# ذمه (ذ-م-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%85%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - م - ه
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والميم وما يثلثهما)
(ذمي) الذال والميم والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ. فالذَّماء: الحركة؛ يقال ذَمى يَذْمِي، إذا تحرَّك. والذَّمَيان: الإسراع. ويقال لبَقِيّة النَّفْس الذَّماء، وذلك أنّها بقيَّة حركتِه. ومن الباب: خُذْ ما ذَمَى لك، أي ما ارتفع، وهو من الباب لأنه يَسْنَح. ويقال ذَمَتْني رِيحُ كذا، أي آذَتْني.‏
(ذمر) الذال والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِدّةٍ في خَلْق وخُلُق، من غَضَب وما أشبهه. فالذِّمْرُ(1): الرّجُل الشجاع. وكذلك الذَّمْر الحَضُّ. وإذا قيل فلانٌ يتذمَّر، فكأنَّه يلوم نفسه(2) ويتغضَّب. والذِّمار: كلُّ شيءٍ لَزِمَك حِفْظُه والغضبُ له.‏
وأمّا الذي قُلْناه في شِدَّة الخَلْق فالمُذَمَّر، هو الكاهل والعُنُق وما حولَه إلى الذِّفْرَى، وهو أصل العُنق. يقولون: ذَمّرْتُ السّليلَ، إذا مَسَِسْتَ قفاه لتنظر أذكرٌ أم أنثى. قال أحيحة(3):‏
وما تَدرِي إذا ذَمّرْتَ سَقْبَا *** لِغَيْرِكَ أو [يكون] لك الفصيلُ(4)‏
ويقولون: إذا اشتدّ الأمر: بلغ المُذَمَّر. ويقولون رجلٌ ذَمِيرٌ وذَمِرٌ: مُنْكَر. وتذامَرَ القومُ، إذا حَثََّ بعضُهم بعضاً. ومن الباب: ذَمَرَ الأسد: إذا زأر، يذْمَُر ذَمِرَة(5).‏
(ذمل) الذال والميم واللام كلمةٌ واحدةٌ في ضربٍ من السَّير. وذلك الذَّميلُ، كالعَدْوِ من الإِبل؛ يقال ذَمَّلْتُ الجملَ، إذا حمَلْتَه على الذَّميل.‏
(ذمه) الذال والميم والهاء ليس أصلاً، ولا منه ما يصحّ(6)؛ إلا أنهم يقولون ذَمِهَ، إذا تحيَّرَ؛ ويقال ذَمَهتْه الشَّمس: آلمت دِماغَه.‏
والله أعلم.‏
--------------------------------------------------------
(1) يقال أيضاً ذمر، بفتح فكسر وذمر بكسرتين مع تشديد الراء، وذمير ككريم.‏
(2)في المجمل: "يلوم نفسه على فائت".‏
(3) في المجمل: "وأنشدني لأحيحة بن الجلاح".‏
(4) التكملة من المجمل. وفيه "أم يكون لك". وانظر بعض أقران هذا البيت في حماسة البحتري 186-362.‏
(5) في القاموس: "والذمرة، كزنخة: الصوت".‏
(6) في الأصل: "والأميهة ما يصح".‏
ـ

##### Türkçe

(ذال ile **الميم** ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)

(**ذمي**) **الذال** ve **الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; bir harekete delâlet eder. Şu hâlde **الذَّماء**: hareket; **ذَمى يَذْمِي** denir, hareket ettiğinde. Ve **الذَّمَيان**: süratlenmedir. Ve nefesin bakiyyesine **الذَّماء** denir; bu, onun hareketinin bakiyyesi olduğundandır. Ve bâbdandır: “**خُذْ ما ذَمَى لك**”, yani “yükselen şeyi”; ve o bâbdandır, çünkü o **يَسْنَح**. Ve “**ذَمَتْني رِيحُ كذا**” denir, yani “bana eziyet etti”.

(**ذمر**) **الذال** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; öfke ve benzeri şeylerden, yaratılışta ve huyda bir şiddete delâlet eder. Şu hâlde **الذِّمْرُ**(1): yiğit adamdır. Ve كذلك **الذَّمْر**: teşviktir. Ve “falanca **يتذمَّر**” denildiğinde, sanki kendini kınıyor(2) ve öfkeleniyor gibidir. Ve **الذِّمار**: her şey ki onu koruman sana lâzım olur ve onun için öfkelenmek.

