettir ki onu zayi ettiğinde kınama sana lâzım olur; bundan dolayı ahid ehline **أَهلَ الذِّمَّةِ** denir; onlar, müşriklerin hepsinden cizye ödeyenlerdir. Ve **رجل ذِمِّيٌّ**: mânâsı, ahdi olan adamdır. Ve **الذِّمَّةُ**: **الذِّمَّةِ**’ye nisbet edilen ahiddir. Cevherî dedi ki: **الذِّمَّةُ** akid ehli (dir). Dedi ki: Ebû Ubeyde de, onun sözü, عليه السلام, “**ويسعمى بذِمَّتِهِمْ أَدناهم**”da **الذِّمّةُ**’nin emân olduğunu söyledi. Ve **قوم ذِمَّةٌ**: muahede edilmişler; yani **ذوو ذِمَّةٍ**; o da **الذِّمُّ**dür; Üsâme el-Hüzelî dedi:
يُغَرِّدُ بالأَسْحار في كلِّ سُدْفَةٍ،
تَغَرُّدَ مَيَّاحِ النَّدَى المُتَطَرِّب

(* Bu beyit asılda böyle vârid olmuştur; onda, yukarıdaki sözden önce geçen şeylerden hiçbirine dair bir şâhid yoktur.)

Ve **أَذَمَّ له عليه**: onun için **الذِّمَّة**yi aldı. Ve **الذَّمامَةُ** ile **الذَّمامة**: **الذِّمّة** gibi haktır; Zü’r-Rumme dedi:
تكُنْ عَوْجةً يَجزِيكما الله عندها
بها الأجْرَ، أَو تُقضى ذِمامةُ صاحب

**ذِمامة**: hürmet ve hak. Hadiste **الذِّمَّة** ve **الذِّمامِ** zikredildi; ikisi, ahid, emân, garanti, hürmet ve hak mânâsındadır. Ve **أَهل الذِّمَّةِ**’ye, Müslümanların ahdi ve emânı içine girmeleri sebebiyle **ذِمَّةً** adı verildi. Yolcunun duası hadîsinde: “**اقْلِبْنا بذِمَّةٍ**”; yani bizi ehlimize emniyet içinde döndür. Ondandır hadîs: “**فقد بَرِئَتْ منه الذِّمَّة**”; yani Allah’tan her bir kimse için koruma ve gözetme ile bir ahid vardır; elini helâke atarsa yahut kendisine haram kılınanı yaparsa yahut emrolunduğuna muhalefet ederse, Allah Teâlâ’nın **ذِمَّة**si onu yüzüstü bırakır. Ebû Ubeyde: **الذِّمَّةُ** ahdi olmayan kimseden **التَّذَمُّمُ**dur. Nebî hadîsinde, صلى الله عليه وسلم: “Müslümanların kanları denk olur ve onların **ذِمَّة**siyle en aşağıları yürür”; Ebû Ubeyde dedi ki: burada **الذِّمَّةُ** emândır; der ki: ordudan bir adam düşmana emân verirse, bu bütün Müslümanlar üzerine câiz olur; onların onu bozmaları ve onun ahdini onun aleyhine nakzetmeleri helâl olmaz; nitekim Ömer, رضي الله عنه, bir kölenin emânını bütün ordu halkı üzerine câiz kıldı. Dedi ki: ve ondan Selmân’ın sözü: “**ذِمَّةُ المسلمين واحدة**”; o hâlde **الذِّمَّةُ** emândır; bunun için muahede edilmiş kimseye **ذِمِّيّاً** adı verildi; çünkü ondan alınan cizyenin **ذِمَّة**si üzerine ona emân verilmiştir.

Aziz tenzilde: **لا يَرْقبُون في مؤْمن إِلاًّ ولا ذِمَّةً**; dedi ki: **الذِّمَّةُ** ahiddir, **الإِلّ** ise andlaşmadır; Katâde’den. Ve ondan bana bir **ذِمامٌ** ve bir **مَذَمَّةٌ** aldı; ve yoldaşın yoldaş üzerinde bir **ذِمامٌ**u vardır, yani hak. Ve **أَذَمَّهُ** yani onu himaye etti. Ve Selmân hadîsinde: Ona “Bizim **ذِمَّتِنا**dan ne helâldir?” denildi; **أَهل ذِمَّتِنا**dan murad etti de muzâfı hazfetti. Ve hadîste: **رَقيق** ehli **الذمَّة**yi ve onların **أَرَضِيهِمْ**ini satın almayın; İbnü’l-Esîr dedi ki: mânâ şudur: Onların köleleri, arazileri ve zâhir iyi hâlleri olursa cizyeleri için daha çok olur; bu, cizyenin hâle göre olduğuna inananın mezhebi üzerinedir. Ve onların **أَرَضِيهْم**ini satın alma hakkında “onu, araziyi lâzım gelen **الخَراج** sebebiyle kerih gördü” denildi; ta ki müslümanın üzerine, onu satın aldığı zaman, zillet ve küçüklük olmasın.

