# ذمي (ذ-م-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%85%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - م - ي
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ذمى

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذال والميم و و ي ء معهما
ذ أ م، ذ م أ، ذ م ي، و ذ م، م أ ذ، م ذ ي مستعملات
ذءم:
ذَأَمْتُه ذَأْماً فهو مَذْؤومٌ، أي حَقَرْتُه فهو مَحْقور، ويقال: ما يلزَمُك منه لَوْمٌ ولاذَمٌّ ولا ذَأْمٌ ولا عيب.
ذمء، ذمي:
الذَّماءُ: حُشاشةُ النفس، ويقال: بل هي قوّةُ قلبه، قال:
فَأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنَّ فهـاربٌ		بذَمائِه أبو باركٌ مُتَجَعجِعُ
وذم:
الوِذام والوَذَمَةُ: الحُزَّةُ من الكَرِش المُعَلَّقة منها.
والوَذَم الوَذَمة الواحدةُ: من السُّيُور التي تُشَدُّ بها عُروة الدَّلْوِ.
والإيذام من قولكَ: أَوْذَمْتُ: وهو كلُزُوم الشيِ وإيجابِهِ عليك.
وتقول: وَذَّمْتُ تَوذيماً، أي شدَدْت تُؤْلولَ المَبْسور بشَعْرةٍ أو عَقبةٍ، وهي لَحَماتٌ أيضاً تكون في رَحِمِ الناقةِ تمنعُها من الوَلَد.
مئذ:
المِئذُ: جيل من الهند بمنزلةِ الكُرْدِ يغزون المسلمين في البحر.
مذي:
المَذْيُ: أرَقُّ ما يكون من النُّطْفة، والفعل: أَمذَيْتُ إِمذاءً.
وأَمذَيْتُ الفَرَسَ ومَذَّيتُه، أي أرسَلْتُه يَرْعَى.
والمِذاءُ: أن تجمَع بين الرِّجال والنساء، ثم تُخَلِّيهم حتى يُماذي بعضُهم بعضاً أي يُلاعِبُ.
والماذِيُّ من أسماء الدُّروع، والماذيُّ: الحديد كُلُّه الدِّرعُ والبَيْضُ والمغْفَر والسِّلاحُ أجمَعُ ممّا كان من الحديد فهو الماذيّ.
ودِرْعٌ ماذيَّةٌ، وسيفٌ ماذيٍّ، قال:
من الماذيِّ والحَلَق المُذالِ

##### Türkçe

باب **الذال** و**الميم** و **و** **ي** **ء** معهما
**ذ أ م**، **ذ م أ**، **ذ م ي**، و **ذ م**، **م أ ذ**، **م ذ ي** مستعملات

**ذءم**:
**ذَأَمْتُه** **ذَأْماً** فهو **مَذْؤومٌ**، yani onu hakir gördüm; o da **مَحْقور**dur. Ve denilir: Ondan sana ne bir kınama, ne **ذَمٌّ**, ne **ذَأْمٌ**, ne de ayıp lâzım gelir.

**ذمء**، **ذمي**:
**الذَّماءُ**: nefsin artığıdır. Ve denilir: bilakis o, onun kalbinin kuvvetidir. Dedi ki:
فَأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنَّ فهـاربٌ		بذَمائِه أبو باركٌ مُتَجَعجِعُ

**وذم**:
**الوِذام** ve **الوَذَمَةُ**: ondan asılı olan işkembeden kesik parçadır.
Ve **الوَذَم** (tek olan **الوَذَمة**): kovanın kulpunun kendisiyle sıkıldığı kayışlardandır.
Ve **الإيذام** senin sözünden: **أَوْذَمْتُ**: o, şeyin lüzumu ve onu sana vacip kılmak gibidir.
Ve dersin: **وَذَّمْتُ** **تَوذيماً**; yani **المَبْسور**un **تُؤْلول**unu bir kılla yahut bir bağla sıktım; o, ayrıca devenin rahminde bulunan, onu yavrudan men eden et parçalarıdır.

**مئذ**:
**المِئذُ**: Hind’den bir kavimdir; denizde Müslümanlara gazâ ederler; Kürdler menzilesindedir.

**مذي**:
**المَذْيُ**: nutfeden en ince olan şeydir. Fiil: **أَمذَيْتُ** **إِمذاءً**.
Ve **أَمذَيْتُ** atı ve **مَذَّيتُه**; yani onu otlasın diye salıverdim.
Ve **المِذاءُ**: erkeklerle kadınları bir araya toplaman, sonra onları serbest bırakmandır; ta ki bazısı bazısıyla **يُماذي** etsin; yani oynaşsın.
Ve **الماذِيُّ** zırhların adlarındandır. Ve **الماذيُّ**: demirin tamamıdır; zırh, miğfer, başlık ve silahın tümü demirden olan şeylerdir; o hâlde o **الماذيّ**dir.
Ve **دِرْعٌ ماذيَّةٌ** ve **سيفٌ ماذيٍّ**. Dedi ki:
من الماذيِّ والحَلَق المُذالِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: ذمى

الذَماءُ ممدودٌ: بقية الروح في المذبوح. يقال: الضبُّ أطول شيءٍ ذَماءً. وقد ذَمِيَ المذبوح يَذْمى ذَماءً، إذا تحرّك. والذَمَيانُ: الإسراع. وقد ذَمي يَذْمي، إذا أسرع. وذَمَتْني ريحُ كذا، أي آذَتْني. وأنشد أبو عمرو:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمي الكلب نَكْهتُها		ولا بعَنْدَلَةٍ يَصْـطَـكُّ ثَـدْياهـا
واسْتَذْمَيْتُ ما عند فلان، إذا تتبَّعتَه وأخذتَه. يقال: خُذْ من فلان ما ذَمى لك، أي ما ارتفع لك.

##### Türkçe

**الذَماءُ** (memdûd): boğazlanmışta ruhun kalıntısı. Denir ki: **الضبُّ** **ذَماءً** bakımından en uzun şeydir. Ve boğazlanmış **ذَمِيَ** **يَذْمى** **ذَماءً**, hareket ettiğinde (böyledir). Ve **الذَمَيانُ**: hızlanma. Ve **ذَمي** **يَذْمي**, hızlandığında (böyledir). Ve “**ذَمَتْني** şu rüzgâr”, yani bana eziyet etti. Ebû Amr inşâd etti:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمي الكلب نَكْهتُها		ولا بعَنْدَلَةٍ يَصْـطَـكُّ ثَـدْياهـا
Ve “**اسْتَذْمَيْتُ** falanın yanındakini”, onu izleyip peşine düştüğüm ve aldığım zaman (denir). Denir ki: “Falancadan sana **ذَمى** olanı al”, yani sana yükselen/ortaya çıkan şeyi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: ذمى

