# ذم (ذ-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الذال والميم
ذم ، مذ .
ذم : قال الليث : تقول العرب : ذمَّ يَذُمُّ ذمًّا وهو اللَّوْمُ في الإساءة ومنه التَّذَمُّم ، فيقال : مِن التَّذَمُّمِ قد قَضَيْتُ مَذَمَّة صاحبي ، أي أَحْسَنْتُ ألاَّ أُذمُّ ، والذِّمامُ
كل حُرْمة تَلْزمُك إذا ضَيَّعتها : المذمَّةُ ، ومِن ذلك يُسَمَّى أهلُ الذِّمة ، وهم الذين يُؤَدُّون الجِزيَةَ من المشركين كلهم ، والذَّمُّ المذْمومُ : الذَّميم .
وفي حديث يونس أَنَّ الحوتَ قاءَهُ ، زَرِيّا ذَمًّا ، أي مَذْمُوماً يُشْبِه الهالِكَ ، ويقال : افْعلْ كذا وكذا وخَلاك ذمٌّ ، أي خلاكَ لَوْمٌ ، قال : والذَّميم بَثْرٌ أمثالُ بَيْضِ النَّمل تَخْرج على الأنف مِن حَرَ ، وأنشد :
وترى الذَّمِيمَ على مناخرهمْ
يومَ الهِياج كمازِنِ النَّمْلِ
والواحدة ذمِيمة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الذَّميم والذَّنِينُ ما يسيل من الأنف ، وأنشد :
مِثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَامِيرِ
واليعاميرُ : الجِدَاء واحدُها يَعْمُور ، وقُزْمُها صغارُها .
قال شمر : بلغني عن الأصمعي عن أبي عمرو بن العلاء : سمعت أعرابياً يقول : لم أرَ كاليوم قطّ ، يدخل عليهم مثلُ هذا الرُّطَب لا يُذِمُّون أي لا يتذممون ولا تأخذهم ذمامةٌ حتى يُهْدُوا لجيرانهم .
وقال أبو نصر عن الأصمعي : والذَّامُّ والذَّامُ جميعاً العَيْبُ .
وقال ابن الأعرابي : ذَمْذَمَ إذا قَلَّل عطِيَّتَه ، وذُمَّ الرجل إذا هُجِيَ ، وذُم إذا نُقِصَ ، قال : والذّامُّ مُشدّد والذَّامُ خفيف : العيبُ ، قال : والذَّمَّةُ البِئْرُ القليلةُ الماءِ والجميعُ ذُمُّ ، والذِّمة العَهد وجمعها ذِمَمٌ وذِمامٌ .
وفي الحديث : ( فأتينا على بِئْرِ ذَمَّةٍ ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : الذَّمَّةُ : القليلةُ الماءِ ، يقال : بِئرٌ ذمَّةٌ وجمعها ذِمام ، وقال ذو الرُّمّة يصف إبلاً غارتْ عيُونها من شِدَّةِ السير والكَلال فقال :
عَلَى حِمْيَرِيَّاتٍ كأَنَّ عُيونَها
ذمامُ الركايَا أَنْكَزَتْها المواتِحُ
وفي الحديث : أَن الحجاجَ سأل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عما يُذْهِب عنه مَذَمَّة الرَّضاع ، فقال : ( غُرَّةٌ ، عَبْدٌ أوْ أَمةٌ ) .
قال القتيبي : أراد بمذَمة الرضاع : ذِمَامَ المُرْضِعة برضَاعها .
وقال ابن السكيت : قال يونس يقال : أخذَتْنِي منه مَذِمَّةٌ ومَذَمَّةٌ ، ويقال : أَذْهِبْ عنك مَذَمَّةَ الرَّضاع ، وَمِذَمَّةَ الرَّضاع بِشيءٍ تُعْطِيه الظئرَ ، وهو الذِّمامُ الذي لَزِمَك لها بإرضاعِها وَلَدَك .
وقال أبو زيد : يقال للرجل إذا كان كَلاًّ على الناس : إنهُ لذو مَذَمَّة ، وإنه لطويل المذمَّة ، فأمَّا الذَّمُّ فالاسم منه المَذَمَّة .
ويقال : أَذْهِبْ عنك مَذَمَّتهمِ بِشيءٍ ، أي أعُطِيهمْ شيئاً ، فإن لهم ذِماماً ، قال : ومَذَمَّتُهم لُغةٌ .
ابن الأَنباري : رجل ذِمِّيٌّ له عهد ، والذِّمةُ
العهدُ منسوبٌ إلى الذِّمَّة .
وقال أبو عبيدة : الذِّمة التَّذمُّمُ مِمَّن لا عهدَ له ، والذِّمة العَهدُ منسوب إلى الذِّمَّة .
وفي الحديث : ( ويسعَى بذِمَّتهم أدناهم ) .
قال أبو عبيد : الذِّمة الأَمانُ ههنا ، يقول : إذا أَعْطَى الرجلُ العَدُوَّ أماناً ، جاز ذلك على جميع المسلمين ، وليس لهم أنْ يُخْفِروه ، كما أجازَ عمرُ أمانَ عبدٍ على أهل العَسْكَر .
ومنه قول سَلْمان : ذِمّة المسلمين واحدةٌ فالذِّمّة مع الأمان ، ولهذا سُمِّيَ المعاهِدُ ذِمِّياً ، لأنه أُعطِيَ الأمانَ على ذِمَّة الجِزْية التي تؤخذ منه .
وقوله جلّ وعزّ : ( إِلاًّ وَلاَ ذِمَّةً ) ( التوبة : 10 ) أي ولا أماناً .
ابن هاجَك عن حمزة عن عبد الرزاق عن معمر عن قتادة في قوله : ( إِلاًّ وَلاَ ذِمَّةً ( قال : الذمة العَهْد والإِلُّ الحِلفُ .
قال أبو عبيدة : الذِّمة : ما يُتَذَمَّم منه .
وقال ابن عرفة : الذمة : الضمان ، يقال : هو في ذِمتي . أي في ضَماني ، وبه سمي أهل الذمة لأنهم في ضمان المسلمين .
يقال : له عليَّ ذِمامٌ ، وذِمَّةٌ ، ومَذَمَّةٌ ومَذِمَّةٌ ، وهي الذَّم ، وأنشد :
كما ناشد الذَّم الكفيلُ المعاهدُ
شمر قال ابن شميل : أخذتني منه ذِمام ومَذَمَّة ، وعلى الرفيق من الرفيق ذِمام ، أي حِشْمة أي حقّ ، والمَذَمَّةُ : المَلاَمَّةُ والذَّمَامةُ الحَقُّ .
وقال ذو الرُّمَّة :
تَكُنْ عَوْجَةً يجْزيكُما اللَّهُ عِنْدها
بها الأجرَ أو تُقْضَى ذِمامةُ صاحبِ
قال : ذِمامةٌ حُرَمةٌ وحَقٌ ، وفلان له ذِمة أي حقٌ .
ويقال : أَذَمَّتْ رِكابُ القوم إذْمَاماً إذا تَأَخَّرَتْ عن الإبل ولم تَلحقْ بها فهي مُذِمَّةٌ .
وفي الحديث : أُرِي عبد المطلب في منامه احْفِرْ زَمْزَمَ ، لا تُنْزِفُ ولا تُذَمُّ .
قال أبو بكر : فيه ثلاثة أقوال : أَحدُها لا تُعابُ من قولك ذَممْتَه إذا عِبتَهُ .
والثاني لا تُلغَى مَذْمُومَةً ، يقال : أَذْمَمْتُه إذا وَجَدْتَه مَذْموماً .
والثالث : لا يُوجد ماؤُها نَاقِصاً من قولك بِئْرٌ ذَمَّةٌ إذا كانت قليلة الماءِ .
مذ : ثعلب عن ابن الأعرابي : ذَمْذَم الرجلُ إذا قَلَّلَ عطِيَّته ، ومَذْمَذَ إذا كَذَب ، قال : والمَذيذُ والمِذيذُ الكَذَّابُ .
وقال أبو زيد : رجلٌ مَذمَذِيٌّ ، وهو الظَّريفُ المختال وهو المَذْمَاذ .
وقال اللحياني : قال أبو طيْبة : رجل مَذماذٌ وَطْوَاطٌ إذا كان صَيَّاحاً ، وكذلك بَرْبَارٌ فَجْفاجٌ بَجْباجٌ عَجّاجٌ .
ابن بزرج يقال : ما رأيته مذ عامِ الأولِ وقاله قطري .
وقال العوام : مذ عامِ أوّلَ .
وقال أبو هلال : مُذْ عاماً أولَ .
وقال الآخر : مُذْ عامٌ أولُ ومذ عامُ الأول .
وقال نجّاد : مذ عامٌ أولُ وكذلك ، قال حبناء .
وقال غيره : لمْ أَرَه مُذْ يومان ، ولم أره منذ يومين ترفع بمُذْ وتخفِض بِمنذ ، وقد أشبعته في باب منذ .