**التهذيب**: ve **المُذِمُّ** kınanmış, ayıplanmış olan **المَذْموم** **الذَّمِيمُ**dur. Yûnus hadîsinde: Balık onu kustu, kötü kötü; yani kınanmış, helâk olmuşa benzer. İbnü’l-A‘râbî: Adam **ذَمْذَمَ** ettiğinde, bağışını azalttı. Ve adam **ذُمَّ**: hicvedildi; ve **ذُمَّ**: eksiltildi. Hadîste: Abdülmuttalib’e uykusunda “Zemzem’i kaz; ne tükenir ne de **يُذمُّ**” gösterildi; Ebû Bekir dedi ki: onda üç söz vardır: birincisi “ayıplanmaz”; “**ذَمَمْتُهُ**” dediğinde “onu ayıpladın” demendir. İkincisi: “kınanmış bulunmaz”; “**أَذْمَمْتُه**” denir, onu kınanmış bulduğunda. Üçüncüsü: “suyu az, eksik bulunmaz”; “**بئر ذَمَّة**” denir, suyu az olduğunda.

Hadîste: Peygambere—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—süt emzirmenin **مَذَمَّةَ**sini kendisinden ne giderir diye sordu; dedi ki: bir köle yahut câriye **غُرَّة**si; **مَذَمَّةِ الرضاع** ile, süt emzirmesi sebebiyle sütannenin **ذِمامَ**ını murad etti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Yûnus dedi: “Ondan bana bir **مَذِمَّةٌ** ve bir **مَذَمَّةٌ** aldı” derler. Ve denir: Süt emzirmenin **مَذَمَّةَ**sini, sütanneye verdiğin bir şeyle üzerinden gider; o, onun çocuğunu emzirmesiyle sana lâzım gelen **الذِّمامُ**dır. İbnü’l-Esîr hadîsi tefsirde dedi ki: **المَذَمَّةُ**, fetha ile, **الذَّمِّ**den **مَفْعَلة**dir; kesra ile ise **الذِّمَّةِ** ve **الذِّمامِ**dandır. Ve denildi: kesra ve fetha ile, zayi edeni kınanan hak ve hürmettir; **مَذَمَّة الرضاع** ile murad, süt emzirme sebebiyle lâzım olan haktır; sanki “Sütannenin hakkını, onu tam olarak edâ etmiş olayım diye, benden ne düşürür?” diye sordu. Ve onlar, çocuğun sütten kesilmesi sırasında sütanneye, ücretinden başka bir şey bağışlamayı müstehap görürlerdi. Hadîste: “Mekârim hasletleri şudur şudur ve yoldaş için **التَّذَمُّمُ**”; o, onun **ذِمامَ**ını koruması ve onu korumazsa insanların kendisini kınamasını kendi nefsinden atmasıdır. Mûsâ ve Hızır hadîsinde—ikisine de selâm olsun—: “Sahibinden onu bir **ذَمامَةٌ** aldı”; yani kınama ve azardan hayâ ve çekinme. İbn Sayyâd hadîsinde: “Ondan bana bir **ذَمامَةٌ** isabet etti.” Ve ondan bana bir **مَذَمَّة** ve bir **مَذِمَّة** aldı; yani o hürmetten bir incelik ve ayıp.

Ve **الذَّمِيمُ**: karınca yumurtasına benzetilmiş, siyah yahut kırmızı, kabarcık gibi bir şeydir; sıcak yahut uyuzdan yüzlerin ve burunların üzerine çıkar; dedi ki:

Ve onların burun uçları üzerinde **الذَّمِيم**i görürsün,
kızışmanın ardından, karıncanın yumurtaları gibi.