ذ م ( وايء )
ذام ، ذأم ، ذمى ، وذم ، مذي ، ومذ ، موذ ، ميذ .
ذيم : أَبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : ذامَه يَذِيمه ذَيْماً ، إذا عابَه .
ذأَم : قال أَبو عُبَيد : ذَأَمْت الرّجُلَ : جَزَيْتُه .
وقال ثَعلب : ذَأَمْته : عِبْتُه ، وذَأَمْته ، أَكثر من ذَممته .
الأصْمعِي : ذَأَمْته ، ودأَمته ، إذا حَقّرته وخَزَيته .
أَبو زَيْد : ذَأَمتُه أَذْأَمه ، إذا حَقّرتَه وذَمَمْته .
اللِّحياني : ذَأَمتُه وذَأَيْته ، إذا طَرَدتَه ؛ قال الله تعالى : ( اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا ) ( الأعراف : 17 ) قال : مَنْفِيّاً .
ومَدْحُوراً : مَطْرُوداً .
ذمى : أَبو عُبَيد : الذَّمَاء : بَقِيَّة النّفْس ؛ وقال أَبو ذُؤَيب :
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنّ فهاربٌ
بذَمَائه أَو بارِكٌ مُتَجَعْجِعُ
قال : ويُقال مِن الذّمَاء : قد ذَمِي يَذْمَى ، إذا تَحَرَّك .
والذَّمَاء : الحَركة .
وقال شَمِرٌ : يُقال : الضَّبُّ أَطْوَلُ شَيْءٍ ذَمَاءً .
أَبو نَضْر ، عن الأصْمعيّ : ذَمَى العَلِيلُ يَذْمِي ذَمْياً ، إذا أَخذه النَّزْعُ فطال عليه عَلَزُ المَوْت ، فيُقال : ما أَطْوَلَ ذَمَاءَه .
قال : وذَمَى الحَبَشِيُّ في أَنْف الرَّجُل بصُنَانِه يَذْمِي ذَمْياً ، إذا آذَاه بذلك ؛ وأَنشد أَبو زيد :
يا رِيحَ بَيْنُونَةَ لا تَذْمِيناَ
جِئْتِ بأَرْوَاحِ المُصَفَّرِينَا
قال أَبُو زَيد : ذَمَتْه الرِّيحُ تَذْمِيه ذَمْياً ، إذا قَتَلَتْه .
وقال أَبُو مالك : ذَمَت في أَنْفِه الرِّيحُ ، إذا طارت إلى رأْسِه ، وأَنكر قولَ أَبي زَيْدٍ .
قال : ويُقال : ضَرَبه ضَرْبةً فَأَذْماه ، إذا أَوْقذَه وتَركه برَمَقِه .
ويُقال : أَذْمَى الرّامِي رَمِيَّته ، إذا لم يُصِب المَقْتَلَ فَيُعَجِّلَ قَتْلَه ؛ وقال أُسامةُ الهُذَليّ :
أَنابَ وقد أَمْسَى على المَاءِ قَبْله
أُقَيْدِرُ لا يُذْمِي الرّمِيَّةَ راصد
أَنابَ ، يَعني الحِمار أَتى الماءَ .
وقال آخَرُ :
وأَفْلَتَ زيدُ الخيلِ مِنّا بِطَعْنةٍ
وقد كان أَذْماه فَتى غيرُ قُعْدُدِ
أَبو عُبَيد ، عن الفَرّاء ، قال : الذَّميَان ، والقَدَيَان : الإسراعُ ؛ يقال : قَدَى يَقْدِي ، وَذَمَى يَذْمِي .
وقال ابْنُ الأنْبَاريّ : الذَّمَى : الرِّيحُ المُنْتِنَة ، مَقْصُورٌ يُكْتَبُ بالياء .
وَذَمَتْهُ ريحُ الجِيفَةِ ، تَذْمِيه ذَمْياً .
قال : والذَّمَاءُ : ضَرْبٌ من المشْيِ ، أَو السّيْرِ .
يُقال : ذَمَى يَذْمِي ذَماءً ، مَمْدُود .
قال خِدَاش بنُ زُهَير :
سيُخْبِرُ أَهلُ وَجَ مَن كَتَمْتُم
وتَذْمِي مَن أَلَمّ بها القُبُورُ
هذا مِن ذَمَاء رِيح الجِيفة ، إذا أَخَذَت بِنَفَسه .
وقال البَعِيثُ :
إذا البيضُ سافَتْه ذَمَى في أُنُونها
صُنَانٌ ورِيحٌ من رُغَاوَة مُخْشِمِ
قوله : ذَمَى ، أَي بَقي في أُنُوفها . ومُخْشِم : مُنْتِن .
وذم : أَبو عُبَيْد ، عن الأصْمعيّ : يُقال للسُّيُور التي بَين آذان الدِّلاَء والعَرَاقِيّ : وَذَم .
قال : وقال الكِسَائيّ : وَذَمْتُ الدَّلْوَ ، إذا شَدَدْتَ وَذَمَها .
ابن بُزُرْجَ : دَلْوٌ مَوْذُومَةٌ : ذاتُ وَذَم .
وسَمِعْتُ العَرب تقول للدَّلْو إذا انْقَطعَ سُيور آذانها : قد وَذِمَت الدَّلْو تَوْذَم ؛ فإذا شَدُّوها إليها قالوا : أَوْذَمْتُها .
وفي حَديث عليّ عليه السَّلام : لئن وَلِيت بني أُمَيَّة لأنْفَضَنَّهم نَفْضَ القَصّاب الوِذَامَ التَّربَة .
قال : والوِذَام ، واحدتها وَذَمَة ، وهي الحُزَّة مِن الكَرِشِ أَو الكَبِد .
قال : ومن هذا قِيل لسُيور الدِّلاء : وَذَم ؛ لأَنها مُقَدَّدة طِوَال .
قال : والتَّرِبَة : التي سَقَطت في التُّراب فَتَتَرَّبت ، فالقَصّاب يَنْفُضها .
قال : وقال أَبو عُبَيدة نحو ذلك ، قال : واحدة الوِذَام : وَذَمة ، وهي الكَرِش ، لأنها مُعَلَّقة .
ويُقال : هي غَيْرُ الكَرِش أَيضاً مِن البُطون .
وقال الأصمعيّ : الموَذّمة من النُّوق : التي يَخرج في حَيائها لَحْمٌ مِثْل الثآلِيل فَيُقطع ذاك منها ، فيقال : وَذّمْتُها .
قُلت : وسَمِعْتُ العَرب تقول لأشيَاء مِثل الثآليل تَخْرُج في حَياء النَّاقة فلا تَلْقَح مَعَها إذا ضَربها الفَحْل : الوَذَم ، فَيعْمد رَجُلٌ رفيقٌ ويأَخذ مِبْضَعاً لَطِيفاً ويُدْخِل يَدَه في حَيَائها فيَقْطع الوَذَم ، فيقال : قد وَذّمها . والذي يفعل ذلك مُوَذِّم ، ثم يَضربها الفَحْل بعد التّوْذيمِ فتَلْقَح .
وقال شَمِرٌ : يُقال للدَّلْو : قد وَذِمَتْ ، إذا انقطع وَذَمُها ؛ وأَنْشد :
أَخَذِمَتْ أَمْ وَذِمَتْ أَم مالها
أَم غالَها في بِئْرها ما غالَها
قال : وامْرأَةٌ وَذْماء ، وفَرَسٌ وذَمْاء ، وهي العاقِر .
وقال أَبُو زَيْد ، وأَبُو عُبَيدة : الوَذَمة : قُرْنة الكَرِش ، وهي زاويةُ الكَرِش شِبْه الخَريطة .
قال : وقُرْنَةُ الرّحِم : المَكان الذي يَنْتهي إليه الماءُ في الرَّحِم .
قال : ويُقال في قَوله : ( نَفْض القَصّاب التُّراب ) : إنَّ أَصْل التُّراب ذِراع الشاة .
وأَراد بالقَصّاب السَّبُع . والسّبُع إذا أَخذ شاة قَبض على ذلك المكان فَنَفض الشاة .
قال : والوَذَمَة في حَيَاء الناقة : زيادةٌ في اللَّحم تَنْبُت في أَعلى الْحَيَاء عند قَرْء الناقة ، فلا تَلْقح إذا ضَرَبها الفَحْل .
ويقال للمَصِير أَيضاً : وَذَم .
قال : وقال أَبو سعيد : الكُروش كُلُّها تُسَمَّى تَرِبة . لأنها يَحْصُلُ فيها التُّراب مِن المَرْتع .
والوَذَمة : التي أُخمل باطنُها ، والكُروش وَذَمةٌ لأنها مُخْمَلة . ويُقال لِخَمْلِها : الوَذَم . فيقول : لَئن ولِيتُهُم لأطهِّرنَّهم من الدَّنَس ولاطَيِّبنَّهم بعد الْخَبَث .
ثَعلب ، عن ابن الأَعْرَابيّ : أَوْذَمْتُ يَمِيناً ، أَو أَبْدَعْتُها ، أي أَوْجَبْتُها ؛ وقال الرَّاجِزُ :
لا هُمّ إنْ عامِرَ بنَ جَهْمِ
أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيَابٍ دُسْمِ
يَعْنِي أنه أَحرم بالحجّ وهو مُدَنَّسٌ بالذُّنُوب .
عمرٌ و ، عن أبيهِ : الوَذيمة : الهَدْي ؛ وجَمْعُها : وذَائِم .
وقد أَوْذَم الهَدْيَ ، إذا عَلَّق عليه سَيْراً أو شيئاً يُعْلِمه به فَيُعْلَم أنّه هَدْيٌ فلا يُعْرَض له .
ورُوِي عن أَبي هُرَيرة أنّه سُئل عن صَيْد الكَلْب فقال : إذا وَذَّمْتَه أَرْسَلْتَه وذَكَرْت
اسْم الله عليه فكُلْ ما أَمْسك عليك .
وتَوْذِيم الكَلْب أن يُشَدّ في عُنُقه سَيْرٌ يُعْلَم به أنّه معلَّم مُؤدَّب .
وقيل : أراد بتَوْذِيمه أنْ لا يَطْلب الصَّيْدَ بغير إرسال ولا تَسْمِية ، وهو مَأْخُوذ من الوَذَم ، وهي السُّيُور التي تُقَدّ طُولاً .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : وَذَّمْتُ على الخَمسين ، وأوْذَمَت عليها ، إذا زِدْتَ عليها .
مذي : في حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أَنه قال : ( الغَيْرةُ من الإيمان والمِذَاء من النِّفَاق ) .
قال أبو عُبَيْدة : المِذَاء : أن يُدْخِل الرَّجُلُ الرِّجالَ على أَهله ، وهو مَأخُوذ من المَذْي .
يعني يَجْمع بين الرجال والنِّساء ثم يخَلِّيهم يُماذِي بعضُهم بعضاً مِذَاءً .
قال : وقال بعضُهم : أمْذَيْتُ فرسِي ، إذا أَرْسَلْتَه يَرْعَى ، ويقال : مَذَيْتُه .
ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَمْذى الرَّجُل ، إذا قاد على أَهْلِه .
وأمْذَى ، إذا أَشْهد .
وهو المَذْي ، والمَذَى ، مثل العَمَى .
يقال : مَذَى ، وأمذَى ، ومذَّى ، والأول أَفْصحها ؛ ومنه حديثُ عليّ رضي الله عنه : كُنت رَجُلاً مَذَّاءً فاستَحَيْتُ أن أسأل النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) فأمرتُ المِقدادَ فسأله . فقال : ( فيهِ الوُضُوء ) .
والمَذَّاء ، فَعَّال ، من مَذَى يَمْذِي ، لا من أَمذَى ، وهو الذي يَكْثُر مَذْيُه .
قال أبو سَعِيد فيما جاء في الحديث : هو المَذَاء بفتح الميم . قال والمَذَاء : الدِّيَاثة . والدَّيُّوث : الذي يُدَيِّث نَفسه على أَهله فلا يُبالي ما يُنال منهم ؛ يقال : داث يَدِيث ، إذا فَعل ذلك ، يقال : إنه لدَيُّوث بَيّن المَذَاء . قال : وليس من المَذْي الذي يَخْرُج من الذَّكَر عند الشَّهوة .
قلت : كأنه من : مَذَيْت فرسي ، وأَمْذَيته ، إذا أَرْسلته يَرْعَى .
أبو عُبَيد ، عن الأموي : مَذيت وأمذيتُ ، وهو المَذِيّ ، مشدّد ، وَغَيره يُخَفِّف .
وقال أبو عُبَيدة : المَنيِّ ، وَحْدَه مُشدَّد ؛ والمَذْي والوَدْي ، مُخَفَّفان .
وقال ابن الأَعْرابيّ : هو الوَذِيّ والوَدِيّ ، وقد وَذى وأَوْذَى ووَذَّى ، وهو المَنَيّ والمَنْي .
قال : والمِذَى : المَرَايَا ؛ واحدتُها مَذْيَةٌ ؛ وتُجْمَع : مَذْياً ، ومَذَيات ، ومِذًى ، ومِذَاء .
وقال أبو كَبِير الهُذليّ في ( المَذِيّة ) ، فَجعلها على فَعِيلة :
وبَياضُ وَجْهِك لم تَحُلْ أَسْرَارُه
مِثْلُ المَذِيّة أو كشَنْفِ الأنْضَرِ
وقال في تَفسيره : المَذِيّة : المِرْآة .
ويُرْوَى : مِثل الوَذِيلة .
شَمِرٌ : قال أبو عَمْرو : الماذيّة من الدُّرُوع : البَيْضاء ؛ ومنه قيل : عَسَلٌ ماذِيّ ، إذا كان ليِّناً ، وسُمِّيت الخَمْرُ سُخَاميَّة ، لِلِينها أيضاً .
ويقال : شَعَرٌ سُخَامٌ ، إذا كان ليِّناً .
وقال ابن شُمَيل وأبو خَيْرة : الماذِيّ : الحَدِيدُ كُلُّه : الدِّرْع والمِغْفَر والسِّلاح أَجْمَع ، ما كان مِن حَديد فهو ماذيّ ؛ ( دِرْعٌ ماذِيَّة ) .
وقال عَنْتَرَة :
يَمْشُون والماذِيّ فَوْق رُؤُوسِهم
يَتَوَقَّدون تَوَقُّد النَّجْمِ
ويُقال : الماذِيّ : خالصُ الحَدِيد وجَيِّده .
وقال اللَّيْثُ : المَذْيُ : أَرَقُّ ما يَكون من النُّطْفَة .
ومذ : ثَعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الوَمْذَة : البَياضُ النَّقِيّ .
موذ : وماذ ، إذا كَذَب .
والمائذُ : الكَذَّاب .
قال : والماذُ : الحَسنُ الخُلُقِ الفَكِه النّفْس الطَّيّب الكَلاَم .
قال : والمادُ ، بالدال : الذَّاهب والجائي في خِفّة .
ميذ : وقال اللَّيْثُ : المِيذُ : جِيلٌ من الهِنْدِ ، بمنزلة التُّرْكِ يَغْزُون المُسْلِمين في البَحْر .