##### Türkçe

باب **الذال** و**الميم**
**ذم** ، **مذ** .
**ذم** : **الليث** dedi: Araplar şöyle der: **ذمَّ يَذُمُّ ذمًّا**; o, kötülükte kınamadır; ondan **التَّذَمُّم** (türemiştir). Şöyle denir: **مِن التَّذَمُّمِ قد قَضَيْتُ مَذَمَّة صاحبي**; yani, kınanmamayı güzel yaptım. Ve **الذِّمامُ**: senin üzerine gerekli olan her hürmettir; onu zayi ettiğinde (gerekli olan) **المذمَّةُ** (kınanma)dır. Bundan dolayı **أهلُ الذِّمة** diye adlandırılır; onlar, müşriklerin hepsinden cizyeyi ödeyenlerdir. Ve **الذَّمُّ المذْمومُ**: **الذَّميم**dir.

**يونس** hadîsinde: balığın onu kustuğu (vardır), **زَرِيّا ذَمًّا**; yani, helâk olana benzeyen, kınanmış olarak. Ve denir: Şunu şunu yap ve **خَلاك ذمٌّ**; yani, seni kınama bıraktı. Dedi: **الذَّميم** burun üzerinde sıcaktan çıkan, karınca yumurtası gibi kabarcıklardır. Ve şu beyit okundu:
وترى **الذَّمِيمَ** على مناخرهمْ
يومَ الهِياج كمازِنِ النَّمْلِ
Tekili **ذمِيمة**dir.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **الذَّميم** ve **الذَّنِينُ** burundan akan şeydir. Ve şu beyit okundu:
مِثلَ **الذَّميمِ** على قُزْمِ اليَعَامِيرِ
Ve **اليعاميرُ**: oğlaklardır; tekili **يَعْمُور**dur; onların **قُزْمُ**’u küçükleridir.

**شمر** dedi: Bana **الأصمعي**’den, **أبي عمرو بن العلاء**’dan ulaştı: Bir bedevîyi şöyle derken işittim: Bugün gibisini asla görmedim; üzerlerine bunun gibi taze hurma giriyor da **لا يُذِمُّون**; yani, teذمّم etmezler ve komşularına hediye edinceye kadar onları bir **ذمامةٌ** (kınanma/ayıplanma) almaz.

**أبو نصر**’un **الأصمعي**’den rivayetiyle: **الذَّامُّ** ve **الذَّامُ** ikisi birden ayıptır.

**ابن الأعرابي** dedi: **ذَمْذَمَ**; bağışını azalttığında. Ve adam **ذُمَّ**; hicvedildiğinde. Ve **ذُم**; eksiltildiğinde. Dedi: **الذّامُّ** şeddeli ve **الذَّامُ** hafif: ayıptır. Dedi: **الذَّمَّةُ** suyu az kuyu; çoğulu **ذُمُّ**dur. Ve **الذِّمة** ahittir; çoğulu **ذِمَمٌ** ve **ذِمامٌ**dır.

Hadîste: ( **فأتينا على بِئْرِ ذَمَّةٍ** ).

**أبو عبيد** dedi: **الأصمعي** dedi: **الذَّمَّةُ**: suyu az olandır; **بِئرٌ ذمَّةٌ** denir; çoğulu **ذِمام**dır. Ve **ذو الرُّمّة** şiddetli yürüyüş ve yorgunluktan gözleri çökmüş develeri vasfederek dedi:
عَلَى حِمْيَرِيَّاتٍ كأَنَّ عُيونَها
ذمامُ الركايَا أَنْكَزَتْها المواتِحُ

Hadîste: **الحجاج** Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) emzirmenin **مَذَمَّة**sini ondan neyin gidereceğini sordu; o da dedi ki: ( **غُرَّةٌ ، عَبْدٌ أوْ أَمةٌ** ).

**القتيبي** dedi: Emzirmenin **مذَمة**si ile muradı: onun emzirmesi sebebiyle sütannenin **ذِمَام**ıdır.

**ابن السكيت** dedi: **يونس** dedi: Ondan bana bir **مَذِمَّةٌ** ve **مَذَمَّةٌ** aldı (dokundu) denir. Ve denir: Emzirmenin **مَذَمَّة**sini senden gider; ve emzirmenin **مِذَمَّة**sini, sütanneye verdiğin bir şeyle (gider); o, senin çocuğunu emzirmesiyle ona karşı üzerine gerekli olan **الذِّمامُ**dır.

**أبو زيد** dedi: İnsanlara yük olan adam için denir: O, bir **مَذَمَّة** sahibidir; ve o, uzun **المذمَّة**lidir. Ama **الذَّمُّ** ise, onun isminden **المَذَمَّة**dir.

Ve denir: Onların **مَذَمَّة**lerini senden bir şeyle gider; yani, onlara bir şey ver; çünkü onlar için bir **ذِمام** vardır. Dedi: Ve onların **مَذَمَّتُهم**’i bir lugattır.

**ابن الأَنباري**: **ذِمِّيٌّ** adam; onun için bir ahit vardır. Ve **الذِّمةُ**: ahittir; **الذِّمَّة**ye nispet edilmiştir.

**أبو عبيدة** dedi: **الذِّمة**; ahdi olmayan kimseden **التَّذمُّم**dür. Ve **الذِّمة** ahittir; **الذِّمَّة**ye nispet edilmiştir.

Hadîste: ( **ويسعَى بذِمَّتهم أدناهم** ).

**أبو عبيد** dedi: Burada **الذِّمة** emandır. Der ki: Adam düşmana bir eman verdiğinde, bu bütün Müslümanlar üzerine geçerlidir; onu bozmaları yoktur; **عمر**’un, bir kölenin emanını ordu halkı hakkında geçerli kıldığı gibi.

Ve ondan **سَلْمان**’ın sözü: Müslümanların **ذِمّة**si birdir; böylece **الذِّمّة** eman ile beraberdir. Bunun için muâhed **ذِمِّياً** diye adlandırıldı; çünkü ondan alınan cizyenin **ذِمَّة**si üzerine ona eman verildi.

Ve O’nun (celîl ve azîz) sözü: ( **إِلاًّ وَلاَ ذِمَّةً** ) (التوبة: 10); yani, ne de bir eman.

**ابن هاجَك**’tan, **حمزة**’den, **عبد الرزاق**’tan, **معمر**’den, **قتادة**’den, onun sözü hakkında: ( **إِلاًّ وَلاَ ذِمَّةً** ) dedi: **الذمة** ahittir ve **الإِلُّ** ittifaktır.

**أبو عبيدة** dedi: **الذِّمة**: kendisinden **يُتَذَمَّم** olunan şeydir.

**ابن عرفة** dedi: **الذمة**: garantidir; **هو في ذِمتي** denir; yani, garantimdedir. Ve bununla **أهل الذمة** adlandırıldı; çünkü onlar Müslümanların garantisindedir.

Denir: Ona karşı benim üzerimde **ذِمامٌ** ve **ذِمَّةٌ** ve **مَذَمَّةٌ** ve **مَذِمَّةٌ** vardır; o, **الذَّم**dır. Ve şu beyit okundu:
كما ناشد **الذَّم** الكفيلُ المعاهدُ

**شمر** dedi: **ابن شميل** dedi: Ondan bana bir **ذِمام** ve **مَذَمَّة** aldı. Ve yoldaşın yoldaş üzerinde bir **ذِمام**ı vardır; yani, bir **حِشْمة**; yani, bir hak. Ve **المَذَمَّةُ**: **المَلاَمَّةُ**dir; ve **الذَّمَامةُ** haktır.

Ve **ذو الرُّمَّة** dedi:
تَكُنْ عَوْجَةً يجْزيكُما اللَّهُ عِنْدها
بها الأجرَ أو تُقْضَى **ذِمامةُ** صاحبِ
Dedi: **ذِمامةٌ** bir hürmet ve bir haktır. Ve falan kimse için **ذِمة** vardır; yani, bir hak.

Ve denir: Kavmin binekleri, develerden geri kalıp onlara yetişmediğinde **أَذَمَّتْ رِكابُ القوم إذْمَاماً**; böylece o, **مُذِمَّةٌ**dir.

Hadîste: **عبد المطلب**’e rüyasında gösterildi: **احْفِرْ زَمْزَمَ ، لا تُنْزِفُ ولا تُذَمُّ**.

**أبو بكر** dedi: Onda üç görüş vardır: Birincisi: Ayıplanmaz; **ذَممْتَه** dediğinde, onu ayıpladın (demektir).
İkincisi: Kınanmış olarak iptal edilmez; **أَذْمَمْتُه** denir; onu kınanmış bulduğunda.
Üçüncüsü: Suyu eksik bulunmaz; **بِئْرٌ ذَمَّةٌ** dediğinde; suyu az olduğunda.

**مذ** : **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: Adam **ذَمْذَم** etti; bağışını azalttığında. Ve **مَذْمَذَ**; yalan söylediğinde. Dedi: **المَذيذُ** ve **المِذيذُ** yalancıdır.

**أبو زيد** dedi: **مَذمَذِيٌّ** adam; o, zarif, kurumlu olandır; ve o, **المَذْمَاذ**dır.

**اللحياني** dedi: **أبو طيْبة** dedi: **مَذماذٌ وَطْوَاطٌ** adam; bağırıcı olduğunda. Ve aynı şekilde: **بَرْبَارٌ فَجْفاجٌ بَجْباجٌ عَجّاجٌ**.

**ابن بزرج**: Denir: Onu geçen yılın başından beri görmedim; ve bunu **قطري** söyledi.

**العوام** dedi: Geçen yılın başından beri.

**أبو هلال** dedi: Geçen yılın başından beri.

Diğeri dedi: Geçen yılın başından beri; ve geçen yılın başından beri.