Tekili **ذَمِيمةٌ**dir. Ve **الذَّمِيم**: develerin ve koyunların uylukları ve memeleri üzerinde sütlerinden akan şeydir. Ve **الذَّمِيمُ**: çiydir; ve denildi: o, geceleyin ağaç üzerine düşen bir çiydir; toprak ona isabet eder de çamur parçaları gibi olur. Uğursuzluk ve kuş uçurması hadîsinde: “Onu **ذَمِيمةً** olarak bırakın”; yani kınanmış olarak; **فَعِيلةٌ** mânâca **مفعولةٍ**dur. Ancak onlara, evde oturmak sebebiyle hoşlanılmayan şeyin kendilerine isabet ettiği zannının nefislerinde vâki olanı iptal için, ondan taşınmalarını emretti; ondan taşındıklarında o vehmin maddesi kesilir ve kendilerine karışan şüpheden olan şey gider.

Ve **الذَّمِيمُ**: oğlağın burnu üzerinde bulunan beyazlıktır; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi ki: Ebû’l-Alâ’nın bize Ebû Zübeyd için okuttuğu şu söze gelince:

Onun toynaklarının arkasında bir akıntı görürsün,
**الذَّمِيم** gibi, **قُزْمِ اليَعامِيرِ** üzerinde.

O, oğlağın burnu üzerindeki beyazlık olabilir. Ahmed b. Yahyâ ise, **الذَّمِيم**in memeler üzerinde sütlerden sıçrayan şey olduğuna gitti; **اليَعاميرُ** onun yanında oğlaklardır, tekili **يَعْمور**dur; onların **قُزْمُ**u küçükleridir; ve **الذَّمِيمُ**: burunları üzerinde sütten akan şeydir. İbn Düreyd ise, burada **الذَّمِيم**in çiy olduğuna gitti; ve **اليَعامير** ağaçtan bir türdür. İbnü’l-A‘râbî: **الذَّمِيمُ** ve **الذَّنينُ**, burundan akan şeydir. Ve **الذَّمِيمُ**: teke kamışından **يَذِمُّ** ve **يَذِنُّ** eden sümük ve sidiktir; koyunun memelerinden süt de böyledir; ve Ebû Zübeyd’in beytini okudu. Ve **الذَّمِيمُ** ayrıca: burun ucunun gözeneklerinden karınca yumurtası gibi çıkan bir şeydir; ve **الحادِرَةُ** dedi ki:

Ve onların burun uçları üzerinde **الذَّمِيم**i görürsün,
kızışma günü, karıncanın yumurtaları gibi.

İbn Düreyd onu “**كمازن الجَثْلِ**” diye rivayet etti; dedi ki: **الجَثْلُ** büyük karıncalardan bir türdür. Ve “**مَناخرهم**” diye rivayet edildi. Dedi ki: **الذَّميم** burun üzerinde kuruluk sebebiyle çıkan şeydir; ve onun burnu **ذَمَّ** etti ve **ذَنَّ** etti. Ve **ماء ذَميم** yani hoşlanılmayan; İbnü’l-A‘râbî, el-Merrâr için şu beyti okudu:

Hızlı, koşmayı acele ister, arar
yol kalıntılarını; onların suları **ذَمِيمُ**dur.

Onun “**مواشِكة**” sözü hızlı demektir; yani **القَطا**yı kasteder. Ve onun **رَكْضُ**u: kanadıyla vurmasıdır. Ve **النَّضائض**: suyun kalıntısıdır; tekili **نَضِيضة**dir. Ve **الطَّرْقُ**: **المَطْروق**tur.

مقاييس اللغة:
(**ذم**)  **الذال** ve **الميم** ikilemede tek bir asıldır; bütünüyle övgünün zıddına delâlet eder. Denir ki: **ذَمَمْتُ** falancayı **أذُمُّه**; o da **ذميمٌ** ve **مذموم**dur; eğer övülür değilse. Bu bâbdan **الذَّمَّة** vardır; o, suyu az olan kuyudur. Hadiste: “Onun, suyu az bir kuyuya geldiği” (vardır). **الذَّمَّة**’nin çoğulu **ذِمام**dır. **ذو الرُّمّة** dedi ki:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ([8])
**أنكزَتْها**: suyunu götürdü. **المواتِح**: su çeken (kadın).

Ama **العَهْد** ise, ona **ذِماماً** denir; çünkü insan, ondan bir şeyi zayi etmesi sebebiyle yerilir. Bu, Araplar için kullanılan bir yoldur; bu da onların şu sözü gibidir: falan, **حامي الذِّمار**dır; yani öfkelendiren şeyi korur. Ve **حامي الحقيقة**; yani üzerine hak olan, onu men etmesi gereken şeyi korur.

