# ذنب (ذ-ن-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%86%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zenb : Kuyruk demektir

- Harfler: ذ - ن - ب
- Kur'an'da: 39 geçiş · 37 ayet · 22 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (22)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِذُنُوبِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | بِفُعُولِهِمْ | Onların yüz kızartıcı suçları sebebiyle; Onların yüz kızartıcı suçları için; Onların yüz kızartıcı suçlarını | 7 | 7 | [3:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:11.md) |
| [ذُنُوبَنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فُعُولَنَا | Bizim yüz kızartıcı suçlarımız | 4 | 4 | [3:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:16.md) |
| [ذُنُوبَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعُولَكُمْ | Sizin yüz kızartıcı suçlarınız | 3 | 3 | [3:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:31.md) |
| [ذُنُوبِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعُولِكُمْ | Sizin yüz kızartıcı suçlarınız | 3 | 3 | [14:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/14:10.md) |
| [الذُّنُوبَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8F%D9%91%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%8E.md) | الْفُعُولَ | Yüz kızartıcı suçlar | 2 | 2 | [3:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:135.md) |
| [بِذَنْبِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | بِفَعْلِهِمْ | Onların yüz kızartıcı suçu; Onların yüz kızartıcı suçunu | 2 | 2 | [67:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/67:11.md) |
| [بِذُنُوبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90.md) | بِفُعُولِ | Yüz kızartıcı suçları | 2 | 2 | [17:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/17:17.md) |
| [لِذَنْبِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D9%84%D9%90%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | لِفَعْلِكَ | Senin yüz kızartıcı suçun; Senin yüz kızartıcı suçunu | 2 | 2 | [40:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/40:55.md) |
| [الذَّنْبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%8E%D9%91%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Yüz kızartıcı suç | 1 | 1 | [40:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/40:3.md) |
| [بِذَنْبِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90.md) | بِفَعْلِهِ | Onun yüz kızartıcı suçu için | 1 | 1 | [29:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/29:40.md) |
| [بِذُنُوبِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | بِفُعُولِكُمْ | Sizin yüz kızartıcı suçlarınız sebebiyle | 1 | 1 | [5:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/5:18.md) |
| [بِذُنُوبِنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | بِفُعُولِنَا | Bizim yüz kızartıcı suçlarımızı | 1 | 1 | [40:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/40:11.md) |
| [ذَنُوبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Peşine takılan | 1 | 1 | [51:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/51:59.md) |
| [ذَنُوبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90.md) | فَعُولِ | Peşine takılan | 1 | 1 | [51:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/51:59.md) |
| [ذَنْبٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Yüz kızartıcı suç | 1 | 1 | [26:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/26:14.md) |
| [ذَنْبٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%8D.md) | فَعْلٍ | Yüz kızartıcı suç | 1 | 1 | [81:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/81:9.md) |
| [ذَنْبِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | فَعْلِكَ | Senin yüz kızartıcı suçun | 1 | 1 | [48:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/48:2.md) |
| [ذَنْبِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعْلِهِ | Onun yüz kızartıcı suçu | 1 | 1 | [55:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/55:39.md) |
| [ذُنُوبِهِمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%8F.md) | فُعُولِهِمْ | Onların yüz kızartıcı suçları | 1 | 1 | [28:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/28:78.md) |
| [ذُنُوبِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D8%B0%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فُعُولِهِمْ | Onların yüz kızartıcı suçları | 1 | 1 | [5:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/5:49.md) |
| [لِذَنْبِكِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D9%84%D9%90%D8%B0%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%83%D9%90.md) | لِفَعْلِكِ | Senin yüz kızartıcı suçunu | 1 | 1 | [12:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/12:29.md) |
| [لِذُنُوبِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/siga/%D9%84%D9%90%D8%B0%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | لِفُعُولِهِمْ | Onların yüz kızartıcı suçları | 1 | 1 | [3:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:135.md) |

## Mücavir kökler — 73 mücavir (190 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 19 ortak ayet · G² 82 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
2. [دأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A3%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · De’b (hemze) : Dabbe yürüyen hayvandır
3. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 13 · Sicim bağıdır
4. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
5. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
6. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
7. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 10 · Önce
8. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Kuvvet
9. [خطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir
10. [سرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Aşırı gidenler
11. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Tanınan ile
12. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 19 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
13. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
14. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Firavun
15. [فوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Fevz Gölgeliktir
16. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Dönüşüm yeri
17. [كفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Dengi” demektir
18. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 6 · Uhur ense demektir
19. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İcl havuz demektir
20. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Kudüm” ön demektir
21. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ayağın alt tarafı demektir
22. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
23. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sağanak yağmur demektir
24. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
25. [سمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ad verilen
26. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Cariye yelkenli sandal demektir
27. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hamd: Cümle kapısı demektir
28. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
29. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
30. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Ana kapının önündeki bekçidir
31. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
32. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
33. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
34. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
35. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
36. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
37. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Bab kapı demektir
38. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
39. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
40. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
41. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
42. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
43. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
44. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
45. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Büyük
46. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
47. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
48. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
49. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
50. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
51. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
52. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
53. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İnek yavrusu, dana demektir
54. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
55. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İşiten
56. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
57. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
58. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
59. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
60. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%86%D8%A8/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذنب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [اثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md), [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md), [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md), [خطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının veya nesnenin arkasından sarkan kuyruk, art uzantı, bir eylemin peşinden sürüklenen ve sonradan bağlanan iz veya sonuç |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın işlediği ve peşini bırakmayan, arkasından gelerek sorumluluk ve ceza doğuran, failine yapışıp onu takip eden suç ve vebal |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eylemin nedensellik zinciri içinde failin arkasına takılan hukuki, ahlaki ve ontolojik ardıl yükümlülük |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca soyut ve teolojik bir vicdan azabı veya zihinsel leke sanılarak, eylemin arkasından gelen nesnel netice, dünyevi bedel ve peşi sıra sürüklenen vebal boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذن | İncelerek uzama, akışkan bir şekilde arkaya doğru sarkma veya zayıf bir hat boyunca takip etme hareketi; ذنب kökünün yanında benzer ses grubundaki uzama ve gevşeme bildiren yapılarla ilişkilidir | ب | Temas, yapışma ve nesneye bitişme imgesi katarak, arkadan uzanan şeyin gövdeye veya faile ayrılmaz biçimde bağlanmasını, bir kuyruk gibi arkada somutlaşıp peş sıra sürüklenmesini sağlar |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı imgesinin ikizi; aralıktan sızma, sivrilerek geçme, bir yarık veya açıklıktan arkaya uzanma | Gövdenin bittiği veya eylemin kapandığı noktadan dışarıya doğru sarkan dar ve ince uzantıyı başlatır. |
| ن | Filiz veya balık; canlılık, sürekli akış, ardışık hareket ve dalgalanma | Arkadan uzanan hattın kopmadan faile bağlı kalarak onu hareket boyunca takip etmesini ifade eder. |
| ب | Çadır, ev, sığınak; içe alma, temas etme, sımsıkı yapışma ve bağlanma | Arkadan sarkan uzantının failin varlığına, hanesine ve şahsi sorumluluk dairesine düğümlenip sabitlenmesini sağlar. |
| ذنب | Bir açıklıktan veya sınırdan sızarak (ذ) sürekli bir bağ halinde uzanan (ن) ve faile sımsıkı yapışıp onunla taşınan (ب) ardıl kuyruk hareketi | İşlenen fiilin geride bıraktığı izin, yapan kişinin peşini bırakmayan ve varlığına eklemlenen somut bir ardıl yüke dönüşmesini anlatır. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dört ayaklı hayvanların veya kuşların gövdelerinin arka ucunda yer alan kuyruk; suyun aktığı dar vadi yatağı veya su birikintisinin aktığı ince kanal boynu; kuyudan su çekilen ve arkasında ip/kuyruk uzanan büyük su kovası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ru’be’ye atfedilen dizede devenin peşine takılıp kuyruğundan ayrılmayan ücretli işçiyi anlatmak üzere kullanımı: مثل الأَجيرِ استَذْنَبَ الرّواحلا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi kullanımında kuyruğu uzun olan ata ve dolu su kovasına ذَنُوب denmesi; hurmanın dip tarafından olgunlaşmaya başlamasına مُذَنِّب denilmesi ve vadinin sonundaki su kanallarına مَذَانِب denmesi |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Batı Sami ve Güney Sami dillerinde ذنب kökü, temel olarak hayvan uzvu olan kuyruk ve bunun arkasından gelen uzantı, sarkıntı ve artık anlam matrisiyle temsil edilir. İbranicede זָנָב (zanav) doğrudan kuyruk veya bir şeyin en arkadaki aşağı ucu anlamına gelirken, buradan türetilen fiil זִנֵּב (zinnev) ordunun arkasında kalanları vurmak, arkadan takip etmek veya kuyruğu kesmek manasında kullanılır. Aramicede ve Süryanicede ܕܘܢܒܐ (dunbā / dumbā) biçimiyle hayvan kuyruğu ve son uzantı anlamını muhafaza eder. Arapçada kök, hem bu somut bedensel uzantıyı korumuş hem de semantik bir sıçramayla bir eylemin arkasından sürüklenen kötü sonuç, suç, vebal ve hukuki ardıllık manasına evrilmiştir; ayrıca kuyudan çekilen ve arkasında kordon uzanan dolu kovayı, dolayısıyla bir kimsenin payına düşen nasibi veya cezayı ifade edecek şekilde genişlemiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuyruk (ذَنَب), ardıllık, büyük kova ve nasip (ذَنُوب), suç ve günah (ذَنْب) | Somut kuyruk ve ardıl uzantı imgesi, bir fiilin arkasından gelen ve faile yapışan kötü sonuç manasına aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice זָנָב (zanav: kuyruk), Aramice ve Süryanice ܕܘܢܒܐ (dunbā: kuyruk) | Kök ortak Sami katmanında somut olarak kuyruk ve arka uç anlamında sabittir; ahlaki ve hukuki suç anlamı Arapçada belirginleşmiştir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve bazı Etiyopya dillerinde kuyruk ve arka parça adlandırmaları | Afro-Asyatik dil ailesi içinde hayvan anatomisine ait arka uzuv adlandırmasıyla sınırlı bir ortaklık görülür. | Muhtemel |

Kaynak: HALOT, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذنب | Anlamlı | Kuyruk, ardıl olmak, suç ve günah, kova dolusu nasip | Hayvanın kuyruğu, bir eylemin arkasından gelen vebal ve faili takip eden hukuki sonuç | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ذبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D9%86.md) | Anlamlı | İtmek, defetmek, uzaklaştırmak | Bir şeyi şiddetle geri püskürtmek ve kovmak; zebaniler kavramıyla akraba kullanım | Kur'an'da geçmez; itme ve uzaklaştırma hareketidir |
| نذب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş altında müstakil bir kök kullanımı kaydedilmemiştir | Fonetik dizilim Arapçada terk edilmiştir |
| [نبذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B0.md) | Anlamlı | Fırlatıp atmak, geriye bırakmak, terk etmek | Değersiz bularak bir şeyi öne veya arkaya doğru fırlatıp atmak; antlaşmayı bozmak | Kur'an'da geçer; zıt yönde fırlatma ve terk etme eylemidir |
| [بذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D9%86.md) | Anlamlı | Bedenin irileşmesi, kısa ve tıknaz olmak, zırh | Bedenin etlenip ağırlaşması, kısa boylu ve geniş gövdeli olmak veya kısa zırh | Kur'an'da geçmez; gövdenin kalınlaşmasıyla ilgilidir |
| بنذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik kaynaklarda mühmel kabul edilmiş, kullanım alanı oluşmamıştır | Kök kullanım dışıdır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذنب | Merkez | Suç, günah, ardıl sorumluluk | Eylemin arkasından sürüklenen, faili takip eden ve ona yapışan cezai vebali vurgular | İşlenen fiilin geride bıraktığı kuyruk ve faili mahkum eden ardıl sonuç |
| [اثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) | Komşu | Kasıtlı günah, geciktiren ve engelleyen suç | İnsanı hayırdan alıkoyan, bilerek ve ısrarla işlenen meşruiyet dışı eylemi vurgular | Eylemin bizzat kendisindeki kasıt ve insanı kemale ermekten alıkoyma vasfı |
| [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) | Komşu | Ağır yük, taşınması gereken vebal | Sorumluluğun failin sırtına bindirdiği ezici ağırlığı ve taşınmaz yükü öne çıkarır | Eylemin fail üzerindeki yerçekimsel baskısı ve taşınma zorunluluğu |
| [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) | Komşu | Kesintiye uğratma, cürüm, koparma | Meşru bağları, hakkı ve sınırı bile isteye kesip koparma eylemini ifade eder | Bütünlükten kopuşu ve haksız bir kazanım için haddi aşmayı anlatır |
| [خطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A3.md) | Komşu | Hedefinden sapma, isabetsizlik, hata | Kasıtsız veya irade eksikliğiyle doğru çizgiden ve hedeften sapmayı anlatır | Doğru rotayı tutturamama ve neticede kusura düşme durumu |
| [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) | Zıt | Arınma, temizlenme, eklentilerden kurtulma | Bütün ardıl kirlerden, bulaşıklardan ve arkadan gelen veballerden bütünüyle sıyrılmayı ifade eder | Faile yapışan suç kuyruklarının kesilip varlığın berrak hale gelmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذنب | Kuyruk, ardıl suç, vebal | Eylemin failin arkasına taktığı cezai ve ahlaki yükümlülük kuyruğu | Kesin |
| Latince | culpa, delictum | Kusur, hukuki suç, ihmal | Culpa failin kişisel sorumluluğunu, delictum ise hukuka aykırı eylemi karşılar; kuyruk ve ardıllık metaforunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | sin, guilt, transgression | Günah, suçluluk vebali, haddi aşma | Guilt kelimesi failin boynuna borç olarak binen sorumluluğu karşılar; somut uzantı imgesi dilde bulunmaz | Güçlü |
| Almanca | Sünde, Schuld | Günah, borçluluk, kusur | Schuld kelimesi failin sırtında biriken borç ve hesap verme zorunluluğunu çok iyi verir; bedensel türev eksiktir | Güçlü |
| Fransızca | péché, faute, délit | Günah, kusur, cürüm | Faute eylemin eksikliğine ve kusuruna odaklanırken, délit yasanın çiğnenmesini verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Lewis & Short.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِذُنُوبِهِمْ / بِذَنْبِهِ | Helaki gerektiren büyük toplumsal suçlar ve isyanlar | Geçmiş kavimlerin inkâr ve zulümleri sebebiyle dünyada yakalanıp cezalandırılmaları; Âl-i İmrân [3:11](https://lisan.digital/tr/ayet/3:11.md), Enfâl [8:54](https://lisan.digital/tr/ayet/8:54.md), Ankebût [29:40](https://lisan.digital/tr/ayet/29:40.md) |
| ذُنُوبَكُمْ / ذُنُوبَنَا | Kulların bağışlanmasını dilediği bireysel ve kolektif veballer | Tövbe, istiğfar, ilahi mağfiret talebi ve imanın neticesinde silinmesi umulan suçlar; Âl-i İmrân [3:16](https://lisan.digital/tr/ayet/3:16.md), Âl-i İmrân [3:31](https://lisan.digital/tr/ayet/3:31.md), Ahzâb [33:71](https://lisan.digital/tr/ayet/33:71.md) |
| لِذَنْبِكَ | Peygamberlere veya muhataba nispet edilen zelle, kusur veya beşeri vebal | Peygamberlerin yüksek makamlarına göre kusur sayılan haller veya Yusuf kıssasında kadına hitap; Yûsuf [12:29](https://lisan.digital/tr/ayet/12:29.md), Mü'min [40:55](https://lisan.digital/tr/ayet/40:55.md), Muhammed [47:19](https://lisan.digital/tr/ayet/47:19.md) |
| ذَنْبٌ | Hukuki veya siyasi açıdan suç sayılan fiil | Hz. Musa'nın Mısırlıyı öldürmesi sebebiyle Firavun rejiminin gözünde cinayet zanlısı sayılması; Şuarâ [26:14](https://lisan.digital/tr/ayet/26:14.md) |
| ذَنُوبًا | Hak edilen ceza payı, kova dolusu azap nasibi | Geçmiş inkârcıların uğradığı toplumsal azap payının benzerinin çağdaş inkârcılara da verileceği bağlam; Zâriyât [51:59](https://lisan.digital/tr/ayet/51:59.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Büyük günah (kebîre) ve küçük günah meselesi, peygamberlerin masumiyeti (ismet) | Peygamberlere nispet edilen ذنب kelimesinin mutlak günah mı yoksa zelle mi olduğu; büyük günah işleyenin imandan çıkıp çıkmayacağı | İlahi emre aykırılığın failin uhrevi akıbetine etkisi ve ilahi bağışlanmanın sınırları |
| Fıkıh | Had ve ta'zir cezalarını gerektiren suçlar, kefaretler ve kul hakları | Bir fiilin hukuki suç (cürüm) sayılarak dünyevi yaptırıma mı yoksa sırf uhrevi vebale mi tabi tutulacağı | Eylemin arkasında bıraktığı tazminat, kefaret veya ceza gibi hukuki sonuçlar |
| Tefsir | İstiğfar ayetleri, geçmiş kavimlerin helak gerekçeleri, ذَنُوب lafzının tahlili | Zâriyât [51:59](https://lisan.digital/tr/ayet/51:59.md) ayetindeki nasip ve kova manası ile diğer ayetlerdeki günah kavramının semantik birliği | Suçun, insanın peşinden gelen ve helaki hazırlayan bir kuyruk olduğu yönündeki dilsel tahlil |
| Hadis | Tövbe, istiğfar, kulun günahlarının dökülmesi ve örtülmesi rivayetleri | Kulun günahını itiraf etmesi, günahın kulun peşini bırakmaması ve tövbe ile kökünden kesilmesi | Suçun insanın manevi şahsiyetine yapışan ve temizlenmedikçe peşini bırakmayan ağırlığı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı-kul ilişkisi ve uhrevi hesap | Vebal ve silinmesi gereken günah | Failin ruhsal ve ahlaki bütünlüğünü bozan, tövbe edilmedikçe azap getiren ardıl sorumluluk | Yapılan haksız fiilin kulun peşine takılarak ahirette aleyhine şahitlik eden bir yüke dönüşmesi | Kesin |
| İlmi | Sebep-sonuç bağıntısı ve epistemoloji | Eylemin kaçınılmaz neticesi ve hata payı | Bir başlangıç hatasının süreç boyunca sistemi takip eden ve sonunda krize yol açan tortusu | Yanlış bir önermenin veya uygulamanın arkasından gelen yapısal arıza | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve meşruiyet | Hukuki suç, sabıka ve rejim aleyhine fiil | Kamusal düzeni bozan kişinin kanun önünde suçlu tescil edilmesi ve takibata uğraması | Hz. Musa örneğinde olduğu gibi iktidarın bireyi cezai müeyyideye bağlayan sabıka kaydı | Kesin |
| İktisadi | Hak ediş, borçlanma ve paylaşım | Ceza veya mükâfat payı, negatif bakiye | Haksız fiilin getirdiği mali tazminat veya hakedilen kova dolusu pay (ذَنُوب) | Haksız kazancın geride bıraktığı borç yükümlülüğü ve toplumun adalet terazisindeki payı | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dinamik sistemlerde gecikmeli geri besleme (hysteresis) ve kuyruk etkisi (queueing/tail effect) | Bir girdinin sistemde anında tükenmeyip arkasında bir tortu veya gecikmeli etki bırakarak sonraki durumları belirlemesi; eylemin kuyruğunun zaman içinde sistemi etkilemeye devam etmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta cezai sorumluluğun ardıllığı (legal liability) ve kriminolojide sabıka | Bireyin geçmişte işlediği fiilin hukuki kimliğine yapışarak peşinden sürüklenmesi, failin bu fiilin tazminat ve ceza yükümlülüğünden kaçamaması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca zihinsel, vicdani veya soyut bir günah algısına indirgenerek, nesnel dünyada yol açtığı yıkıcı sonuçların, toplumsal tahribatın ve dünyevi cezai karşılığın unutulması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da geçmiş kavimlerin helak edilme sebebi olarak zikredilen, Hz. Musa'nın siyasi kovuşturmaya uğramasına yol açan, bireyin ve toplumun peşine takılıp onları felakete sürükleyen somut, hukuki ve ontolojik vebal |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki mağfiret ve helak ayetlerinin sadece kişisel iç dünyayı ilgilendiren ritüel bir arınma gibi görülmesi; eylemlerin toplumsal, siyasi ve evrensel nedensellik zincirindeki kuyruklarının (sonuçlarının) hesaba katılmaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın suç ve ceza felsefesini, eylemlerin ontolojik nedensellik ağını ve ilahi adaletin nasıl tecelli ettiğini gösterir; suçun tesadüfi bir kaza değil, failin arkasından gelen bir kuyruk gibi onu takip eden bir yasa olduğunu öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin dünya hayatındaki helaklerini anlatan kıssalarda (Âl-i İmrân [3:11](https://lisan.digital/tr/ayet/3:11.md), Enfâl [8:54](https://lisan.digital/tr/ayet/8:54.md)), Hz. Musa'nın Mısır'daki hukuki durumunu belirten ayetlerde (Şuarâ [26:14](https://lisan.digital/tr/ayet/26:14.md)), istiğfar ve bağışlanma taleplerinde (Âl-i İmrân [3:16](https://lisan.digital/tr/ayet/3:16.md), Zümer [39:53](https://lisan.digital/tr/ayet/39:53.md)) ve ceza payını bildiren uyarılarda (Zâriyât [51:59](https://lisan.digital/tr/ayet/51:59.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Suçun failden bağımsız kaybolup gideceği yanılgısını düzeltir; her eylemin bir kuyruğu olduğunu, bu kuyruğun ya ilahi af ve telafi mekanizmalarıyla kesilip düşürüleceğini ya da failini kaçınılmaz bir yıkıma sürükleyeceğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının gövdesinin arkasında yer alan ve hareket ettikçe onu takip eden kuyruk; kuyudan çekilen su kovası ve vadinin sonundaki su yatağı uzantısı.
- Soyut anlam: İşlenen fiilin doğurduğu, failin varlığına eklemlenerek onu takip eden, hesap verme ve ceza çekme mecburiyeti yükleyen ahlaki, hukuki ve cezai ardıl sorumluluk.
- Sistematik karşılık: Bir eylemin nedensellik zinciri içerisinde geride bıraktığı ve failin hukuki, dini veya siyasi statüsünü doğrudan belirleyen negatif ardıl yük vebal bağıntısı.
- LaTeX modeli: $$A \xrightarrow{f} R, \quad \tau(A) = L \implies L \cdot A = \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Bu modelde $A$ failin iradi eylemini, $f$ bu eylemin reel dünyadaki icrasını, $R$ ortaya çıkan doğrudan fiili durumu temsil eder. $\tau(A)$ fonksiyonu eylemin arkasından sarkan ardıl uzantıyı (kuyruk / vebal etkisini) üretir ve bu etki $L$ (hukuki ve ahlaki sorumluluk kuyruğu) olarak tanımlanır. $L \cdot A$ bağıntısı, bu sorumluluk kuyruğunun failden kopmayıp ona sımsıkı bağlanmasını gösterir; bu bağlanmanın nihai sonucu ise kaçınılmaz cezai veya uhrevi karşılık olan $\Omega$ durumunu (hesap, ceza veya mağfiret gereksinimini) doğurur.