**نجّاد** dedi: Geçen yılın başından beri; ve aynı şekilde, dedi **حبناء**.

Ve başkası dedi: Onu iki günden beri görmedim; ve onu iki günden beri görmedim; **مُذْ** ile ref‘ edilir ve **منذ** ile cer edilir; onu **منذ** بابında doyurmuş (açıklamış) oldum.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال وما معها في الثنائي والمطابق)
   (ذر)  الذال والراء المشددة أصلٌ واحد يدلُّ على لطافة وانتشار. ومن ذلك الذَّرُّ: صِغار النَّمل، الواحدة ذَرّةٌ. وذَرَرْتُ المِلْحَ والدّواءَ. والذرِيرة معروفة، وكلُّ ذلك قياسٌ واحد.
  ومن الباب: ذرّت الشّمْسُ ذُروراً، إذا طَلَعَتْ، وهو ضوءٌ لطيفٌ منتشر. وذلك قولُهم: "لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ"، وما ذَرّ قرنُ الشّمْس. *وحكي عن أبي زيد: ذَرّ البَقْلُ، إذا طلَعَ من الأرض. وهو من الباب؛ لأنّه يكون حينئذٍ صُغَاراً([1]) منتشراً. فأمَّا قولُهم: ذَارَّتِ النّاقةُ. وهي مُذَارٌّ، إذا ساء خُلُقها، فقد قيل إنَّه كذا مثقّل. فإن كان صحيحاً فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصَّلناه. إلا أن الحطيئة قال:
  * ذَارَتْ بأَنْفِها([2]) *
مخفّفاً. وأراه الصحيح، ويكون حينئذٍ من ذئِرت، إذا تغضَّبت، فيكون على تخفيف الهمزة. [إلاّ] أنّ أبا زيدٍ قال: في نفسِ فُلانٍ ذِرارٌ، أي إعراضٌ غَضَباً، كذِرار النّاقة. وهذا يدلُّ على القول الأول. والله أعلم.
  (ذع)  الذال والعين في المطابق أصلٌ واحد يدلُّ على تفريق الشيء. يقال ذعْذعت الرِّيحُ [الشيءَ] إذا فرّقَتْه، فتذعْذع، أي تفرّق. قال النابغة:
  * تُذَعْذِعُها مُذَّعْذِعَةٌ حَنُونُ([3]) *
  ويقال إنّ الَذُّعَاع الفُرْجة بين النَّخْلة والنَّخلةِ، في شعر طَرَفَة، على اختلافٍ فيه؛ فقد قال بعضُهم إنّه بالدّال، وقد مضى ذِكْرُه([4]).
  وحكى ابنُ دريدٍ([5]): ذَعْذَع السِّرَّ: أذاعَه. والذَّعاع: الفِرَقُ من الناس، الواحدةُ ذَعاعة.
  (ذف)  الذال والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعة. فالذَّفِيف إتباعٌ للخفيف. ويقال الذَّفيف السَّريع. ومنه يقال ذفَّفْتُ على الجريح، إذا أسرعتَ قَتْلَه. واشتقاق "ذُفافَة" منه. ويقال للماء القليل ذُفافٌ، ومياهٌ أذِفَّةٌ.
وحُكي عن الأعرابيّ: الذَّفُّ: القتل. واستَذَفَّ الأمر: استقامَ وتهيَّأَ. ويقال الذَِّفَاف: الشَّيء اليسير من كلِّ شيء. يقولون ما ذُقْتُ ذَِفافاً، أي أدْنَى ما يؤكل. قال أبو ذُؤيب:
يقولون لما جُشَّت البِئْرُ أَوْرِدُوا *** وليسَ بها أدنَى ذَِفافٍ لواردِ([6])  يقول: ليس بها شيءٌ.
  (ذل)  الذال واللام في التضعيف والمطابقة أصلٌ واحد يدلُّ على الخُضوع، والاستكانة، واللِّين. فالذُّل: ضِدّ العِزّ. وهذه مقابلةٌ في التضادِّ صحيحة، تدلُّ على الحكمة التي خُصَّتْ بها العرب دون سائر الأمم؛ لأنّ العزّ من العَزَازِ، وهي الأرض الصُّلْبة الشديدة. والذِّلُّ خلاف الصُّعوبة. وحُكي عن بعضهم([7]) أنَّه قال: "بعضُ الذِّلِّ-بكسر الذال- أبْقَى للأهْلِ والمال". يقال من هذا: دابّةٌ ذلولٌ، بيِّن الذُّلِّ.
  ومن الأوّل: رجلٌ ذليل بين الذُّلّ والمَذَلّة والذِّلّةِ. ويقال لما وُطِئَ من الطَّريق ذِلٌّ. وذُلِّل القِطْفُ تذليلاً، إذا لانَ وتَدَلّى. ويقال: أجْرِ الأمورَ على أذلالها، أي استقامتها، أي على الأمر الذي تَطُوع فيه وتَنْقاد.
  ومن الباب ذَلاذِل القميص، وهو ما يلي الأرض من أسافِلِه، الواحدة ذُِلْذُِلٌ. ويقولون: اذْلَوْلَى الرّجُل اذلِيلاَءً، إذا أسرَعَ. وهو من الباب.
  (ذم)  الذال والميم في المضاعف أصلٌ واحد يدلُّ كلُّه على خلافِ الحمد. يقال ذَمَمْتُ فلاناً أذُمُّه، فهو ذميمٌ ومذموم، إذا كان غير حميد. ومن هذا الباب الذَّمَّة، وهي البئر القليلةُ الماء. وفي الحديث: "أنّه أتى على بئرٍ ذَمَّةٍ". وجمع الذَّمَّة ذِمام. قال ذو الرُّمّة:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ([8])  أنكزَتْها: أذهبَتْ ماءَها. والمواتِح: المستَقِيَة.
  فأمّا العَهْد فإنَّه يسمَّى ذِماماً لأن الإنسان يُذَمُّ على إضاعته منه. وهذه طريقة للعرب مستعملةٌ، وذلك كقولهم: فلانٌ حامي الذِّمار، أي يَحْمي الشَّيءَ الذي يُغضِب. وحامي الحقيقة، أي يَحْمِي ما يحقّ عليه أن يمنَعَه.
  وأهل الذِّمّة: أهلُ العَقْد. قال أبو عُبيد: الذمَّة الأمان، في قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ويَسعَى بذمَّتهم". ويقال أهل الذّمّة لأنهم أدَّوا الجِزْية فأمِنُوا على دمائهم وأموالهم. ويقال في الذِّمام* مَذَمَّة وَمَذِمَّة،  بالفتح والكسر، وفي الذَّمِّ مَذَمَّة بالفتح. وجاء في الحديث:" أنّ رجلاً سأل النبي صلى الله عليه وآله وسلم: ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟ فقال: غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ". يعني بمذَِمَّة الرَِّضاع ذِمامَ المُرضِعة. وكان النّخَعيّ([9]) يقول في تفسير هذا الحديث: إِنّهم كانوا يستحبُّون أن يَرْضَخوا عند فِصال الصبيّ للظّئْر بشيءٍ سِوى الأَجْر. فكأنّه سأله: ما يُسقط عنِّي حقَّ التي أرضَعتْني حتّى أكونَ قد أدّيْتُ حقَّها كاملاً([10]). حدّثنا بذلك القطَّان عن المفسِّر عن القُتَيبيّ. والعرب تقول: أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ؛ أي أعطِهِم شيئاً؛ فإِنّ لهم عليك ذماماً. ويقال افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ، أي ولا ذمَّ عليك. ويقال أذَمَّ فلانٌ بفلانٍ، إذا تهاوَنَ به. وأذَمَّ به بعيرُه، إذا أَخَّرَ([11]) وانقطَعَ عن سائر الإبل. وشيءٌ مُذِمٌّ، أي مَعيب. ورجلٌ مُذِمٌّ: لا حَرَاك به. وحكى ابنُ الأعرابيِّ. بئرٌ ذميمٌ، وهي مِثْلُ الذَّمَّة. أنشدَنا أبو الحسن القَطَّان عن ثَعْلبٍ عن ابن الأعرابيّ([12]).
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ  يصف قطاةً. يقول([13]).
  وبقي في الباب ما يقربُ من قياسه إن كان صحيحاً. إنَّ الذَّميم بَثْرٌ يخرُج على الأنف.
  وحكى ابنُ قتيبة أنَّ الذَّميم البَولُ الذي يَذِمُّ ويَذِنُّ من قضيب التيس. قال أبو زُبيْدٍ([14]):
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ  النَّسَلُ من اللَّبن: ما يخرُج منه. والقُزْم: الصِّغار. قال الشَّيبانيّ: لا أعرِف اليعامير. وسألتُ فلم أجِدْ عند أحدٍ بها علماً، ويقال هي صِغار الضّأن.
  (ذن)  الذال والنون في المضاعف أصلٌ يدلُّ على سَيَلان. فالذَّنين ما يَسِيل من المنخرَيْنِ. وقد ذَنّ ذَنّاً([15])، وهو أذَنُّ. قال الشمّاخ:
توائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ *** حوالِبُ أسْهَرَتْه بالذَّنينِ([16])  ويقال له الذُّنَان أيضاً. ويقال إنّ المرأةَ الذّنّاءُ التي يسيل حَيضُها ولا ينقطع ويقال الذُّنانة بَقيّةُ الشّيء الهالكِ الضعيف.
  ومما يشذّ عن الباب- وقد قلتُ إنّ أكثر أمْرِ النَّبات على غير قياس، الذُّؤْنُون: نبتٌ. يقال خرَجَ النّاسُ يَتذأْنَنُون، إذا أخَذُوا الذُّؤْنُون.
  (ذب)  الذال والباء في المضاعف أصولٌ ثلاثة: أحدها طُوَيئرٌ، ثم يُحمَل عليه  ويشبَّه به غيرُه، والآخَر الحَدُّ والحِدّة، والثالث الاضطرابُ والحرَكة.
  فالأوّل الذُّباب، معروف، وواحدته ذُبابة، وجمع الجمع أذِبّة. وممّا يشبّه به ويُحمَل عليه ذُباب العَين: إنسانُها. ويقال ذَبَبْتُ عنه، إذا دفَعْتَ عنه، كأنّك طردت عنه الذُّباب التي يتأذّى به. وقول النابغة:
  * ضَرَّابَةٍ بالمِشْفَر الأّذِبَّهْ([17]) *
  فهو جمع ذُبابٍ. والمذبوبُ من الإبل: الذي يدخل الذباب منخره. والمذبوب: الأحمق، كأنّه شُبِّه بالجمل المذبوب.
  وأمّا الحَدُّ فذُبَاب أسنانِ البعير: حَدُّها. قال الشاعر([18]):
وتَسْمَعُ للذُّباب إذا تَغَنَّى *** كتَغريد الحمامِ على الغُصُونِ([19])  وذُباب السَّيف: حَدُّه.