Ve **أهل الذِّمّة**: akit ehli. **أبو عُبيد** dedi: **الذمَّة** emandır; onun صلى الله عليه وآله وسلم sözünde: “Ve onların **ذمَّتهم** ile (iş) görür.” Ve onlara **أهل الذّمّة** denir; çünkü cizyeyi eda ettiler de kanları ve malları hakkında emniyete alındılar. Ve **الذِّمام** hakkında **مَذَمَّة** ve **مَذِمَّة** denir; fetha ve kesra ile; ve **الذَّمِّ** hakkında fetha ile **مَذَمَّة** (denir). Hadiste geldi: “Bir adam, النبي صلى الله عليه وآله وسلم’e sordu: ‘Benden **مَِذَمَّة الرَِّضاع**’ı ne giderir?’ O da dedi ki: ‘**غُرَّةٌ**: bir köle yahut bir cariye.’” **مذَِمَّة الرَِّضاع** ile, sütannenin **ذِمام**ını kasteder. Ve **النّخَعيّ**([9]) bu hadisin tefsirinde şöyle derdi: Onlar, çocuğun sütten kesilmesi sırasında, ücretin dışında bir şeyle sütanneye bir şey vermeyi müstehap görürlerdi. Sanki ona şunu sormuştur: “Beni emzirenin hakkını, onun hakkını tam olarak eda etmiş olayım diye, benden ne düşürür?”([10]) Bunu bize **القطَّان** rivayet etti; **المفسِّر**’den, **القُتَيبيّ**’den. Ve Araplar der: “Onların **مَذَمَّتَهم**’ini bir şeyle gider”; yani onlara bir şey ver; çünkü onların senin üzerinde bir **ذمام**ı vardır. Ve denir: “Şunu yap ve senden **ذَمٌّ** uzak olsun”; yani senin üzerinde kınama yoktur. Ve denir: Falanca, falancaya **أذَمَّ** etti; eğer onu hafife aldıysa. Ve devesi onunla **أذَمَّ** etti; eğer geri kaldı([11]) ve diğer develerden koptuysa. Ve **شيءٌ مُذِمٌّ**: yani ayıplı. Ve **رجلٌ مُذِمٌّ**: onda hareket yoktur. **ابنُ الأعرابيِّ** nakletti. **بئرٌ ذميمٌ**: o, **الذَّمَّة** gibidir. Bize **أبو الحسن القَطَّان**, **ثَعْلب**’den, **ابن الأعرابيّ**’den([12]) şu beyti okuttu:
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ
Bir yaban güvercinini tasvir eder. Der ki([13]).

Bâbda, eğer sahih ise, kıyasına yakın olan şey kaldı. Şüphesiz **الذَّميم** burun üzerinde çıkan bir sivilcedir.

**ابنُ قتيبة** nakletti ki: **الذَّميم**; teke kamışından **يَذِمُّ** ve **يَذِنُّ** eden idrardır. **أبو زُبيْدٍ**([14]) dedi ki:
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ
Sütten **النَّسَل**: ondan çıkan şeydir. **القُزْم**: küçüklerdir. **الشَّيبانيّ** dedi: **اليعامير**’i bilmem. Sordum da, kimsenin yanında onun hakkında bir bilgi bulmadım; ve denir ki o, koyunun küçükleridir.

القاموس المحيط:
Onu **ذَمَّهُ**; **ذَمّاً** ve **مَذَمَّةً** (ile); o da **مَذْمومٌ** ve **ذميمٌ** ve **ذَمٌّ**dür; ve **مَدَحَه**’nin zıddı olarak kesra ile de gelir. Ve onu **أذَمَّه**: onu **ذَميماً** buldu.