## Geçtiği ayetler (37 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%86%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:11.md) — بِذُنُوبِهِمْ

كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Tıpkı Firavun hanedanının ve onlardan öncekilerin yaptığı gibi. Onlar ayetlerimizi yalanladılar da Allah günahlarından dolayı onları yakalayıverdi. Allah azabı çok şiddetli olandır.

### [Ali İmran 3:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:16.md) — ذُنُوبَنَا

الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا إِنَّنَا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Meal (IK): Onlar ki: Ey Rabbımız; biz gerçekten iman ettik, artık günahlarımızı bize bağışla ve o ateş azabından bizleri koru diyenler,

### [Ali İmran 3:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:31.md) — ذُنُوبَكُمْ

قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): De ki: Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki, Allah sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Ali İmran 3:135](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:135.md) — لِذُنُوبِهِمْ · الذُّنُوبَ

وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onlar ki; fena bir şey yaptıklarında veya kendilerine zulmettiklerinde Allah’ı anarlar. Hemen günahlarının bağışlanmasını dilerler. Günahları, Allah’tan başka kim bağışlar? Hem onlar yaptıklarında bile bile ısrar da etmezler.

### [Ali İmran 3:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:147.md) — ذُنُوبَنَا

وَمَا كَانَ قَوْلَهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِي أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Sadece: Ey Rabbımız, günahlarımızı ve işimizdeki israfımızı bize bağışla, sebatımızı artır; kafirler güruhuna karşı bize yardım et, diyorlardı.

### [Ali İmran 3:193](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/3:193.md) — ذُنُوبَنَا

رَبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِيًا يُنَادِي لِلْإِيمَانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئَاتِنَا وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ

Meal (IK): Rabbımız; doğrusu biz: Rabbınıza inanın, diye imana çağıran bir davetçiyi işittik ve imana geldik. Ey Rabbımız; günahlarımızı bağışla, kusurlarımızı ört, canımızı da iyilerle birlikte al.

### [Maide 5:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/5:18.md) — بِذُنُوبِكُمْ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى نَحْنُ أَبْنَاءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ يُعَذِّبُكُمْ بِذُنُوبِكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Yahudiler ve hristiyanlar dediler ki: Biz; Allah’ın oğulları ve sevgilileriyiz. De ki: Öyleyse günahınızdan dolayı size neden azab ediyor? Hayır, siz O’nun yarattığı insanlarsınız. Dilediğini bağışlar, dilediğine azab eder. Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah’ındır. Dönüş de O’nadır.

### [Maide 5:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/5:49.md) — ذُنُوبِهِمْ

وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ

Meal (IK): Ve aralarında Allah’ın indirdiği ile hükmet. Onların heveslerine uyma. Seni Allah’ın sana indirdiğinden vazgeçirmelerinden sakın. Eğer yüz çevirirlerse; bil ki, bir kısım günahları yüzünden Allah onları cezalandırmak istiyor. Gerçekten insanların bir çoğu fasıklardır.

### [En'am 6:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/6:6.md) — بِذُنُوبِهِمْ

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ

Meal (IK): Görmediler mi ki; Biz, onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Biz, onları sizi yerleştirmediğimiz şekilde yer yüzüne yerleştirmiş, gökten bol yağmur yağdırmış ve altlarından ırmaklar akıtmıştık. Sonra onları günahlarından dolayı yok ettik. Ve aralarından başka bir nesil yetiştirdik.

### [Araf 7:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/7:100.md) — بِذُنُوبِهِمْ

أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ أَهْلِهَا أَنْ لَوْ نَشَاءُ أَصَبْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَنَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ

Meal (IK): Sahiplerinden sonra, yeryüzüne varis olanlara besbelli değilmidir ki; eğer Biz, dileseydik onları da günahlarından dolayı cezalandırırdık. Ve onların kalbleri üzerine mühür basarız da bir şey duymazlar.

### [Enfal 8:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/8:52.md) — بِذُنُوبِهِمْ

كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Firavun hanedanıyla onlardan öncekilerin gidişi gibi. Allah’ın ayetlerini yalanlamışlardı da, Allah onları günahlarından dolayı yakalamıştı. Muhakkak ki Allah; kuvvetlidir, azabı şiddetli olandır.

### [Enfal 8:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/8:54.md) — بِذُنُوبِهِمْ

كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَغْرَقْنَا آلَ فِرْعَوْنَ وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ

Meal (IK): Firavun hanedanıyla, onlardan öncekilerin gidişi gibi. Rabblarının ayetlerini yalanlamışlardı da, Biz de günahlarından dolayı onları helak etmiş ve Firavun hanedanını suda boğmuştuk. Hepsi de zalimlerdi.

### [Tevbe 9:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/9:102.md) — بِذُنُوبِهِمْ

وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Diğer bir kısımı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar iyi ameli kötü ile karıştırdılar. Onlar ki, Allah onların tevbelerini kabul eder. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Yusuf 12:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/12:29.md) — لِذَنْبِكِ

يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ

Meal (IK): Yusuf; sen bundan vazgeç. Ey kadın; sen de günahının bağışlanmasını dile. Çünkü sen, gerçekten suçlulardan oldun.

### [Yusuf 12:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/12:97.md) — ذُنُوبَنَا

قَالُوا يَاأَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Ey babamız; bizim için mağfiret dile, biz gerçekten suçlular idik.

### [İbrahim 14:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/14:10.md) — ذُنُوبِكُمْ

قَالَتْ رُسُلُهُمْ أَفِي اللَّهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَدْعُوكُمْ لِيَغْفِرَ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرَكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى قَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنَا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونَا عَمَّا كَانَ يَعْبُدُ آبَاؤُنَا فَأْتُونَا بِسُلْطَانٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Peygamberleri onlara: Gökleri ve yeri yaratan, günahlarınızı bağışlamak için çağıran ve sizi belirli bir süreye kadar tehir eden Allah’tan mı şüphe ediyorsunuz? demişlerdi. Onlar da: Siz de bizim gibi sadece birer insansınız. Siz; bizi, atalarımızın tapındığı şeylerden döndürmek istiyorsunuz. Öyleyse, bize açık bir delil getirin, demişlerdi.

### [İsra 17:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/17:17.md) — بِذُنُوبِ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا

Meal (IK): Nuh’tan sonra, nice nesilleri yok etmişizdir. Kullarının günahlarına Habir ve Basir olarak Rabbın yeter.

### [Furkan 25:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/25:58.md) — بِذُنُوبِ

وَتَوَكَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِهِ وَكَفَى بِهِ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا

Meal (IK): Sen; asla ölmeyen ve daima diri olana tevekkül et ve O’nu hamd ile tesbih et. Kullarının günahlarından haberdar olarak kendisi yeter.

### [Şuara 26:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/26:14.md) — ذَنْبٌ

وَلَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخَافُ أَنْ يَقْتُلُونِ

Meal (IK): Hem onların bana isnad ettikleri bir suç var. Korkarım ki beni öldürürler

### [Kasas 28:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/28:78.md) — ذُنُوبِهِمُ

قَالَ إِنَّمَا أُوتِيتُهُ عَلَى عِلْمٍ عِنْدِي أَوَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَكَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعًا وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ

Meal (IK): Dedi ki: Bu, bana; ancak bende olan bilgiden ötürü verilmiştir. Bilmez mi ki; Allah, önceleri ondan daha güçlü ve topladığı daha fazla olan nice nesilleri yok etmiştir. Suçlulardan günahları sorulmaz.

### [Ankebut 29:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/29:40.md) — بِذَنْبِهِ

فَكُلًّا أَخَذْنَا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًا وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنَا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنَا وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Her birini suçüstü yakaladık. Kimine taşlar savuran kasırga gönderdik, kimini bir çığlık tuttu, kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah; onlara zulmetmiyordu, ama onlar, kendi kendilerine zulmediyorlardı.

### [Ahzab 33:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/33:71.md) — ذُنُوبَكُمْ

يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا

Meal (IK): Ki O da işlerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah’a ve Rasulüne itaat ederse; gerçekten büyük bir kurtuluşla kurtulmuştur

### [Zümer 39:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/39:53.md) — الذُّنُوبَ

قُلْ يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): De ki: Ey kendi nefislerine karşı aşırı davranan kullarım, Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Muhakkak ki Allah; günahları bağışlar. Çünkü O; Gafur’dur, Rahim’dir

### [Mü'min 40:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/40:3.md) — الذَّنْبِ

غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Günahları bağışlayan, tevbeyi kabul eden, cezası şiddetli, lutfu bol olandır. O’ndan başka ilah yoktur, dönüş O’nadır.

### [Mü'min 40:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/40:11.md) — بِذُنُوبِنَا

قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ

Meal (IK): Onlar da: Rabbımız; bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin. Biz de suçlarımızı itiraf ettik. Bir daha çıkmaya yol var mı? derler.

### [Mü'min 40:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/40:21.md) — بِذُنُوبِهِمْ

أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ

Meal (IK): Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki; kendilerinden öncekilerin akıbetlerinin nasıl olduğunu görsünler? Onlar; kendilerinden daha kuvvetli ve yeryüzünde daha çok eser bırakan kimselerdi. Allah; onları günahlarıyla yakalayıverdi. Allah’a karşı onları koruyan yoktur.

### [Mü'min 40:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/40:55.md) — لِذَنْبِكَ

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ

Meal (IK): Şimdi sen; sabret, Allah’ın vaadi mutlaka haktır. Günahının yarlığanmasını dile, sabah akşam Rabbını hamd ile tesbih et.

### [Ahkaf 46:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/46:31.md) — ذُنُوبِكُمْ

يَاقَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Ey kavmimiz: Allah’ın davetçisine uyun. Ona iman edin ki sizin günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi elim bir azabdan kurtarsın.

### [Muhammed 47:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/47:19.md) — لِذَنْبِكَ

فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْوَاكُمْ

Meal (IK): Bil ki; Allah’tan başk ailah yokturç Hem kendinin, hem de mü’min erkeklerle mü’min kadınların günahlarının bağışlanmasını dile. Allah, dolaştığınız yeri de, barındığınız yeri de bilir.

### [Fetih 48:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/48:2.md) — ذَنْبِكَ

لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا

Meal (IK): Ta ki Allah; senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlasın. Sana olan nimetini tamamlasın ve seni doğru yola eriştirsin.

### [Zariyat 51:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/51:59.md) — ذَنُوبًا · ذَنُوبِ

فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوبًا مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ فَلَا يَسْتَعْجِلُونِ

Meal (IK): Muhakkak ki zulmedenlerin, arkadaşlarının suçlarına benzer suçları vardır. Acele etmesinler.

### [Rahman 55:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/55:39.md) — ذَنْبِهِ

فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ

Meal (IK): İşte o gün; insana da, cinne de günahından sorulmaz.

### [Saff 61:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/61:12.md) — ذُنُوبَكُمْ

يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ

Meal (IK): O; sizin günahlarınızı bağışlar, sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere ve Adn cennetlerindeki güzel yerlere koyar. İşte en büyük kurtuluş budur.

### [Mülk 67:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/67:11.md) — بِذَنْبِهِمْ

فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ

Meal (IK): Böylece günahlarını itiraf ettiler. Yok olsun çılgın alevli cehennem ashabı.

### [Nuh 71:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/71:4.md) — ذُنُوبِكُمْ

يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ أَجَلَ اللَّهِ إِذَا جَاءَ لَا يُؤَخَّرُ لَوْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Ta ki, günahlarınızı size bağışlasın ve sizi belli bir süreye kadar geciktirsin. Muhakkak ki Allah’ın süresi gelince geri bırakılmaz. Keşki bilseydiniz.

### [Tekvir 81:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/81:9.md) — ذَنْبٍ

بِأَيِّ ذَنْبٍ قُتِلَتْ

Meal (IK): Hangi günahtan dolayı öldürüldüğü,

### [Şems 91:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/ayet/91:14.md) — بِذَنْبِهِمْ

فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوَّاهَا

Meal (IK): Fakat onu yalanladılar ve derken deveyi kestiler. Bunu üzerine günahları sebebiyle Rabbları onları kırıp geçirerek yerle bir etti.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zenb : Kuyruk demektir. İşlenmiş bir suçu gizlemek anlamında günah demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذّال والنّون والباء معهما
ذ ن ب، ن ب ذ يستعملان فقط
ذنب:
الأذناب جمع الذَّنَب.
والذَّنْب: الإِثْمُ والمَعصِية، والجمع الذُّنُوب.
والمِذْنَبُ: مَسيل الماء بحضيض الأرض وليس بجِدِّ واسعٍ، وإنْ كان في سَفْح أو سَنَدٍ فهو التَّلْعةُ.
ويقال لمِسيل ما بين التَّلْعَتَيْنِ ذَنَبُ التَّلْعة.
والذّانِبُ: التابِع للشيء على أَثَره.
والمُستَذنِبُ الذي يتلو الذَّنَب لا يُفارق أَثَرَه، قال:
مثل الأَجير استَذْنَبَ الرَّواحِلا
والذَّنوبُ: الفَرَسُ الواسعُ هُلْبِ الذَّنَب.
والذَّنوبُ: مِلءُ دَلْوٍ من ماءٍ، ويكون النَّصيبُ من كلِّ شيءٍ كذلك، قال:
لنا ذَنوبٌ ولكُمْ ذَنوبُ.
والذِّنابُ آخِر كلِّ شيءٍ، قال:
ونأخُذُ بعدَه بذِنابِ عـيشٍ		أجَبّ الظَّهْر ليس له سَنامُ
الذِّنَابُ أيضاً من مَذانِب المَسايل، وهو شبيه أن يكون جِماعَ الذَّنَب، وقد يجمَعُون على الذَّنائب.
والذُّنابَى: موضع مَنْبِت الذَّنَب.
والتَّذنوبُ، الواحدة تَذْنوبةٌ هي البُسْرَة المُذَنَّبةُ التي قد أرطَبَ طَرَفُها من قِبَل ذَنَبها.
وذَنَّبَ الجرادُ: سَمِنَ وسِمَنُه في أذنابه.
والتَّذنيب: التَّعاظُل للضِّبابِ والفَراش والجَراد ونحوها، والتَّذنيب: إخراجُها أذنابَها من جِحَرتِها وضَربها على أفواه جِحَرتِها.
نبذ:
النَّبْذُ: طّرْحُكَ الشيء من يدكَ أمامَك أو خلفك.
والمُنابَذَةُ: انتِباذ الفَريقَيْنِ للحَرْب، ونَبَذنا عليهم على سَواءٍ أي نابذناهم الحربَ إذا أنْذَرَهم وأنْذرُوه.
والمنبُوذُ: وَلَد الزِّنا المطروح.
والنِّبائِذُ: واحدُها نَبيذة، وهم المْبُوذون، منه المَنابِذةُ والمنبُوذة: المهزولةُ التي لا تُؤكَل.

##### Türkçe

باب **الذّال** و**النّون** و**الباء** معهما
**ذ ن ب**، **ن ب ذ** yalnızca kullanılırlar

**ذنب**:
**الأذناب** **الذَّنَب**’in çoğuludur.
Ve **الذَّنْب**: günah ve isyan; çoğulu **الذُّنُوب**.
Ve **المِذْنَبُ**: yerin alçağında suyun akıntı yatağıdır; pek geniş değildir; eğer bir yamaçta veya bir yükseltide olursa o **التَّلْعةُ**’dır.
Ve **التَّلْعة**’nin iki tanesi arasındaki akıntı yatağına **ذَنَبُ التَّلْعة** denir.
Ve **الذّانِبُ**: bir şeyin izinin üzerinde ona tâbi olandır.
Ve **المُستَذنِبُ**: **الذَّنَب**’i izleyen, izinden ayrılmayan kimsedir; dedi ki:
مثل الأَجير استَذْنَبَ الرَّواحِلا
Ve **الذَّنوبُ**: kuyruğu geniş ve gür olan attır.
Ve **الذَّنوبُ**: bir kova suyun dolusu; her şeyden pay da böyledir; dedi ki:
لنا ذَنوبٌ ولكُمْ ذَنوبُ.
**الذِّنابُ** her şeyin sonudur; dedi ki:
ونأخُذُ بعدَه بذِنابِ عـيشٍ		أجَبّ الظَّهْر ليس له سَنامُ
**الذِّنَابُ** ayrıca akıntı yataklarının **مَذانِب**’lerinden (kısımlarından)dır; **الذَّنَب**’in toplu adı olması benzeridir; ve bazen **الذَّنائب** üzerine çoğul yaparlar.
Ve **الذُّنابَى**: kuyruğun bittiği yerin mevkiidir.
Ve **التَّذنوبُ**; tekili **تَذْنوبةٌ**’dir: kuyruğu tarafından ucu yaşarmış olan, kuyruklu **البُسْرَة**’dir.
Ve **ذَنَّبَ الجرادُ**: semirdi; semizliği kuyruklarındadır.
Ve **التَّذنيب**: kertenkeleler, kelebekler, çekirgeler ve benzerleri için birbirine dolanmadır; ve **التَّذنيب**: onların kuyruklarını deliklerinden çıkarmaları ve deliklerinin ağızları üzerine vurmalarıdır.