##### Türkçe

ذ م ( **وايء** )
**ذام** , **ذأم** , **ذمى** , **وذم** , **مذي** , **ومذ** , **موذ** , **ميذ** .
**ذيم** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **ذامَه يَذِيمه ذَيْماً**; onu ayıpladıysa.
**ذأَم** : Ebû ‘Ubeyd dedi: **ذَأَمْت الرّجُلَ**: onu cezalandırdım.
Ve Sa‘leb dedi: **ذَأَمْته**: onu ayıpladım; ve **ذَأَمْته** , **ذَممته**’den daha çoktur.
el-Asma‘î: **ذَأَمْته** ve **دأَمته**; onu küçümsediğin ve rezil ettiğin zaman.
Ebû Zeyd: **ذَأَمتُه أَذْأَمه**; onu küçümsediğin ve **ذَمَمْته** ettiğin zaman.
el-Lihyânî: **ذَأَمتُه** ve **ذَأَيْته**; onu kovduğun zaman; Allah Teâlâ dedi ki: **( اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَّدْحُورًا )** (A‘râf: 17). Dedi: sürülmüş.
Ve **مَدْحُوراً**: kovulmuş.
**ذمى** : Ebû ‘Ubeyd: **الذَّمَاء**: canın kalıntısıdır; ve Ebû Zu’eyb dedi ki:
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنّ فهاربٌ
بذَمَائه أَو بارِكٌ مُتَجَعْجِعُ
Dedi: ve **الذّمَاء**’dan denilir: **قد ذَمِي يَذْمَى**; hareket ettiyse.
Ve **الذَّمَاء**: harekettir.
Ve Şemir dedi: denilir: **الضَّبُّ أَطْوَلُ شَيْءٍ ذَمَاءً**.
Ebû Naḍr, el-Asma‘î’den: **ذَمَى العَلِيلُ يَذْمِي ذَمْياً**; can çekişme onu aldığında ve ölümün ıstırabı ona uzadığında; böylece denilir: **ما أَطْوَلَ ذَمَاءَه**.
Dedi: ve Habeşli, adamın burnunda, kendi pis kokusuyla **ذَمَى** eder, **يَذْمِي ذَمْياً**; bununla ona eziyet ettiğinde; ve Ebû Zeyd inşâd etti:
يا رِيحَ بَيْنُونَةَ لا تَذْمِيناَ
جِئْتِ بأَرْوَاحِ المُصَفَّرِينَا
Ebû Zeyd dedi: rüzgâr onu **ذَمَتْه**; **تَذْمِيه ذَمْياً**; onu öldürdüğünde.
Ve Ebû Mâlik dedi: rüzgâr onun burnunda **ذَمَت**; başına uçtuğunda; ve Ebû Zeyd’in sözünü inkâr etti.
Dedi: ve denilir: ona bir vuruş vurdu da onu **فَأَذْماه**; onu uyandırdı ve onu can çekişir halde bıraktıysa.
Ve denilir: atıcı, hedefini **أَذْمَى** etti; öldürücü yere isabet etmedi de onun öldürülmesini çabuklaştırmadıysa; ve Üsâme el-Hüzelî dedi ki:
أَنابَ وقد أَمْسَى على المَاءِ قَبْله
أُقَيْدِرُ لا يُذْمِي الرّمِيَّةَ راصد
**أَنابَ**: yani eşek suya geldi.
Ve bir başkası dedi ki:
وأَفْلَتَ زيدُ الخيلِ مِنّا بِطَعْنةٍ
وقد كان أَذْماه فَتى غيرُ قُعْدُدِ
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: dedi: **الذَّميَان** ve **القَدَيَان**: sürattir; denilir: **قَدَى يَقْدِي** ve **ذَمَى يَذْمِي**.
Ve İbnü’l-Enbârî dedi: **الذَّمَى**: pis kokulu rüzgârdır; maksûrdur, **بالياء** ile yazılır.
Ve leşin rüzgârı onu **وَذَمَتْهُ**; **تَذْمِيه ذَمْياً**.
Dedi: ve **الذَّمَاءُ**: yürüyüşten yahut gidişten bir türdür.
Denilir: **ذَمَى يَذْمِي ذَماءً**; memdûd.
Ḫidâş b. Zuheyr dedi ki:
سيُخْبِرُ أَهلُ وَجَ مَن كَتَمْتُم
وتَذْمِي مَن أَلَمّ بها القُبُورُ
Bu, leş rüzgârının **ذَمَاء**’ındandır; nefesine yapıştığında.
Ve el-Ba‘îs dedi ki:
إذا البيضُ سافَتْه ذَمَى في أُنُونها
صُنَانٌ ورِيحٌ من رُغَاوَة مُخْشِمِ
Onun sözü: **ذَمَى**; yani burunlarında kaldı. Ve **مُخْشِم**: pis kokulu.
**وذم** : Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: kovaların kulaklarının ve **العَرَاقِيّ**’nin kulakları arasındaki kayışlara **وَذَم** denilir.
Dedi: ve el-Kisâî dedi: **وَذَمْتُ الدَّلْوَ**; onun **وَذَم**’ını sıktığında.
İbn Buzurc: **دَلْوٌ مَوْذُومَةٌ**: **وَذَم** sahibi.
Ve Arapların, kulaklarının kayışları kopmuş kovaya: **قد وَذِمَت الدَّلْو تَوْذَم** dediklerini işittim; onları ona bağladıklarında: **أَوْذَمْتُها** dediler.
Ve Ali aleyhi’s-selâm’ın hadisinde: “Eğer Benî Ümeyye’ye velâyet edersem, onları kasabın **الوِذَامَ** **التَّربَة**’yi silkeleyişi gibi mutlaka silkeleyip atarım.”
Dedi: ve **الوِذَام**; tekili **وَذَمَة**’dir; o, işkembeden yahut karaciğerden bir parçadır.
Dedi: ve bundan dolayı kova kayışlarına **وَذَم** denildi; çünkü onlar uzunlamasına şeritler halinde kesilmiştir.
Dedi: ve **التَّرِبَة**: toprağa düşüp topraklanmış olandır; kasap onu silkeler.
Dedi: ve Ebû ‘Ubeyde buna benzer söyledi; dedi: **الوِذَام**’ın teki **وَذَمة**’dir; o, işkembedir; çünkü o asılıdır.
Ve denilir: o, karınlardan işkembe dışında da olur.
Ve el-Asma‘î dedi: develerden **الموَذّمة**: vulvasında siğiller gibi et çıkan; sonra o ondan kesilir; böylece: **وَذّمْتُها** denilir.
Dedim: ve Arapların, aygır onu aştığında onunla birlikte gebe kalmayan, devenin vulvasında çıkan siğiller gibi şeylere **الوَذَم** dediklerini işittim; böylece yumuşak huylu bir adam yönelir, ince bir neşter alır, elini vulvasına sokar ve **الوَذَم**’ı keser; böylece: **قد وَذّمها** denilir. Bunu yapan **مُوَذِّم**’dir; sonra **التّوْذيم**’den sonra aygır onu aşar da gebe kalır.
Ve Şemir dedi: kovaya: **قد وَذِمَتْ** denilir; **وَذَمُها** koptuğunda; ve inşâd etti:
أَخَذِمَتْ أَمْ وَذِمَتْ أَم مالها
أَم غالَها في بِئْرها ما غالَها
Dedi: ve **امْرأَةٌ وَذْماء** ve **فَرَسٌ وذَمْاء**; o, kısırdır.
Ebû Zeyd ve Ebû ‘Ubeyde dedi: **الوَذَمة**: işkembenin köşesidir; işkembenin, kese benzeri köşesidir.
Dedi: ve rahmin köşesi: suyun rahimde ulaştığı yerdir.
Dedi: ve onun sözü hakkında: **( نَفْض القَصّاب التُّراب )**: **التُّراب**’ın aslı koyunun koludur.
Ve **القَصّاب** ile yırtıcıyı kastetti. Yırtıcı koyunu aldığında o yere tutunur da koyunu silkeler.
Dedi: ve devenin vulvasındaki **الوَذَمَة**: etten bir fazlalıktır; devenin kızgınlığı sırasında vulvanın üstünde biter; aygır onu aştığında gebe kalmaz.
Ve **المَصِير** için de **وَذَم** denilir.
Dedi: ve Ebû Sa‘îd dedi: işkembelerin hepsine **تَرِبة** denilir; çünkü otlaktan toprak onların içinde birikir.
Ve **الوَذَمة**: içi tüylü olandır; ve işkembeler **وَذَمة**’dir; çünkü onlar tüylüdür. Ve onların tüylülüğüne **الوَذَم** denilir. Böylece diyor ki: “Eğer onlara velâyet edersem, onları pislikten mutlaka temizleyeceğim ve kötülükten sonra onları mutlaka hoş kokulu kılacağım.”
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَوْذَمْتُ يَمِيناً** yahut **أَبْدَعْتُها**; yani onu gerekli kıldım; ve râciz dedi ki:
لا هُمّ إنْ عامِرَ بنَ جَهْمِ
أَوْذَمَ حَجّاً في ثِيَابٍ دُسْمِ
Yani o, günahlarla kirli iken hacca ihrama girdi.
‘Amr b. …, babasından: **الوَذيمة**: kurbandır; çoğulu: **وذَائِم**.
Ve kurbanı **أَوْذَم** etti; üzerine bir kayış yahut onunla onu belli edecek bir şey astığında; böylece onun kurban olduğu bilinir de ona ilişilmez.
Ve Ebû Hureyre’den rivayet edildi: köpeğin avı hakkında soruldu; dedi: onu **وَذَّمْتَه** ettiğinde, onu saldığında ve üzerine Allah’ın adını andığında, senin için tuttuğu her şeyi ye.
Ve köpeğin **تَوْذِيم**’i: boynuna, onun eğitilmiş, terbiye edilmiş olduğu bilinecek bir kayış bağlanmasıdır.
Ve denildi: onun **تَوْذِيم**’i ile kastettiği, salma ve besmele olmaksızın avı istememesidir; ve bu, **الوَذَم**’dan alınmıştır; o, uzunlamasına kesilen kayışlardır.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **وَذَّمْتُ على الخَمسين** ve **أوْذَمَت عليها**; onun üzerine artırdığında.
**مذي** : Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) hadisinde: dedi ki: **( الغَيْرةُ من الإيمان والمِذَاء من النِّفَاق )**.
Ebû ‘Ubeyde dedi: **المِذَاء**: erkeğin erkekleri ehlinin yanına sokmasıdır; ve bu **المَذْي**’den alınmıştır.
Yani erkeklerle kadınları bir araya toplar, sonra onları bırakır; birbirlerini **يُماذِي** ederler, **مِذَاءً**.
Dedi: ve bazısı dedi: **أمْذَيْتُ فرسِي**; onu otlamaya saldığımda; ve **مَذَيْتُه** denilir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَمْذى الرَّجُل**; ehline sürdüğünde.
Ve **أمْذَى**; şahit tuttuğunda.
Ve o, **المَذْي** ve **المَذَى**’dır; **العَمَى** gibi.
Denilir: **مَذَى** ve **أمذَى** ve **مذَّى**; birincisi onların en fasihidir; ve ondan Ali’nin (radıyallahu anh) hadisi: “Ben **مَذَّاءً** bir adam idim; Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) sormaktan utandım; böylece Mikdâd’a emrettim de ona sordu. O da dedi: **( فيهِ الوُضُوء )**.”
Ve **المَذَّاء**; **فَعَّال** vezninde; **مَذَى يَمْذِي**’den, **أَمذَى**’dan değil; o, **مَذْيُه** çok olan kimsedir.
Ebû Sa‘îd, hadiste gelen hakkında dedi: o, mimin fethasıyla **المَذَاء**’dır. Dedi: ve **المَذَاء**: **الدِّيَاثة**’dir. Ve **الدَّيُّوث**: ehli üzerinde kendini **يُدَيِّث** eden, onlardan ne elde edilirse aldırmayan kimsedir; denilir: **داث يَدِيث**; bunu yaptığında; denilir: o, **لدَيُّوث بَيّن المَذَاء**’dır. Dedi: bu, şehvet anında erkeklikten çıkan **المَذْي**’den değildir.
Dedim: sanki **مَذَيْت فرسي** ve **أَمْذَيته**’dendir; onu otlamaya saldığımda.
Ebû ‘Ubeyd, el-Umevî’den: **مَذيت وأمذيتُ**; ve o, şeddeli **المَذِيّ**’dir; başkası hafifletir.
Ve Ebû ‘Ubeyde dedi: **المَنيِّ** tek başına şeddelidir; **المَذْي** ve **الوَدْي** hafifletilmiştir.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: o, **الوَذِيّ** ve **الوَدِيّ**’dir; ve **وَذى** etti, **أَوْذَى** etti ve **وَذَّى** etti; ve o, **المَنَيّ** ve **المَنْي**’dir.
Dedi: ve **المِذَى**: aynalardır; teki **مَذْيَةٌ**’dir; ve toplanır: **مَذْياً** ve **مَذَيات** ve **مِذًى** ve **مِذَاء**.
Ve Ebû Kebîr el-Hüzelî, **( المَذِيّة )** hakkında dedi; onu **فَعِيلة** üzerine yaptı:
وبَياضُ وَجْهِك لم تَحُلْ أَسْرَارُه
مِثْلُ المَذِيّة أو كشَنْفِ الأنْضَرِ
Ve tefsirinde dedi: **المَذِيّة**: aynadır.
Ve şöyle rivayet edilir: **مِثل الوَذِيلة**.
Şemir: Ebû ‘Amr dedi: zırhlardan **الماذيّة**: beyazdır; ve ondan denildi: **عَسَلٌ ماذِيّ**; yumuşak olduğunda; ve şarap **سُخَاميَّة** diye adlandırıldı; onun yumuşaklığından dolayı da.
Ve denilir: **شَعَرٌ سُخَامٌ**; yumuşak olduğunda.
Ve İbn Şümeyl ve Ebû Ḫayra dedi: **الماذِيّ**: demirin hepsidir: zırh, miğfer ve silahın tümü; demirden olan her şey **ماذيّ**’dir; **( دِرْعٌ ماذِيَّة )**.
Ve ‘Antere dedi ki:
يَمْشُون والماذِيّ فَوْق رُؤُوسِهم
يَتَوَقَّدون تَوَقُّد النَّجْمِ
Ve denilir: **الماذِيّ**: demirin safı ve iyisidir.
Ve el-Leys dedi: **المَذْيُ**: nutfeden olabilecek en ince olandır.
**ومذ** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوَمْذَة**: saf beyazlıktır.
**موذ** : ve **ماذ**; yalan söylediğinde.
Ve **المائذُ**: çok yalancı.
Dedi: ve **الماذُ**: güzel ahlâklı, neşeli nefisli, hoş sözlüdür.
Dedi: ve **المادُ**; **بالدال** ile: hafiflik içinde gidip gelen.
**ميذ** : ve el-Leys dedi: **المِيذُ**: Hind’den bir kavimdir; Türkler mesabesindedir; denizde Müslümanlara gazâ ederler.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والميم وما يثلثهما)
(ذمي) الذال والميم والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ. فالذَّماء: الحركة؛ يقال ذَمى يَذْمِي، إذا تحرَّك. والذَّمَيان: الإسراع. ويقال لبَقِيّة النَّفْس الذَّماء، وذلك أنّها بقيَّة حركتِه. ومن الباب: خُذْ ما ذَمَى لك، أي ما ارتفع، وهو من الباب لأنه يَسْنَح. ويقال ذَمَتْني رِيحُ كذا، أي آذَتْني.‏
(ذمر) الذال والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِدّةٍ في خَلْق وخُلُق، من غَضَب وما أشبهه. فالذِّمْرُ(1): الرّجُل الشجاع. وكذلك الذَّمْر الحَضُّ. وإذا قيل فلانٌ يتذمَّر، فكأنَّه يلوم نفسه(2) ويتغضَّب. والذِّمار: كلُّ شيءٍ لَزِمَك حِفْظُه والغضبُ له.‏
وأمّا الذي قُلْناه في شِدَّة الخَلْق فالمُذَمَّر، هو الكاهل والعُنُق وما حولَه إلى الذِّفْرَى، وهو أصل العُنق. يقولون: ذَمّرْتُ السّليلَ، إذا مَسَِسْتَ قفاه لتنظر أذكرٌ أم أنثى. قال أحيحة(3):‏
وما تَدرِي إذا ذَمّرْتَ سَقْبَا *** لِغَيْرِكَ أو [يكون] لك الفصيلُ(4)‏
ويقولون: إذا اشتدّ الأمر: بلغ المُذَمَّر. ويقولون رجلٌ ذَمِيرٌ وذَمِرٌ: مُنْكَر. وتذامَرَ القومُ، إذا حَثََّ بعضُهم بعضاً. ومن الباب: ذَمَرَ الأسد: إذا زأر، يذْمَُر ذَمِرَة(5).‏
(ذمل) الذال والميم واللام كلمةٌ واحدةٌ في ضربٍ من السَّير. وذلك الذَّميلُ، كالعَدْوِ من الإِبل؛ يقال ذَمَّلْتُ الجملَ، إذا حمَلْتَه على الذَّميل.‏
(ذمه) الذال والميم والهاء ليس أصلاً، ولا منه ما يصحّ(6)؛ إلا أنهم يقولون ذَمِهَ، إذا تحيَّرَ؛ ويقال ذَمَهتْه الشَّمس: آلمت دِماغَه.‏
والله أعلم.‏
--------------------------------------------------------
(1) يقال أيضاً ذمر، بفتح فكسر وذمر بكسرتين مع تشديد الراء، وذمير ككريم.‏
(2)في المجمل: "يلوم نفسه على فائت".‏
(3) في المجمل: "وأنشدني لأحيحة بن الجلاح".‏
(4) التكملة من المجمل. وفيه "أم يكون لك". وانظر بعض أقران هذا البيت في حماسة البحتري 186-362.‏
(5) في القاموس: "والذمرة، كزنخة: الصوت".‏
(6) في الأصل: "والأميهة ما يصح".‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** و**الميم** وما يثلثهما)
(**ذمي**) **الذال** ve**الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; bir harekete delâlet eder. Şu hâlde **الذَّماء**: hareket; **ذَمى يَذْمِي** denir, hareket ettiğinde. Ve **الذَّمَيان**: hızlanmadır. Ve nefesin bakiyyesine **الذَّماء** denir; bu, onun hareketinin bakiyyesi olması sebebiyledir. Ve babdandır: **خُذْ ما ذَمَى لك** (senin için yükselen şeyi al), yani yükselen şey; ve o babdandır, çünkü o **يَسْنَح**. Ve denir: **ذَمَتْني رِيحُ كذا** (şöyle bir rüzgâr bana **ذَمَتْ** etti), yani bana eziyet etti.