Ve onlara karşı **أذَمَّ**: hafife aldı; yahut onları insanlar içinde yerilmiş olarak bıraktı. Ve **تَذامُّوا**: birbirlerini yerdi. Ve onun **مَذَِمَّتُه**’ni yerine getirdi; **الذال**’ın kesrası ve fethasıyla: ona iyilik etti ki yerilmesin. Ve ona doğru **اسْتَذَمَّ**: yaptığı şey sebebiyle onu yerdiği şeyi yaptı. Ve **الذُّمومُ**: ayıplardır. Ve **بِئْرٌ ذَمَّةٌ** ve **ذَميمٌ** ve **ذَميمةٌ**: suyu azdır, ve bol (da olur); zıddı; çoğulu: **ذِمامٌ**. Ve onda **ذَميمةٌ** vardır; yani dışarı çıkmasını engelleyen bir sakatlık. Ve onların binekleri **أذَمَّتْ**: yoruldu, ve geri kaldı; ve falanca: kendisi hakkında yerilecek şeyi getirdi. Ve **رجُلٌ ذو مَذَِمَّةٍ**: insanlara yük olan. Ve **الذِّمامُ** ile **المَذَمَّةُ**: hak ve hürmettir; çoğulu: **أذِمَّةٌ**. Ve **الذِّمَّةُ**, kesra ile: ahid ve kefalet; **كالذَّمامَةِ** gibi; ve kesra ile de gelir; ve **الذِّمِّ**, kesra ile: yemek yahut düğün ziyafeti; ve ahidleşmiş kavim.

Ve onun lehine, onun üzerinde **أذَمَّ**: onun için **الذِّمَّة**yi aldı; ve falancayı: ona himaye verdi. Ve **كأَميرٍ**: sıcaktan yahut uyuzdan yüzlerde yükselen bir sivilce; ve çiğ; yahut geceleyin ağaca düşen bir çiğ ki ona toprak isabet eder de çamur parçaları gibi olur; ve oğlağın burnu üzerindeki beyazlık; ve burnu **ذَمَّ** etti ve **ذَنَّ** etti: eğer aktıysa; ve hoş olmayan su; ve idrar; ve teke kamışından **يَذِمُّ** eden sümük; ve aynı şekilde koyunun memelerinden süt. Ve **الذِّمُّ**, kesra ile: aşırı zayıflamış, helâk olmuş (kimse). Ve **ذَمْذَمَ**: bağışını azalttı. Ve **الذُّمامَةُ**, **ثُمامةٍ** gibi: bakiye. Ve **رجلٌ مُذَمَّمٌ**, **مُعَظَّمٍ** gibi: pek çok yerilmiş. Ve **مِذَمٌّ**, **مِسَنٍّ** ve **مُتِمٍّ** gibi: onda hareket yoktur. Ve **شيءٌ مُذِمٌّ**, **مُتِمٍّ** gibi: ayıplı. Ve onların sözü: “Şunu yap ve senden **ذَمٌّ** uzak olsun”; yani senden uzak olsun; yani yerilmezsin. Ve ondan bana bir **مَذَمَّةٌ** isabet etti; **ذال**’ı kesra ile de gelir; yani hürmeti terk etmekten bir incelik ve ayıp. Ve “Onların **مَذَمَّتَهُمْ**’ini bir şeyle gider”: onlara bir şey ver; çünkü onların bir **ذمام**ı vardır. Ve cimrilik, fetha ile **مَذَمَّةٌ**dir. Ve **تَذَمَّمَ**: çekindi; denir ki: “Yalanı, günah korkusuyla terk etmeseydim, onu **تَذَمُّماً** ile terk ederdim.”

تاج العروس:
(**ذمه**) onu **بذمه** ( **ذما ومذمة فهو مذموم وذميم وذم ويكسر ضد مدحه** ) ve manası, kötülükte kınamadır. (Ve) onu denedi; böylece ( - **أذمه وجده ذميما** ) **أحمده**’nin zıddı. (Ve **أذم بهم تهاون أو تركهم مذمومين في الناس** ) **ابن الاعرابي**’den. (Ve **تذاموا**: bazısı bazısını yerdi. Ve **قضى مذمته** **بكسر الذال وفتحها** ) yani (ona iyilik etti ki yerilmesin. Ve **استذم إليه** ) eğer (yaptığı şey sebebiyle onu yerdiği şeyi yaptıysa). **الصحاح**’ın nassı: “Adam, insanlara doğru **استذم** etti”; yani hakkında yerilecek şeyi getirdi; ve onun benzeri **الاساس**’tadır. (Ve **الذموم** ) damme ile (ayıplar). **سيبويه**, **لامية بن أبى الصلت**’e şu beyti okuttu: سلامك ربنا في كل فجر * بريئاما تعنتك الذموم (Ve **بئر ذمة وذميم وذميمة** ) **الجوهرى** yalnız birincisiyle yetindi ve dedi ki: (suyu az) çünkü o yerilir. Ve **ابن السيد**, **كتاب الفرق**’ta şu beyti okuttu: نرجى نائلا من سيب ربى * له نعمى وذمته سجال dedi ki: onu **الذال**’ın fethasıyla rivayet eden, şunu kastetmiştir: suyu azlıkla vasfedilen kuyusundan çok kovalarla su çekilir; yani onun hayrının azı çoktur. (Ve) denildi: **بئر ذمة** (bol) sudur; o da (zıddıdır; çoğulu **ذمام** ) kesra ile. Ve **الجوهرى**, **ذى الرمة**’nin şu beytini okuttu; gözleri yorgunluktan çökmüş develeri tasvir eder: على حميريات كان عيونها * ذمام الركايا أنكزتها المواتح **أنكزتها**: suyunu azalttı; der ki: gözleri yorgunluktan çöktü; sanki suyu az kuyular gibidir. Ve **التهذيب**’te: **الذمة** suyu az kuyudur; çoğulu **ذم**. Ve hadiste: “O, عليه الصلاة والسلام, **بئر ذمة**’ye uğradı”; ona bu ad verildi; çünkü o yerilmiştir. (Ve onda **ذميمة** vardır; yani) (dışarı çıkmasını engelleyen) bir sakatlık yahut âfet. (Ve mecazdan: onların binekleri **أذمت** ) eğer (yoruldu ve geri kaldı) yorgunlukla; ve develer cemaatinden geri kaldı ve onlara yetişmedi; sanki yürüyüşte gücü azaldı; **الذمة**’den alınmıştır; o da suyu az kuyudur. Ve onunla devesi **أذم** etti. **ابن سيده** dedi: bize **أبو العلاء** şu beyti okuttu: قوم أذمت بهم ركائبهم * فاستبدلوا مخلق النعال بها