  والأصل الثالث: الذَّبذَبة: نَوْس الشَّيءِ المعلَّق في الهواء. والرجل المذَبْذَب: المتردِّد بين أمرين. والذُّبْذَبُ: الذَّكَر؛ لأنه يتذَبْذَب أي يتردَّد. والذَّباذِبُ: أشياءُ تُعلَّق في هَودَجٍ([20])أو رأس بعيرٍ. والذَّبُّ: الثَّور الوحشيّ، ويسمَّى ذَبّ الرِّياد. قال ابنُ مقبل:
يُمشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ كأنَّه *** فَتىً فارسيٌّ ذُو سِوَارَيْنِ رَامحُ([21])  وقالوا: سُمِّيَ ذبَّ الرِّياد لأنَّه يجيء ويذهب، لا يثبُت في موضعٍ واحد.
  ومن هذا الأصل الثالث قولُهم ذَبَّت شفَتُه، إذا ذَبَُلَتْ من العطَش. وأنشد:
هُمُ سَقَوْنِي عَلَلاً بَعْدَ نَهَلْ *** مِنْ بَعْدِ ما ذَبَّ* اللِّسانُ وذَبَُلْ([22])   ويقال ذَبَّ النَّبْت، إذا ذَوَى. وذَبّ جِسمُه، أي هَزُل.
  ومن الاضطراب والحركة قولهم: ذبَّبْنا ليلتَنا، أي أتعبْنا في السَّير. ولا ينالون الماء إلاَّ بقَرَبٍ مذبِّبٍ، أي مُسْرِع. قال:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكُورِي *** وتَهْجيرِي إذا اليَعفورُ قالا([23])  وقال:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إثْرِه *** وأَمْكَنَه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ([24])  والله أعلم بالصّواب.
-------------------------------------------------ـ
([1]) الصغار، بالضم: الصغير، كقولك طوال بالضم، بمعنى طويل، وأراه أقوى في القراءة هنا. والصغار، بالكسر: جمع صغير .([2]) قطعة من بيت في ديوان الحطيئة 10 واللسان (درر). وهو بتمامه:
وكنت كذات البعل ذارت بأنفها *** فمن ذاك تبغي غيره أو تهاجره([3]) عجز بيت له لم يرو في ديوانه، وقد سبق في (حن ص 25). وصدره كما في اللسان (حنن، ذعع):
* غشيت لها منازل مقفرات *
([4]) لم يسبق في مادة (دع) ذكر للدعاع، ولم يستشهد بشعر طرفة. الذي يعنيه من شعر طرفة هو قوله: وعذاريكم مقلصة *** في دعاع النخل تصطرمه([5]) الجمهرة (1: 143).
([6]) ديوان أبي ذؤيب 123، واللسان (جشش، ذفف)، وقد سبق إنشاده في (1: 415). والكلمة الأولى من البيت ساقطة من الأصل.
([7]) هو حديث ابن الزبير، كما في اللسان (ذلل).
([8]) ديوان ذي الرمة 103 والمجمل واللسان (ذمم).
([9]) هو إبراهيم بن يزيد النخعي، كما صرح به ابن فارس في المجمل. وهو فقيه كوفي، توفي سنة 196. انظر تهذيب التهذيب.
([10]) في المجمل: "قد أديته كاملاً".
([11]) يقال أخر يؤخر تأخراً، وأخرته أنا، لازم متعد.
([12]) زاد في المجمل: "للمرار" والبيت التالي للمرار، كما في اللسان (ذمم).
([13]) كذا وردت هذه الكلمة. وقد تكون مقحمة.
([14]) في الأصل: "أبو دبر"، صوابه في المجمل واللسان (ذمم).
([15]) يقال ذن، كفرح ذننا، وكذلك ذن يذن بكسر الذال، ذنينا.
([16]) ديوان الشماخ 93. ورواية "أسهرته" هذه رواية أبي عبيد، كما نص في اللسان. ويروى: "أسهريه". والأسهران: عرقان يندران من الذكر عند الإنعاظ. وأنكر الأصمعي الأسهرين، وقال: "وإنما الرواية أسهرته، أي لم تدعه ينام". انظر اللسان (سهر).
([17]) من رجز يقوله النابغة للنعمان بن المنذر، كما في الأغاني (9: 169). وقبله:
أصم أم يسمع رب القبه *** يا أوهب الناس لعنس صلبه([18]) هو المثقب العبدي. وقصيدته في المفضليات (2: 88-92).
([19]) أنشده في المجمل واللسان (ذبب).
([20])  في الأصل: "من هودج".
([21]) أنشد صدره في المجمل. والبيت في اللسان (رمح، رود، سرل) والخزانة (1: 111) برواية: "في سراويل رامح". وصدره في اللسان (سرل) والخزانة:
* أتى دونها ذب الرباد كأنه *
([22]) البيتان في المجمل واللسان (ذبب).
([23]) لذي الرمة في ديوانه 438 واللسان (ذبب).
([24]) البيت لعنترة في ديوانه 21 واللسان (ذبب)، يقوله في ورد بن حابس الأسدي.
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** وما معها في الثنائي والمطابق)
   (**ذر**)  **الذال** ve şeddeli **الراء** tek bir asıldır; inceliğe ve yayılmaya delâlet eder. Bundan: **الذَّرُّ**: karıncanın küçükleri; teki **ذَرّةٌ**. Ve: **ذَرَرْتُ** **المِلْحَ** ve **الدّواءَ**. Ve **الذرِيرة** bilinir; bunların hepsi tek bir kıyastır.
  Ve babdandır: **ذرّت الشّمْسُ ذُروراً**; yani doğduğunda; o, yayılmış ince bir ışıktır. Bu, onların şu sözüdür: “**لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ**”, ve “**ما ذَرّ قرنُ الشّمْس**”. Ve Ebû Zeyd’den hikâye edildi: **ذَرّ البَقْلُ**; yani yerden çıktığında. O da babdandır; çünkü o vakit küçükler hâlinde yayılmış olur. Amma onların sözü: **ذَارَّتِ النّاقةُ**; ve o **مُذَارٌّ**dur; yani huyu kötü olduğunda; bunun böyle ağırlaştırılmış olduğu söylenmiştir. Eğer sahih ise, bizim asıl kıldığımız asıldan şâzdır. Ancak **الحطيئة** dedi:
  * **ذَارَتْ بأَنْفِها** *
hafifletilmiş olarak. Ve ben onu sahih görüyorum; o vakit **ذئِرت**’ten olur; yani öfkelendiğinde; hemzenin hafifletilmesi üzere olur. [İllâ] Ebû Zeyd dedi ki: **في نفسِ فُلانٍ ذِرارٌ**; yani öfkeyle yüz çevirme; devenin **ذِرار**’ı gibi. Bu, birinci sözü gösterir. Ve Allah daha iyi bilir.
  (**ذع**)  **الذال** ve **العين** mutâbıkta tek bir asıldır; şeyin dağıtılmasına delâlet eder. Denir: **ذعْذعت الرِّيحُ [الشيءَ]**; yani onu dağıttığında; böylece **فتذعْذع**; yani dağıldı. **النابغة** dedi:
  * **تُذَعْذِعُها مُذَّعْذِعَةٌ حَنُونُ** *
  Ve denir ki **الَذُّعَاع** hurma ağacı ile hurma ağacı arasındaki açıklıktır; **طَرَفَة**’nin şiirinde; onda ihtilâf üzere; zira bazısı onun **بالدّال** ile olduğunu söylemiştir; ve onun zikri geçmişti.
  Ve İbn Düreyd hikâye etti: **ذَعْذَع السِّرَّ**: onu yaydı. Ve **الذَّعاع**: insanlardan bölüklerdir; teki **ذَعاعة**.
  (**ذف**)  **الذال** ve **الفاء** tek bir asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. O hâlde **الذَّفِيف** **للخفيف**’e tâbidir. Ve denir: **الذَّفيف** süratlidir. Ve ondan denir: **ذفَّفْتُ على الجريح**; yani onu öldürmeyi çabuklaştırdığında. Ve “**ذُفافَة**”nın iştikakı ondandır. Ve az suya **ذُفافٌ** denir; ve **مياهٌ أذِفَّةٌ**.
Ve a‘râbîden hikâye edildi: **الذَّفُّ**: öldürmedir. Ve **استَذَفَّ الأمر**: doğruldu ve hazır hâle geldi. Ve denir: **الذَِّفَاف** her şeyden az bir şeydir. Derler: **ما ذُقْتُ ذَِفافاً**; yani yenilenden en aşağısını. Ebû Züeyb dedi:
يقولون لما جُشَّت البِئْرُ أَوْرِدُوا *** وليسَ بها أدنَى ذَِفافٍ لواردِ  der ki: onda hiçbir şey yoktur.
  (**ذل**)  **الذال** ve **اللام** teşdîd ve mutâbıkta tek bir asıldır; boyun eğmeye, miskinliğe ve yumuşaklığa delâlet eder. O hâlde **الذُّل** izzetin zıddıdır. Bu, zıtlıkta sahih bir mukabeledir; Arapların diğer ümmetler dışında kendisine tahsis olunduğu hikmete delâlet eder; çünkü izzet **العَزَازِ**dandır; o, sert şiddetli topraktır. Ve **الذِّلُّ** zorluğun hilâfıdır. Bazılarından hikâye edildi ki şöyle dedi: “**بعضُ الذِّلِّ-بكسر الذال- أبْقَى للأهْلِ والمال**”. Bundan denir: **دابّةٌ ذلولٌ**; **بيِّن الذُّلِّ**.
  Ve birincidendir: **رجلٌ ذليل**; **بين الذُّلّ والمَذَلّة والذِّلّةِ**. Ve yoldan çiğnenmiş olana **ذِلٌّ** denir. Ve **ذُلِّل القِطْفُ تذليلاً**; yani yumuşayıp sarktığında. Ve denir: **أجْرِ الأمورَ على أذلالها**; yani doğrulukları üzere; yani itaat edip boyun eğdiği iş üzere.
  Ve babdandır: **ذَلاذِل القميص**; o, onun eteklerinden yere yakın olan şeydir; teki **ذُِلْذُِلٌ**. Ve derler: **اذْلَوْلَى الرّجُل اذلِيلاَءً**; yani hızlandığında. O da babdandır.