**نبذ**:
**النَّبْذُ**: bir şeyi elinden önüne veya arkana atmandır.
Ve **المُنابَذَةُ**: iki tarafın savaş için birbirinden ayrılıp çekilmesi; ve “**نَبَذنا عليهم على سَواءٍ**” yani onları savaşa karşılıklı olarak meydan okuduk: onlara haber verdiği ve onun da ona haber verdiği zaman.
Ve **المنبُوذُ**: atılmış zina çocuğudur.
Ve **النِّبائِذُ**: tekili **نَبيذة**’dir; onlar **المْبُوذون**’dur; ondan **المَنابِذةُ** ve **المنبُوذة**: yenmeyen zayıf (hayvan)dır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَنَبُ: واحدُ الأذنابِ. والذُنابى: ذَنَبُ الطائر، وهي أكثر من الذَنَبِ. وذَنَبُ الفرس والبعير وذُناباهُما، وذَنَبٌ أكثَرُ من ذُنابى فيهما. وفي جناح الطائر أَرْبَعُ ذُنابى بعد الخوافي. والذُنابى: الأتباعُ. الفراء: الذُنابى شبه المخاط يقع من أنوف الإبل. والذِنابُ بكسر الذال: عَقِبُ كُلِّ شيءٍ. وذُنابة الوادي أيضاً: الموضع الذي ينتهي إليه سَيْلُهُ وكذلك ذَنَبُهُ، وذُنابتَهُ أكثرُ من ذَنَبِهِ. والمِذْنَبُ: المِغْرَفَةُ. والمِذْنَبُ أيضاً: مَسيلُ ماءٍ في الحضيض والتَلعة في السنَد؛ وكذلك الذِنابَةُ والذُنابَةُ بالضم. والذَانِبُ: التابعُ. قال الكِلابي:
وجاءَتِ الخَيْلُ جَميعاً تَذْنِبُه
والمُستذنب: الذي يكون عند أذناب الإبل. وقال:
مِثْل الأجير استَذْنَبَ الرَواحِلا
والتَذْنوبُ: البُسْرُ الذي قد بَدَأ فيه الإرطابُ من قِبَلِ ذَنَبِهِ. وقد ذَنَّبْتُ البُسْرَةُ فهي مُذَنَّبَةٌ. وتَذَنَّبَ المُعْتَمُّ، أي ذَنَّبَ عِمامَتَه، وذلك إذا أَفْضَلَ منها شيئاً فأرخاه كالذَنَبِ. والذَنوبُ: الفرسُ الطويلُ الذَنَبِ. والذَنوبُ: النَصيبُ. والذَنوبُ: لَحْمُ أَسْفَلِ المَتْنِ. والذَنوبُ: الدَلْوُ المَلأَى ماءً. وقال ابن السكيت: فيها ماءٌ قريبٌ من المِلْءِ، تُؤَنَّثُ وتُذَكَّرُ. ولا يقال لها وهي فارغةٌ ذَنوبُ. والجمع في أدنى العَدَدِ أَذْنِبةٌ، والكثير ذَنائِبُ، والذَنْبُ: الجُرْمُ. وقد أذنبَ الرجل. والذَنَبانُ، بالتحريك: نَبْت.

##### Türkçe

**الذَنَبُ**: **الأذنابِ**’ın biridir. Ve **الذُنابى**: kuşun **ذَنَبُ**’idir; o, **الذَنَبِ**’den daha çoktur. Ve atın ve devenin **ذَنَبُ**’i ve onların ikisinin **ذُناباهُما**’sı; ve onlarda **ذُنابى**’dan daha çok olan bir **ذَنَبٌ**. Ve kuşun kanadında **الخوافي**’den sonra dört **ذُنابى** vardır. Ve **الذُنابى**: tâbiler(izleyiciler)dir. **الفراء**: **الذُنابى** develerin burunlarından düşen sümüğe benzer bir şeydir. Ve **الذِنابُ** (ذال’in kesresiyle): her şeyin topuğu/sonu. Ve ayrıca **ذُنابة الوادي**: selinin vardığı yer; bunun gibi **ذَنَبُهُ** de; ve **ذُنابتَهُ** onun **ذَنَبِهِ**’nden daha çoktur. Ve **المِذْنَبُ**: kepçe. Ve **المِذْنَبُ** ayrıca: çukur yerde ve yüksek yerdeki dere yatağında suyun akıntı yolu; bunun gibi **الذِنابَةُ** ve **الذُنابَةُ** (ضم ile). Ve **الذَانِبُ**: tâbi olandır. **الكِلابي** dedi ki:
وجاءَتِ الخَيْلُ جَميعاً تَذْنِبُه
Ve **المُستذنب**: develerin kuyrukları yanında bulunan kimsedir. Ve dedi ki:
مِثْل الأجير استَذْنَبَ الرَواحِلا
Ve **التَذْنوبُ**: kuyruğu tarafından olgunlaşma başlamış olan **البُسْرُ**’dür. Ve ben **البُسْرَةُ**’yi **ذَنَّبْتُ**; o hâlde o **مُذَنَّبَةٌ**’dir. Ve **المُعْتَمُّ** **تَذَنَّبَ**; yani sarığını **ذَنَّبَ**; bu, ondan bir şeyi fazla bırakıp onu **الذَنَبِ** gibi salıverdiği zamandır. Ve **الذَنوبُ**: kuyruğu uzun at. Ve **الذَنوبُ**: nasip/pay. Ve **الذَنوبُ**: sırtın alt kısmının eti. Ve **الذَنوبُ**: su ile dolu kova. **ابن السكيت** dedi: onda doluluğa yakın su vardır; müennes de yapılır müzekker de. Boş iken ona **ذَنوبُ** denilmez. Cem‘i en az sayıda **أَذْنِبةٌ**, çokta **ذَنائِبُ**. Ve **الذَنْبُ**: suç. Adam **أذنبَ**. Ve **الذَنَبانُ** (harekeli olarak): bir bitkidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ذ ن ب
بذن ، ذنب ، ذبن ، نبذ : مستعملة .
بذن : قال ابن شميل في المنطق : بَأْذَنَ فلانٌ من الشر بَأْذَنَةً ، وهي المُبَأْذَنَةُ مَصدر .
ومثله قوله : أنائلاً تُريد أم مُعَتْرَسةً يريد بالمعَتْرسةِ الفِعْلَ ، مثل المُجاهدة تقوم مقام الاسم .
ذبن : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الذُّبْنَةُ ذبول الشفتين من العَطَشِ .
قال الأزهري : النون مُبْدَلةٌ من اللام أصلها الذُّبْلَة .
ذنب : قال الليث : الذَّنْبُ الإثْمُ والمَعْصِيةُ والجميع الذُّنوب ، والذَّنَب معروف وجمعه أَذْناب ، ويقال للمسيل ما بَين التَّلْعَتَيْنِ : ذَنَبُ التَّلْعة ، والذَّانِبُ التَّابِعُ للشيء على أَثَرِهِ ، يقال : هو يَذْنِبُهُ أي يتبعُه ، والمَسْتَذنِب الذي يَتْلُو الذنَبَ لا يفارقُ أثرَه ، وأنشد فقال :
مثل الأجيرِ اسْتَذنَبَ الرَّواحِلاَ
قال الأزهري : وذَنَبُ الرَّجُلِ أتْباعُه ، وأذنابُ القوم أتباعُ الرُّؤساء .
يقال : جاء فلان بِذَنبه أي بأتباعه .
وقال الحطيئةُ يمدح قوماً فقال :
قومٌ هم الأنفُ والأذنابُ غيرُهم
ومن يُسوِّي بأنفِ الناقةِ الذنَبَا
وهؤلاء قوم من بني سعدِ بن زيدِ مناةَ ، يُعرفون ببني أنفَ الناقة لقول الحطيئة هذا ، وهم يَفْتَخِرون به إلى اليوم .
وروي عن أمير المؤمنين عليّ بن أبي طالب كرم الله وجهه أنه ذكر فِتنة فقال : إذا كان ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّين بِذَنْبه فتجتمع الناس إليه ، أراد أنه يَضْرِبُ في الأرض مُسرعاً بأتباعه الذين يَرَون رأيَه ولم يُعرِّج على الفتنة ، والذَّنُوب في كلام العرب على وجوه ، من ذلك قول الله جلّ وعزّ : ( الْمَتِينُ فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذَنُوباً مِّثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ ) ( الذاريات : 59 ) .
روى سلمة عن الفراء أنه قال : الذَّنُوبُ من كلام العرب الدَّلْو العظيمةُ ، ولكن العرب تَذْهب به إلى النَّصيب والْحَظِّ ، وبذلك جاء في التفسير فإن الذين ظلموا ،
أي أشركوا حَظَّا من العذاب كما نزل بالذين من قبلهم ، وأنشد الفراء :
لها ذَنوبٌ ولكم ذَنوبُ
فإنْ أَبَيْتُم فلنا القَلِيبُ
قال : والذَّنوبُ بمعنى الدَّلْو يُذكَّر ويُؤنَّث .
وقال ابن السكيت : الذَّنوب فيها ماء قريب من المَلْءِ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الذَّنُوبُ لحم المَتْنِ .
وقال غيره : الذَّنُوبُ الفرسُ الطويل الذَّنَبِ ، والذَّنُوبُ موضعٌ بعينه .
وقال عَبِيد بن الأبرص :
أَقْفَرَ من أَهْلِه مَلْحُوبُ
فالقُطَبِيَّاتُ فالذنُوبُ
سلمة عن الفراء يقال : ذنَب الفرس وذُنَابَى الطائر وذُنابةُ الوادي ، ومِذَنبُ النهر ، ومِذنبُ القِدْر ، وجميع ذُنَابَة الوادي الذَّنائِب ، كأن الذُّنابةَ جمع ذَنبِ الوادي ، وذِنَابٌ وذِنابَةٌ مثل جَمَلٍ وجِمالٍ وجِمالَةٍ ثم جِمالات جمعُ الجمع .
قال الله عزّ وجلّ : ( كأنه جمالت صفر ) ( المرسلات : 33 ) وذَنَب كلِّ شيء آخره وجمعه ذِنَابٌ ومنه قول الشاعر :
ونَأْخُذ بعده بِذِنَابِ عَيْشٍ
أَجَبَّ الظهر ليسَ له سَنام
وقال ابن بزرج : قال الكلابي في طلبه جَمله : اللهم لا يهديني لذُنانته غيرك ، قال : ويقال : مَن لك بذنابِ لَوْ قال الشاعر :
فمن يَهْدِي أخاً لِذِنَابِ لوٍ
فأَرْشُوهُ فإنَّ الله جارُ
وقال أبو عبيدة : الذُّنابَى الذَّنَبُ وأنشد :
جَمُومُ الشَّدِّ شائِلَةُ الذُّنَابَى
والذنَبَانُ : نَبْتٌ معروف الواحدة ذنَبَانَةٌ .
وقال الليث : وبعض العرب تسميه : ذَنَبَ الثعلب ، قال : والتَّذنيبُ لِلضِّبابِ والفَراشِ ونحو ذلك ، إذا أرادتْ التَّعاظُلَ والسِّفادَ .
وأنشد :
مثل الضِّبَابِ إذ هَمّتْ بتذنيب
قال الأزهري : إنما يقال للضَّب مُذَنِّبٌ إذا ضَرَبَ بِذَنبه مَن يريدُه من مُحترِشٍ أو حَيَّةٍ ، وقد ذَنَّبَ تذنيباً ، إذا فعل ذلك ، وضَبٌّ أذْنبُ طويلُ الذنب .
وأنشد أبو الهيثم :
لم يَبق مِن سُنّة الفَاروق نَعرِفه
إلا الذُّنَيْبِي وإلا الدِّرةُ الخَلَقُ
قال : الذُّنَيْبِيُّ ضَرْب مِن البُرود .
قال : تَرَك ياءَ النسبة كقوله :
مَتى كُنَّا لأمك مُقْنوِينا
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا بدت نُكتٌ من الإرطاب ، في البُسْر من قِبَل ذِنبها قيل : قد ذَنَّبتْ فهي مُذَنِّبةٌ ، والرُّطَبُ
التَّذْنوب .
سلمة عن الفراء : جاءنا بتَذْنوبٍ ، وهي لغة بني أسد ، والتميمي يقول : التَّذْنوب والواحدة تَذْنُوبةٌ .
وقال ابن الأعرابي : يَوْمٌ ذَنوبٌ طويل الذَّنَب لا يَنْقَضِي طولُ شَرِّه .
ابن شميل : المِذْنَبُ كهيئة الجدول يَسيل عن الروضة ماؤها إلى غيرها فيتفرق ماؤها فيها ، والتي يسيل عليها الماء مِذْنَبٌ أيضاً ؛ وأَذنابُ القلاع مآخيرها .
وقال الليث : المِذْنَبُ مَسيلُ ماءٍ بحضيض الأرض وليس بِجُدَ طويلٌ واسعٌ ، فإذا كان في سَفْح أو سَند فهو تَلْعةٌ ، ومَسيلُ ما بين التَّلْعتين ذَنَبُ التلْعة .
أبو عبيد عن الأموي : المذَانِبُ المغَارِف واحدها مِذْنبة . وقال أبو ذؤيب :
وسودٍ مِن الصيدان فيها مَذانِب
أبو عبيد : فَرَس مُذانِبٌ ، وقد ذَانبتْ إذا وقع ولَدُها في القُحْقُح ، ودنا خروجُ السِّقْي وارتفع عَجْبُ ذنبها ، وعَلِق به فلم يَحْدِروه .
والعرب تقول : ركب فلان ذَنَبَ الريح إذا سبق فلم يُدْرَكْ ، وإذا رَضِيَ بحظٍ ناقصٍ قيل : ركب ذَنَب البعير ، واتَّبع ذَنَبَ أمرٍ مُدْبرٍ يَتَحَسَّر على ما فاته .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المُذَنَّبُ الذَّنَبُ الطويل ، والمُذَنِّب الضب ، والمِذْنبة والمِذْنَبِ المِغْرَفة ، وأَذناب السوائل أسافل الأودية وفي الحديث : لا تمنع فلاناً ذَنَبَ تَلْعةٍ ، إذا وُصف بالذُّل والضَّعف والخِسَّة .
نبذ : قال الليث : النّبْذُ : طرحُك الشيءَ من يدك أمامك أو خلفك ، قال : والمُنابذة انتباذ الفريقين للحق ، يقول : نابذناهم الحرب ونَبذْنا إليهم الحرب على سواء .
قال الأزهري : المُنَابَذَة أن تكون بين فئتين ، عهدٌ وهدنةٌ بعد القتال ، ثم أرادا نقض ذلك العهد فينبذ كلُّ فريق منهما إلى صاحبه العهدَ الذي توادَعا عليه ، ومنه قول الله عزّ وجلّ : ( وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةً فَانبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَآءٍ ) ( الأنفال : 58 ) المعنى : إذا كان بينك وبين قوم هُدْنَةٌ فخِفتَ منهم نَقْضاً للعهد ، فلا تُبَادِرْ إلى النقْض والقتل ، حتى تُلقِيَ إليهم أنك قد نقَضْتَ ما بَيْنَك وبينهم فيكونوا معك في عِلْم النقْض والعَوْد إلى الحرب مُستَوِين ، ويقال : جلس فلان نَبْذَة ونُبذَة أي ناحية ، وانتبذ فلان ناحيةً : إذا انْتحى ناحيةً ، وقال الله عزّ جلّ في قصة مريم : ( انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَاناً شَرْقِياً ) ( مريم : 16 ) . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نَهَى عن المُنابذة والمُلامسة . قال أبو عبيدة : المُنَابَذةُ : أن يقول الرجل لصاحبه : انْبِذْ إليَّ الثوبَ أو غيره من المتاع ، أَو أَنْبذُه إليكَ ، وقد وَجَبَ البيعُ بكذا وكذا ، قال ويقال : إنما
هي أن تقول : إذا نَبذتُ الحصاة إليك فقد وَجَبَ البيعُ ، ومما يحقّقه الحديث الآخر أنه نهَى عن بيع الحصاة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المِنْبذَة الوِسادة ، المنْبوذون هم أولاد الزِّنى الذين يُطرحون . قال الأزهري : المنْبوذ الولد الذي تَنْبِذُه والدتُه حِين تلده فَيلْتَقِطُه الرجل ، أو جماعة من المسلمين ويقومون بأمره ومؤونته ورَضاعه ، وسواء حملته أمه من نِكاح أو سِفاح ، ولا يجوز أن يقال له : وَلَدُ زِنى لما أمْكن في نَسَبه من الثبات ، والنَّبيذ معروف ؛ وإنما سُمِّي نبيذاً لأن الذي يَتخذه يأخذ تمراً أو زبيباً فيَنبذه ، أي يُلْقيه في وِعاء أو سِقاءٍ ، ويَصُبُّ عليه الماء ويتركه حتى يفورَ ويَهْدِر فيصير مُسكراً ، والنَّبْذُ الطرحُ ، وما لم يَصِرْ مُسْكراً حلال فإذا أسكر فهو حرام .
وفي الحديث أنه ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( لا يَحِلُّ لامرأةٍ تُؤْمن بالله واليوم الآخر أن تَحُدَّ على مَيِّت فوق ثلاث إلا على زوجٍ فإنها تَحُدُّ عليه أربعة أشهر وعَشْراً ، ولا تَكْتَحِل ولا تَلْبَس ثوباً مصبوغاً إلا ثوب عَصْب ولا تَمَسُّ طيباً إلا عند أَدنَى طهرها ، إذا اغتسلت من مَحيضها ) .
نُبْذَة قُسْطٍ وأظْفارٍ ، يَعْني قِطعةً منه .
ويقال للشاةِ المهزولة التي يُهملها أهلها : نَبِيذةٌ ؛ ويقال : لما يُنْبَثُ من تُراب الحفْرة : نبيثَةٌ ، ونبيذَة ، وجمعها النبائِتُ والنبائذُ ؛ ويقال : في هذا العِذْق نَبْذٌ قليلٌ من الرُّطَب ، ووَخْزٌ قليل ، وهو أن يُرْطب منه الخَطِيئة بعد الخَطِيئة .
وفي حديث عديّ بن حاتم أنه لما أتَى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أمر له بِمِنْبَذَةٍ ، وقال : إذا أتاكم كريم قوم فأكرموه ، والمنْبَذَة : الوسادة سميت مِنْبَذَةً لأنها تُنْبَذُ بالأرض أي تطرح للجلوس عليها .

##### Türkçe

ذ ن ب
**بذن** ، **ذنب** ، **ذبن** ، **نبذ** : kullanımdadır.

**بذن** : İbn Şümeyl mantıkta dedi ki: falan kimse şerden **بَأْذَنَ** eder, **بَأْذَنَةً** (diye) **بَأْذَنَ** eder; o da **المُبَأْذَنَةُ**’dir; (bu) mastardır.
Ve bunun benzeri onun sözü: “**أنائلاً تُريد أم مُعَتْرَسةً**”; **المُعَتْرسةِ** ile fiili kasteder; **المُجاهدة** gibi, isim makamında durur.

**ذبن** : Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الذُّبْنَةُ** susuzluktan dudakların solmasıdır.
Ezherî dedi ki: **النون** **اللام**’dan بدل edilmiştir; aslı **الذُّبْلَة**’dir.