(**ذمر**) **الذال** ve**الميم** ve**الراء** tek bir asıldır; öfke ve benzeri şeylerden, yaratılışta ve huyda bir şiddete delâlet eder. Şu hâlde **الذِّمْرُ**(1): yiğit adam. Ve كذلك **الذَّمْر**: teşvik (kışkırtma). Ve “falanca **يتذمَّر**” denildiğinde, sanki kendini(2) kınıyor ve öfkeleniyor gibidir. Ve **الذِّمار**: korunması sana lâzım gelen her şey ve onun için öfkelenme.

Yaratılıştaki şiddet hakkında söylediğimiz şeye gelince: **المُذَمَّر**; o, omuz başı ve boyun ve onun çevresi **الذِّفْرَى**’ya kadar olan yerdir; ve o, boynun aslıdır. Derler ki: **ذَمّرْتُ السّليلَ**; ensesini yokladığında, erkek mi dişi mi diye bakmak için. **أحيحة**(3) dedi ki:
وما تَدرِي إذا ذَمّرْتَ سَقْبَا *** لِغَيْرِكَ أو [يكون] لك الفصيلُ(4)

Ve derler ki: iş şiddetlendiğinde: **بلغ المُذَمَّر** (müzemmer’e ulaştı). Ve derler ki: **رجلٌ ذَمِيرٌ وذَمِرٌ**: inkâr edici. Ve **تذامَرَ القومُ**; birbirlerini teşvik ettiklerinde. Ve babdandır: **ذَمَرَ الأسد**; kükrediğinde, **يذْمَُر ذَمِرَة**(5).

(**ذمل**) **الذال** ve**الميم** ve**اللام** bir çeşit yürüyüşte tek bir kelimedir. O da **الذَّميلُ**’dir; develerden koşma gibi; denir: **ذَمَّلْتُ الجملَ**; onu **الذَّميل** üzerine yüklediğinde (koşturduğunda).

(**ذمه**) **الذال** ve**الميم** ve**الهاء** asıl değildir; ve ondan sahih olan yoktur(6); ancak onlar **ذَمِهَ** derler, şaşırdığında; ve denir: **ذَمَهتْه الشَّمس**: beynini ağrıttı.