Ve Halîme es-Sa‘diyye’nin hadîsinde: “Derken o dişi eşeğimin üzerine çıktım; andolsun ki kafileyi **أذمت**,” yani onları, onun zayıflığı ve yürüyüşünün kesilmesi sebebiyle alıkoydum. Ebû Bekir’in hadîsinde: “Ve binitinin **أذمت**,” yani yürüyüşü kesildi; sanki insanları onu yermeye sevk etmiş gibidir. (**ورجل ذو مذمة**) **الذال**’in kesresiyle ve fethasıyla; yani (**كل على الناس**) “insanlara yük”tür; bu mecazdır. (**والذمام والمذمة الحق والحرمة ج أذمة**) **الذمام** ve **المذمة**, hak ve dokunulmazlıktır; çoğulu **أذمة**’dir. Ve denir ki: **الذمام** her dokunulmazlıktır ki onu zayi edersen **المذمة** (ayıplanma) sana lâzım olur. Ve bundan: (**الذمة بالكسر العهد**) **الذمة** (kesre ile) ahiddir. Ve **ذمى** adam: yani onun için bir ahid vardır. el-Cevherî dedi: **أهل الذمة** akid ehli (sözleşme ehli)dir. *Ben derim ki: Onlar, müşriklerin hepsinden cizye ödeyenlerdir. Ve denildi: **الذمة** emandır; **الذمي** ona, Müslümanların emânına girdiği için isim verilmiştir. Ve **الذمة** (kefalet)tir; ve garanti; çoğulu **الذمام**’dır. Ali رضى الله عنه hadîsinde: “**ذمتي** rehinedir ve onu üstlenen **زعيم**dir,” yani benim garantim ve ahdim, onu yerine getirmede rehindir. Yolcunun duasında: “Bizi **بذمة** ile döndür,” yani bizi ehlimize emniyet içinde geri döndür. Başka bir hadîste: “Artık ondan **الذمة** beri olmuştur,” yani her bir kimse için Allah’tan koruma ve gözetme hususunda bir ahid vardır; kişi kendini helâke atarsa yahut kendisine haram kılınanı yaparsa yahut emrolunduğuna muhalefet ederse, Allah Teâlâ’nın **ذمة**’si onu yüzüstü bırakmıştır. (**كالذمامة**) fetha ile; (**ويكسر**) ve kesrelenir. el-Ahtal dedi ki:
“Bize kardeşinizden bir **ذمامة** istemeyin;
ve **العوير**’in yankılarını onun kefili teslim eder.”
Yani dokunulmazlık. Zû’r-Rumme dedi ki:
“Bir eğrilik yapın ki Allah size onun yanında karşılığını versin;
onunla ecir (olsun) yahut bir sahibin **ذمامة**’si ödensin.”
Yani onun hakkı ve dokunulmazlığı. (**والذم بالكسر و**) **الذمة** de (kesre ile) (**مأدبة الطعام أو العرس**) yemek ziyafeti yahut düğündür. Ve **الذمة** (**القوم المعاهدون**) ahidli kavimdir; yani **ذو ذمة** (zimmet sahibi). Selmân hadîsinde: “Bizim **ذمتنا**’dan ne helâldir?” yani bizim **أهل ذمتنا**’dan; muzaf hazfedilmiştir. (**وأذم له عليه أخذله الذمة**) yani ona karşı **الذمة**’yi, yani emanı ve ahdi bozarım. Ve **أذم** (falancayı) (**أجاره**) ona himaye verdiği zaman (denir). Ve **الذميم** (emîr gibi) (**بثر**)dir. **الصحاح**’ta: O, burun ucunun gözeneklerinden karınca yumurtası gibi çıkan bir şeydir, denmiştir. Ve şu beyit okunmuştur:
“Onların burun çıkıntıları üzerinde **الذميم**’i görürsün;
savaş günü, karıncaların yuvası gibi.”