  (**ذم**)  **الذال** ve **الميم** muzâafda tek bir asıldır; tamamı hamdin hilâfına delâlet eder. Denir: **ذَمَمْتُ فلاناً أذُمُّه**; o hâlde o **ذميمٌ** ve **مذموم**dur; yani övülür değilse. Bu babdandır **الذَّمَّة**; o, suyu az olan kuyudur. Hadiste: “**أنّه أتى على بئرٍ ذَمَّةٍ**”. **الذَّمَّة**’nin cem‘i **ذِمام**dır. Zü’r-Rumme dedi:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ  **أنكزَتْها**: suyunu götürdü. Ve **المواتِح**: su çekenlerdir.
  Amma ahid, **ذِماماً** diye adlandırılır; çünkü insan onun zayi edilmesi sebebiyle zemmedilir. Bu, Araplar için kullanılan bir yoldur; bu da onların şu sözü gibidir: **فلانٌ حامي الذِّمار**; yani öfkelendiren şeyi korur. Ve **حامي الحقيقة**; yani üzerine vacip olan, men etmesi gereken şeyi korur.
  Ve **أهل الذِّمّة**: akid ehli. Ebû Ubeyd dedi: **الذمَّة** emandır; onun (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) sözünde: “**ويَسعَى بذمَّتهم**”. Ve onlara **أهل الذّمّة** denir; çünkü cizyeyi eda ettiler de kanları ve malları hakkında emniyete alındılar. Ve **الذِّمام**da **مَذَمَّة** ve **مَذِمَّة** denir; fetha ve kesra ile; ve **الذَّمِّ**de **مَذَمَّة** fetha ile. Ve hadiste geldi: “**أنّ رجلاً سأل النبي صلى الله عليه وآله وسلم: ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟ فقال: غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ**”. **مذَِمَّة الرَِّضاع** ile **ذِمامَ المُرضِعة**yi kastediyor. Ve **النّخَعيّ** bu hadisin tefsirinde şöyle derdi: Onlar, çocuğun sütten kesilmesi sırasında sütanneye ücret dışında bir şeyle bir şey vermeyi müstehap görürlerdi. Sanki ona sordu: Beni emzirenin hakkını, onun hakkını tam olarak eda etmiş oluncaya dek, benden ne düşürür? Bunu bize **القطَّان** **المفسِّر**den, o da **القُتَيبيّ**den haber verdi. Ve Araplar der: **أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ**; yani onlara bir şey ver; çünkü senin üzerinde onlar için bir **ذمام** vardır. Ve denir: **افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ**; yani senin üzerinde kınama yoktur. Ve denir: **أذَمَّ فلانٌ بفلانٍ**; yani onu hafife aldığında. Ve devesi onunla ilgili olarak **أذَمَّ به بعيرُه**; yani geri kaldığında ve diğer develerden koptuğunda. Ve **شيءٌ مُذِمٌّ**; yani ayıplı. Ve **رجلٌ مُذِمٌّ**: onda hareket yoktur. İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **بئرٌ ذميمٌ**; o, **الذَّمَّة** gibidir. Bize Ebû’l-Hasen el-Kattân, Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den inşâd etti:
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ  bir **قطاة**yı vasfeder. Der ki.
  Ve babda, sahih ise, kıyasına yakın olan şey kaldı. Şüphesiz **الذَّميم** burunda çıkan bir sivilcedir.
  İbn Kuteybe hikâye etti ki **الذَّميم** tekeden çıkan, onun kamışından **يَذِمُّ** ve **يَذِنُّ** eden idrardır. Ebû Zübeyd dedi:
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ  sütten **النَّسَل**: ondan çıkan şeydir. Ve **القُزْم**: küçüklerdir. **الشَّيبانيّ** dedi: **اليعامير**i bilmem. Sordum da, kimsenin yanında onun hakkında bilgi bulmadım; ve denir ki o, koyunun küçükleridir.
  (**ذن**)  **الذال** ve **النون** muzâafda bir asıldır; akmaya delâlet eder. O hâlde **الذَّنين** iki burun deliğinden akan şeydir. Ve **ذَنّ ذَنّاً**; ve o **أذَنُّ**dur. **الشمّاخ** dedi:
توائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ *** حوالِبُ أسْهَرَتْه بالذَّنينِ  Ve ona **الذُّنَان** da denir. Ve denir ki **المرأةَ الذّنّاءُ** hayzı akan ve kesilmeyen kadındır; ve **الذُّنانة** helâk olmuş zayıf şeyin kalıntısıdır.
  Ve babdan şâz olanlardandır—ve ben dedim ki nebat işinin çoğu kıyas üzere değildir—: **الذُّؤْنُون**: bir bitkidir. Denir: **خرَجَ النّاسُ يَتذأْنَنُون**; yani **الذُّؤْنُون** aldıklarında.
  (**ذب**)  **الذال** ve **الباء** muzâafda üç asıldır: birincisi küçük bir kuştur; sonra ona hamledilir ve onunla başkası benzetilir; ikincisi keskinlik ve sertlik; üçüncüsü çalkantı ve harekettir.
  Birincisi **الذُّباب**dır; bilinir; teki **ذُبابة**; cem‘u’l-cem‘ **أذِبّة**. Ona benzetilen ve ona hamledilenlerdendir: **ذُباب العَين**: gözbebeği. Ve denir: **ذَبَبْتُ عنه**; yani ondan defettiğinde; sanki ondan eziyet gördüğü **الذُّباب**ı kovmuşsun gibi. Ve **النابغة**’nin sözü:
  * **ضَرَّابَةٍ بالمِشْفَر الأّذِبَّهْ** *
  o, **ذُبابٍ**ın cem‘idir. Ve develerden **المذبوب**: burnuna sinek giren. Ve **المذبوب**: ahmak; sanki **المذبوب** deveye benzetilmiştir.
  Amma keskinlik: devenin dişlerinin **ذُبَاب**ı: onların keskinliğidir. Şair dedi:
وتَسْمَعُ للذُّباب إذا تَغَنَّى *** كتَغريد الحمامِ على الغُصُونِ  ve kılıcın **ذُباب**ı: keskinliğidir.
  Üçüncü asıl: **الذَّبذَبة**: havada asılı şeyin salınımı. Ve **الرجل المذَبْذَب**: iki iş arasında tereddüt eden. Ve **الذُّبْذَبُ**: erkeklik uzvu; çünkü **يتذَبْذَب**; yani gidip gelir. Ve **الذَّباذِبُ**: **هَودَجٍ**da veya devenin başında asılan şeylerdir. Ve **الذَّبُّ**: yaban öküzüdür; **ذَبّ الرِّياد** diye adlandırılır. İbn Mukbil dedi:
يُمشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ كأنَّه *** فَتىً فارسيٌّ ذُو سِوَارَيْنِ رَامحُ  Ve dediler: **ذبَّ الرِّياد** diye adlandırıldı; çünkü gelir gider, bir yerde sabit kalmaz.
  Ve bu üçüncü asıldandır onların sözü: **ذَبَّت شفَتُه**; yani susuzluktan kuruduğunda. Ve inşâd etti:
هُمُ سَقَوْنِي عَلَلاً بَعْدَ نَهَلْ *** مِنْ بَعْدِ ما ذَبَّ اللِّسانُ وذَبَُلْ   Ve denir: **ذَبَّ النَّبْت**; yani solduğunda. Ve **ذَبّ جِسمُه**; yani zayıfladığında.
  Ve çalkantı ve hareketten onların sözü: **ذبَّبْنا ليلتَنا**; yani yürüyüşte yorulduk. Ve suya ancak **بقَرَبٍ مذبِّبٍ** ile ulaşırlar; yani süratli. Dedi:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكُورِي *** وتَهْجيرِي إذا اليَعفورُ قالا  Ve dedi:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إثْرِه *** وأَمْكَنَه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ  Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: ذممته أذمه ذما، فهو مذموم وذميم، قال تعالى: ﴿مذموما مدحورا﴾ [الإسراء/18]، وقيل: ذمته أذمة على قلب إحى الميمين تاء. والذمام: ما يذم الرجل على إضاعته من عهد، وكذلك المذمة والمذمة. وقيل: لي مذمة فلا تهتكها، وأذهب مذمتهم بشيء، أي: أعطهم شيئا لما لهم من الذمام, وأذم بكذا: أضاع ذمامه، ورجل مذم: لا حراك (انظر: المجمل 2/354؛ وأساس البلاغة ص 145) به، وبئر ذمة: قليلة الماء، قال الشاعر:
*وترى الذميم على مراسنهم ** يوم الهياج كمازن الجثل*
(البيت في اللسان (ذمم) بلا نسبة؛ وفيه في (جثل) ؛ والاشتقاق ص 181 بلا نسبة أيضا.
والبيت للحادرة الذبياني، في جمهرة اللغة 1/80؛ وديوانه الأدب 1/362 دون نسبة؛ وشمس العلوم 1/292.
والجثل: جمع جثلة، وهي النملة السوداء، والمازن: بيض النمل)
الذميم: شبه بثور صغار. يقال: أصله الذنة والذنين.