Ve Allah daha iyi bilir.
--------------------------------------------------------
(1) Ayrıca **ذمر** de denir; fetha sonra kesra ile; ve **ذمر** iki kesra ile, **الراء**’ın şeddelenmesiyle; ve **ذمير** “**ككريم**” gibi.
(2) **المجمل**’de: “geçmiş olana dair kendini kınar”.
(3) **المجمل**’de: “ve bana **أحيحة بن الجلاح**’a ait olarak okuttu”.
(4) Tamamlama **المجمل**’dendir. Onda “**أم يكون لك**” vardır. Ve bu beytin bazı akranlarını **حماسة البحتري** 186-362’de gör.
(5) **القاموس**’ta: “ve **الذمرة** ‘**كزنخة**’ gibi: sestir”.
(6) Asılda: “ve **والأميهة ما يصح**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ م ي
نجـا فلان بذمائه وما بقي منه إلا ذماء يتردد في خيال وأبقى ذماءً من الضب وهو الحشاشة‏.‏
قال أبو ذؤيب يصف الثور والكلاب‏:‏ فأبدّهـن حتوفهـن فهارب بذمائـه أو بـارك متجعجـع

##### Türkçe

ذ م ي
Falanca, **بذمائه** ile kurtuldu; ondan, hayalde gidip gelen bir **ذماء**dan başka bir şey kalmadı. Kertenkeleden daha kalıcı **ذماء** (olarak) —ki o, **الحشاشة**dır—.

Ebû Züeyb, öküzü ve köpekleri vasfederek dedi:
Onların ölümlerini onlara gösterdi; artık o, **بذمائه** ile kaçan yahut böğürerek çökmüş (bir hâlde)dir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذِّماءُ: الحركة، وقد ذَمِيَ. والذِّماءُ، ممدودٌ: بقيَّةُ النَّفْسِ؛ وقال أَبو ذؤَيب:
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنَّ، فهارِبٌ
بِذَمائِه، أَو بارِكٌ مُتَجَعْجِعُ
والذَّماءُ، ممدودٌ: بقِيَّةُ الروحِ في المَذْبوح، وقيل: الذَّمَاءُ قوّةُ القلْبِ؛ وأَنشد ثعلب:
وقاتِلَتي بَعْدَ الذَّمَاءِ وعائِدٌ
عَلَيَّ خَيالٌ مِنكِ مُذْ أَنَا يافعُ
وقد ذَمِيَ
(* قوله «وقد ذمي إلخ» ضبط في القاموس كرضي، وفي الصحاح كرمى ومثله في التهذيب). المَذْبوحُ يَذْمَى ذَماً إذا تَحَرَّك. والذَّماءُ: الحَرَكَة. قال شمر: ويقال الضَّبُّ أَطولُ شيءٍ ذَماءً. الأَصمعي: ذَمَى العلِيلُ يَذْمِي ذَمْيا إِذا أَخذه النَّزْع فطال عليه عَلَزُ الموت، فيقال ما أَطولَ ذَمَاءَهُ. والذامِي والمَذْمَاةُ، كلاهما: الرَّمِيَّةُ تُصابُ فيَسُوقُها صاحِبُها فتَنْساقُ معه. وقد أَذْمَى الرَّامِي رَمِيَّتَه إذا لم يُصِب المَقْتَل فيُعَجِّلَ قَتْلَه؛ قال أُسامة الهذلي:
أَنَابَ، وقد أَمْسَى على الماءِ قَبْلَه
أُقَيْدِرُ لا يُذْمِي الرَّمِيَّةَ راصِدُ
أَناب، يعني الحمارَ: أَتى الماءَ؛ وقال آخر:
وأَفْلَتَ زيدُ الخَيْلِ منَّا بِطَعْنَةٍ،
وقد كانَ أَذْماهُ فَتًى غَيْرُ قُعْدُدِ
وذَمَتْه الريحُ تَذْمِيهِ ذَمْياً: قَتَلَتْه. وذَمَى الرجلُ ذَماءً، ممدودٌ: طالَ مرضُه. واسْتَذْمَيْت ما عندَ فُلانٍ إِذا تَتَبَّعْته وأَخَذْته؛ يقال: خُذْ من فلانٍ ما ذَمَا لك أَي اوْتَفَعَ لك. واسْتَذْمَى الشيءَ: طَلَبه. وذَمَى لي منه شيءٌ: تَهَيَّأَ. والذَّمَى: الرائِحَة المُنْتِنَة، مقصورةٌ تُكْتَب بالياء. وذَمَتْه رِيحُ الجِيفَةِ تَذْمِيهِ ذَمْياً إِذا أَخَذَتْ بنَفَسِه؛ قال خِدَاشُ بنُ زُهيرٍ: سَيُخْبِرُ أَهل وَجٍّ مَنْ كَتَمْتُمْ،
وتَذْمِي، مَنْ أَلَمَّ بها ، القُبُورُ
هذا من ذَمَاه ريحُ الجيفةِ إذا أَخَذَتْ بنَفَسِه. الجوهري: وذَمَتْني ريحُ كذا أَي آذَتْني؛ وأَنشد أَبو عمرو:لَيْسَتْ بعَصْلاءَ تَذْمِي الكَلْبَ نَكْهَتَها،
ولا بعَنْدَلَةٍ يَصْطَكُّ ثَدْياها
قال ابن بري: ومثله قول الآخر:
يا بِئْرَ بَيْنُونَةَ لا تَذْمِينَا،
جِئْتِ بأَرْواحِ المُصَفَّرِينَا
(* قوله «يا بئر بينونة» هكذا في الأصل، وفي ياقوت: يا ريح بينونة؛ وبينونة: موضع بين عمان والبحرين).
يعني المَوْتَى. وذَمَتْني الريحُ: آذَتْني؛ عن أَبي حنيفة؛ وأَنشد: إذا ما ذَمَتْنِي رِيحُها حينَ أَقْبَلَتْ،
فَكِدت لِمَا لاقَيْتُ من ذاك أَصْعَقُ
قال: وذَمَى الحَبَشِيُّ في أَنْفِ الرجلِ بصُنَانِه يَذْمِي ذَمْياً إذا آذاهُ بذلك. وذمَتْ في أَنْفِهِ الريحُ إذا طارتْ إلى رأْسِه؛ وقال البَعِيث:
إذا البيضُ سافَتْه، ذَمَى في أُنُوفِها
صُنانٌ، ورِيحٌ من رُغاوَة مُخْشِمِ
قوله: ذمَى أَي بَقِيَ في أُنوفِها، ومُخْشِمٌ: مُنْتِنٌ. ويقال: ضَرَبَه ضَرْبة فأَذْماهُ إذا أَوْقَذَه وتَرَكه برَمَقِه. والذَّمَيانُ: السُّرعة. وقد ذَمَى يَذْمِي إذا أَسرع. وحكى بعضهم ذَمِيَ يَذْمَى؛ قال ابن سيده: ولَسْتُ منها على ثِقَةٍ. غيره: والذَّماءُ ضَرْبٌ من المَشْيِ أَو السَّيْرِ، يقال: ذَمَى يَذْمِي ذَماءً، ممدود. والذَّمَيانُ: الإسْراع.

##### Türkçe

**الذِّماءُ**: hareket; ve **ذَمِيَ**.

Ve **الذِّماءُ** (meddli): nefesin bakiyesi; ve Ebû Züeyb dedi ki:
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنَّ، فهارِبٌ
بِذَمائِه، أَو بارِكٌ مُتَجَعْجِعُ

Ve **الذَّماءُ** (meddli): boğazlanmışta ruhun bakiyesi; ve denildi ki: **الذَّمَاءُ** kalbin kuvvetidir; ve Sa‘leb inşâd etti:
وقاتِلَتي بَعْدَ الذَّمَاءِ وعائِدٌ
عَلَيَّ خَيالٌ مِنكِ مُذْ أَنَا يافعُ

Ve **ذَمِيَ**
(* Sözü «وقد ذمي إلخ»: Kāmûs’ta razıye gibi zabt edilmiştir; Sıhâh’ta ramâ gibi; ve bunun benzeri Tehzîb’dedir). **المَذْبوحُ** **يَذْمَى** **ذَماً**: hareket ettiğinde.

Ve **الذَّماءُ**: hareket. Şemmer dedi: ve denilir: **الضَّبُّ** en uzun şeydir **ذَماءً**.

el-Asma‘î: **ذَمَى** hasta **يَذْمِي** **ذَمْياً**: can çekişme onu aldığında ve ölümün **عَلَزُ**’u ona uzadığında; böylece denilir: onun **ذَمَاءَهُ** ne kadar uzundur.

Ve **الذامِي** ve **المَذْمَاةُ**, ikisi de: vurulan av; sahibi onu sürer de onunla birlikte sürüklenir. Ve okçu **أَذْمَى** avını: öldürücü yere vurmayıp öldürmesini çabuklaştırmadığında; Üsâme el-Hüzelî dedi ki:
أَنَابَ، وقد أَمْسَى على الماءِ قَبْلَه
أُقَيْدِرُ لا يُذْمِي الرَّمِيَّةَ راصِدُ

**أَنَابَ**: yani eşek; suya geldi; ve bir başkası dedi ki:
وأَفْلَتَ زيدُ الخَيْلِ منَّا بِطَعْنَةٍ،
وقد كانَ أَذْماهُ فَتًى غَيْرُ قُعْدُدِ

Ve rüzgâr onu **ذَمَتْه** **تَذْمِيهِ** **ذَمْياً**: onu öldürdü. Ve adam **ذَمَى** **ذَماءً** (meddli): hastalığı uzadı.

Ve **اسْتَذْمَيْت** falanın yanındakini: onu izleyip peşine düştüğünde ve aldığında; denilir: falandan, sana **ذَمَا** eden şeyi al; yani sana yükselip çıkan şeyi. Ve **اسْتَذْمَى** şeyi: onu talep etti. Ve ondan bana bir şey **ذَمَى**: hazır oldu.

Ve **الذَّمَى**: pis koku; maksûr olup yâ ile yazılır. Ve leşin rüzgârı onu **ذَمَتْه** **تَذْمِيهِ** **ذَمْياً**: nefesini tuttuğunda; Hıdâş b. Züheyr dedi ki:
سَيُخْبِرُ أَهل وَجٍّ مَنْ كَتَمْتُمْ،
وتَذْمِي، مَنْ أَلَمَّ بها ، القُبُورُ

Bu, leşin rüzgârı onun nefesini tuttuğunda: **ذَمَاه** rüzgârı (demektir).

el-Cevherî: ve **ذَمَتْني** şöyle bir rüzgâr: yani bana eziyet etti; ve Ebû Amr inşâd etti:
لَيْسَتْ بعَصْلاءَ تَذْمِي
الكَلْبَ نَكْهَتَها،
ولا بعَنْدَلَةٍ يَصْطَكُّ ثَدْياها

İbn Berrî dedi: ve bunun benzeri, başkasının sözü:
يا بِئْرَ بَيْنُونَةَ لا تَذْمِينَا،
جِئْتِ بأَرْواحِ المُصَفَّرِينَا

(* Sözü «يا بئر بينونة»: asılda böyledir; Yâkūt’ta: يا ريح بينونة; ve **بينونة**: Umman ile Bahreyn arasında bir yerdir).

Yani ölüler.