**ذنب** : Leys dedi ki: **الذَّنْبُ** günah ve isyan(=ma‘siyet)tir; çoğulu **الذُّنوب**’dur. **الذَّنَب** bilinir; çoğulu **أَذْناب**’dır. Ve iki **التَّلْعَتَيْنِ** arasındaki akıntıya: **ذَنَبُ التَّلْعة** denir. **الذَّانِبُ** bir şeyin izinin üzerinde ona tâbi olandır; “o, onu **يَذْنِبُهُ**” denir; yani ona tâbi olur. **المَسْتَذنِب** ise **الذنَبَ**’i izleyen, izinden ayrılmayan kimsedir. Şiir okudu, dedi ki:
مثل الأجيرِ اسْتَذنَبَ الرَّواحِلاَ

Ezherî dedi ki: **ذَنَبُ الرَّجُلِ** onun tâbileridir; **أذنابُ القوم** reislerin tâbileridir.
“Falan, **بِذَنبه** geldi” denir; yani tâbileriyle.

Hutay’e bir kavmi överken dedi ki:
قومٌ هم الأنفُ والأذنابُ غيرُهم
ومن يُسوِّي بأنفِ الناقةِ الذنَبَا

Bunlar Sa‘d b. Zeyd Menât oğullarından bir kavimdir; Hutay’e’nin bu sözü sebebiyle **بني أنفَ الناقة** diye bilinirler; ve onlar bugün(e) kadar onunla övünürler.

Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib’den—Allah yüzünü keremli kılsın—rivayet olundu: bir fitneyi andı da dedi ki: “**يَعْسُوبُ الدِّين** **بِذَنْبه** vurduğu zaman insanlar ona toplanır.” Onun muradı: yeryüzünde, görüşünü gören tâbileriyle hızlıca gider; fitneye dönüp bakmadı. **الذَّنُوب** Arapların كلامında türlü vecihler üzeredir; bunlardan biri, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: **( الْمَتِينُ فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُواْ ذَنُوباً مِّثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ )** (الذاريات: 59).

Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti: dedi ki: **الذَّنُوبُ** Arapların كلامından büyük kovadır; fakat Araplar onu nasîb ve paya götürürler; tefsirde de bununla gelmiştir: zulmedenler—yani şirk koşanlar—öncekilere inen gibi azaptan bir pay (alırlar). Ferrâ şu şiiri okudu:
لها ذَنوبٌ ولكم ذَنوبُ
فإنْ أَبَيْتُم فلنا القَلِيبُ

Dedi ki: kova manasında **الذَّنوبُ** müzekker de gelir, müennes de.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **الذَّنوب** içinde dolmaya yakın su bulunan (kovadır).
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الذَّنُوبُ** sırtın eti(= **لحم المَتْنِ**)dir.
Başkası dedi ki: **الذَّنُوبُ** uzun kuyruklu attır; **الذَّنُوبُ** belirli bir yerdir.
Ubeyd b. el-Ebras dedi ki:
أَقْفَرَ من أَهْلِه مَلْحُوبُ
فالقُطَبِيَّاتُ فالذنُوبُ

Seleme, Ferrâ’dan: “Atın **ذنَب**’i, kuşun **ذُنَابَى**’sı, vadinin **ذُنابةُ**’si, nehrin **مِذَنبُ**’i, tencerenin **مِذنبُ**’i” denir. Vadinin **ذُنَابَة**’lerinin hepsi **الذَّنائِب**’dir; sanki **الذُّنابة** vadinin **ذَنبِ**’inin çoğuludur. Ve **ذِنَابٌ** ve **ذِنابَةٌ**; **جَمَلٍ** ve **جِمالٍ** ve **جِمالَةٍ** gibidir; sonra **جِمالات** çoğulun çoğuludur.
Allah عزّ وجلّ dedi ki: **( كأنه جمالت صفر )** (المرسلات: 33). Ve her şeyin **ذَنَب**’i onun sonudur; çoğulu **ذِنَابٌ**’dır. Ondandır şairin sözü:
ونَأْخُذ بعده بِذِنَابِ عَيْشٍ
أَجَبَّ الظهر ليسَ له سَنام

İbn Büzerc dedi ki: Kelâbî, devesini ararken dedi ki: “Allah’ım, onun **ذُنانته**’sine beni senden başkası hidayet etmesin.” Dedi ki: “Sana **بذنابِ لَوْ** kim var?” denir. Şair şöyle demiş olsaydı:
فمن يَهْدِي أخاً لِذِنَابِ لوٍ
فأَرْشُوهُ فإنَّ الله جارُ

Ebû Ubeyde dedi ki: **الذُّنابَى** kuyruktur; şiir okudu:
جَمُومُ الشَّدِّ شائِلَةُ الذُّنَابَى

**والذنَبَانُ**: bilinen bir bitkidir; tekili **ذنَبَانَةٌ**’dir.
Leys dedi ki: Arapların bir kısmı ona **ذَنَبَ الثعلب** adını verir. Dedi ki: **التَّذنيبُ** kertenkeleler, kelebekler ve bunun benzeri için; (bu) **التَّعاظُلَ** ve **السِّفادَ** istemeleri hâlinde (kullanılır).
Şiir okudu:
مثل الضِّبَابِ إذ هَمّتْ بتذنيب

Ezherî dedi ki: **الضَّب**’a ancak, kendisini isteyen bir **مُحترِشٍ**’e veya bir yılana kuyruğuyla vurduğu zaman **مُذَنِّبٌ** denir. Ve bunu yaptığı zaman **ذَنَّبَ تذنيباً** etmiştir. Ve **أذْنبُ** kertenkele: uzun kuyruklu olandır.

Ebû’l-Heysem şiir okudu:
لم يَبق مِن سُنّة الفَاروق نَعرِفه
إلا الذُّنَيْبِي وإلا الدِّرةُ الخَلَقُ

Dedi ki: **الذُّنَيْبِيُّ** bürdelerden bir türdür.
Dedi ki: Nisbet **ياء**’sını terk etti; onun sözü gibi:
مَتى كُنَّا لأمك مُقْنوِينا

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الإرطاب**’dan noktalar göründüğü zaman, **البُسْر**’da kuyruğu tarafından olursa: “**ذَنَّبتْ**” denir; o hâlde o **مُذَنِّبةٌ**’dir. Ve **الرُّطَبُ**: **التَّذْنوب**’dur.

Seleme, Ferrâ’dan: “Bize **بتَذْنوبٍ** geldi”; bu Benî Esed’in dilidir. Temîmî ise: **التَّذْنوب** der; tekili **تَذْنُوبةٌ**’dur.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **يَوْمٌ ذَنوبٌ**: uzun kuyruklu, şerrinin uzunluğu bitmeyen (gün).

İbn Şümeyl: **المِذْنَبُ** küçük kanal gibi bir şeydir; çayırdan suyu başka yere akar, suyu orada dağılır. Üzerinden su akan şeye de **مِذْنَبٌ** denir. Ve kalelerin **أَذنابُ**’ı onların arka taraflarıdır.

Leys dedi ki: **المِذْنَبُ** yerin alçağında suyun akıntı yeridir; uzun geniş bir **جُدَ** değildir. Eğer bir yamaçta veya yükseltide olursa o **تَلْعةٌ**’dır. İki **التَّلْعتين** arasındaki akıntı: **ذَنَبُ التلْعة**’dır.

Ebû Ubeyd, Emevî’den: **المذَانِبُ** kepçelerdir; tekili **مِذْنبة**’dir. Ebû Züeyb dedi ki:
وسودٍ مِن الصيدان فيها مَذانِب

Ebû Ubeyd: **فَرَس مُذانِبٌ**; ve **ذَانبتْ** etmiştir: yavrusu **القُحْقُح**’a düştüğü, **السِّقْي**’nin çıkışı yaklaştığı, kuyruğunun kökü yükseldiği ve ona yapıştığı, onu aşağı indirmedikleri zaman.

Araplar der ki: “Falan, rüzgârın **ذَنَبَ**’ine bindi” — öne geçti de yetişilmediği zaman. Ve eksik bir paya razı olduğu zaman: “Devenin **ذَنَب**’ine bindi” denir. Ve geri dönüp giden bir işin **ذَنَب**’ine tâbi oldu; kaçırdığı şeye hasret çeker.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُذَنَّبُ** uzun kuyruktur; **المُذَنِّب** kertenkeledir; **المِذْنبة** ve **المِذْنَبِ** kepçedir. Ve akıntıların **أَذناب**’ı vadilerin alt taraflarıdır. Ve hadiste: “Falanı **ذَنَبَ تَلْعةٍ**’den men etme” (vardır); zillet, zayıflık ve alçaklıkla vasfedildiği zaman.

**نبذ** : Leys dedi ki: **النّبْذُ** bir şeyi elinden önüne veya arkasına atmandır. Dedi ki: **المُنابذة** iki tarafın haktan birbirine atmasıdır; “Onlara savaşta **نابذناهم** ettik ve onlara savaşı **نَبذْنا** ettik, eşitlik üzere” der.

Ezherî dedi ki: **المُنَابَذَة** iki fırka arasında, savaşmadan sonra bir ahit ve ateşkes olması, sonra o ahdi bozmayı istemeleridir; böylece her bir fırka, üzerinde anlaşmış oldukları ahdi arkadaşına atar. Ondandır Allah عزّ وجلّ’ün sözü: **( وَإِمَّا تَخَافَنَّ مِن قَوْمٍ خِيَانَةً فَانبِذْ إِلَيْهِمْ عَلَى سَوَآءٍ )** (الأنفال: 58). Mana: Seninle bir kavim arasında bir ateşkes olduğu zaman, onlardan ahdi bozma korkusu duyarsan, bozmaya ve öldürmeye acele etme; onlara, seninle onların arasında olanı bozduğunu atıncaya kadar (bekle); böylece onlar, bozmayı bilmede ve savaşa dönmede seninle eşit olurlar. Ve “Falan **نَبْذَة** ve **نُبذَة** oturdu” denir; yani bir taraf. Ve “Falan bir tarafa **انتبذ** etti”: bir tarafa yöneldiği zaman. Allah عزّ جلّ Meryem kıssasında dedi ki: **( انتَبَذَتْ مِنْ أَهْلِهَا مَكَاناً شَرْقِياً )** (مريم: 16). Ve hadiste, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **المُنابذة** ve **المُلامسة**’yi yasakladı. Ebû Ubeyde dedi ki: **المُنَابَذةُ**: adamın arkadaşına “Bana elbiseyi veya metadan başkasını **انْبِذْ** et; yahut ben onu sana **أَنْبذُه** ederim; satış şu şu ile vacip oldu” demesidir. Dedi ki: Ancak o, “Çakıl taşını sana attığım zaman satış vacip oldu” demendir. Bunu doğrulayan şey, başka hadistir: **بيع الحصاة**’yi yasakladı.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المِنْبذَة** yastıktır. **المنْبوذون** zina çocuklarıdır; atılanlardır. Ezherî dedi ki: **المنْبوذ** annesinin onu doğurduğu sırada attığı çocuktur; onu bir adam veya Müslümanlardan bir cemaat alır da onun işini, masrafını ve emzirmesini üstlenir. Annesi onu nikâhtan da taşısa, zinadan da taşısa (hüküm) aynıdır. Ona “zina çocuğu” denmesi caiz değildir; nesebinde sabit olma imkânı bulunduğu için. **النَّبيذ** bilinir; ancak ona **نبيذاً** adı verildi; çünkü onu yapan, hurma veya kuru üzüm alır da onu **يَنبذه** eder; yani onu bir kaba veya kırbaya atar; üzerine su döker ve onu köpürüp kabarıncaya kadar bırakır; böylece sarhoş edici olur. **النَّبْذُ** atmadır. Sarhoş edici olmamış olan helâldir; sarhoş ederse haramdır.

Ve hadiste, onun ( صلى الله عليه وسلم ) dediği: “Allah’a ve âhiret gününe iman eden bir kadına, üç günden fazla bir ölü için yas tutması helâl değildir; ancak kocası için; çünkü o, onun için dört ay on gün yas tutar. Sürme çekmez, boyalı elbise giymez; ancak **ثوب عَصْب** hariç. Kokuya dokunmaz; ancak hayzından yıkandığı zaman, en yakın temizliğinde.”

**نُبْذَة** **قُسْطٍ** ve **أظْفارٍ**; yani ondan bir parça.

Ve sahiplerinin ihmal ettiği zayıf koyuna **نَبِيذةٌ** denir. Ve çukur toprağından çıkarılana: **نبيثَةٌ** ve **نبيذَة** denir; çoğulu **النبائِتُ** ve **النبائذُ**’dür. Ve “Bu salkımda az bir **نَبْذٌ** rutubetli hurma vardır ve az bir **وَخْزٌ** vardır” denir; o, ondan bir günahın ardından bir günahın olgunlaşmasıdır.

Adiyy b. Hâtim hadîsinde: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldiği zaman, ona bir **بِمِنْبَذَةٍ** emretti ve dedi ki: “Size bir kavmin kerîmi geldiği zaman ona ikram edin.” **المنْبَذَة**: yastıktır; ona **مِنْبَذَةً** adı verildi; çünkü yere **تُنْبَذُ** edilir; yani üzerine oturmak için atılır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والنون وما يثلثهما)
(ذنب) الذال والنون والباء أصول ثلاثة: أحدها الجُرم، والآخر مؤخَّر الشيء، والثالث كالحظِّ والنّصيب.‏
فالأوّل الذّنب والجُرم. يقال أَذْنَبَ يُذْنِبُ. والاسم الذّنْب، وهو مُذْنِبٌ. والأصل الآخر الذّنَب، وهو مؤخر الدوابّ(1)، ولذلك سُمِّي الأتباعُ الذُّنَابَى. والمَذَانب: مَذانب التِّلاع، وهي مَسَايل الماء فيها. والمذنِّب من الرُّطَب: ما أرْطَبَ بَعضُه. ويقال للفرس الطويل الذّنب: ذَنُوب. والذِّناب: عَقِبُ كلِّ شيء. والذّانب: التابع؛ وكذلك المستَذْنِبُ: الذي يكون عند أذناب الإبل. قال الشاعر(2):‏
* مثل الأَجيرِ استَذْنَبَ الرّواحلاَ(3) *‏
فأمّا الذّنائب فمكانٌ، وفيه يقول القائل(4):‏
فإِنْ يَكُ بالذَّنائِبِ طالَ ليلِي *** فقد أَبْكِي من اللّيل القصيرِ(5)‏
والله أعلم.‏
-------------------------------------------------ـ
(1) في الأصل: "وهو من الدواب".‏
(2) هو رؤبة، انظر ديوانه 126. وانشده في اللسان (ذنب 375).‏
(3) وكذا ورد في المجمل. وفي حواشي اللسان عن تكملة الصاغاني، أن هذه الرواية تصحيف وصوابها: "شل الأجير" ويروى: "شد". والذي في الديوان: "شل".‏
(4) هو مهلهل، كما في اللسان (ذنب).‏
(5) رواه في اللسان: "على الليل" وفسره بقوله: "يريد فقد أبكي على ليالي السرور لأنها قصيرة".‏
ـ

##### Türkçe

(ذال ve نون ve bunları üçleyen şeyin bâbı)
(**ذنب**) **الذال** ve **النون** ve **الباء** üç asıldır: bunlardan biri suçtur, diğeri şeyin arkasıdır, üçüncüsü de pay ve nasip gibidir.‏
Birincisi: **الذّنب** ve suçtur. Denir: **أَذْنَبَ يُذْنِبُ**. İsim **الذّنْب**’dir; o, **مُذْنِبٌ**’dir. Diğer asıl **الذّنَب**’dır; o, binek hayvanlarının arkasıdır(1); bundan dolayı tâbiler **الذُّنَابَى** diye adlandırıldı. **المَذَانب**: **مَذانب التِّلاع**; o, içinde suyun akıntıları olan yerlerdir. **المذنِّب** (taze hurmadan): onun bir kısmı daha yaş olan şeydir. Ve uzun kuyruklu ata **ذَنُوب** denir. **الذِّناب**: her şeyin arkasıdır. **الذّانب**: tâbidir; yine **المستَذْنِبُ** de: develerin arkalarında bulunan kimsedir. Şair dedi ki(2):‏
* tıpkı ücretli işçi gibi, binekleri arkadan izledi(3) *‏
**الذّنائب** ise bir mekândır; onda söyleyenin sözü(4) şöyledir:‏
Eğer **الذَّنائِبِ**’de olursa gecem uzadı *** artık kısa geceden ağlayabilirim(5)‏
Allah daha iyi bilir.‏
-------------------------------------------------ـ
(1) Asılda: “ve o, binek hayvanlarındandır”.‏
(2) O, Rü’be’dir; divanına bak: 126. Lisân’da (ذنب 375) onu okudu.‏
(3) Mücmel’de de böyle vârid olmuştur. Lisân’ın hâşiyelerinde, Sâğânî’nin Tekmilesi’nden: bu rivayet tashîftir; doğrusu: “شل الأجير”dir; “شد” diye de rivayet olunur. Divan’da olan: “شل”dir.‏
(4) O, Mühelhil’dir; Lisân’da (ذنب) olduğu gibi.‏
(5) Lisân’da şöyle rivayet etti: “على الليل”; ve onu şu sözüyle açıkladı: “Muradı: sevinç geceleri kısa olduğu için onların üzerine ağlayabilirim.”‏
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ذنب الدابة وغيرها معروف، ويعبر به عن المتأخر والرذل، يقال: هم أذناب القوم، وعنه استعير: مذانب التلاع، لمسايل مياهها. والمذنب (المذنب من الرطب: ما أرطب من قبل ذنبه، انظر: المجمل 2/361؛ والأساس ص 146) : ما أرطب من قبل ذنبه، والذنوب: الفرس الطويل الذنب، والدلو التي لها ذنب، واستعير للنصيب، كما استعير له السجل (قال ابن بري: السجل: اسم الدلو ملأى ماء، والذنوب إنما يكون فيها مثل نصفها ماء. انتهى. ويستعار السجل للنصيب. قال الزمخشري: وأعطاه سجله من كذا، أي: نصيبه، كما يقال: ذنوبه. انظر: الأساس ص 203). قال تعالى: ﴿فإن للذين ظلموا ذنوبا مثل ذنوب أصحابهم﴾ [الذاريات/59]، والذنب في الأصل: الأخذ بذنب الشيء، يقال: ذنبته: أصبت ذنبه، ويستعمل في كل فعل يستوخم عقباه اعتبارا بذنب الشيء، ولهذا يسمى الذنب تبعة، اعتبارا لما يحصل من عاقبته، وجمع الذنب ذنوب، قال تعالى: ﴿فأخذهم الله بذنوبهم﴾ [آل عمران/ 11]، وقال: ﴿فكلا أخذنا بذنبه﴾ [العنكبوت/40]، وقال: ﴿ومن يغفر الذنوب إلا الله﴾ [آل عمران/135]، إلى غير ذلك من الآي.