##### Türkçe

- Denilir: **ذممته** onu yererim, **أذمه** onu yererim, **ذما** (bir) yerme(yle); o hâlde o **مذموم** ve **ذميم**dir. Yüce Allah dedi: ﴿**مذموما مدحورا**﴾ [الإسراء/18]. Ve denildi: **ذمته أذمة**; iki **الميمين**in kalbi üzere **تاء**. Ve **الذمام**: erkeğin, ahitten zayi ettiği şey sebebiyle yerildiği şeydir; bunun gibi **المذمة** ve **المذمة**. Ve denildi: “Benim için bir **مذمة** vardır; onu yırtma.” Ve “Onların **مذمتهم**ini bir şey ile gideririm”, yani: **الذمام**dan kendileri için olan şey sebebiyle onlara bir şey veririm. Ve **أذم بكذا**: onun **ذمامه**ini zayi etti. Ve **رجل مذم**: hareket yok (bak: المجمل 2/354؛ وأساس البلاغة ص 145) onda. Ve **بئر ذمة**: suyu az (olan). Şair dedi:
*وترى **الذميم** على مراسنهم ** يوم الهياج كمازن الجثل*
(Beyit lisân’da (ذمم) nisbesizdir; onda (جثل)’de (vardır); ve الاشتقاق ص 181’de de nisbesizdir.
Beyit الحادرة الذبياني’nindir, جمهرة اللغة 1/80’de; ve dîvânı الأدب 1/362’de nisbesiz; ve شمس العلوم 1/292’de.
Ve **الجثل**: **جثلة**nin cem‘idir; o da siyah karıncadır; ve **المازن**: karıncanın beyazlarıdır)

**الذميم**: küçük çıbanlar benzeri. Denilir: aslı **الذنة** ve **الذنين**dir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَمَّهُ
1 ذَمَّهُ ذ , (T, S, M, &c.,) aor. ذَمُ٣َ , (T, M, Msb,) inf. n. ذَمٌّ (T, S, M, Mgh, Msb, K) and مَذَمَّةٌ, (M, K,) He blamed, dispraised, discommended, found fault with, censured, or reprehended, him, in respect of evil conduct; الذَّمُّ signifying اللَّوْمُ (T, Mgh) فِى الاـِسَآءَةِ; (T;) contr. of المَدْحُ, (S, M, Mgh, Msb, K,) or of الحَمْدُ: (Mgh:) and ↓ ذمّمهُ, (MA,) inf. n. تَذْمِيمٌ, (KL,) signifies the same: (MA, KL:) [or this has an intensive meaning: see its pass. part. n., below.] Hence the saying, اِفْعَلْ كَذَا وخَلَاكَ ذَمٌّ, (T, S, K,) i. e. خَلَا مِنْكَ ذَمٌّ, meaning [Do thou such a thing, and] thou wilt not be blamed; (ISk, S, K;) or thou wilt have an excuse; [lit.] blame will full from thee: (S in art. خلو:) one should not say خَلَاكَ ذَنْبٌ. (ISk, S in the present art.) ذُمَّ, also, signifies He was satirized, particularly in verse. (IAar, T.) And He was made to suffer loss or diminution [app. in respect of his reputation]. (IAar, T.) ― -b2- ذَمَّ المَكَانُ (tropical:) The place was, or became, affected with drought, or barrenness, and its good things [or produce] became scanty. (TA.) [But perhaps ذَمَّ is here a mistranscription for ذُمَّ; for] you say of a land, ذَمَّ مَرْعَاهَا [He dispraised, or discommended, its pasture, when its pasture is scanty]. (S and M and K in art. بذأ.) -A2- ذَمَّ, [aor. ذَمِ٣َ ,] said of the nose, (S, K,) It flowed [with ذَمِيم, i. e. mucus]; (K;) like ذَنَّ. (S, K.) And [the aor.] يَذِمُّ is said of ذَمِيم; (S, K;) like يَذِنُّ; (S, TA;) meaning It flows. (TA.)

2 ذَمَّ٣َ see 1, first sentence.

فُلَانٌ يُذَامُّ عَيْشَهُ
3 فُلَانٌ يُذَامُّ عَيْشَهُ ذ (assumed tropical:) Such a one passes his life contended with scantiness. (TA.)

اذمّ
4 اذمّ ذ He (a man) did [or said] that for which he should be blamed, dispraised, discommended, found fault with, censured, or reprehended; (S;) contr. of أَحْمَدَ. (A in art. حمد.) And اـِلَيْهِ ↓ استذمّ, (M, K,) or اـِلَى النَّاسِ, (S,) He did to him, or to the people, that for which he should be blamed, &c. (S, M, K.) ― -b2- [Hence,] أَذَمَّتْ رَاحِلَتُهُ (tropical:) His riding-camel ceased going on; as though she made the people to blame her. (TA.) And أَذَمَّتْ رِكَابُهُمْ (tropical:) Their camels upon which they were riding became jaded, and lagged behind, (S, M, K, TA,) not keeping up with the main body of camels; (S, TA;) [as though they made their riders to blame them; or] as though [the idea of] their strength in journeying were derived from ذَمَّةٌ meaning “ a well having little water. ” (TA.) And اذمّ بِهَ بَعِيرُهُ (tropical:) [His camel became jaded, and lagged behind with him]. (S, TA.) And أَذَمَّتْ بِالرَّكْبِ, said of a she-ass, (tropical:) She kept back the company of riders upon camels by her weakness and her ceasing to go on. (TA from a trad.) -A2- اذمّهُ He found him, or it, to be such as is blamed, dispraised, &c.; (S, M, K, TA;) contr. of أَحْمَدَهُ. (TA.) One says, أَتَيْتُ مَوْضِعَ كَذَا فَأَذْمَمْتُهُ, i. e. [I came to such a place, and] I found it to be such as is discommended. (S) ― -b2- اذّم بِهِ, (S,) or بِهِمْ, (M, K,) He held him, or them, in little, or light, or mean, estimation, or in contempt: (S, K:) or he left [him or] them blamed, dispraised, &c., among the people. (IAar, M, K.) -A3- Also, اذمّهُ, He protected him; granted him protection, or refuge. (S, K.) ― -b2- And اذمّ لَهُ عَلَيْهِ He took, or obtained, a promise, or an assurance, of security or safety, and a compact, or covenant, for him, or in his favour, of, or against, him [i. e. another person, making the latter responsible for his (the former's) security, or safety, &c.]. (M, * K, * TA.) -A4- See also the next paragraph.