Ve **ذَمَتْني** rüzgâr: bana eziyet etti; Ebû Hanîfe’den; ve inşâd etti:
إذا ما ذَمَتْنِي رِيحُها حينَ أَقْبَلَتْ،
فَكِدت لِمَا لاقَيْتُ من ذاك أَصْعَقُ

Dedi ki: ve Habeşli, adamın burnunda kendi **صُنَانِه**’i ile **ذَمَى** **يَذْمِي** **ذَمْياً**: onu bununla incittiğinde. Ve rüzgâr onun burnunda **ذمَتْ**: başına uçtuğunda; ve el-Ba‘îs dedi ki:
إذا البيضُ سافَتْه، ذَمَى في أُنُوفِها
صُنانٌ، ورِيحٌ من رُغاوَة مُخْشِمِ

Sözü: **ذمَى** yani onun burunlarında kaldı; ve **مُخْشِمٌ**: pis kokulu.

Ve denilir: ona bir darbe vurdu da onu **أَذْماهُ**: onu uyandırıp can çekişir hâlde bıraktığında.

Ve **الذَّمَيانُ**: sürat. Ve **ذَمَى** **يَذْمِي**: hızlandığında.

Ve bazısı **ذَمِيَ** **يَذْمَى** diye rivayet etti; İbn Sîde dedi: ben buna güvenmiş değilim.

Başkası: ve **الذَّماءُ** yürüyüşten yahut gidişten bir türdür; denilir: **ذَمَى** **يَذْمِي** **ذَماءً** (meddli). Ve **الذَّمَيانُ**: hızlanma.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ى ( *!الذَّماءُ ) ، كسَحابٍ : ( الحَرَكَةُ ) .
وفي الصِّحاحِ : بقِيَّةُ الرُّوحِ في المَذْبوحِ .
( وقد *!ذَمِيَ ) المَذْبُوحُ ، ( كرَضِيَ ) ، يَذْمَى *!ذَماءً إذا تحرَّكَ .
وفي نسخِ الصِّحاحِ مَضْبوط كرَمَى يَرْمِي بهذا المعْنى ، ومثْلُه في التَّهذيبِ ونصه : أَبو عبيدٍ : يقالُ مِن الذَّماءِ : قد *!ذَمِيَ *!يَذْمَى ؛ وقوْلُه كرَضِيَ ، هكذا ضَبَطَه الصَّاغاني وقالَ : لُغَةٌ في ذَمَى كرَمَى إذا تحرَّكَ .
( و ) قالَ ابنُ الجواليقي : هو فارِسِيُّ مُعَرَّبٌ .
وهو ( بَقِيَّةُ النَّفْسِ ) .
وذَكَرَه ابنُ سِيدَه أَيْضاً في المُحْكَم والمُخَصَّص ؛ والأزهريُّ في التَّهْذيبِ ؛ وأَنْشَدُوا لأبي ذُوءَيْبٍ :
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنَّ فهارِبٌ
*!بذَمائِه أَو بارِكٌ مُتَجَعْجِع ُقالَ أَبو عليَ : هَمْزةُ الذَّماء مُنْقَلِبَة

عن ياءٍ وليسَتْ بهَمْزَةٍ كما زَعَمَ قَوْمٌ بدَلالَةِ ما حَكَاهُ أَبو عبيدٍ من قَوْلِهم ذَمِيَ *!يَذْمَى .
( أَو ) *!الذَّماءُ : ( قُوَّةُ القَلْبِ ) ؛ وأَنْشَدَ ابنُ سِيدَه في المُحْكَم والمُخَصَّص وثَعْلَب في مجالِسهِ ، وأَبو عليَ القالِي في أَمالِيه ، وهو للمرَّار بن مُنْقذ :
أَقاتِلَتِي بَعْدَ الذَّماءِ وعائِدٌ
عَلَيَّ خَيالٌ مِنكِ مُذْ أَنا يافعُقالَ البكْرِي : يُريدُ بَعْدَ الكبرة ؛ وبَعْدَ أنْ لم تَبْق من النَّفْسِ إلاَّ بَقِيَّةٌ .
وقالَ الميدانيّ : الذَّماءُ ما بينَ القَتْل إلى خُرُوج النَّفْسِ ، ولا ذَماءَ للإِنْسانِ .
ويقالُ : هو شِدَّةُ انْعِقادِ الحَياةِ بَعْد الذَّبْح .
( وقد *!ذَمَى ) *!يَذْمِي ، ( كرَمَى ) .
( *!الذَّامِي *!والمَذْماةُ ) ، كِلاهُما : ( الرَّمِيَّةُ تُصابُ ) فيَسُوقُها صاحِبُها فتَنْساقُ معه ، وقد أَذْماها .
( *!والذَّمَيانُ ، محرَّكةً ) ، وكذَلِكَ القَدَيانُ ، ( الإِسْراعُ ؛ وقد ذَمَى ) وقَدَى ( كَرَمَى ) ؛ قالَهُ الفرَّاءُ ونقلَهُ الأزهريُّ .
قالَ ابنُ سِيدَه : وحكَى بعضُهم *!ذَمِيَ *!يَذْمَى ، كرَضِيَ ، ولسْتُ منها على ثِقَةٍ .
( *!وذَمَتْهُ رِيحُه : آذَتْهُ ) ؛ نقلَهُ ابنُ سِيدَه عن أَبي حنيفَةَ وأنشد :
إنِّي *!ذَمَتْنِي ريحُها حينَ أَقْبَلَتْ
فكِدْتُ لِما لاقَيْتُ من ذاك أصْعَقُوفي التَّهذيبِ عن الأَصْمعيّ : ذَمَى الحَبَشِيُّ في أَنْفِ الرَّجُلِ بضأنِه *!يَذْمِي *!ذَمْياً إذا آذَاهُ بذلكَ ؛ وأَنْشَدَ أَبو زَيْدٍ :
يا رِيحَ بَيْنُونَةَ لا *!تَذْمِينَ
جِئتِ بأَلْوانِ المُصَفِّرينوفي المُحْكَم : *!ذَمَتْهُ رِيحُ الجِيفَةِ *!ذَمْياً أَخَذَتْ بنَفْسِه .
وقالَ أبو عليَ الفارِسِيّ

بَعْدَ سِياقِ كَلامِه في أنَّ هَمْزَة*!الذَّماء ياءٌ وليسَتْ بهَمْزَة ما نَصّه فأَمّا ما أَنْشَدَه أَبو بَكْرِ بنُ دُرَيْدٍ مِن قوْلِ الراجزِ :
يا رِيح بَيْنُونَةَ لا *!تَذْمِينا
جِئْتِ بأَلْوانِ المُصَفَّرِينا فليسَ بحجَّةٍ على أنَّ الهَمْزةَ في *!الذَّماء ليسَتْ بأَصْل ، لأنَّ التَخْفيفَ البَدَلي قد يَقَعُ في مثْلِ هذا ، وبَيْنُونَةُ مَوْضِعٌ على مَسافَةِ ستِّين فَرْسخاً مِن البَحْرَيْن ، وهو وَبِىء فيقولُ أَيَّتها الرِّيح لا تَنْزعي *!ذَماءَنا ، اه .
نَقَلَهُ الشيخُ شَمْس الدِّيْن محمدُ بنُ طُولون الصالحي في كتابه المُعَرّب .
وأَوْرَدَه الجَوْهريُّ هكذا عن أبي عَمْرو ، وأَنْشَدَ :
لَيْسَتْ بَعَصْلاءَ *!تَذْمِي الكَلْبَ نَكْهَتُها
ولا بعَنْدَلَةٍ يَصْطَكُّ ثَدْياها ( *!واسْتَذْمَيْتُ ما عنده : تَتَبَّعْتُه ) وأَخَذْتُه ؛ كما في الصِّحاح .
وفي المُحْكَم : طَلَبْتُه .
( *!وأَذْماهُ ) *!إذماءً : ( وقَذَه وتَرَكَهُ بَرمَقِه ) ؛ نَقَلَهُ الأزهريُّ ، وهو قَوْلُ أبي زيْدٍ .
( *!والذَّمَى ) ، بالقَصْرِ : ( الَّرائحةُ المُنْكَرَةُ ) ، وفي المُحْكَم : المُنْتِنَةُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!ذَمَى الرجُلُ *!ذَماءً ، بالمدِّ : طالَ مَرَضُهُ .
*!وذَمَى له منه شيءٌ تَهَيَّأ ؛ كِلاهُما كرضِيَ ، كذا في المُحْكَم .
وفي التَّهْذيبِ عن الأَصْمعي : *!ذَمَى العَلِيلُ *!ذَمْياً : أَخَذَه النَّزْعُ فطَالَ عليه عَلَزُ المَوْتِ ، فيُقالُ ما أَطْوَلَ *!ذَماءَهُ .
وفي الصِّحاحِ : يقالُ خُذْ مِن فلانٍ ما ذَمَى لكَ ، أَي ارْتَفَعَ لك .
وقال شيْخُنا : قوْلُهم : فلانٌ باقي *!الذَّماء إذا طالَ مَرَضُه ، هو على التَّشْبيهِ إذ ليسَ للإِنْسانِ *!ذَماء كما فَصَّلَه أَبو هلالٍ العَسْكري في مُعْجمه .

*!وذَمَتْهُ الرِّيحُ *!ذَمْياً قَتَلَتْه ، عن أَبي زيْدٍ .
وأَنْكَرَه أَبو مالِكٍ ، وقالَ : *!ذَمَتْ في أنْفِه الرِّيحُ إذا طارَتْ إلى رأْسِه .
*!وأَذْمَى الرَّامِي رَمِيَّتَه : إذا لم يُصِبِ المَقْتَلَ فيُعَجِّلَ قَتْلَه ؛ قالَ أُسامَةُ الهُذَليُّ :
أَنابَ وقد أمْسَى على الماءِ قَبْلَه
أُقَيْدِرُ لا *!يُذْمِي الرَّمِيَّةَ راصِدُومِن أَمْثالِهم : أَطْول *!ذَماءً مِن الضَّبِّ . قالَ الميْدانيّ : وذلكَ لقُوَّةِ نَفَسِه يُذْبَح فيَبْقى لَيْلة مَذْبُوحاً مفرى الأَوْداجِ ساكِنَ الحَرَكَةِ ثم يُطْرَحُ مِن الغَدِ في النارِ ، فإذا قَدَّرُوا أَنَّه نَضَجَ تحرَّكَ حتى يتوهَّمُوا أَنَّه قد صارَ حَيّاً ، وإن كانَ في العَيْن مَيِّتاً .
وحكى أَيْضاً : أَطْوَلَ ذَماءً من الأَفْعى ومِن الخُنْفُساءِ .
*!والذَّماءُ أَيْضاً : هَشْمُ الرّأْسِ والطَّعْن الجائِفِ ؛ نَقَلَهُ الميداني كما في المُعَرَّبِ لابنِ طولون .