##### Türkçe

- **ذنب** binek hayvanının ve başkasının kuyruğu bilinir; onunla geri kalan ve aşağılık olan ifade edilir; denilir ki: onlar kavmin **أذناب**’ıdır. Ondan ödünç alınmıştır: **مذانب التلاع**; sularının akıntı yerleri için. Ve **المذنب** (**المذنب من الرطب**: kuyruğu tarafından daha çok ıslanan; bak: el-Mücmel 2/361; ve el-Esâs s. 146): kuyruğu tarafından daha çok ıslanan şeydir. Ve **الذنوب**: kuyruğu uzun at; ve kuyruğu olan kova; ve pay için ödünç alınmıştır; tıpkı onun için **السجل**’in de ödünç alınması gibi (İbn Berrî dedi: **السجل**: su ile dolu kovanın adıdır; **الذنوب** ise ancak içinde bunun gibi yarısı kadar su bulunan olur. Bitti. Ve **السجل** pay için ödünç alınır. Zemahşerî dedi: Ve ona şundan **سجله**’ini verdi; yani: payını; tıpkı “**ذنوبه**” denildiği gibi. Bak: el-Esâs s. 203). Yüce Allah dedi ki: ﴿فإن للذين ظلموا **ذنوبا** مثل **ذنوب** أصحابهم﴾ [الذاريات/59]. Ve **الذنب** aslında: şeyin kuyruğundan tutmadır; denilir ki: **ذنبته**: kuyruğunu tuttum. Ve her akıbeti kötü görülen fiilde kullanılır; şeyin kuyruğu itibarıyla; bu yüzden **الذنب** “**تبعة**” diye adlandırılır; akıbetinden elde olunan şeye itibarla. Ve **الذنب**’in çoğulu **ذنوب**’dur. Yüce Allah dedi ki: ﴿فأخذهم الله ب**ذنوب**هم﴾ [آل عمران/ 11]. Ve dedi ki: ﴿فكلا أخذنا ب**ذنبه**﴾ [العنكبوت/40]. Ve dedi ki: ﴿ومن يغفر **الذنوب** إلا الله﴾ [آل عمران/135]. Ve bunun dışındaki âyetler.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ن ب
فرس طويل الذنب والذنابي وأخذت بذنابي الطائي‏.‏
وفرس ذنوب‏:‏ وافر هلب الذنب‏.‏
وذنب الإبل واستذنبها‏:‏ اتبعها‏.‏
قال‏:‏ شل الأجير استذنب الرواحلا وذنّب الجراد تذنيباً‏:‏ غرّز ليبض‏.‏
وذنب الضب‏:‏ أخرج ذنبه عند الحرش‏.‏
وذنبه الحارش‏:‏ قبـض علـى ذنبه‏.‏
وأذنب العبد واستغفر الله تعالى من الذنوب‏.‏
وتذنب على فلان‏:‏ مثل تجنى وتجرم‏.‏
واصبب لي من ذنوبك وذنابك وهو ملء الدلو من الماء‏.‏
وغرف له بالمذنب وهي المغرفة‏.‏
وسالت المذانب جمع مذنب وهو المسيل في الحضيض إذا لم يكن واسعاً والتلعة في سفح أو سند‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو من الأذناب والذنابي والنذائب‏.‏
ونظر إليه بذنب عينه وذنابها وذنابتها وذنابتها بالكسر والضم أي بمؤخرها‏.‏
وبلغ الماء ذنب الوادي والنهر وذنابته وذنابته‏.‏
واتبعت ذنابة القوم وذنابـة الإبـل‏.‏
وركـب ذنـب الريـح‏:‏ سبق فلم يدرك‏.‏
وركب ذنب البعير‏:‏ رضي بحظٍ مبخوس‏.‏
وأرمـى علـى الخمسيـن وولتـه ذنبهـا‏.‏
وأقام بأرضنا وغرز ذنبه‏:‏ لا يبرح وأصله في الجراد‏.‏
واتبع ذنب الأمر إذا تلهف على أمر قد مضى‏.‏
وبيني وبين فلان ذنب الضب إذا تعاديا‏.‏
ويقـال للشيخ‏:‏ استرخى ذنبه إذا فتر شيئه‏.‏
وأنشد أبو عبيدة‏:‏ وأغلقت بابها في القصر واحتجبت عند اليآسة من مالي ومن ذنبي وذنبت القوم والطريق والأمر‏.‏
والسحاب يذنب بعضه بعضاً‏.‏
وهو متذانب قال‏:‏ تنصب بالغور ذات العشا يذنب منه صبيـر صبيـرا ومر يذنبه ويدبره‏.‏
وفلان مذنوب‏:‏ متبوع‏.‏
وتذنبت الوادي‏:‏ جئته من نح ذنبه‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ يا من يرى ظعناً كبيشة وسطها متذنبـات الخل من أورال وتذنب المعتم‏:‏ أفضل من عمامته ذنباً أرخاه‏.‏
وذنـب البسـر‏:‏ أرطـب مـن قبـل ذنبـه وبسـر مذنـب وهـو التذنوب‏.‏
وذنبت كلامه‏:‏ تعلقت بأذنابه وأطرافه‏.‏
ولهم ذنوب من كذا أي نصيب‏.‏
قال عمرو ابن شأس‏:‏ وفي كل حيّ قد خبطت بنعمة فحق لشـأس مـن نـداك ذنـوب عافوا الإتاوة فاستقت أسلامهم حتى ارتووا عللاً بأذنبة الردى جمـع سلـم وهـو الدلـو لهـا عروة واحدة‏.‏
وضربه على ذنوب متنه وهو لحمه الذي يقال له‏:‏ يرابيع المتن‏.‏
قال ذو الرمة يصف شعراً‏:‏ وذو عذر فوق الذنوبين مسبل على البان يطوى بالمداري ويسرح

##### Türkçe

ذ ن ب
**ذنب**’i uzun olan at; ve **الذنابي**. Ve **بذنابي الطائي**’yi tuttum.
Ve **ذنوب** at: kuyruğu bol, gür.
Ve **ذنب الإبل** ve onu **استذنبها**: ona tâbi oldu.
Dedi ki: “Ücretli işçi, yolculuk develerinin gidişini tâkip etti”; ve çekirgeyi **ذنّب** etmek, **تذنيباً**: yumurtlaması için (yeri) yarıp deldi.
Ve **ذنب الضب**: kazıma sırasında kuyruğunu çıkardı.
Ve onu kazıyanın **ذنبه**’si: kuyruğu üzerine kabz etti.
Ve kul **أذنب** etti; ve Allah Teâlâ’dan **الذنوب**’dan bağışlanma diledi.
Ve falana karşı **تذنب** etti: **تجنى** ve **تجرم** gibi.
Ve bana **ذنوبك**’undan ve **ذنابك**’ından dök; o, kovayı su ile dolduracak miktardır.
Ve ona **بالمذنب** ile aldı; o, kepçedir.
Ve **المذانب** aktı; **مذنب**’in cem‘i; o, geniş olmadığında alçak yerdeki akıntı yatağıdır; ve yamaçta yahut dayanakta olan dereciktir.
Ve mecazdan: o, **الأذناب**’dandır ve **الذنابي**’dendir ve **النذائب**’dendir.
Ve ona gözünün **ذنب**’iyle ve onun **ذنابها**’sıyla ve onun **ذنابتها**’sıyla ve kesre ve damme ile onun **ذنابتها**’sıyla baktı; yani onun arkasıyla.
Ve su, vadinin ve nehrin **ذنب**’ine ulaştı; ve onun **ذنابته**’sine ve onun **ذنابته**’sine.
Ve kavmin **ذنابة**’sini ve develerin **ذنابـة**’sini tâkip ettim.
Ve rüzgârın **ذنب**’ine bindi: geçti de yetişilmedi.
Ve devenin **ذنب**’ine bindi: eksik bir paya razı oldu.
Ve elliye daha çok attı; ve onun **ذنبها**’sını ona çevirdi.
Ve bizim toprağımızda ikamet etti ve onun **ذنب**’ini sapladı: ayrılmaz; aslı çekirgede(ki kullanımdadır).
Ve geçmiş bir iş üzerine hasretlendiğinde işin **ذنب**’ini tâkip etti.
Ve benimle falan arasında, düşmanlaştıklarında, keler kuyruğu **ذنب الضب** vardır.
Ve ihtiyara denir: şeyi gevşediğinde onun **ذنب**’i gevşedi.
Ve Ebû Ubeyde inşâd etti: “Ve sarayda kapısını kapadı ve malımdan ve **ذنبي**’mden ümitsizlik yanında gizlendi”; ve kavmi ve yolu ve işi **ذنبت**.
Ve bulut, bazısı bazısını **يذنب** eder.
Ve o **متذانب**’dır. Dedi ki: “Çukur yerde akıtılır, akşamlığı olan; ondan sabır sabır **يذنب** eder”; ve bir iş onu **يذنبه** ve onu **يدبره**.
Ve falan **مذنوب**: tâbi olunan.
Ve vadiyi **تذنبت**: onun **ذنب**’i tarafından ona geldim.
İbn Mukbil dedi ki: “Kebîşe’nin göçünü gören ey kişi; ortası, **متذنبـات** olan, dostların karışımı, **أورال**’dan.” Ve sarıklının **تذنب** etmesi: sarığından bir **ذنب** olarak fazlalık bıraktı, onu salıverdi.
Ve **ذنـب البسـر**: onun **ذنب**’inden önce daha rutubetli. Ve **بسر مذنـب**; ve o, **التذنوب**’dur.
Ve onun sözünü **ذنبت**: onun **أذنابه**’sine ve uçlarına tutundum.
Ve onlar için şundan bir **ذنوب** vardır; yani bir nasip.
Amr b. Şe’s dedi ki: “Ve her kabilede bir nimetle çarptım; öyleyse Şe’s için senin cömertliğinden bir **ذنـوب** hak oldu. Haraçtan vazgeçtiler; sonra onların kovaları, **أذنبة** ile, ölümün, tekrar tekrar kanıncaya dek su çekti.” **سلم**’in cem‘i; ve o, kovadır; onun bir tek kulpu vardır.
Ve onu sırtının **ذنوب**’u üzerine vurdu; o, onun etidir ki ona denir: **يرابيع المتن**.
Zü’r-Rumme, bir saçı vasfederek dedi ki: “Ve **الذنوبين**’in üstünde bir **عذر** sahibi, sarkıtılmış; bân ağacı üzerinde, taraklarla dürülür ve salınır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّنْبُ: الإِثْمُ والجُرْمُ والمعصية، والجمعُ ذُنوبٌ، وذُنُوباتٌ جمعُ الجمع، وقد أَذْنَب الرَّجُل؛ وقوله، عزّ وجلّ، في مناجاةِ موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: ولهم علَيَّ ذَنْبٌ؛ عَنَى بالذَّنْبِ قَتْلَ الرَّجُلِ الذي وَكَزَه موسى، عليه السلام، فقضَى عليه، وكان ذلك الرجلُ من آلِ فرعونَ. والذَّنَبُ: معروف، والجمع أَذْنابٌ. وذَنَبُ الفَرَسِ: نَجْمٌ على شَكْلِ ذَنَبِ الفَرَسِ. وذَنَبُ الثَّعْلَبِ: نِبْتَةٌ على شكلِ ذَنَبِ الثَّعْلَبِ. والذُّنابَـى: الذَّنَبُ؛ قال الشاعر:
جَمُوم الشَّدِّ، شائلة الذُّنابَـى
الصحاح: الذُّنابَـى ذنبُ الطَّائر؛ وقيل: الذُّنابَـى مَنْبِتُ الذَّنَبِ. وذُنابَـى الطَّائرِ: ذَنَبُه، وهي أَكثر من الذَّنَب. والذُّنُبَّى والذِّنِـبَّى: الذَّنَب، عن الـهَجَري؛ وأَنشد: يُبَشِّرُني، بالبَيْنِ مِنْ أُمِّ سالِمٍ، *  أَحَمُّ الذُّنُبَّى، خُطَّ، بالنِّقْسِ، حاجِبُهْ ويُروى: الذِّنِـبَّى. وذَنَبُ الفَرَس والعَيْرِ، وذُناباهما، وذَنَبٌ فيهما، أَكثرُ من ذُنابَى؛ وفي جَناحِ الطَّائِرِ أَربعُ ذُنابَى بعدَ الخَوافِـي. الفرَّاءُ: يقال ذَنَبُ الفَرَسِ، وذُنابَى الطَّائِرِ، وذُنابَة الوَادي، ومِذْنَبُ النهْرِ، ومِذْنَبُ القِدْرِ؛ وجمعُ ذُنابَة الوادي ذَنائِبُ، كأَنَّ الذُّنابَة جمع ذَنَبِ الوادي وذِنابَهُ وذِنابَتَه، مثلُ جملٍ وجمالٍ وجِمَالَةٍ، ثم جِمالات جمعُ الجمع؛ ومنه قوله تعالى: جِمالاتٌ صفر.
أَبو عبيدة: فَرسٌ مُذانِبٌ؛ وقد ذانَبَتْ إِذا وَقَعَ ولدُها في القُحْقُح، ودَنَا خُرُوج السِّقْيِ، وارتَفَع عَجْبُ الذَّنَبِ، وعَلِقَ به، فلم يحْدُروه. والعرب تقول: رَكِبَ فلانٌ ذَنَبَ الرِّيحِ إِذا سَبَق فلم يُدْرَكْ؛ وإِذا رَضِـيَ بحَظٍّ ناقِصٍ قيلَ: رَكِبَ ذَنَب البَعير، واتَّبَعَ ذَنَب أَمْرٍ مُدْبِرٍ، يتحسَّرُ على ما فاته. وذَنَبُ الرجل: أَتْباعُه. وأَذنابُ الناسِ وذَنَبَاتُهم: أَتباعُهُم وسِفْلَتُهُم دون الرُّؤَساءِ، على الـمَثَلِ؛ قال:
وتَساقَطَ التَّنْواط والذَّ *  نَبات، إِذ جُهِدَ الفِضاح ويقال: جاءَ فلانٌ بذَنَبِه أَي بأَتْباعِهِ؛ وقال الحطيئة يمدَحُ قوماً:
قومٌ همُ الرَّأْسُ، والأَذْنابُ غَيْرُهُمُ، *  ومَنْ يُسَوِّي، بأَنْفِ النَّاقَةِ، الذَّنَبا؟ وهؤُلاء قومٌ من بني سعدِ بن زيدِ مَناةَ، يُعْرَفُون ببَني أَنْفِ النَّاقَةِ، لقول الحُطَيْئَةِ هذا، وهمْ يَفْتَخِرُون به. ورُوِيَ عن عليٍّ، كرّم اللّه وجهه، أَنه ذَكَرَ فِتْنَةً في آخِرِ الزَّمان، قال: فإِذا كان ذلك، ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّينِ بِذَنَـبِهِ، فتَجْتَمِـعُ الناسُ؛ أَراد أَنه يَضْرِبُ أَي يسِـيرُ في الأَرض ذاهباً بأَتباعِهِ، الذين يَرَوْنَ رَأْيَه، ولم يُعَرِّجْ على الفِتْنَةِ. والأَذْنابُ: الأَتْباعُ، جمعُ ذَنَبٍ، كأَنهم في مُقابِلِ الرُّؤُوسِ، وهم المقَدَّمون.
والذُّنابَـى: الأَتْباعُ.
وأَذْنابُ الأُمورِ: مآخيرُها، على الـمَثَلِ أَيضاً. والذَّانِبُ: التَّابِـعُ للشيءِ على أَثَرِهِ؛ يقال: هو يَذْنِـبُه أَي يَتْبَعُهُ؛ قال الكلابي: وجاءَتِ الخيلُ، جَمِـيعاً، تَذْنِـبُهْ
وأَذنابُ الخيلِ: عُشْبَةٌ تُحْمَدُ عُصارَتُها على التَّشْبِـيهِ. وذَنَبَه يَذْنُبُه ويَذنِـبُه، واسْتَذْنَبَه: تلا ذَنَبَه فلم يفارقْ أَثَرَه. والـمُسْتَذْنِبُ: الذي يكون عند أَذنابِ الإِبِلِ، لا يفارق أَثَرَها؛ قال:
مِثْل الأَجيرِ اسْتَذْنَبَ الرَّواحِلا(1)
(1 قوله «مثل الأجير إلخ» قال الصاغاني في التكملة هو تصحيف والرواية «شل الأجير» ويروى شدّ بالدال والشل الطرد، والرجز لرؤبة اهـ. وكذلك أنشده صاحب المحكم.) والذَّنُوبُ: الفَرسُ الوافِرُ الذَّنَبِ، والطَّويلُ الذَّنَبِ. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: كان فرْعَونُ على فرَسٍ ذنُوبٍ أَي وافِر شَعْرِ الذَّنَبِ. ويومٌ ذَنُوبٌ: طويلُ الذَّنَبِ لا يَنْقَضي، يعني طول شَرِّه. وقال غيرُه: يومٌ ذَنُوبٌ: طويل الشَّر لا ينقضي، كأَنه طويل الذَّنَبِ. ورجل وَقَّاحُ الذَّنَب: صَبُورٌ على الرُّكُوب. وقولهم: عُقَيْلٌ طَويلَةُ الذَّنَبِ، لم يفسره ابن الأَعرابي؛ قال ابن سيده: وعِنْدي أَنَّ معناه: أَنها كثيرة رُكُوبِ الخيل. وحديثٌ طويلُ الذَّنَبِ: لا يَكادُ يَنْقَضِـي، على الـمَثَلِ أَيضاً. ابن الأَعرابي: الـمِذْنَبُ الذَّنَبُ الطَّويلُ، والـمُذَنِّبُ الضَّبُّ، والذِّنابُ خَيْطٌ يُشَدُّ به ذَنَبُ البعيرِ إِلى حَقَبِه لئَلاَّ يَخْطِرَ بِذَنَـبِه، فَيَمْـلأَ راكبَه. وذَنَبُ كلِّ شيءٍ: آخرُه، وجمعه ذِنابٌ. والذِّنابُ، بكسر الذال: عَقِبُ كلِّ شيءٍ. وذِنابُ كلِّ شيءٍ: عَقِـبُه ومؤَخَّره، بكسر الذال؛ قال:
ونأْخُذُ بعدَه بذِنابِ عَيْشٍ  * أَجَبِّ الظَّهْرِ، ليسَ له سَنامُ وقال الكلابي في طَلَبِ جَمَلِهِ: اللهم لا يَهْدينِـي لذنابتِه(2) (2 قوله «لذنابته» هكذا في الأصل.) غيرُك. قال، وقالوا: مَنْ لك بذِنابِ لَوْ؟ قال الشاعر: فمَنْ يَهْدِي أَخاً لذِنابِ لَوٍّ؟ *  فأَرْشُوَهُ، فإِنَّ اللّه جارُ وتَذَنَّبَ الـمُعْتَمُّ أَي ذَنَّبَ عِمامَتَه، وذلك إِذا أَفْضَلَ منها شيئاً، فأَرْخاه كالذَّنَبِ. والتَّذْنُوبُ: البُسْرُ الذي قد بدا فيه الإِرطابُ من قِـبَلِ ذَنَـبِه. وذنَبُ البُسْرة وغيرِها من التَّمْرِ: مؤَخَّرُها. وذنَّـبَتِ البُسْرَةُ، فهي مُذَنِّبة: وكَّـتَتْ من قِـبَلِ ذَنَـبِها؛ الأَصمعي: إِذا بَدَتْ نُكَتٌ من الإِرْطابِ في البُسْرِ من قِـبَلِ ذَنَـبِها، قيل: قد ذَنَّـبَتْ. والرُّطَبُ: التَّذْنُوبُ، واحدتُه تَذْنُوبةٌ؛ قال: فعَلِّقِ النَّوْطَ، أَبا مَحْبُوبِ،  *  إِنَّ الغَضا ليسَ بذِي تَذْنُوبِ الفرَّاءُ: جاءَنا بتُذْنُوبٍ، وهي لغة بني أَسَدٍ. والتَّميمي يقول: تَذْنُوب، والواحدة تَذْنُوبةٌ. وفي الحديث: كان يكرَه الـمُذَنِّبَ من البُسْرِ، مخافة أن يكونا شَيْئَيْنِ، فيكون خَلِـيطاً. وفي حديث أَنس: كان لا يَقْطَعُ التَّذْنُوبِ من البُسْرِ إِذا أَراد أَن يَفْتَضِخَه. وفي حديث ابن المسَيَّب: كان لا يَرَى بالتَّذْنُوبِ أَن يُفْتَضَخَ بأْساً. وذُنابةُ الوادي: الموضعُ الذي يَنتهي إِليه سَيْلُهُ،
وكذلك ذَنَبُه؛ وذُنابَتُه أَكثر من ذَنَـبِه.
وذَنَبَة الوادي والنَّهَر، وذُنابَتُه وذِنابَتُه: آخرُه، الكَسْرُ عن ثعلب. وقال أَبو عبيد: الذُّنابةُ، بالضم: ذَنَبُ الوادي وغَيرِه. وأَذْنابُ التِّلاعِ: مآخيرُها.
ومَذْنَبُ الوادي، وذَنَبُه واحدٌ، ومنه قوله المسايل(1)
(1 قوله «ومنه قوله المسايل» هكذا في الأصل وقوله بعده والذناب مسيل إلخ هي أول عبارة المحكم.). والذِّنابُ: مَسِـيلُ ما بين كلِّ تَلْـعَتَين، على التَّشبيه بذلك، وهي الذَّنائبُ. والـمِذْنَبُ: مَسِـيلُ ما بين تَلْـعَتَين، ويقال لِـمَسيل ما بين التَّلْـعَتَين: ذَنَب التَّلْعة. وفي حديث حذيفة، رضي اللّه عنه: حتى يَركَبَها اللّهُ بالملائِكةِ، فلا يَمْنَع ذَنَبَ تَلْعة؛ وصفه بالذُّلِّ والضَّعْف، وقِلَّة الـمَنَعة، والخِسَّةِ؛ الجوهري: والـمِذْنَبُ مَسِـيلُ الماءِ في الـحَضيضِ، والتَّلْعة في السَّنَدِ؛ وكذلك الذِّنابة والذُّنابة أَيضاً، بالضم؛ والـمِذْنَبُ: مَسِـيلُ الماءِ إِلى الأَرضِ. والـمِذْنَبُ: الـمَسِـيل في الـحَضِـيضِ، ليس بخَدٍّ واسِع.
وأَذنابُ الأَوْدِية: أَسافِلُها. وفي الحديث: يَقْعُد أَعرابُها على أَذنابِ أَوْدِيَتِها، فلا يصلُ إِلى الـحَجِّ أَحَدٌ؛ ويقال لها أَيضاً الـمَذانِبُ. وقال أَبو حنيفة: الـمِذْنَبُ كهيئةِ الجَدْوَل، يَسِـيلُ عن الرَّوْضَةِ ماؤُها إِلى غيرِها، فيُفَرَّقُ ماؤُها فيها، والتي يَسِـيلُ عليها الماءُ مِذْنَب أَيضاً؛ قال امرؤُ القيس:
وقد أَغْتَدِي والطَّيْرُ في وُكُناتِها،  *  وماءُ النَّدَى يَجْري على كلِّ مِذْنَبِ وكلُّه قريبٌ بعضُه من بعضٍ.
وفي حديث ظَبْيانَ: وذَنَبُوا خِشانَه أَي جَعلوا له مَذانِبَ ومجَاريَ. والخِشانُ: ما خَشُنَ من الأَرضِ؛ والـمِذْنَبَة والـمِذْنَبُ: الـمِغْرَفة لأَنَّ لها ذَنَباً أَو شِبْهَ الذَّنَبِ، والجمع مَذانِبُ؛ قال أَبو ذُؤَيب الهذلي: وسُود من الصَّيْدانِ، فيها مَذانِبُ النُّـ  * ـضَارِ، إِذا لم نَسْتَفِدْها نُعارُها ويروى: مَذانِبٌ نُضارٌ. والصَّيْدانُ: القُدورُ التي تُعْمَلُ من الحجارة، واحِدَتُها صَيْدانة؛ والحجارة التي يُعْمَل منها يقال لها: الصَّيْداءُ. ومن روى الصِّيدانَ، بكسر الصاد، فهو جمع صادٍ، كتاجٍ وتِـيجانٍ، والصَّاد: النُّحاسُ والصُّفْر. والتَّذْنِـيبُ للضِّبابِ والفَراشِ ونحو ذلك إِذا أَرادت التَّعاظُلَ والسِّفَادَ؛ قال الشاعر:
مِثْل الضِّبابِ، إِذا هَمَّتْ بتَذْنِـيبِ
وذَنَّبَ الجَرادُ والفَراشُ والضِّباب إِذا أَرادت التَّعاظُلَ والبَيْضَ، فغَرَّزَتْ أَذنابَها. وذَنَّبَ الضَّبُّ: أَخرجَ ذَنَبَه من أَدْنَى الجُحْر، ورأْسُه في داخِلِه، وذلك في الـحَرِّ. قال أَبو منصور: إِنما يقال للضَّبِّ مُذَنِّبٌ إِذا ضرَبَ بذَنَبِه مَنْ يريدُه من مُحْتَرِشٍ أَو حَـيَّةٍ. وقد ذَنَّبَ تَذْنِـيباً إِذا فَعَل ذلك.
وضَبٌّ أَذنَبُ: طويلُ الذَّنَبِ؛ وأَنشد أَبو الهيثم:
لم يَبْقَ من سُنَّةِ الفاروقِ نَعْرِفُه *  إِلاَّ الذُّنَيْبـي، وإِلاَّ الدِّرَّةُ الخَلَقُ قال: الذُّنَيْبـيُّ ضرب من البُرُودِ؛ قال: ترَكَ ياءَ النِّسْبةِ، كقوله: مَتى كُنَّا، لأُمِّكَ، مَقْتَوِينا
وكان ذلك على ذَنَبِ الدَّهرِ أَي في آخِره.
وذِنابة العين، وذِنابها، وذَنَبُها: مؤخَّرُها. وذُنابة النَّعْل: أَنْفُها. ووَلَّى الخَمْسِـين ذَنَباً: جاوزَها؛ قال ابن الأَعرابي: قلتُ للكِلابِـيِّ: كم أَتَى عَليْك؟ فقال: قد وَلَّتْ ليَ الخَمْسون ذَنَبَها؛ هذه حكاية ابن الأَعرابي، والأَوَّل حكاية يعقوب. والذَّنُوبُ: لَـحْمُ الـمَتْنِ، وقيل: هو مُنْقَطَعُ الـمَتْنِ، وأَوَّلُه، وأَسفلُه؛ وقيل: الأَلْـيَةُ والمآكمُ؛ قال الأَعشى: وارْتَجَّ، منها، ذَنُوبُ الـمَتْنِ، والكَفَلُ
والذَّنُوبانِ: الـمَتْنانِ من ههنا وههنا. والذَّنُوب: الـحَظُّ والنَّصيبُ؛ قال أَبو ذؤيب: لَعَمْرُك، والـمَنايا غالِباتٌ، *  لكلِّ بَني أَبٍ منها ذَنُوبُ والجمع أَذنِـبَةٌ، وذَنَائِبُ، وذِنابٌ.
والذَّنُوبُ: الدَّلْو فيها ماءٌ؛ وقيل: الذَّنُوب: الدَّلْو التي يكون الماءُ دون مِلْئِها، أَو قريبٌ منه؛ وقيل: هي الدَّلْو الملأَى. قال: ولا يقال لها وهي فارغة، ذَنُوبٌ؛ وقيل: هي الدَّلْوُ ما كانت؛ كلُّ ذلك مذَكَّر عند اللحياني. وفي حديث بَوْل الأَعْرابـيّ في المسجد: فأَمَر بذَنوبٍ من ماءٍ، فأُهَرِيقَ عليه؛ قيل: هي الدَّلْو العظيمة؛ وقيل: لا تُسَمَّى ذَنُوباً حتى يكون فيها ماءٌ؛ وقيل: إِنَّ الذَّنُوبَ تُذكَّر وتؤَنَّث، والجمع في أَدْنى العَدد أَذْنِـبة، والكثيرُ ذَنائبُ كَقلُوصٍ وقَلائصَ؛ وقول أَبي ذؤيب: فكُنْتُ ذَنُوبَ البئرِ، لـمَّا تَبَسَّلَتْ،  *  وسُرْبِلْتُ أَكْفاني، ووُسِّدْتُ ساعِدِي استعارَ الذَّنُوبَ للقَبْر حين جَعَله بئراً، وقد اسْتَعْمَلَها أُمَيَّة بنُ أَبي عائذٍ الهذليُّ في السَّيْر، فقال يصفُ حماراً: إِذا ما انْتَحَيْنَ ذَنُوبَ الـحِضا  *  ر، جاشَ خَسِـيفٌ، فَريغُ السِّجال يقول: إِذا جاءَ هذا الـحِمارُ بذَنُوبٍ من عَدْوٍ، جاءت الأُتُنُ بخَسِـيفٍ. التهذيب: والذَّنُوبُ في كلامِ العرب على وُجوهٍ، مِن ذلك قوله تعالى: فإِنَّ للذين ظَلَموا ذَنُوباً مثلَ ذَنُوبِ أَصحابِهم. وقال الفَرَّاءُ: الذَّنُوبُ في كلامِ العرب: الدَّلْوُ العظِـيمَةُ، ولكِنَّ العربَ تَذْهَبُ به إِلى النَّصيب والـحَظِّ، وبذلك فسّر قوله تعالى: فإِنَّ للذين ظَلَموا، أَي أَشرَكُوا، ذَنُوباً مثلَ ذَنُوبِ أَصحابِهِم أَي حَظّاً من العذابِ كما نزلَ بالذين من قبلِهِم؛ وأَنشد الفرَّاءُ: لَـها ذَنُوبٌ، ولَـكُم ذَنُوبُ، *  فإِنْ أَبَيْـتُم، فَلَنا القَلِـيبُ وذِنابةُ الطَّريقِ: وجهُه، حكاه ابن الأَعرابي. قال وقال أَبو الجَرَّاح لرَجُلٍ: إِنك لم تُرْشَدْ ذِنابةَ الطَّريق، يعني وجهَه. وفي الحديث: مَنْ ماتَ على ذُنابَـى طريقٍ، فهو من أَهلِهِ، يعني على قصْدِ طَريقٍ؛ وأَصلُ الذُّنابَـى مَنْبِتُ الذَّنَبِ. والذَّنَبانُ: نَبْتٌ معروفٌ، وبعضُ العرب يُسمِّيه ذَنَب الثَّعْلَب؛ وقيل: الذَّنَبانُ، بالتَّحريكِ، نِبْتَة ذاتُ أَفنانٍ طِوالٍ، غُبَيْراء الوَرَقِ، تنبت في السَّهْل على الأَرض، لا ترتَفِـعُ، تُحْـمَدُ في الـمَرْعى، ولا تَنْبُت إِلا في عامٍ خَصيبٍ؛ وقيل: هي عُشْبَةٌ لها سُنْبُلٌ في أَطْرافِها، كأَنه سُنْبُل الذُّرَة، ولها قُضُبٌ ووَرَق، ومَنْبِتُها بكلِّ مكانٍ ما خَلا حُرَّ الرَّمْلِ، وهي تَنْبُت على ساقٍ وساقَين، واحِدتُها ذَنَبانةٌ؛ قال أَبو محمد الـحَذْلَمِـي: في ذَنَبانٍ يَسْتَظِلُّ راعِـيهْ
وقال أَبو حنيفة: الذَّنَبانُ عُشْبٌ له جِزَرَة لا تُؤْكلُ، وقُضْبانٌ مُثْمِرَةٌ من أَسْفَلِها إِلى أَعلاها، وله ورقٌ مثلُ ورق الطَّرْخُون، وهو ناجِـعٌ في السَّائمة، وله نُوَيرة غَبْراءُ تَجْرُسُها النَّحْلُ، وتَسْمو نحو نِصْفِ القامةِ، تُشْبِـعُ الثِّنْتانِ منه بعيراً، واحِدَتُه ذَنَبانةٌ؛ قال الراجز:
حَوَّزَها من عَقِبٍ إِلى ضَبُعْ،
في ذَنَبانٍ ويبيسٍ مُنْقَفِـعْ،
وفي رُفوضِ كَلإٍ غير قَشِـع
والذُّنَيْباءُ، مضمومَة الذال مفتوحَة النون، ممدودةً: حَبَّةٌ تكون في البُرّ، يُنَقَّى منها حتى تَسْقُط.
والذَّنائِبُ: موضِعٌ بنَجْدٍ؛ قال ابن بري: هو على يَسارِ طَرِيقِ مَكَّة.
والـمَذَانِبُ: موضع. قال مُهَلْهِل بن ربيعة، شاهد الذّنائب: (يتبع...)
(تابع... 1): ذنب: الذَّنْبُ: الإِثْمُ والجُرْمُ والمعصية، والجمعُ ذُنوبٌ، ... ... فَلَوْ نُبِشَ الـمَقابِرُ عن كُلَيْبٍ، *  فتُخْبِرَ بالذَّنائِبِ أَيَّ زِيرِ وبيت في الصحاح، لـمُهَلْهِلٍ أَيضاً:
فإِنْ يَكُ بالذَّنائِبِ طَالَ لَيْلي، *  فقد أَبْكِـي على الليلِ القَصيرِ يريد: فقد أَبْكِـي على لَيالي السُّرورِ، لأَنها قَصِـيرَةٌ؛ وقبله: أَلَيْـلَـتَنا بِذِي حُسَمٍ أَنيرِي!  *  إِذا أَنْتِ انْقَضَيْتِ، فلا تَحُورِي وقال لبيد ، شاهد المذانب :
أَلَمْ تُلْمِمْ على الدِّمَنِ الخَوالي، *  لِسَلْمَى بالـمَذانِبِ فالقُفَالِ؟ والذَّنُوبُ: موضع بعَيْنِه؛ قال عبيد بن الأَبرص:
أَقْفَرَ مِن أَهْلِه مَلْحوبُ، *  فالقُطَبِـيَّاتُ، فالذَّنُوبُ ابن الأَثير: وفي الحديث ذكْرُ سَيْلِ مَهْزُورٍ ومُذَيْنِب، هو بضم الميم وسكون الياء وكسر النون، وبعدها باءٌ موحَّدةٌ: اسم موضع بالمدينة، والميمُ زائدةٌ. الصحاح، الفرَّاءُ: الذُّنابَـى شِبْهُ الـمُخاطِ، يَقَع من أُنوفِ الإِبل؛ ورأَيتُ، في نُسَخ متَعدِّدة من الصحاح، حواشِـيَ، منها ما هو بِخَطِّ الشيخ الصَّلاح الـمُحَدِّث، رحمه اللّه، ما صورته: حاشية من خَطِّ الشيخ أَبي سَهْلٍ الـهَرَوي، قال: هكذا في الأَصل بخَطِّ الجوهري، قال: وهو تصحيف، والصواب: الذُّنانَى شِبهُ الـمُخاطِ، يَقَع من أُنوفِ الإِبل، بنُونَيْنِ بينهما أَلف؛ قال: وهكذا قَرَأْناهُ على شَيخِنا أَبي أُسامة، جُنادةَ بنِ محمد الأَزدي، وهو مأْخوذ من الذَّنين، وهو الذي يَسِـيلُ من فَمِ الإِنسانِ والـمِعْزَى؛ ثم قال صاحب الحاشية: وهذا قد صَحَّفَه الفَرَّاءُ أَيضاً، وقد ذكر ذلك فيما ردَّ عليه من تصحيفه، وهذا مما فاتَ الشَّيخ ابن برّي، ولم يذكره في أَمالِـيه.