تذمّم
5 تذمّم ذ He shunned, or avoided, (T, * Mgh,) or he preserved, or guarded, himself from, (MA,) blame, dispraise, &c.: (T, * MA, Mgh:) this is the proper meaning; and hence, (Mgh,) he felt disdain, or scorn, and shame. (S, MA, Mgh, K, KL.) One says, لَوْ لَمْ أَتْرُكِ الكَذِبَ تَأَثُّمًا لَتَرَكْتُهُ تَذَمُّمَا [If I did not refrain from lying for the purpose of abstaining from sin, I would refrain from it from a feeling of disdain, or scorn, or shame]. (S, K.) And تذمّم مِنْهُ [He abstained, or refrained, from it to avoid blame, or through disdain, or scorn, or shame; disdained, or scorned, it; or was ashamed of it]. (K in art. حشم.) And Aboo-'Amr Ibn-El-'Alà mentions his having heard an Arab of the desert use the expression لا يذمّون [app. ↓ لَا يُذِمُّونَ, for the ا in the measure أَفْعَلَ sometimes has a privative property,] meaning They do not shun, or avoid, blame; (لَا يَتَذَمَّمُونَ;) and are not affected with shame. (TA.) It is said in a trad., مِنْ خِلَالِ المَكَارِمِ التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ, meaning [Of the properties of generous, or honourable, practices, is] the being regardful of everything that is entitled to reverence, respect, honour, or defence, in the character and appertenances of the companion, or friend, and dispelling from oneself the blame that he would incur from men if he were not regardful thereof. (TA.) And one says, لِلْجَارِ عِنْدَكَ تَذَمُّمٌ and ↓ مُسْتَذَمٌّ [To the neighbour, with thee, is shown regard of everything that is entitled to reverence, respect, honour, or defence, in his character and appertenances: مُسْتَذَمٌّ being app. an inf. n. of ↓ استذمّ, and this being syn. with تذمّم]. (TA.)

تذامّوا
6 تذامّوا ذ They blamed, dispraised, discommended, found fault with, censured, or reprehended, one another. (M, K.)

استذمّ
10 استذمّ ذ [He required blame, &c.; as though he called for it; or] he was blamed, or dispraised, &c. (KL.) See also 4, second sentence. ― -b2- And see 5, last sentence. ― -b3- [استذمّ بِذِمَامِهِ is used by post-classical writers, and is perhaps a classical phrase, meaning He begged, or implored, his protection. See an instance in “ Abulfedو Annales, ” vol. iii. p. 170.]

ذَمْذَمَ
R. Q. 1 ذَمْذَمَ ذ He made his gift small, or scanty. (IAar, T, K.)

ذَمٌّ
ذَمٌّ ذ inf. n. of ذَمَّهُ. (T, S, M, &c.) [As a simple subst., Blame, dispraise, or censure.] ― -b2- And [the pl.] ذُمُومٌ signifies Vices, faults, defects, or the like. (M, K. [See ذَامٌّ.]) -A2- See also ذَمِيمٌ. -A3- And see ذَمَّةٌ.

ذِمٌّ
ذِمٌّ ذ : see ذَمِيمٌ. ― -b2- Also Excessively lean or emaciated; and perishing: (K:) or like him who is perishing. (T, TA.) ― -b3- See also ذِمَّةٌ.

ذَمَّةٌ
ذَمَّةٌ ذ [as a subst.]; (T, Mgh;) and بِئْرٌ ذَمَّةٌ, (T, S, M, Mgh, K,) in which the latter word is an epithet, (Mgh,) and ↓ ذِمَّةٌ also, with kesr, (so in one of my copies of the S,) and ↓ ذَمِيمٌ, and ذَمِيمَةٌ; (M, K;) A well containing little water; (T, S, M, Mgh, K;) because discommended: (M, Mgh:) and, (M, K,) as some say, (M,) containing much water: thus having two contr. significations: (M, K:) pl. ذِمَامٌ (T, S, M, K) and ↓ ذَمٌّ, (T, TA,) [or rather the latter is a coll. gen. n., of which ذَمَّةٌ is the n. un.] A poet says, (S,) namely, Dhu-r-Rummeh, describing camels whose eyes were sunk in their sockets by reason of fatigue, (T,)
عَلَى حِمْيَرِيَّاتٍ كَأَنَّ عُيُونَهَا
ذِمَامُ الرَّكَايَا أَنْكَزَتْهَا المَوَاتِحُ
[Upon camels of Himyer that were as though their eyes were wells containing little water which the camels employed to draw it had exhausted]. (T, S.)

ذِمَّةٌ
ذِمَّةٌ ذ A compact, a covenant, a contract, a league, a treaty, an engagement, a bond, or an obligation; (T, S, M, Mgh, Msb, K;) because the breaking thereof necessitates blame: (Mgh:) and a right, or due, (حَقٌّ,) for the neglect of which one is to be blamed: (Bd in ix. 8:) [an inviolable right or due:] and ↓ ذِمَامٌ and ↓ مَذِمَّةٌ and ↓ مَذَمَّةٌ signify in like manner a compact, a covenant, &c. as above, for the neglect, or nonobservance, of which a man is to be blamed: (Msb:) or these three words [in the CK the first and last only] signify a right, or due; syn. حَقٌّ: (M, K:) or so the first of them: (T, * S:) and each of them, (M, K,) or the first of them, i. e. ذِمَامٌ, (T, S, Mgh,) i. q. حُرْمَةٌ [which includes all the significations of ذِمَّةٌ likewise, those above and those which follow, but appears here to be used as meaning especially a thing that should be sacred, or inviolable; or which one is under an obligation to reverence, respect, or honour, and defend; everything that is entitled to reverence, respect, honour, or defence. in the character and appertenances of a person]; (S, M, Mgh, K;) every حُرْمَة for the neglect, or non-observance, of which one is to be blamed: (T:) ↓ ذَمَامَةٌ, also, and ↓ ذِمَامَةٌ, are syn. with حَقٌّ and حُرْمَةٌ: (TA:) and ذِمَّةٌ signifies also i. q. أَمَانٌ [as meaning security, or safety; security of life and property; protection, or safeguard; a promise, or an assurance, of security, safety, protection, or safeguard; indemnity; or quarter]; (S, Mgh, Msb, KL, TA;) and so ↓ ذِمَامٌ: (MA, KL: [explained in both by the Pers. زِنْهَارْ; and in the latter by حُرْمَةٌ and حَقٌّ also:]) and responsibility [for the fulfilment of an obligation, for the payment of a sum of money, for the restitution of a thing, or for the safety, or safe-keeping, of a thing or person]; suretiship; (M, Mgh, Msb, K;) as also ↓ ذَمَامَةٌ and ↓ ذِمَامَةٌ; (M, K; [in the former of which, these two words are said to be syn. with ذِمَّةٌ, app. meaning, in all the senses mentioned above;]) and ↓ ذِمٌّ: (M, K: [said in the M to be syn. with ذِمَّةٌ in the first only of the senses mentioned above in this paragraph: in the CK, والذِّمُّ is erroneously put for وَ الذِّمِّ:]) the pl. of ذِمَّةٌ is ذِمَمٌ (T, Msb) and ذِمَامٌ: (T:) and the pl. of ↓ ذِمَامٌ as [a sing.] syn. with [ذِمَّةٌ and] مَذَمَّةٌ and مَذِمَّةٌ is أَذِمَّةٌ. (M, K.) Hence, i. e. from ذِمَّةٌ in the first of the senses explained above, أَهلُ الذِّمَّةِ, (S, Mgh, TA.) and الذِّمِّةُ, (T, M, * Mgh, K, TA,) with the prefixed noun اهل suppressed, (TA,) The people with whom a compact, or covenant, &c., has been made; (T, S, M, K, TA;) [and particularly] those, of the believers in a plurality of Gods, [by which are here meant the Christians, Jews, and Sabians, but no others,] who pay the [tax called] جِزْيَة; (T, TA;) [i. e. the free non-Muslim subjects of a Muslim government, who pay a poll-tax for which the Muslims are responsible for their security and freedom and toleration: see أَهْلٌ:] the appellation ↓ ذِمِّىٌّ, (Mgh, Msb,) a rel. n. from الذِّمَّةُ, (Msb;) is applied to a person of this class; (Mgh, Msb;) because he is rendered secure, or free from fear, for his property and his blood, by means of the جِزْيَة. (Mgh.) جَعَلَ عُمَرُ أَهْلَ السَّوَادِ ذِمَّةً means 'Omar treated [lit. made] the people of the Sawلd as those who are termed أَهْلُ الذِّمَّةِ. (Mgh.) And أَقْبِلْنَا بِذِمَّةٍ [or أَقْلِبْنَا?], in the prayer of the traveller, means Restore us to our family in safety. (TA.) It is related in a trad. of 'Alee, that he said, ذِمَّتِى بِمَا أَقُولُ رَهِينَةٌ وَ أَنَا بِهِ زَعِيمٌ, meaning My responsibility is pledged for [the truth of] what I say, and I am answerable for it; (Mgh, TA; *) i. e. this my saying is true, and I am responsible for it. (Mgh.) And it is said in another trad., فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ الذِّمَّة [Then the responsibility of God is clear, or quit, of him]; i. e. there is given to every one, by God, a covenant whereby He binds Himself to preserve and protect him; and when he throws himself into destruction, or does that which is unlawful for him to do, or acts at variance with that which he is commanded to do, the covenant of God fails to aid him. (TA.) فِى ذِمَّتِى كَذَا means فى ضَمَانِى [virtually I am responsible for such a thing; i. e. for paying it, or restoring it, &c.; but lit. in my responsibility is such a thing; or on my responsibility rests, or lies, or be, such a thing; for فى may be here used, as it is in many other instances, in the sense of عَلَى]: (Msb:) [or,] in the saying ثَبَتَ فِى ذِمَّتِى كَذَا, [which means Such a thing became, or has become, binding, obligatory, or incumbent, on me,] the term ذِمَّة is applied to designate [the moral sense considered as] the seat [of the sense] of obligation to fulfil what is [properly] termed ذِمَّة [i. e. a compact, or covenant, or the like]. (Mgh.) الرَّضَاعِ ↓ مَا يُذْهِبُ عَنِّى مَذِمَّةَ (T, S, Mgh, *) or الرَّضَاعِ ↓ مَذَمَّةَ, (T, Mgh,) meaning [What will put away from me the obligation of] the right, or due, of the woman who has suckled for the sucking? is a question occurring in a trad., (T, S, Mgh, *) as put by a man to the Prophet: (T:) and the answer was, “ A slave, male or female: ” (T, S, Mgh:) En-Nakha'ee says, (S,) they liked, on the occasion of the weaning of a child, to give the woman who had suckled it something beside the hire: (S, Mgh:) ↓ مَذَمَّةٌ in this case is a dial. var. of ↓ مَذِمَّةٌ: (Mgh:) or, as IAth says, the former is from الذَّمُّ; and the latter, from الذِّمَّهُ. (TA.) You say also, الرَّضَاعِ بِشَّىْءٍ تُعْطِيهِ ↓ أَذْهِبْ عَنْكَ مَذَمَّ الظِّئْرَ and الرَّضَاعِ ↓ مَذِمَّ, meaning [Put away from thee the obligation of] the right, or due, that is incumbent on thee to render her for the sucking of thy child [by something that thou shalt give to her who has suckled]. (T.) And أَذْهِبْ عَنْكَ بِشَىْءٍ ↓ مَذِمَّتَهُمْ and ↓ مَذَمَّتَهُمْ, (T, and so accord. to different copies of the S and K, in which عنك is omitted,) مَذَمَّة being a dial. var., (T,) i. e. [Put away from thee the obligation of their right, or due, by something; meaning] feed them with something, (T,) or give to them something, (S, K,) for they have a right, or due. (T, S, K.) And ↓ قَضَى مَذِمَّتَهُ and ↓ مَذَمَّتَهُ [He paid his right, or due;] meaning he did good to him, or conferred upon him a benefit or benefits, in order that he might not be blamed. (M, K.) And رَجُلٌ ↓ ذُو مَذِمَّةٍ and ↓ مَذَمَّةٍ [in the CK the latter only, A man who has a right, or due,] meaning كَلٌّ عَلَى النَّاسِ (tropical:) [a man who is a burden upon people, to be maintained, or supported, by them]. (M, K, TA.) -A2- Also (i. e. ذِمَّةٌ) A repast, or banquet, to which guests are invited, [simply] for food, or for a wedding. (K.) -A3- See also ذَمَّةٌ.

