# ذمي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%85%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ذمي

(باب الذال والميم وما يثلثهما)
(ذمي) الذال والميم والحرف المعتل أصلٌ واحد يدلُّ على حركةٍ. فالذَّماء: الحركة؛ يقال ذَمى يَذْمِي، إذا تحرَّك. والذَّمَيان: الإسراع. ويقال لبَقِيّة النَّفْس الذَّماء، وذلك أنّها بقيَّة حركتِه. ومن الباب: خُذْ ما ذَمَى لك، أي ما ارتفع، وهو من الباب لأنه يَسْنَح. ويقال ذَمَتْني رِيحُ كذا، أي آذَتْني.‏
(ذمر) الذال والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على شِدّةٍ في خَلْق وخُلُق، من غَضَب وما أشبهه. فالذِّمْرُ(1): الرّجُل الشجاع. وكذلك الذَّمْر الحَضُّ. وإذا قيل فلانٌ يتذمَّر، فكأنَّه يلوم نفسه(2) ويتغضَّب. والذِّمار: كلُّ شيءٍ لَزِمَك حِفْظُه والغضبُ له.‏
وأمّا الذي قُلْناه في شِدَّة الخَلْق فالمُذَمَّر، هو الكاهل والعُنُق وما حولَه إلى الذِّفْرَى، وهو أصل العُنق. يقولون: ذَمّرْتُ السّليلَ، إذا مَسَِسْتَ قفاه لتنظر أذكرٌ أم أنثى. قال أحيحة(3):‏
وما تَدرِي إذا ذَمّرْتَ سَقْبَا *** لِغَيْرِكَ أو [يكون] لك الفصيلُ(4)‏
ويقولون: إذا اشتدّ الأمر: بلغ المُذَمَّر. ويقولون رجلٌ ذَمِيرٌ وذَمِرٌ: مُنْكَر. وتذامَرَ القومُ، إذا حَثََّ بعضُهم بعضاً. ومن الباب: ذَمَرَ الأسد: إذا زأر، يذْمَُر ذَمِرَة(5).‏
(ذمل) الذال والميم واللام كلمةٌ واحدةٌ في ضربٍ من السَّير. وذلك الذَّميلُ، كالعَدْوِ من الإِبل؛ يقال ذَمَّلْتُ الجملَ، إذا حمَلْتَه على الذَّميل.‏
(ذمه) الذال والميم والهاء ليس أصلاً، ولا منه ما يصحّ(6)؛ إلا أنهم يقولون ذَمِهَ، إذا تحيَّرَ؛ ويقال ذَمَهتْه الشَّمس: آلمت دِماغَه.‏
والله أعلم.‏
--------------------------------------------------------
(1) يقال أيضاً ذمر، بفتح فكسر وذمر بكسرتين مع تشديد الراء، وذمير ككريم.‏
(2)في المجمل: "يلوم نفسه على فائت".‏
(3) في المجمل: "وأنشدني لأحيحة بن الجلاح".‏
(4) التكملة من المجمل. وفيه "أم يكون لك". وانظر بعض أقران هذا البيت في حماسة البحتري 186-362.‏
(5) في القاموس: "والذمرة، كزنخة: الصوت".‏
(6) في الأصل: "والأميهة ما يصح".‏
ـ

### Türkçe

(باب **الذال** و**الميم** وما يثلثهما)
(**ذمي**) **الذال** ve**الميم** ve illetli harf tek bir asıldır; bir harekete delâlet eder. Şu hâlde **الذَّماء**: hareket; **ذَمى يَذْمِي** denir, hareket ettiğinde. Ve **الذَّمَيان**: hızlanmadır. Ve nefesin bakiyyesine **الذَّماء** denir; bu, onun hareketinin bakiyyesi olması sebebiyledir. Ve babdandır: **خُذْ ما ذَمَى لك** (senin için yükselen şeyi al), yani yükselen şey; ve o babdandır, çünkü o **يَسْنَح**. Ve denir: **ذَمَتْني رِيحُ كذا** (şöyle bir rüzgâr bana **ذَمَتْ** etti), yani bana eziyet etti.

(**ذمر**) **الذال** ve**الميم** ve**الراء** tek bir asıldır; öfke ve benzeri şeylerden, yaratılışta ve huyda bir şiddete delâlet eder. Şu hâlde **الذِّمْرُ**(1): yiğit adam. Ve كذلك **الذَّمْر**: teşvik (kışkırtma). Ve “falanca **يتذمَّر**” denildiğinde, sanki kendini(2) kınıyor ve öfkeleniyor gibidir. Ve **الذِّمار**: korunması sana lâzım gelen her şey ve onun için öfkelenme.

Yaratılıştaki şiddet hakkında söylediğimiz şeye gelince: **المُذَمَّر**; o, omuz başı ve boyun ve onun çevresi **الذِّفْرَى**’ya kadar olan yerdir; ve o, boynun aslıdır. Derler ki: **ذَمّرْتُ السّليلَ**; ensesini yokladığında, erkek mi dişi mi diye bakmak için. **أحيحة**(3) dedi ki:
وما تَدرِي إذا ذَمّرْتَ سَقْبَا *** لِغَيْرِكَ أو [يكون] لك الفصيلُ(4)

Ve derler ki: iş şiddetlendiğinde: **بلغ المُذَمَّر** (müzemmer’e ulaştı). Ve derler ki: **رجلٌ ذَمِيرٌ وذَمِرٌ**: inkâr edici. Ve **تذامَرَ القومُ**; birbirlerini teşvik ettiklerinde. Ve babdandır: **ذَمَرَ الأسد**; kükrediğinde, **يذْمَُر ذَمِرَة**(5).

(**ذمل**) **الذال** ve**الميم** ve**اللام** bir çeşit yürüyüşte tek bir kelimedir. O da **الذَّميلُ**’dir; develerden koşma gibi; denir: **ذَمَّلْتُ الجملَ**; onu **الذَّميل** üzerine yüklediğinde (koşturduğunda).

(**ذمه**) **الذال** ve**الميم** ve**الهاء** asıl değildir; ve ondan sahih olan yoktur(6); ancak onlar **ذَمِهَ** derler, şaşırdığında; ve denir: **ذَمَهتْه الشَّمس**: beynini ağrıttı.

Ve Allah daha iyi bilir.
--------------------------------------------------------
(1) Ayrıca **ذمر** de denir; fetha sonra kesra ile; ve **ذمر** iki kesra ile, **الراء**’ın şeddelenmesiyle; ve **ذمير** “**ككريم**” gibi.
(2) **المجمل**’de: “geçmiş olana dair kendini kınar”.
(3) **المجمل**’de: “ve bana **أحيحة بن الجلاح**’a ait olarak okuttu”.
(4) Tamamlama **المجمل**’dendir. Onda “**أم يكون لك**” vardır. Ve bu beytin bazı akranlarını **حماسة البحتري** 186-362’de gör.
(5) **القاموس**’ta: “ve **الذمرة** ‘**كزنخة**’ gibi: sestir”.
(6) Asılda: “ve **والأميهة ما يصح**”.