##### Türkçe

**الذَّنْبُ**: günah, suç ve isyan; çoğulu **ذُنوبٌ**’dur;
ve **ذُنُوباتٌ** çoğulun çoğuludur. Ve adam günah işledi; ve onun sözü, aziz ve celil olan, Mûsâ’nın münâcâtında, nebîmize ve ona salât ve selâm üzerine: “Ve onların benim üzerimde bir **ذَنْبٌ**’üm vardır”; **الذَّنْبِ** ile, Mûsâ’nın, عليه السلام, onu yumrukladığı adamı öldürmesini kastetti; böylece onun üzerine hükmetti; ve o adam Firavun’un âlinden idi.

Ve **الذَّنَبُ**: bilinen (şey); çoğulu **أَذْنابٌ**’dır. Ve **ذَنَبُ الفَرَسِ**: atın kuyruğu şeklinde bir yıldızdır. Ve **ذَنَبُ الثَّعْلَبِ**: tilkinin kuyruğu şeklinde bir bitkidir.
Ve **الذُّنابَـى**: **الذَّنَبُ**’dir; şair dedi ki:
جَمُوم الشَّدِّ، شائلة الذُّنابَـى

**الصحاح**: **الذُّنابَـى** kuşun kuyruğudur; ve denildi: **الذُّنابَـى** kuyruğun bittiği yerdir. Ve **ذُنابَـى الطَّائِرِ**: onun kuyruğudur; ve o, **الذَّنَب**’den daha çoktur. Ve **الذُّنُبَّى** ve **الذِّنِـبَّى**: **الذَّنَب**’dir; **الـهَجَري**’den. Ve inşâd etti:
يُبَشِّرُني، بالبَيْنِ مِنْ أُمِّ سالِمٍ، *  أَحَمُّ الذُّنُبَّى، خُطَّ، بالنِّقْسِ، حاجِبُهْ
Ve rivayet olunur: **الذِّنِـبَّى**. Ve **ذَنَبُ الفَرَس** ve **العَيْرِ**, ve ikisinin **ذُناباهما**’sı, ve onlarda bir **ذَنَبٌ**, **ذُنابَى**’dan daha çoktur; ve kuşun kanadında **الخَوافِـي**’den sonra dört **ذُنابَى** vardır. **الفرَّاءُ**: denir: **ذَنَبُ الفَرَسِ**, ve **ذُنابَى الطَّائِرِ**, ve **ذُنابَة الوَادي**, ve **مِذْنَبُ النهْرِ**, ve **مِذْنَبُ القِدْرِ**; ve **ذُنابَة الوادي**’nin çoğulu **ذَنائِبُ**’dir; sanki **الذُّنابَة** vâdinin **ذَنَبِ**’inin, ve onun **ذِنابِ**’ının ve **ذِنابَتِه**’sinin çoğuludur; **جملٍ** ve **جمالٍ** ve **جِمَالَةٍ** gibi; sonra **جِمالات** çoğulun çoğuludur; ve ondan Yüce’nin sözü:
جِمالاتٌ صفر.

**أَبو عبيدة**: **فَرسٌ مُذانِبٌ**; ve **ذانَبَتْ** olmuştur: yavrusu **القُحْقُح**’a düştüğü zaman, ve **السِّقْيِ**’nin çıkışı yaklaştığı zaman, ve kuyruğun kökü yükseldiği ve ona yapıştığı zaman; böylece onu aşağı indirmediler.

Ve Araplar der: falan **ذَنَبَ الرِّيحِ**’e bindi; öne geçtiği zaman, artık yetişilmez.
Ve eksik bir paya razı olduğu zaman denir: **ذَنَب البَعير**’e bindi, ve geri dönen bir işin **ذَنَب**’ini izledi; kaçırdığı şeye hasret çeker. Ve adamın **ذَنَبُ**’i: onun tâbileridir.
Ve insanların **أَذنابُ**’ı ve onların **ذَنَبَاتُهم**’ı: onların tâbileri ve reislerin altındakilerden olan aşağı tabakalarıdır; mesel üzere; dedi ki:
وتَساقَطَ التَّنْواط والذَّ *  نَبات، إِذ جُهِدَ الفِضاح

Ve denir: falan **ذَنَبِه** ile geldi; yani tâbileriyle. Ve **الحطيئة** bir kavmi överken dedi:
قومٌ همُ الرَّأْسُ، والأَذْنابُ غَيْرُهُمُ، *  ومَنْ يُسَوِّي، بأَنْفِ النَّاقَةِ، الذَّنَبا؟
Ve bunlar Sa‘d b. Zeyd Menât oğullarından bir kavimdir; bu **الحُطَيْئَة**’nin sözü sebebiyle **بَني أَنْفِ النَّاقَةِ** diye bilinirler; ve onunla övünürler. Ve Ali’den, Allah yüzünü keremli kılsın, rivayet olundu: âhir zamanda bir fitneyi zikretti; dedi: “O olduğu zaman, dinin **يَعْسُوبُ**’u **بِذَنَـبِهِ** vurur; böylece insanlar toplanır”; onunla, onun vurmasını, yani yeryüzünde giderek, görüşünü gören tâbileriyle birlikte yürüyüp gitmesini kastetti; ve fitneye dönüp bakmadı.