Yaratılışın şiddetinde söylediğimiz şeye gelince: **المُذَمَّر**; o, omuz başı ve boyun ve onun çevresi **الذِّفْرَى**’ya kadar olan şeydir; ve o, boynun aslıdır. “**ذَمّرْتُ السّليلَ**” derler; ensesini yokladığında, erkek mi dişi mi diye bakmak için. **أحيحة**(3) dedi ki:
وما تَدرِي إذا ذَمّرْتَ سَقْبَا *** لِغَيْرِكَ أو [يكون] لك الفصيلُ(4)

Ve derler ki, iş şiddetlendiğinde: “**بلغ المُذَمَّر**”. Ve “adam **ذَمِيرٌ** ve **ذَمِرٌ**” derler: inkâr edici. Ve “kavim **تذامَرَ**” etti, birbirlerini teşvik ettiklerinde. Ve bâbdandır: aslan **ذَمَرَ**, kükrediğinde; **يَذْمَُر ذَمِرَة**(5).

(**ذمل**) **الذال** ve **الميم** ve **اللام** bir yürüyüş türünde tek bir kelimedir. Ve o **الذَّميلُ**dür; develerden koşma gibi; “**ذَمَّلْتُ الجملَ**” denir, onu **الذَّميل** üzerine yüklediğinde.

(**ذمه**) **الذال** ve **الميم** ve **الهاء** bir asıl değildir; ve ondan sahih olan yoktur(6); ancak “**ذَمِهَ**” derler, şaşırdığında; ve “**ذَمَهتْه الشَّمس**” denir: beynini ağrıttı.

Ve Allah daha iyi bilir.
--------------------------------------------------------
(1) Ayrıca **ذمر** denir; fetha sonra kesra ile; ve **ذمر** iki kesra ile, **الراء**’ın şeddelenmesiyle; ve **ذمير** “**ككريم**” gibi.
(2) **المجمل**’de: “kaçırılmış olana dair kendini kınar”.
(3) **المجمل**’de: “ve bana **أحيحة بن الجلاح**’a ait olarak okuttu”.
(4) Tamamlama **المجمل**’dendir. Ve onda: “**أم يكون لك**”. Ve bu beytin bazı akranlarını **حماسة البحتري** 186-362’de gör.
(5) **القاموس**’ta: “ve **الذمرة** ‘**كزنخة**’ gibi: sestir”.
(6) Asılda: “ve **والأميهة ما يصح**”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ذَمِهَ الرجلُ ذَمَهاً: أَلِمَ دِماغُه من حَرٍّ، وربما قالوا ذَمَهَتْه الشمس إذا آلَمَتْ دماغه. وذَمِهَ يومُنا ذَمَهاً وذَمَهَ: اشتدّ حَرُّه.

##### Türkçe

**ذَمِهَ** adam **ذَمَهاً**: sıcaktan dolayı beyni acıdı; bazen şöyle derler: güneş onu **ذَمَهَتْه**; yani beynini acıttığı zaman. Ve günümüz **ذَمِهَ** **ذَمَهاً** ve **ذَمَهَ**: sıcağı şiddetlendi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ذَمِهَ الحَرُّ ، كفَرِحَ : اشْتَدَّ .
( و ) ذَمِهَ ( الرُّجلُ بالحَرِّ : اشْتَدَّ عليه ) وأَلِمَ دِماغُه منه .
( والمعجمةُ لُغَةٌ في جَميعِ مَعانِي المهْملَةِ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
أَذْمَهَتْه الشَّمسُ : آلَمَتْ دِماغَه .
وذَمِهَ يومُنا ، كفَرِحَ ونَصَرَ : اشْتَدَّ حَرُّه .

##### Türkçe

: (**ذَمِهَ** sıcak, **فَرِحَ** gibi: şiddetlendi.
( ve ) **ذَمِهَ** (adam sıcaktan: ona şiddetli geldi) ve ondan dolayı beyni acıdı.
( ve **المعجمةُ** bütün mânâlarda **المهْملَةِ**’nin bir lugatıdır ).
( ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**أَذْمَهَتْه** güneş: beynini acıttı.
ve günümüz **ذَمِهَ** oldu, **فَرِحَ** ve **نَصَرَ** gibi: sıcağı şiddetlendi.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَمِهَ
ذَمِهَ A ( n. ac. ذَمَه 4 ),
a.  Was intense ( heat ).

##### Türkçe

ذَمِهَ
ذَمِهَ A (mastarı **ذَمَه** 4),
a. Şiddetli oldu (sıcaklık).