##### Türkçe

: ( **الذَّماءُ** ) , **سَحابٍ** gibi: ( hareket ) .
Ve **الصِّحاح**’ta: kesilmişte ruhun bakiyesi.
( Ve gerçekten **ذَمِيَ** ) kesilmiş, ( **رَضِيَ** gibi ), hareket ettiğinde **ذَماءً** olarak **يَذْمَى**.
Ve **الصِّحاح** nüshalarında bu mânâ ile **رَمَى يَرْمِي** gibi ضبط edilmiştir; bunun benzeri **التَّهذيب**’dedir ve nassı şudur: Ebû Ubeyd: **الذَّماءِ**’den denilir: gerçekten **ذَمِيَ يَذْمَى**; ve onun “**رَضِيَ** gibi” sözü, işte böylece onu es-Sâğânî ضبط etti ve dedi: hareket ettiğinde **رَمَى** gibi **ذَمَى**’da bir lugattır.
( Ve ) İbnü’l-Cevâlikî dedi: o, Arapçalaştırılmış Farsçadır.
Ve o: ( nefsin bakiyesi )dir.
Ve İbn Sîde onu ayrıca **المُحْكَم** ve **المُخَصَّص**’ta zikretti; ve el-Ezherî **التَّهْذيب**’de; ve Ebû Züeyb’e ait olarak inşâd ettiler:
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفَهُنَّ فهارِبٌ
**بذَمائِه** أَو بارِكٌ مُتَجَعْجِع
Ebû Ali dedi: **الذَّماء**’ın hemzesi, yâ’dan dönmüştür; hemze değildir; bir kavmin zannettiği gibi değildir; Ebû Ubeyd’in onların “**ذَمِيَ يَذْمَى**” sözünü hikâye etmesinin delâletiyle.
( Veya ) **الذَّماءُ**: ( kalbin kuvveti )dir; ve İbn Sîde **المُحْكَم** ve **المُخَصَّص**’ta, ve Sa‘leb meclislerinde, ve Ebû Ali el-Kâlî emâlîsinde inşâd etti; o, el-Merrâr b. Munkız’ındır:
أَقاتِلَتِي بَعْدَ الذَّماءِ وعائِدٌ
عَلَيَّ خَيالٌ مِنكِ مُذْ أَنا يافعُ
el-Bekrî dedi: “büyüklükten sonra”yı murad eder; ve nefisten ancak bir bakiye kalmasından sonra.
Ve el-Meydânî dedi: **الذَّماءُ**, öldürme ile nefsin çıkışı arasındadır; ve insan için **ذَماء** yoktur.
Ve denilir: o, boğazlamadan sonra hayatın şiddetli bağlanmasıdır.
( Ve gerçekten **ذَمَى** ) **يَذْمِي**, ( **رَمَى** gibi ).
( **الذَّامِي** ve **المَذْماةُ** ), ikisi de: ( vurulan av )dır; sahibi onu sürer de onunla birlikte sürüklenir; ve onu **أَذْماها** etmiştir.
( **والذَّمَيانُ** , harekeli olarak ), ve كذلك **القَدَيانُ**: ( sürat ); ve gerçekten **ذَمَى** ve **قَدَى** ( **رَمَى** gibi ); bunu el-Ferrâ söyledi ve el-Ezherî nakletti.
İbn Sîde dedi: bazısı **ذَمِيَ يَذْمَى**, **رَضِيَ** gibi, diye hikâye etti; ben ondan emin değilim.
( **وذَمَتْهُ رِيحُه : آذَتْهُ** ); bunu İbn Sîde Ebû Hanîfe’den nakletti ve inşâd etti:
إنِّي **ذَمَتْنِي** ريحُها حينَ أَقْبَلَتْ
فكِدْتُ لِما لاقَيْتُ من ذاك أصْعَقُ
Ve **التَّهذيب**’de el-Asma‘î’den: Habeşli, adamın burnunda koyunuyla **ذَمَى** eder; bununla ona eziyet ettiğinde **يَذْمِي ذَمْياً**; ve Ebû Zeyd inşâd etti:
يا رِيحَ بَيْنُونَةَ لا **تَذْمِينَ**
جِئتِ بأَلْوانِ المُصَفِّرين
Ve **المُحْكَم**’de: leş rüzgârı onu **ذَمَتْهُ** **ذَمْياً**; nefesini aldı.
Ve Ebû Ali el-Fârisî, **الذَّماء**’ın hemzesinin yâ olduğu ve hemze olmadığı hususunda sözünü sevk ettikten sonra, nassı şudur: Ebû Bekr b. Düreyd’in râcizin sözünden inşâd ettiği şeye gelince:
يا رِيح بَيْنُونَةَ لا **تَذْمِينا**
جِئْتِ بأَلْوانِ المُصَفَّرِينا
bu, **الذَّماء**’daki hemzenin aslî olmadığına hüccet değildir; çünkü بدلî tahfîf bunun gibi şeyde vâki olabilir; ve **بَيْنُونَةُ** Bahreyn’den altmış fersah mesafede bir yerdir; ve o vebâlıdır; o hâlde “ey rüzgâr, bizim **ذَماءَنا**’mızı söküp çıkarma” der, h.
Bunu şeyh Şemseddîn Muhammed b. Tûlûn es-Sâlihî, **المُعَرّب** adlı kitabında nakletti.
Ve el-Cevherî onu Ebû Amr’dan böylece vârid kıldı ve inşâd etti:
لَيْسَتْ بَعَصْلاءَ **تَذْمِي** الكَلْبَ نَكْهَتُها
ولا بعَنْدَلَةٍ يَصْطَكُّ ثَدْياها
( **واسْتَذْمَيْتُ ما عنده : تَتَبَّعْتُه** ) ve onu aldım; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve **المُحْكَم**’de: onu aradım.
( **وأَذْماهُ** ) **إذماءً**: ( onu kesti ve göz kırpmasıyla bıraktı ); bunu el-Ezherî nakletti; ve bu Ebû Zeyd’in sözüdür.
( **والذَّمَى** ), kısaltma ile: ( kötü koku ); ve **المُحْكَم**’de: pis kokulu.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**ذَمَى** adam **ذَماءً**, med ile: hastalığı uzadı.
Ve ondan ona bir şey **ذَمَى** etti: hazır oldu; ikisi de **رَضِيَ** gibi; **المُحْكَم**’de böyle.
Ve **التَّهْذيب**’de el-Asma‘î’den: hasta **ذَمَى ذَمْياً**: can çekişi onu aldı da ölümün şiddeti ona uzadı; bu yüzden “onun **ذَماء**’ı ne kadar uzun” denilir.
Ve **الصِّحاح**’ta: “falândan sana **ذَمَى** ettiği kadarını al” denilir; yani sana yükseldi.
Ve şeyhimiz dedi: onların “falân, **الذَّماء**’ın bakisidir” sözü, hastalığı uzadığında, teşbih üzerinedir; zira insan için **ذَماء** yoktur; Ebû Hilâl el-Askerî bunu mu‘ceminde tafsil ettiği gibi.

**وذَمَتْهُ** rüzgâr **ذَمْياً**: onu öldürdü; Ebû Zeyd’den.
Ebû Mâlik bunu inkâr etti ve dedi: rüzgâr onun burnunda **ذَمَتْ** eder; başına uçtuğunda.
**وأَذْمَى** okçu avını: öldürücü yeri vurmadığında da öldürmesini çabuklaştırdığında; Üsâme el-Hüzelî dedi:
أَنابَ وقد أمْسَى على الماءِ قَبْلَه
أُقَيْدِرُ لا **يُذْمِي** الرَّمِيَّةَ راصِدُ
Ve onların emsâlindendir: kertenkeleden daha uzun **ذَماءً**. el-Meydânî dedi: bu, nefesinin kuvvetindendir; boğazlanır da bir gece boğazlanmış, şah damarları yarılmış, hareketi sakin olarak kalır; sonra ertesi gün ateşe atılır; piştiğini takdir ettiklerinde hareket eder; ta ki onun diri olduğunu vehmetsinler; hâlbuki gözde ölüdür.
Ve ayrıca hikâye etti: engerekten ve bok böceğinden daha uzun **ذَماءً**.
Ve **الذَّماءُ** ayrıca: başın ezilmesi ve içe işleyen mızrak darbesidir; bunu el-Meydânî, İbn Tûlûn’un **المُعَرَّب**’inde olduğu gibi nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: ذمى

ذَمِىَ
1 ذَمِىَ ذ , (M, K, and so in some copies of the S,) aor. يَذْمَى; (K, and some copies of the S;) or ذَمَى, aor. يَذْمِى; (T, and so in some copies of the S;) or both; (Sgh, TA;) inf. n. ذَمَآءٌ; (T, * S, M, * K, * TA;) said of a slaughtered animal, (S, TA,) It moved. (T, S, M, Sgh, K, TA.) And ذَمِىَ; (M;) or ذَمَى, aor. يَذْمِى; (K;) inf. n. as above; (M, K; *) He retained remains of the soul, or vital principle: or had strength of heart [remaining: app. said of one dying]. (M, K. [These meaning are there indicated, but not expressed.]) You say, مَرَّ يَذْمِى, inf. n. as above, He passed by at his last gasp of breath. (Har p. 220.) And ذَمَى, aor. يَذْمِى, inf. n. ذَمْىٌ [and app. ذَمَآءٌ also, as seems to be indicated by what here follows, or perhaps the latter only], He (a sick person) was seized by the agony of death, and was long in suffering the disquietude thereof: whence one says, مَا أَطْوَلَ ذَمَآءَهُ [How long is his suffering of the agong and disquietude of death!]. (As, T.) [See ذَمآءٌ below.] You say also, of a man, ذَمِىَ, inf. n. ذَمَآءٌ, meaning He remained long sick, or diseased. (M.) -A2- ذَمَى, aor, يَذْمِى, inf. n. ذَمَيَانٌ, He hastened, made haste, sped, or went quickly: (Fr, T, S, M, K:) some also mention ذَمِىَ, aor. يَذْمَى, [in this sense, and thus I find in one copy of the S,] but [ISd says,] I am not sure of this. (M.) -A3- ذَمِىَ لِى مِنْهُ شَىْءٌ means Somewhat thereof was, or became, prepared for me; or feasible, or practicable, to me: (M:) [and so, app., ذَمَى لى: for] one says, خُذّ مِنْ فُلَانٍ مَا ذَمَى لَكَ, meaning Take thou, from such a one, what has risen up for thee, or arisen for thee; i. e. مَاارْتَفَعَ لَكَ. (S.) -A4- ذَمَتْنِى الرِّيحُ signifies The odour annoyed me, or molested me; (S, M, K;) accord. to AHn: (M:) and took away my breath; referring to a wind emitted from the anus; inf. n. ذَمْىٌ: (M:) and killed me; (T, M;) accord. to AZ; (T;) aor. تَذْمِى, (M,) inf. n. ذَمْىٌ: (TA:) but Aboo-Mلlik disallows this, and says, you say, ذَمَتْ فِى أَنْفِهِ الرِّيحُ, meaning The odour flew [or rose] into his [nose and] head: and accord. to As, you say, ذَمَى الحَبَشِىُّ فِى أَنْفِ الرَّجُلِ بِصُنَانِهِ, aor. يَذْمِى, inf. n. ذَمْىٌ, The Abyssinian annoyed the man in his nose by the odour of his armpits. (T.) One says also, ذَمَى, aor. يَذْمِى, meaning He, or it, emitted a displeasing odour. (M.)