Ve **الأَذْنابُ**: tâbiler; **ذَنَبٍ**’in çoğuludur; sanki onlar **الرُّؤُوسِ**’un karşısındadır; ve onlar öne geçirilenlerdir.
Ve **الذُّنابَـى**: tâbiler.
Ve işlerin **أَذْنابُ**’ı: onların sonlarıdır; yine mesel üzere. Ve **الذَّانِبُ**: bir şeyin izinde ona tâbi olandır; denir: o onu **يَذْنِـبُه**; yani onu izler; **الكلابي** dedi:
وجاءَتِ الخيلُ، جَمِـيعاً، تَذْنِـبُهْ

Ve atların **أَذنابُ**’ı: benzetme üzere, özsuyu övülen bir ottur.
Ve onu **ذَنَبَه يَذْنُبُه** ve **يَذنِـبُه**, ve onu **اسْتَذْنَبَه**: onun kuyruğunu izledi; böylece izinden ayrılmadı.
Ve **الـمُسْتَذْنِبُ**: develerin **أَذنابِ**’ı yanında olan, izlerinden ayrılmayan kimsedir; dedi ki:
مِثْل الأَجيرِ اسْتَذْنَبَ الرَّواحِلا(1)
(1 “مثل الأجير إلخ” sözü hakkında: **الصاغاني** “التكملة”de dedi ki: bu bir tashîftir; rivayet “شل الأجير”dir; ve **شدّ** ile **الدال**’la da rivayet olunur; ve **الشل** kovmadır; ve recez **رؤبة**’nindir, dedi. Ve aynı şekilde **صاحب المحكم** onu inşâd etti.)

Ve **الذَّنُوبُ**: kuyruğu bol olan at; ve kuyruğu uzun olan. Ve İbn Abbâs hadîsinde, Allah ikisinden razı olsun: Firavun **فرَسٍ ذنُوبٍ** üzerinde idi; yani kuyruğun kılı bol. Ve **يومٌ ذَنُوبٌ**: kuyruğu uzun, bitmeyen gün; yani şerrinin uzunluğu. Ve başkası dedi: **يومٌ ذَنُوبٌ**: bitmeyen uzun şer; sanki kuyruğu uzundur.

Ve **رجل وَقَّاحُ الذَّنَب**: binmeye sabırlı. Ve onların sözü: **عُقَيْلٌ طَويلَةُ الذَّنَبِ**; İbnü’l-A‘râbî onu açıklamadı; İbn Sîde dedi: ve bende onun mânası: onun çokça ata binmesidir. Ve **حديثٌ طويلُ الذَّنَبِ**: neredeyse bitmez; yine mesel üzere.

**ابن الأَعرابي**: **الـمِذْنَبُ** uzun kuyruktur; ve **الـمُذَنِّبُ** keler (الضَّبُّ)’dir; ve **الذِّنابُ**: devenin kuyruğunu, kuyruğuyla sallanıp binicisini doldurmasın diye, onun **حَقَبِه**’ine bağlamakla bağlanan iptir.

Ve her şeyin **ذَنَبُ**’i: onun sonudur; çoğulu **ذِنابٌ**’dır. Ve **الذِّنابُ**, **الذال**’ın kesriyle: her şeyin ardıdır. Ve her şeyin **ذِنابُ**’ı: onun ardı ve sonudur; **الذال**’ın kesriyle; dedi ki:
ونأْخُذُ بعدَه بذِنابِ عَيْشٍ  * أَجَبِّ الظَّهْرِ، ليسَ له سَنامُ
Ve **الكلابي** devesini ararken dedi: Allahım, beni onun **ذنابتِه**’ne(2) senin dışındakisi hidayet etmesin. (2 “لذنابته” sözü: asılda böyle.) Dedi; ve dediler: senin için **ذِنابِ لَوْ** kimdir? Şair dedi ki:
فمَنْ يَهْدِي أَخاً لذِنابِ لَوٍّ؟ *  فأَرْشُوَهُ، فإِنَّ اللّه جارُ

Ve sarık saran kimse **تَذَنَّبَ** oldu; yani sarığını **ذَنَّبَ** etti; bu, ondan bir şeyi fazla bırakıp onu kuyruk gibi saldığı zamandır.

Ve **التَّذْنُوبُ**: kuyruğu tarafından olgunlaşma belirtisi belirmiş olan **البُسْرُ**’dur. Ve **البُسْرة**’nin ve hurmanın başkasının **ذنَبُ**’i: onun arkasıdır. Ve **البُسْرَةُ** **ذنَّـبَتْ**; o hâlde o **مُذَنِّبة**’dir: kuyruğu tarafından beneklenmiştir; **الأَصمعي**: **البُسْر**’de kuyruğu tarafından olgunlaşmadan benekler belirdiği zaman denir: **قد ذَنَّـبَتْ**. Ve **الرُّطَبُ**: **التَّذْنُوبُ**’dur; onun teki **تَذْنُوبةٌ**’dur; dedi ki:
فعَلِّقِ النَّوْطَ، أَبا مَحْبُوبِ،  *  إِنَّ الغَضا ليسَ بذِي تَذْنُوبِ
**الفرَّاءُ**: bize **بتُذْنُوبٍ** ile geldi; bu Benî Esed’in dilidir. Ve **التَّميمي** der: **تَذْنُوب**; ve teki **تَذْنُوبةٌ**’dur. Ve hadîste: **البُسْرِ**’den **الـمُذَنِّبَ**’i kerih görürdü; iki şey olmasından korkarak, böylece karışık olur. Ve Enes hadîsinde: onu ezmek istediği zaman **البُسْرِ**’den **التَّذْنُوبِ**’u kesmezdi. Ve İbnü’l-Müseyyeb hadîsinde: **التَّذْنُوبِ** ile ezilmesinde bir beis görmezdi.

Ve **ذُنابةُ الوادي**: selinin ulaştığı yer;
ve aynı şekilde onun **ذَنَبُ**’i; ve onun **ذُنابَتُه**’si, onun **ذَنَـبِه**’inden daha çoktur.
Ve vâdinin ve nehrin **ذَنَبَة**’si, ve onun **ذُنابَتُه**’si ve **ذِنابَتُه**’si: onun sonudur; kesr, Sa‘leb’den. Ve Ebû Ubeyd dedi: **الذُّنابةُ**, zamme ile: vâdinin ve başkasının kuyruğudur.
Ve **أَذْنابُ التِّلاعِ**: onların sonlarıdır.
Ve vâdinin **مَذْنَبُ**’i ve onun **ذَنَبُ**’i birdir; ve ondan “**المسايل**” sözü(1).
(1 “ومنه قوله المسايل” sözü: asılda böyle; ve ondan sonraki “والذناب مسيل إلخ” sözü **المحكم**’in ilk ibaresidir.)

Ve **الذِّنابُ**: her iki **تَلْـعَة** arasındaki akıntı yeridir; buna benzetme üzere; ve onlar **الذَّنائبُ**’dir.
Ve **الـمِذْنَبُ**: iki **تَلْـعَة** arasındaki akıntı yeridir; ve iki **تَلْـعَة** arasındaki akıntı yerine denir: **ذَنَب التَّلْعة**.

Ve Huzeyfe hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “ta ki Allah onu meleklerle bindirinceye kadar; böylece bir **ذَنَبَ تَلْعة**’yi engellemez”; onu zillet, zayıflık, az korunma ve aşağılık ile vasfetti. **الجوهري**: ve **الـمِذْنَبُ** alçak yerde suyun akıntı yeridir; ve **التَّلْعة** yamaçtadır; ve aynı şekilde **الذِّنابة** ve **الذُّنابة** da, zamme ile, yine.
Ve **الـمِذْنَبُ**: suyun yere akıntı yeridir. Ve **الـمِذْنَبُ**: alçak yerdeki akıntıdır; geniş bir yarık değildir.

Ve vadilerin **أَذنابُ**’ı: onların aşağılarıdır. Ve hadîste: onların bedevîleri vadilerinin **أَذنابِ**’ı üzerine oturur; böylece hacca hiç kimse ulaşmaz; ve onlara ayrıca **الـمَذانِبُ** da denir. Ve Ebû Hanîfe dedi: **الـمِذْنَبُ** küçük kanal gibi bir şeydir; onun suyu çayırlıktan başkasına akar; böylece onun suyu orada dağıtılır; ve suyun üzerinde aktığı yer de **مِذْنَب**’dir; İmru’ül-Kays dedi:
وقد أَغْتَدِي والطَّيْرُ في وُكُناتِها،  *  وماءُ النَّدَى يَجْري على كلِّ مِذْنَبِ
Ve hepsi, bazısı bazısına yakındır.

Ve **ظَبْيانَ** hadîsinde: “ve onun **خِشانَه**’sını **ذَنَبُوا** ettiler”; yani ona **مَذانِبَ** ve akıntı yolları yaptılar.
Ve **الخِشانُ**: yerin sert olanıdır. Ve **الـمِذْنَبَة** ve **الـمِذْنَبُ**: kepçedir; çünkü onun bir kuyruğu yahut kuyruğa benzer bir şeyi vardır; çoğulu **مَذانِبُ**’dir; Ebû Züeyb el-Hüzelî dedi:
وسُود من الصَّيْدانِ، فيها مَذانِبُ النُّـ  * ـضَارِ، إِذا لم نَسْتَفِدْها نُعارُها
Ve rivayet olunur: **مَذانِبٌ نُضارٌ**. Ve **الصَّيْدانُ**: taştan yapılan kazanlardır; onun teki **صَيْدانة**’dir; ve ondan yapılan taşlara **الصَّيْداءُ** denir. Ve **الصِّيدانَ**’ı, **الصاد**’ın kesriyle, rivayet eden kimseye gelince: o, **صادٍ**’ın çoğuludur; **تاجٍ** ve **تِـيجانٍ** gibi; ve **الصَّاد**: bakır ve sarıdır.

Ve **التَّذْنِـيبُ** kelerler, kelebekler ve bunun benzerleri için, çiftleşme ve cima‘ istemek istedikleri zaman; şair dedi:
مِثْل الضِّبابِ، إِذا هَمَّتْ بتَذْنِـيبِ
Ve çekirgeler, kelebekler ve kelerler **ذَنَّبَ** oldu: çiftleşme ve yumurta istemek istedikleri zaman; böylece kuyruklarını sapladılar. Ve keler **ذَنَّبَ** oldu: kuyruğunu deliğin en aşağısından çıkardı; başı onun içindedir; bu sıcakta olur. Ebû Mansûr dedi: keler için ancak, onu isteyen bir avcı yahut yılanı kuyruğuyla vurduğu zaman **مُذَنِّبٌ** denir. Ve bunu yaptığı zaman **تَذْنِـيباً** ile **ذَنَّبَ** olmuştur.

Ve **ضَبٌّ أَذنَبُ**: kuyruğu uzun. Ve Ebû’l-Heysem inşâd etti:
لم يَبْقَ من سُنَّةِ الفاروقِ نَعْرِفُه *  إِلاَّ الذُّنَيْبـي، وإِلاَّ الدِّرَّةُ الخَلَقُ
Dedi: **الذُّنَيْبـيُّ** bürûd (çizgili kumaşlar)dan bir türdür; dedi: nisbe **ياء**’sını terk etti; onun sözü gibi:
مَتى كُنَّا، لأُمِّكَ، مَقْتَوِينا
Ve bu, zamanın **ذَنَبِ**’i üzerinde idi; yani onun sonunda.

Ve gözün **ذِنابة**’si, ve onun **ذِناب**’ı, ve onun **ذَنَبُ**’i: onun arkasıdır. Ve nalın **ذُنابة**’si: onun burnudur. Ve elliyi bir **ذَنَباً** ile geçti: onu aştı; İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكلابي**’ye dedim: üzerinden ne kadar geçti? dedi ki: elliler bana **ذَنَبَها**’sıyla geçti; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin hikâyesidir; ve birincisi Ya‘kûb’un hikâyesidir.

Ve **الذَّنُوبُ**: sırt etidir; ve denildi: o, sırtın kesildiği yeridir; ve onun başıdır ve altıdır; ve denildi: kuyruk yağı ve kalçalar; **الأَعشى** dedi:
وارْتَجَّ، منها، ذَنُوبُ الـمَتْنِ، والكَفَلُ
Ve **الذَّنُوبانِ**: buradan ve buradan iki sırt. Ve **الذَّنُوب**: pay ve nasiptir; Ebû Züeyb dedi:
لَعَمْرُك، والـمَنايا غالِباتٌ، *  لكلِّ بَني أَبٍ منها ذَنُوبُ
Ve çoğulu **أَذنِـبَةٌ**, ve **ذَنَائِبُ**, ve **ذِنابٌ**’dır.

Ve **الذَّنُوبُ**: içinde su olan kova; ve denildi: **الذَّنُوب** suyu dolusunun altında olan kova, yahut ona yakın olan; ve denildi: o dolu kovadır. Dedi: boş iken ona **ذَنُوبٌ** denmez. Ve denildi: o, kova olduğu sürece kovadır; bütün bunlar **اللحياني**’ye göre müzekkerdir. Ve mescidde bedevînin bevli hadîsinde: içinde su olan bir **ذَنوبٍ** ile emretti; böylece onun üzerine döküldü; denildi: o büyük kovadır; ve denildi: içinde su oluncaya kadar **ذَنُوباً** diye adlandırılmaz; ve denildi: **الذَّنُوبَ** müzekker de müennes de olur; ve en az sayıda çoğulu **أَذْنِـبة**’dir; ve çok olanı **ذَنائبُ**’dir; **قَقلُوصٍ** ve **قَلائصَ** gibi. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
فكُنْتُ ذَنُوبَ البئرِ، لـمَّا تَبَسَّلَتْ،  *  وسُرْبِلْتُ أَكْفاني، ووُسِّدْتُ ساعِدِي
Kabri kuyu yaptığı zaman **الذَّنُوبَ**’u kabir için istiare etti. Ve onu Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî yürüyüşte kullanmıştır; bir eşeği vasfederken dedi:
إِذا ما انْتَحَيْنَ ذَنُوبَ الـحِضا  *  ر، جاشَ خَسِـيفٌ، فَريغُ السِّجال
Der ki: bu eşek bir koşudan bir **ذَنُوبٍ** getirdiği zaman, dişi eşekler **خَسِـيفٍ** ile geldi. **التهذيب**: ve **الذَّنُوبُ** Arapların sözünde çeşitli yönler üzeredir; ondan, Yüce’nin sözü: “Şüphesiz zulmedenler için, arkadaşlarının **ذَنُوبِ**’u gibi bir **ذَنُوبٌ** vardır.” Ve **الفَرَّاءُ** dedi: **الذَّنُوبُ** Arapların sözünde: büyük kovadır; fakat Araplar onu pay ve nasibe götürür; ve bununla Yüce’nin sözü tefsir edildi: “Şüphesiz zulmedenler için”, yani şirk koşanlar için, “arkadaşlarının **ذَنُوبِ**’u gibi bir **ذَنُوبٌ** vardır”; yani kendilerinden öncekilere inen gibi azaptan bir pay. Ve **الفرَّاءُ** inşâd etti:
لَـها ذَنُوبٌ، ولَـكُم ذَنُوبُ، *  فإِنْ أَبَيْـتُم، فَلَنا القَلِـيبُ

Ve yolun **ذِنابةُ**’si: onun yüzüdür; İbnü’l-A‘râbî hikâye etti. Dedi; ve Ebû’l-Cerrâh bir adama dedi: sen yolun **ذِنابةَ**’sini irşad olunmadın; yani onun yüzünü.
Ve hadîste: “Kim bir yolun **ذُنابَـى**’sı üzerinde ölürse, o onun ehlindendir”; yani bir yolun kastı üzere; ve **الذُّنابَـى**’nın aslı kuyruğun bittiği yerdir.

Ve **الذَّنَبانُ**: bilinen bir bitkidir; ve Arapların bazısı ona **ذَنَب الثَّعْلَب** adını verir.
Ve denildi: **الذَّنَبانُ**, hareke ile: uzun dalları olan bir bitkidir; yaprağı kül rengidir; düz yerde toprağın üzerinde biter; yükselmez; otlakta övülür; ancak bereketli bir yılda biter. Ve denildi: uçlarında bir başağı olan bir ottur; sanki o, mısırın başağıdır; ve onun çubukları ve yaprağı vardır; yetiştiği yer, kızgın kum hariç her yerdir; ve bir sap ve iki sap üzerinde biter; onun teki **ذَنَبانةٌ**’dir; Ebû Muhammed el-Hazlemî dedi:
في ذَنَبانٍ يَسْتَظِلُّ راعِـيهْ
Ve Ebû Hanîfe dedi: **الذَّنَبانُ** yenmeyen bir kökü olan bir ottur; ve aşağısından yukarısına kadar meyveli çubukları vardır; ve onun yaprağı **الطَّرْخُون** yaprağı gibidir; ve otlayan hayvan için faydalıdır; ve onun kül renkli bir çiçeği vardır; arı onu toplar; ve boyun yarısına doğru yükselir; ondan iki tanesi bir deveyi doyurur; onun teki **ذَنَبانةٌ**’dir; râciz dedi:
حَوَّزَها من عَقِبٍ إِلى ضَبُعْ،
في ذَنَبانٍ ويبيسٍ مُنْقَفِـعْ،
وفي رُفوضِ كَلإٍ غير قَشِـع

Ve **الذُّنَيْباءُ**, **الذال**’ı zamme, **النون**’u fetha ile, uzatılmış: buğdayda bulunan bir tanedir; ondan ayıklanır; ta ki düşsün.

Ve **الذَّنائِبُ**: Necd’de bir yerdir; İbn Berî dedi: Mekke yolunun solundadır.

Ve **الـمَذَانِبُ**: bir yerdir. **مُهَلْهِل بن ربيعة** dedi, **الذّنائب**’e şahit:
(izler...)
(devam... 1): **ذنب**: **الذَّنْبُ**: günah, suç ve isyan; çoğulu **ذُنوبٌ**’dur, ... ...
فَلَوْ نُبِشَ الـمَقابِرُ عن كُلَيْبٍ، *  فتُخْبِرَ بالذَّنائِبِ أَيَّ زِيرِ
Ve **الصحاح**’ta bir beyit, yine **مُهَلْهِلٍ**’indir:
فإِنْ يَكُ بالذَّنائِبِ طَالَ لَيْلي، *  فقد أَبْكِـي على الليلِ القَصيرِ
İster: sevinç geceleri üzerine ağlarım; çünkü onlar kısadır; ve ondan önce:
أَلَيْـلَـتَنا بِذِي حُسَمٍ أَنيرِي!  *  إِذا أَنْتِ انْقَضَيْتِ، فلا تَحُورِي
Ve Lebîd dedi, **المذانب**’e şahit:
أَلَمْ تُلْمِمْ على الدِّمَنِ الخَوالي، *  لِسَلْمَى بالـمَذانِبِ فالقُفَالِ؟

Ve **الذَّنُوبُ**: belirli bir yerdir; Ubeyd b. el-Ebras dedi:
أَقْفَرَ مِن أَهْلِه مَلْحوبُ، *  فالقُطَبِـيَّاتُ، فالذَّنُوبُ

**ابن الأَثير**: hadîste **سَيْلِ مَهْزُورٍ** ve **مُذَيْنِب** zikri vardır; o, **الميم**’in zammesi, **الياء**’ın sükûnu, **النون**’un kesri iledir; ve ondan sonra **باءٌ موحَّدةٌ**: Medine’de bir yer adıdır; ve **الميمُ** ziyadedir.