ذِمَامٌ
ذِمَامٌ ذ : see ذِمَّةٌ, in three places. It is also a pl. of ذِمَّةٌ [as well as syn. therewith]. (T.)

ذَمِيمٌ
ذَمِيمٌ ذ Blamed, dispraised, discommended, found fault with, censured, or reprehended; (S, M, Mgh, Msb, K;) i. q. ↓ مَذْمُومٌ; (T, M, Msb, K;) as also ↓ ذِمٌّ (T, K, TA) and ↓ ذَمٌّ, (M, K, TA,) which last is an inf. n. used as an epithet, and, like [its contr.] حَمْدٌ, is applied to a man and to a place of alighting or sojourning or abiding. (TA.) [See مُذِمٌّ] ― -b2- See also ذَمَّةٌ. ― -b3- Also, applied to water, Disliked, or disapproved. (S, K. *) -A2- [As a subst.,] Urine and mucus, (K,) so in the copies of the K, but correctly, (TA,) mucus, and urine (S, TA) that flows from the penis of the goat: (S, K, TA:) or a fluid that flows from the nose. (IAar, T.) ― -b2- And in like manner, Milk [that flows] from the teats of sheep or goats; (K;) or, as in some copies of the S, form the teats of the she-camel; (TA;) or from the teats of the sheep or goat: (so in one of my copies of the S: in the other of those copies omitted:) or milk that becomes sprinkled upon the udders: (Th, M:) or milk that flows upon the thighs and udders of camels and sheep or goats. (M.) ― -b3- Also Dew, (M, K,) absolutely; (TA;) accord. to IDrd: (M:) or dew that falls in the night upon the trees, and upon which dust lights, so that it becomes like bits of clay or mud. (M, K.) ― -b4- And A thing [meaning the sebaceous matter] that comes forth from the pores of the soft part of the nose, like the eggs of ants: (S:) or pimples, or small pustules, (بَثْرٌ, T, K,) or a thing resembling بَثْر, black, or red, (M,) like the eggs of ants, (T, M,) coming forth upon the nose, (T,) or arising upon the faces (M, K) and the noses, (M,) from heat (T, M, K) or from the scab: (M, K:) or the dirty matter that comes forth upon the nose: n. un. with ة. (TA.) ― -b5- And Whiteness upon the nose of a kid. (Kr, M, K.)

ذَمَامَةٌ
ذَمَامَةٌ ذ : see ذِمَّةٌ, in two places. ― -b2- Also Shame, and fear of blame: whence the saying, أَخَذَتْهُ مِنْ صَاحِبِهِ ذَمَامَةٌ [Shame, and fear of blame, with respect to his companion, seized him]: and أَصَابَتْهُ مِنْهُ ذَمَامَةٌ, i. e. Shame and disgrace affected him on account of him, or it. (TA.) One says also, ↓ أَخَذَتْنِى مِنْهُ مَذَمَّةٌ and ↓ مَذِمَّةٌ, meaning Shame and disgrace by reason of the neglect of that which should be sacred or inviolable, or of that which was entitled to reverence, respect, honour, or defence, or of the obligation or duty, or the right or due, that should be regarded as sacred or inviolable, (مِنْ تَرْكِ الحُرْمَةِ,) [seized me on account of him, or it.] (S, K.)

ذُمَامَةٌ
ذُمَامَةٌ ذ (assumed tropical:) A remain, remainder, remaining portion, remnant, or relic. (K.) [See also ذَمَّآء, below.]

ذِمَامَةٌ
ذِمَامَةٌ ذ : see ذِمَّةٌ, in two places.

بِهِ ذَمِيمَةٌ
بِهِ ذَمِيمَةٌ ذ In him is a crippleness, or a chronic disease, (K, [in the CK ذَمانَةٌ is erroneously put for زَمَانَةٌ,]) or an infirmity arising therefrom or from some evil affection, (M,) that prevents him from going forth. (M, K.)

أَبْقَى ذَمَّآءَ الصُّبِّ
أَبْقَى ذَمَّآءَ الصُّبِّ ذ (tropical:) [He left] the last remains [of what was poured out, or forth, at once]: so in the A. (TA. [But the last word is there written without any syll. signs.]) [See also ذُمَامَةٌ.]

ذِمِّىٌّ
ذِمِّىٌّ ذ : see ذِمَّةٌ, in the former half of the paragraph.

ذَمَّامٌ
ذَمَّامٌ ذ One who blames, dispraises, discommends, &c., much, or often. (TA.)

ذَامٌّ
ذَامٌّ ذ and ذَامٌ, with and without teshdeed, [the latter belonging to art. ذيم,] A vice, fault, defect, or the like. (As, T.) [See also ذَمٌّ.]

أَذَمُّ
أَذَمُّ ذ A horse fatigued, and standing still. (TA.)

مَذَمٌّ
مَذَمٌّ ذ and مَذِمٌّ: see ذِمَّةٌ, in the latter part of the paragraph.

مُذِّمٌّ
مُذِّمٌّ ذ A thing blamed, dispraised, &c.; [like ذَمِيمٌ;] or made, or caused, to be faulty, or defective, or to have a vice, fault, defect, or the like; (S. K;) as also ↓ مِذَمٌّ. (K.) ― -b2- And A man (S) in whom is no motion. (S, K.)

مِذَمٌّ
مِذَمٌّ ذ : see the next preceding paragraph.

مَذَمَّةٌ
مَذَمَّةٌ ذ , with fet-h only [to the ذ, A cause of blame, dispraise, discommendation, censure, or reprehension; a blamable, or discommendable, quality or action;] a thing for which one is, or is to be, blamed, dispraised, discommended, found fault with, censured, or reprehended: contr. of مَحْمَدَةٌ: (S:) [pl. مَذَامٌّ.] You say, البُخْلُ مَذَمَّةٌ, (S, K,) i. e. [Niggardliness is] one of the things for which one is, or is to be, blamed, &c. (S.) And اـِيَّاكَ وَ المَذَامَّ [Beware thou of, or avoid thou, or remove thyself far from, causes of blame, &c.]. (TA.) ― -b2- See also ذِمَّةٌ, in six places. ― -b3- And see ذَمَامَةٌ.

مَذِمَّةٌ
مَذِمَّةٌ ذ : see ذِمَّةٌ, in six places. ― -b2- And see also ذَمَامَةٌ.

مُذَمَّمٌ
مُذَمَّمٌ ذ A man blamed, dispraised, discommended, found fault with, censured, or reprehended, much. (S, K.) ― -b2- And A place held in reverence, respect, or honour. (TA.)

مَذْمُومٌ
مَذْمُومٌ ذ : see ذَمِيمٌ, first sentence.

مُسْتَذَمٌّ
مُسْتَذَمٌّ ذ : see 5, last sentence.

_Türkçe çeviri henüz yok_