اذماهُ
4 اذماهُ ذ He left him ill, or sick, (أَوْقَذَهُ, T, or وَقَذَهُ, K, [which latter may mean thus, or he beat him, or struck him, violently, or so that he became at the point of death, &c.,]) and left him at his last gasp. (T, K.) And اذمى رَمِيَّتَهُ He failed of hitting the animal at which he shot, or cast, in a vital part, and therefore hastened to kill it: (T.) [or] he hit the animal at which he shot, or cast, and drove it along, and it drove along with him. (M.)

استذمى
10 استذمى ذ He sought, or demanded, a thing: (M:) or he sought, sought for, or sought after, repeatedly, or gradually, (S, K,) and took, (S,) a thing that another had. (S, K.)

ذَمًى
ذَمًى ذ A fetid odour: (M:) an odour that is disliked, hated, or hateful. (K.)

ذَمَآءٌ
ذَمَآءٌ ذ [an inf. n. of 1, (q. v.,) in several senses: as a simple subst., it signifies] Motion [in a slaughtered animal: see 1]: (T, M, K:) and remains of the soul, or vital principle, (S, M, K, and Meyd in explanation of a prov. cited in what follows,) in a slaughtered animal: (S:) or strength of heart: (M, K:) or the state between slaughter and the exit of the soul; but there is no ذَمَآء in the case of a human being: or strong tenaciousness of life after slaughter. (Meyd in explaining the prov. above referred to.) It is said, الضَّبُّ أَطْوَلُ شَىْءٍ ذَمَآءً [The lizard called ضبّ is the longest thing in retaining the remains of life, &c.]. (T, S.) Hence the prov., أَطْوَلُ ذَمَآءً مِنَ الضَّبِّ [Longer in retaining the remains of life, &c., than the ضبّ]. (Meyd, TA.) ― -b2- Also (tropical:) Sickness; as in the saying, فُلَانٌ بَاقِى الذَّمَآءِ Such a one is long suffering sickness. (MF.) ― -b3- And A fracture of the head: and a spear-wound, or the like, such as is termed جَائِفٌ [q. v.]. (Meyd ubi suprà.)

ذَامٍ
ذَامٍ ذ (M, K) and ↓ مُذَمَّاةٌ, (M,) or مَذْمَاةٌ, (K,) An animal shot at, or cast at, which is hit, (M, K,) and which one drives along, and which drives along with one. (M.)

مُذَمَّاةٌ
مُذَمَّاةٌ ذ , or مَذْمَاةٌ: see what next precedes.

##### Türkçe

ذَمِىَ
1 **ذَمِىَ** **ذ** , (M, K, ve S’nin bazı nüshalarında da böyle,) muzâri‘i **يَذْمَى**; (K, ve S’nin bazı nüshaları;) yahut **ذَمَى**, muzâri‘i **يَذْمِى**; (T, ve S’nin bazı nüshalarında da böyle;) yahut ikisi birden; (Sgh, TA;) mastarı **ذَمَآءٌ**; (T, * S, M, * K, * TA;) boğazlanmış hayvan hakkında söylenir, (S, TA,) hareket etti. (T, S, M, Sgh, K, TA.) Ve **ذَمِىَ**; (M;) yahut **ذَمَى**, muzâri‘i **يَذْمِى**; (K;) mastarı yukarıdaki gibidir; (M, K; *) ruhun kalıntılarını, yahut hayat ilkesini, tuttu: yahut [ölmekte olan hakkında söylenir gibi] kalbin kuvveti [kalan] vardı. (M, K. [Bu mânalar orada işaret edilmiştir, fakat ifade edilmemiştir.]) Dersin ki, **مَرَّ يَذْمِى**, mastarı yukarıdaki gibi, son nefesinde geçip gitti. (Har s. 220.) Ve **ذَمَى**, muzâri‘i **يَذْمِى**, mastarı **ذَمْىٌ** [ve görünüşe göre **ذَمَآءٌ** da, aşağıda gelenin işaret ettiği üzere; yahut belki yalnız ikincisi], o (hasta kişi) ölüm ıstırabına yakalandı ve onun huzursuzluğunda uzun süre acı çekti: bundan dolayı denir ki, **مَا أَطْوَلَ ذَمَآءَهُ** [Onun ölüm ıstırabı ve huzursuzluğundaki acısı ne kadar uzundur!]. (As, T.) [Aşağıda **ذَمَآءٌ**’a bak.] Yine, bir adam hakkında, **ذَمِىَ**, mastarı **ذَمَآءٌ**, şu mânâdadır: uzun süre hasta, yahut marazlı, kaldı. (M.) -A2- **ذَمَى**, muzâri‘i **يَذْمِى**, mastarı **ذَمَيَانٌ**, acele etti, acele etti, süratlendi, yahut çabuk gitti: (Fr, T, S, M, K:) bazıları **ذَمِىَ**, muzâri‘i **يَذْمَى**’yı da zikrederler, [bu mânâda; ve ben S’nin bir nüshasında böyle buluyorum,] fakat [ISd der ki,] bundan emin değilim. (M.) -A3- **ذَمِىَ لِى مِنْهُ شَىْءٌ** şu mânâya gelir: ondan bir şey benim için hazırlanmış oldu, yahut bana mümkün, yahut uygulanabilir, oldu: (M:) [ve görünüşe göre **ذَمَى لى** da böyledir: zira] denir ki, **خُذّ مِنْ فُلَانٍ مَا ذَمَى لَكَ**, şu mânâda: falancadan senin için yükselmiş olanı, yahut senin için ortaya çıkmış olanı al; yani **مَاارْتَفَعَ لَكَ**. (S.) -A4- **ذَمَتْنِى الرِّيحُ** şu mânâya delâlet eder: koku beni rahatsız etti, yahut eziyet etti; (S, M, K;) AHn’ye göre: (M:) ve nefesimi kesti; anüsten çıkan bir rüzgâra nispetle; mastarı **ذَمْىٌ**: (M:) ve beni öldürdü; (T, M;) AZ’ye göre; (T;) muzâri‘i **تَذْمِى**, (M,) mastarı **ذَمْىٌ**: (TA:) fakat Aboo-Mلlik bunu reddeder ve der ki, dersin: **ذَمَتْ فِى أَنْفِهِ الرِّيحُ**, şu mânâda: koku onun [burnuna ve] başına uçtu [yahut yükseldi]: ve As’a göre, dersin: **ذَمَى الحَبَشِىُّ فِى أَنْفِ الرَّجُلِ بِصُنَانِهِ**, muzâri‘i **يَذْمِى**, mastarı **ذَمْىٌ**, Habeşli adamı koltuk altlarının kokusuyla burnunda rahatsız etti. (T.) Yine denir ki, **ذَمَى**, muzâri‘i **يَذْمِى**, şu mânâda: o, yahut o şey, hoş olmayan bir koku yaydı. (M.)

اذماهُ
4 **اذماهُ** **ذ** Onu hasta, yahut marazlı, bıraktı, (**أَوْقَذَهُ**, T, yahut **وَقَذَهُ**, K, [bu ikincisi böyle mânâya gelebilir; yahut onu şiddetle dövdü, yahut vurdu, yahut onu ölüm noktasına getirecek şekilde, vb.,]) ve onu son nefesinde bıraktı. (T, K.) Ve **اذمى رَمِيَّتَهُ** Üzerine ok attığı, yahut attığı, hayvanı öldürücü bir yerinden vurmayı başaramadı; bu yüzden onu öldürmek için acele etti: (T.) [yahut] üzerine ok attığı, yahut attığı, hayvanı vurdu ve onu sürüp götürdü; o da onunla birlikte sürüp gitti. (M.)

استذمى
10 **استذمى** **ذ** Bir şeyi istedi, yahut talep etti: (M:) yahut bir şeyi tekrar tekrar, yahut yavaş yavaş, aradı, aradı, yahut peşine düştü, (S, K,) ve aldı, (S,) başkasının sahip olduğu bir şeyi. (S, K.)

ذَمًى
**ذَمًى** **ذ** Pis bir koku: (M:) hoşlanılmayan, nefret edilen, yahut nefret uyandıran bir koku. (K.)

ذَمَآءٌ
**ذَمَآءٌ** **ذ** [1’in, (bk.,) birkaç mânâda bir mastarıdır: yalın bir isim olarak, şu mânâya gelir] Hareket [boğazlanmış hayvanda: 1’e bak]: (T, M, K:) ve boğazlanmış hayvanda ruhun kalıntıları, yahut hayat ilkesi, (S, M, K, ve aşağıda gelen yerde zikredilen bir darb-ı meselin açıklamasında Meyd,) : (S:) yahut kalbin kuvveti: (M, K:) yahut boğazlama ile ruhun çıkışı arasındaki hâl; fakat insan hakkında **ذَمَآءٌ** yoktur: yahut boğazlamadan sonra hayatın güçlü inatçılığı. (Meyd, yukarıda işaret edilen darb-ı meseli açıklarken.) Denilir ki, **الضَّبُّ أَطْوَلُ شَىْءٍ ذَمَآءً** [**الضَّبُّ** denilen kertenkele, hayat kalıntılarını vb. tutmada en uzun şeydir]. (T, S.) Bundan dolayı darb-ı mesel: **أَطْوَلُ ذَمَآءً مِنَ الضَّبِّ** [hayat kalıntılarını vb. tutmada **الضَّبُّ**’dan daha uzun]. (Meyd, TA.) ― -b2- Yine (mecaz:) Hastalık; şu sözde olduğu gibi: **فُلَانٌ بَاقِى الذَّمَآءِ** Böyle biri hastalığa uzun süre katlanandır. (MF.) ― -b3- Ve başın bir kırığı: ve **جَائِفٌ** diye adlandırılan türden bir mızrak yarası, yahut benzeri. (Meyd, adı geçen yerde.)

ذَامٍ
**ذَامٍ** **ذ** (M, K) ve ↓ **مُذَمَّاةٌ**, (M,) yahut **مَذْمَاةٌ**, (K,) Üzerine ok atılan, yahut atılan, ve vurulan, (M, K,) ve kişinin sürüp götürdüğü, ve onunla birlikte sürüp giden, hayvan. (M.)

مُذَمَّاةٌ
**مُذَمَّاةٌ** **ذ** , yahut **مَذْمَاةٌ**: bir önce gelen şeye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَمَى
ذَمَى I ( n. ac. ذَمَآء [ 22A ] ),
a.  Was in the death-throes.

ذَمًى
ذَمًى [ 4 ],
a.  Stink, stench.

##### Türkçe

ذَمَى
ذَمَى I (isim, mastar: **ذَمَآء** [ 22A ] ),
a.  Ölüm sancılarında idi.

ذَمًى
ذَمًى [ 4 ],
a.  Kokuşmuşluk, pis koku.