İbn Düreyd onu “**كما زن الجثل**” diye rivayet etti; ve “**على مناخرهم**” diye de rivayet olunur. Dedi ki: **الذميم**, burunda kabuktan çıkan şeydir; (**يعلو الوجوه**) yüzlerin ve burunların üzerine çıkar; (**من حر أو جرب**) sıcaktan yahut uyuzdan. Tekili **ذميمة**’dir. Ve **الذميم** (**الندى**) çiğdir, mutlak olarak; İbn Düreyd, Ebû Zübeyd’in şu sözünü bununla tefsir etti:
“Onların toynaklarının arkasında nesil yoktur;
**اليعامير**’in **قزم**’ı üzerinde **الذميم** gibi.”
Dedi ki: **اليعامير** ağaçtan bir türdür. Yahut o, (**ندى يسقط بالليل على الشجر فيصيبه التراب فيصير كقطع الطين**) geceleyin ağacın üzerine düşen çiğdir; ona toprak isabet eder de çamur parçaları gibi olur. Ve ayrıca (**البياض**) beyazlıktır; (**على أنف الجدى**) oğlağın burnu üzerinde olan; Kurâ‘dan. İbn Sîdeh, Ebû Zübeyd’in önceki sözünü bununla tefsir etti. (**وقد ذم أنفه وذن إذا سال**) burnu **ذم** etti ve **ذن** etti: aktığı zaman; o, **الذميم** ve **الذنين**’dir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الذميم** (**الماء المكروه**) hoşlanılmayan sudur; el-Cevherî nakletti. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî, el-Murâr’a ait şu beyiti okudu:
“Koşmayı acele ettiren, süratle arayan (develer);
yolların artıklarını; onların suları **ذميم**’dir.”
Ve **الذميم** (**البول والمخاط**)tır; nüshalarda böyle; doğrusu **المخاط والبول**’dür. (**الذى يذم**) ve **يذن** (akan) (**من قضيب التيس**) teke uzvundan; yani akar; **الصحاح**’ın nassı böyledir. el-Cevherî dedi: (**وكذلك اللبن من أخلاف الشاء**) koyunun memelerinden süt de böyledir. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: devenin memelerinden. Ve Ebû Zübeyd’in önceki sözünü okudu; ve ona (bu görüşe) Ahmed b. Yahyâ da gitti; şöyle dedi: Buradaki **الذميم**, memeler üzerinde sütlerden sıçrayan şeydir; **اليعامير** onun yanında oğlaklardır; onların **قزم**’ı küçükleridir. (**والذم بالكسر المفرط الهزال**) **الذم** (kesre ile) aşırı zayıflıktır; (**الهالك**) helâk olan (kimse)ye benzetilmiştir. Ondandır: Yûnus عليه السلام hadîsi: “Balık onu **رذياذما** olarak kustu.” Ve (**وذمذم**) adam (**قلل عطيته**) bağışını azalttı; İbnü’l-A‘râbî’den. (**والذمامة كثمامة البقية ورجل مذمم كمعظم مذمو جدا**) **الذمامة**, **ثمامة** gibi “artık”tır; ve **مذمم** adam, **معظم** gibi, “çokça yerilmiş”tir; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve **مذم** adam ( **كمسن ومتم** gibi); el-Cevherî yalnız son ضبط ile yetindi; yani (**لا حراك به**) onda hareket yoktur. Ve **مذم** şey ( **كمتم** gibi); yani (**معيب**) ayıplı; el-Cevherî nakletti. Ve onların sözü: “Şunu yap, bunu yap, ve **وخلاك ذم**,” yani “senden boş kaldı **ذم**,” yani “yerilme.” İbnü’s-Sikkît dedi: “**وخلاك ذنب** deme.” el-Cevherî nakletti. Ve denir: (**أخذتنى منه مذمة وتكسر ذاله أي رقة وعار من ترك الحرمة**) “Ondan bana bir **مذمة** aldı”; **الذال**’i kesrelenir; yani dokunulmazlığı terk etmekten doğan incelik (yufkalık) ve ar. **الصحاح**’ta olduğu üzere; İbnü’s-Sikkît bunu Yûnus’tan nakletti. Ve denir: (**أذهب مذمتهم بشئ**) “Onların **مذمة**’lerini bir şeyle gider”; yani (**أعطهم شيأ فان لهم ذماما**) “onlara bir şey ver; çünkü onlar için bir **ذمام** vardır.” Hadîste: Peygamber صلى الله عليه وسلم’e soruldu: “Süt emzirmenin **مذمة**’sini benden ne giderir?” Buyurdu: “**غرة** yahut **أمة**.” Yani **مذمة الرضاع** ile sütannenin **ذمام**’ı kastedilmiştir. en-Neha‘î tefsirinde şöyle derdi: Çocuğun sütten kesilmesi sırasında, ücretin dışında sütanneye bir şey emretmeyi (vermeyi) müstehap görürlerdi; sanki ona sordu: “Beni emzirenin hakkını benden düşüren, onu tam olarak eda etmiş olayım diye, hangi şeydir?” el-Cevherî ve İbnü’l-Esîr nakletti; ikincisi şunu ekledi: **الذال**’in fethasıyla rivayet olunur: **الذم**’den **مفعلة**; kesre ile de **الذمة**’den. Ve onların sözü: (**البخل مذمة**) “Cimrilik **مذمة**’dir”; bu (**بالفتح**) yalnızca böyledir; **الصحاح**’ta olduğu üzere; yani onunla yerilir; o, övgünün zıddıdır. Ve (**تذمم**) adam (**استنكف**) çekindi; denir ki: “Eğer yalanı günah sayarak terk etmeseydim, onu **تذمما** ile terk ederdim”; yani çekinerek. el-Cevherî nakletti. *Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: Bir bedevîyi işittim, şöyle diyordu: “Bugün gibi bir gün hiç görmedim; onlara bunun gibi taze hurma giriyor da **لا يذمون**,” yani **لا يتذممون**; ve onları bir **ذمامة** almaz; ta ki komşularına hediye edinceye kadar. Ve **الذام** (şeddeli) ayıptır. Ve **أذم** at, (**كال**) gibi: yorulup durdu. Ve **ذم** adam: hicvetti. Ve **ذم**: eksildi; İbnü’l-A‘râbî’den. Zemzem hadîsinde: Abdülmuttalib’i rüyasında görür: “Zemzem’i kaz; **لا تنزف** ve **لا تذم**.” Ebû Bekir dedi: Onda üç görüş vardır: birincisi “ayıplanmaz”; ikincisi “yerilmiş bulunmaz”; üçüncüsü “suyu az bulunmaz.” Ve hadîste: “Mekârimden (güzel huyların) şubelerinden: sahib için **التذمم**; o, onun **ذمامه**’ni koruması ve onu korumazsa insanların onu yermesini kendinden atmasıdır.” Ve **الذمامة** hayâ ve yerme ile kınanmadan korkmadır. Ondandır: “Sahibimden bana bir **ذمامة** aldı” ve “Ondan bana bir **ذمامة** isabet etti”; yani incelik ve ar. Ve **ذمام** adam: çokça yeren. Ve **المذام**’dan sakın. Ve komşunun senin yanında **مستذم**’i ve **متذمم**’i vardır. Ve **مذمم** mekân: saygı gösterilen; onun için **ذمة** ve dokunulmazlık vardır. Ve mekânı **ذم** etti: kıtlaştı ve hayrı azaldı; bu mecazdır. Ve falanın geçimi **يذام**: onu, onunla yetinerek sürdürür; bu, azlık mânasındandır. Ve **ذم** ve **حمد** adam; ve **ذم** ve **حمد** menzil: masdar ile vasfedilmiştir. Ve “kertenkeleden daha çok **ذماء** bırakan”: yani onun artığı; bu mecazdır; **الاساس**’ta olduğu gibi.