**الصحاح**, **الفرَّاءُ**: **الذُّنابَـى** develerin burunlarından düşen sümüğe benzer bir şeydir. Ve ben, **الصحاح**’ın çeşitli nüshalarında, kenar notları gördüm; onlardan, şeyh **الصَّلاح الـمُحَدِّث**’in, Allah ona rahmet etsin, hattıyla olanı; sûreti şudur: şeyh Ebû Sehl el-Herevî’nin hattından bir hâşiye; dedi ki: bu, asılda **الجوهري**’nin hattıyla böyledir; dedi ki: bu bir tashîftir; doğrusu: **الذُّنانَى** sümüğe benzer bir şeydir; develerin burunlarından düşer; aralarında bir **ألف** bulunan iki **نون** ile; dedi ki: bunu şeyhimiz Ebû Üsâme, Cünâde b. Muhammed el-Ezdî üzerine böyle okuduk; ve o, **الذَّنين**’den alınmıştır; o, insanın ve keçinin ağzından akan şeydir. Sonra hâşiye sahibi dedi: bunu **الفَرَّاءُ** da tashîf etmiştir; ve onun tashîflerine reddettiği şeyler içinde bunu zikretmiştir; ve bu, şeyh İbn Berî’ye kaçan şeylerdendir; ve onu **أَمالِـيه**’de zikretmedi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ن ب * * التَّذْنُوبُ * كالمفعول البسر الذي بدا به الإرطاب من قبل ذنبه وقد * ذَنَّبَتِ * البسرة بفتح الذال * تَذْنِيباً * فهي * مُذَنِّبَةٌ * و * الذَّنُوبُ * النصيب وهو أيضا الدلو الملأى ماء وقال بن السكيت التي فيها ماء قريب من الملء تؤنث وتذكر ولا يقال لها وهي فارغة ذنوب

##### Türkçe

* ذ ن ب * * **التَّذْنُوبُ** *: mef‘ûl vezninde; olgunlaşmanın, kuyruğu tarafından kendisiyle başladığı hurma (busr) gibidir. Ve hurma, **ذَنَّبَتِ**; **تَذْنِيباً** ( **الذال**’in fethiyle); artık o **مُذَنِّبَةٌ**’dir. Ve **الذَّنُوبُ**: nasip (pay)dır; o, ayrıca su ile dolu kova (dolu kova)dır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: içinde su bulunan, doluluğa yakın olan (kova) müennes de yapılır müzekker de; boş iken ona **ذنوب** denilmez.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الذنب: الإثم والجرم والمعصية الجمع: ذنوب، وجج أي جمع الجمع ذنوبات، وقد أذنب الرجل: صار ذا ذنب، وقد قالوا إن هذا من الأفعال التي لم يسمع لها مصدر على فعلها، لأنه لم يسمع إذناب كإكرام، قاله شيخنا، وقوله عز وجل في مناجاة موسى عليه السلام  ولهم علي ذنب  عنى به قتل الرجل الذي وكزه موسى عليه السلام فقضى عليه، وكان ذلك الرجل من آل فرعون.
 والذنب بالتحريك معروف واحد الأذناب، ونقل شيخنا عن عناية الشهاب أن الذنب مأخوذ من الذنب محركة، وهو الذيل، وفي الشفاء أنه مأخوذ من الشيء الدنيء الخسيس الرذل، قال الخفاجي: الأخذ أوسع دائرة من الاشتقاق وذنب الفرس: نجم في السماء يشبهه ولذا سمي به ومن ذلك ذنب الثعلب: نبت يشبهه وهو الذنبان، وقد يأتي وذنب الخيل: نبات ويقال فيه: أذناب الخيل وهي عشبة تحمد عصارتها، على التشبيه.
 والذنابى والذنبى بضمهما وفتح النون في الأول وضمهما مع تشديد الموحدة في الثاني والذنبى بالكسر: الذنب، الأخيران عن الهجري، وأنشد: يبشرني بالبين من أم سالم أحم الذنبى خط بالنفس حاجبه يروى بهما، وعلى الأول قول الشاعر:
  جموم الشد شائلة الذنابى وفي الصحاح: الذنابى: ذنب الطائر، وقيل: الذنابى: منبت الذنب وذنابى الطائر: ذنبه، وهي أكثر من الذنب، وذنب الفرس والعير وذناباهما وذنب، فيهما، أكثر من ذنابى، وفي جناح الطائر أربع ذنابى بعد الخوالي، وعن الفراء: يقال: ذنب الفرس وذنابى الطائر، والذي قاله الرياشي: الذنابى لذي جناح، والذنب لغيره وربما استعير الذنابى للفرس، نقله شيخنا ومن المجاز: ذنب الرجل وأذناب الناس وذنباتهم محركة أي أتباعهم وسفلتهم دون الرؤساء، على المثل، وسفلتهم بكسر الفاء، ويقال: جاء فلان بذنبه، أي بأتباعه، وقال الحطيئة يمدح قوما:
  قوم هم الرأس والأذناب غيرهمومن يسوي بأنف الناقة الذنبا

  وهؤلاء قوم من بني سعد بن زيد مناة، يعرفون ببني أنف الناقة لقول الحطيئة هذا، وهم يفتخرون به.
 وأذناب الأمور: مآخيرها، على المثل أيضا.
 ومن المجاز: الذانب: التابع الشيء على أثره، يقال: ذنبه يذنبه بالضم ويذنبه بالكسر: تلاه واتبع ذنابته فلم يفارق أثره قال الكلابي:
  وجاءت الخيل جميعا تذنبه كاستذنبه: تلا ذنبه، والمستذنب: الذي يكون عند أذناب الإبل، لا يفارق أثرها قال:
  مثل الأجير استذنب الرواحلا والذنوب: الفرس الوافر الذنب، والطويل الذنب، وفي حديث ابن عباس  كان فرعون على فرس ذنوب  أي وافر شعر الذنب، والذنوب من الأيام: الطويل الشر لا ينقضي، كأنه طويل الذنب، وفي قول آخر: يوم ذنوب: طويل الذنب لا ينقضي، يعني طول شره، ورجل وقاح الذنب: صبور على الر[كوب، وقولهم: عقيل طويلة الذنب، لم يفسره ابن الأعرابي قال ابن سيده: وعندي أن معناه أنها كثيرة ركاب الخيل، وحديث طويل الذنب، لا يكاد ينقضي، على المثل أيضا، كذا في لسان العرب.
 والذنوب: الدلو العظيمة ما كانت، كذا في المصباح، أو التي كانت لها ذنب، أو هي التي فيها ماء، أو هي الدلو الملأى، قال الأزهري: ولا يقال لها وهي فارغة، أو هي التي يكون الماء فيها دون الملء أو قريب منه، كل ذلك مذكور عن اللحياني والزجاج، وقال ابن السكيت: إن الذنوب تؤنث وتذكر، ومن المجاز: الذنوب: الحظ والنصيب قال أبو ذؤيب:
  لعمرك والمنايا غالبـات                      لكل بني أب منها ذنوب ج في أدنى العدد أذنبة، والكثير ذنائب، كقلوص وقلائص وذناب ككتاب، حكاه الفيومي، وأغفله الجوهري وقد يستعار الذنوب بمعنى القبر قال أبو ذؤيب:
  فكنت ذنوب البئر لما تبسلتوسربلت أكفاني ووسدت ساعدي وقد استعملها أمية بن أبي عائذ الهذلي في السير فقال يصف حمارا:
  إذا ما انتحين ذنوب الحـضـا                      ر جاش خسيف فريغ السجال يقول: إذا جاء هذا الحمار بذنوب من عدو جاءت الأتن بخسيف، وفي التهذيب: والذنوب في كلام العرب على وجوه، من ذلك قوله تعالى  فإن للذين ظلموا ذنوبا مثل ذنوب أصحابهم  وقال الفراء: الذنوب في كلام العرب: الدلو العظيمة، ولكن العرب تذهب به إلى النصيب والحظ، وبذلك فسر الآية، أي حظا من العذاب كما نزل بالذين من قبلهم وأنشد:
  لها ذنوب ولكم ذنوب                      فإن أبيتم فلكم قليب ومن المجاز قولهم: ضربه على ذنوب متنه، الذنوب: لحم المتن وقيل: هو منقطع المتن وأسفله، أو الذنوب الألية والمآكم قال الأعشى:
  وارتج منها ذنوب المتن والكفل والذنوبان: المتنان من هنا وهنا.
 والذناب بالكسر ككتاب: خيط يشد به ذنب البعير إلى حقبه لئلا يخطر بذنبه فيلطخ ثوب راكبه، نقله الصاغاني.
 وذنب كل شيء: آخره، وجمعه ذناب والذناب من كل شيء: عقبه ومؤخره قال:
  ونأخذ بعده بذناب عـيش                      أجب الظهر ليس له سنام

  وقالوا: من لك بذناب والذناب مسيل ما بين كل تلعتين، على التشبيه بذلك ج ذنائب، ومن المجاز ركب الماء ذنبة الوادي والنهر والدهر، محركة، وذنابته، بالضم ويكسر وكذا ذنابه بالكسر، وذنبه محركة، عن الصاغاني، وذنابته بالكسر عن ثعلب أكثر من ذنبته: أواخره، وفي بعض النسخ: آخره، وفي التكملة: هو الموضع الذي ينتهي إليه سيله، وقال أبو عبيد: الذنابة بالضم: ذنب الوادي وغيره، وأذناب التلاع: مآخيرها، وكان ذلك على ذنب الدهر، أي في آخره، وجمع ذنابة الوادي: ذنائب.
 والذنابة بالضم: التابع، كالذانب وقد تقدم، والذنابة من النعل: أنفها.
 ومن المجاز: ذنابة العين وذنابها بكسرهما وذنبها: مؤخرها.
 والذنابة بالكسر، من الطريق: وجهه حكاه ابن الأعرابي، وقال أبو الجراح لرجل: إنك لم ترشد ذنابة الطريق، يعني وجهه.
 وفي الحديث  من مات على ذنابي طريق فهو من أهله  يعني على قصد طريق، وأصل الذنابي منبت ذنب الطائر.
 والذنابة: القرابة والرحم: وذنابة العيص بالضم: ع.
 وذنب البسرة وغيرها من التمر: مؤخرها.
 ومن المجاز ذنبت البسرة تذنيبا فهي مذنبة وكتت من قبل ذنبها قال الأصمعي: إذا بدت نكت من الإرطاب في البسر من قبل ذنبها قيل: ذنب وهو أي البسر مذنب كمحدث.
 وتذنوب بالفتح وتاؤه زائدة وفي لسان العرب: التذنوب: البسر الذي قد بدا فيه الإرطاب من قبل ذنبه، ويضم، وهذه نقلها الصاغاني عن الفراء، وحينئذ يحتمل دعوى أصالتها، وقال الأصمعي: والرطب: التذنوب واحدته بهاء أي تذنوبة قال:
  فعلق النوط أبا محـبـوب                      إن الغضى ليس بذي تذنوب وعن الفراء: جاءنا بتذنوب، وهي لغة بني أسد، والتميمي يقول: تذنوب، وهي تذنوبة، وفي الحديث  كان يكره المذنب من البسر مخافة أن يكونا شيئين فيكون خليطا  ، وفي حديث أنس  كان لا يقطع التذنوب من البسر إذا أراد أن يفتضخه  وفي حديث ابن المسيب  كان لا يرى بالتذنوب أن يفتضخ بأسا  ، ومن المجاز: ذنبت كلامه تعلقت بأذنابه وأطرافه.
 والمذنب كمنبر والمذنبة وضبطه في الأساس كمقعد: المغرفة لأن لها ذنبا أو شبه الذنب والجمع مذانب، قال أبو ذؤيب الهذلي
  وسود من الصيدان فيها مذانب النضار إذا لم نستفدها نعارها الصيدان: القدور التي تعمل من الحجارة، ويروى  مذانب نضار  ، والنضار بالضم: شجر الأثل، وبالكسر الذهب، كذا في أشعار الهذليين.
 والمذنب: مسيل ما بين التلعتين، ويقال لمسيل ما بين التلعتين: ذنب التلعة، وفي حديث حذيفة  حتى يركبها الله بالملائكة فلا يمنع ذنب تلعة  أو هو مسيل الماء إلى الأرض، والمذنب مسيل في الحضيض ليس بخد واسع، وأذناب الودية ومذانبها: أسافلها، وفي الصحاح: المذنب: مسيل ماء في الحضيض والتلعة في السند والمذنب: الجدول وقال أبو حنيفة: كهيئة الجدول يسيل عن الروضة بمائها إلى غيرها فيفرق ماؤها فيها، والتي يسيل عليها الماء: مذنب أيضا، قال امرؤ القيس:
  وقد أغتدي والطير في وكناتهاوماء الندى يجري على كل مذنب

  وكله قريب بعضه من بعض، وفي حديث ظبيان  وذنبوا خشانه  أي جعلوا له مذانب ومجاري، والخشان ما خشن من الأرض.
 كالذنابة والذنابة بالضم والكسر، والمذنب: الذنب الطويل، عن ابن الأعرابي.
 ومذينب كأحيمر: اسم واد بالمدينة يسيل بالمطر، يتنافس أهل المدينة بسيله كما يتنافسون بسيل مهزور، كذا قاله ابن الأثير، ونقله في لسان العرب، واستدركه شيخنا.
 والذنبان محركة نبت معروف، وبعض العرب يسميه  ذنب الثعلب  وقيل: الذنبان بالتحريك نبتة ذات أفنان طوال غبر الورق، وتنبت في السهل على الأرض لا ترتفع، تحمد في المرعى، ولا تنبت إلا في عام خصيب، وقال أبو حنيفة: الذنبان: عشب له جزرة لا تؤكل، وقضبان مثمرة من أسفلها إلى أعلاها، وله ورق مثل ورق الطرخون، وهو ناجع في السائمة، وله نويرة غبراء تجرسها النحل، وتسمو نحو القامة تشبعث الثنتان منه بعيرا، قال الراجز:
  حوزها من عقب إلى ضبع
  في ذنبانس ويبيس منقفع
  وفي رفوض كلإ غير قشع. أو نبت له سنبل في أطرافه كالذرة وقضب وورق، ومنبته بكل مكان ما خلا حر الرمل، وهو ينبت على ساق وساقين، واحدته بهاء قال أبو محمد الحذلمي:
  في ذنبان يستظل راعيه والذنبان: ماء بالعيص.
 والذنيباء ممدودة كالغبيراء وهي حبة تكون في البر تنقى منه عن أبي حنيفة، حتى تسقط.
 والذنابة بالكسر، والذنائب، والذنابة، بالضم والذانب والذنوب، والذناب مواضع قال ابن بري: الذنائب موضع بنجد، هو على يسار طريق مكة، قال مهلهل بن ربيعة.

  فلو نبش المقابر عن كليب                      فتخبر بالذنـائب أي زير وبيت الصحاح له أيضا:
  فإن يك بالذنائب طال ليلـي                      فقد أبكي على الليل القصير وفي كتاب أبي عبيد: قالوا: الذنائب عن يسار فلجة للمصعد إلى مكة وبه قبر كليب وفيها منازل ربيعة ثم منازل بني وائل، وقال لبيد، شاهد المذانب:
  ألم تلمم على الدمن الخوالي
  لسلمى بالمناقب فالقفال وقال عبيد بن الأبرص، شاهد الذنوب:
  أقفر من أهله ملحوب                      فالقطبيات فالذنـوب وأما الذناب ككتاب فهو واد لبني مرة بن عوف غزير الماء كثير النخل والذنيبي كزبيري وياء النسبة متروكة: ضرب من البرود قاله أبو الهيثم وأنشد:
  لم يبق من سنة الفاروق نعرفهإلا الذنيبي وإلا الدرة الخلق

  وعن أبي عبيدة: فرس مذانب وقد ذانبت، قال شيخنا: ضبطه الصاغاني بخطه بالهمزة، وغيره بغيرها، وهو الظاهر: إذا وقع ولدها في القحقح بضمتين، هو ملتقى الوركين من باطن ودنا خروج السقي وارتفع عجب الذنب وعكوته، والسقي بكسر السين المهملة هكذا في النسخ التي بأيدينا، ومثله في لسان العرب، وضبطه شيخنا بكسر العين المهملة، قال: وهو جلدة فيها ماء أصفر، وفي حديث علي كرم الله وجهه  ضرب يعسوب الدين بذنبه  أي سار في الأرض ذاهبا بأتباعه، ويقال أيضا: ضرب فلان بذنبه: أقام وثبت، ومن المجاز: أقام بأرضنا وغرز ذنبه، أي لا يبرح، وأصله في الجراد، والعرب تقول: ركب فلان ذنب الريح، إذا سبق فلم يدرك، مبنيا للمجهول، وهو مجاز ومن المجاز أيضا: يقولون ركب ذنب البعير إذا رضي بحظ ناقص مبخوس ومن المجاز أيضا: ولى الخمسين ذنبا: جاوزها، وأربى على الخمسين وولته ذنبها، قال ابن الأعرابي: قلت للكلابي: كم أتى عليك: فقال: قد ولت لي الخمسون ذنبها، هذه حكاية ابن الأعرابي، والأول حكاية يعقوب، وبيني وبينه ذنب الضب، إذا تعارضا، واسترخى ذنب الشيخ: فتر شيبه، وكل ذلك مجاز.
 واستذنب الأمر: تم واستتب.
 والذنبة محركة: ماء بين إمرة بكسر الهمزة وتشديد الميم وأضاخ كان لغني ثم صار لتميم.
 وذنب الحليف: ماء لبني عقيل ابن كعب.
 وذنب التمساح من قرى البهنسا.
 ومن المجاز تذنب الطريق: أخذه كأنه أخذ ذنابته، أو جاءه من ذنبه، ومن المجاز: تذنب المعتم ذنب عمامته وذلك إذا أفضل منها شيئا فأرخاه كالذنب.
 وتذنب على فلان: تجنى وتجرم، كذا في الأساس.
 والمذانب من الإبل كالمستذنب: الذي يكون في آخر الإبل وقال الجوهري: عند أذناب الإبل.
 والمذنب كمحدث: الضب، و: التي تجد من الطلق شدة فتمدد ذنبها.
 في لسان العرب: التذنيب للضب والفراش ونحو ذلك إذا أرادت التعاظل والسفاد، قال الشاعر:
  مثل الضباب إذا همت بتذنيب وذنب الجراد والفراش والضباب إذا أرادت التعاظل والبيض فغرزت أذنابها، وذنب الضب: أخرج ذنبه من أدنى الجحر، ورأسه في داخله، وذلك في الحر، قال أبو منصور: إنما يقال للضب مذنب إذا ضرب بذنبه من يريده من محترش أو حية، وقد ذنب تذنيبا إذا فعل ذلك.
 وضب أذنب: طويل الذنب، وفي الأساس: وذنبه الحارش: قبض على ذنبه، ومن أمثالهم  من لك بذناب لو  قال الشاعر.

  فمن يهدي أخا لذناب لو                      فأرشوه فإن الله جـار واستشهد عليه شيخنا بقول الشاعر:
  تعلقت من أذناب لو بليتني                      وليت كلو خيبة ليس ينفع ومن المجاز: اتبع ذنب الأمر: تلهف على أمر مضى.

  ومما في الصحاح نقلا عن الفراء: الذنابى: شبه المخاط يقع من أنوف الإبل، وقال شيخنا: ولعل المصنف اعتمد ما ذكره ابن بري في رده وعدم قبوله: فإنه قال: هكذا في الأصل بخط الجوهري، وهو تصحيف، والصحيح الذناني بالنون، وهكذا قرأناه على شيخنا أبي أسامة جنادة بن محمد الأزدي، مأخوذ من الذنين، وهو الذي يسيل من أنف الإنسان، والمعزى، فكان حقه أن يذكره ويتعقبه تبعا لابن بري لأنه يتبعه في غالب تعقباته، أو يذكره ويبقيه اقتفاء لأثر الجوهري، لأنه صح عنده، أما تركه مع وجوده في الصحاح، وخصوصا مع البحث فإنه بمعزل فيه عن التحقيق انتهى، قلت: ومثله في المزهر للسيوطي، والذي في لسان العرب ما نصه: ورأيت في نسخ متعددة من الصحاح حواشي منها ما هو بخط الحافظ الصلاح المحدث رحمه الله ما صورته: حاشية من خط الشيخ أبي سهل الهروي قال: هكذا في الأصل بخط الجوهري، قال: وهو تصحيف، والصواب: الذنانى: شبه المخاط يقع من أنوف الإبل بنونين بينهما ألف، قال: وهكذا قرأناه على شيخنا أبي أسامة جنادة بن محمد الأزدي. وهو مأخوذ من الذنين، ثم قال صاحب الحاشية: وهذا قد صحفه الفراء أيضا، وقد ذكر ذلك فيما رد عليه من تصحيفه، وهذا مما فات الشيخ ابن بري ولم يذكره في أماليه، انتهى.
 ويقال: استذنب فلانا إذا تجناه، وقال ابن الأعرابي: المذنب كمنبر: الذنب الطويل.
 والذنابة بالضم: موضع باليمن، نقله الصاغاني هكذا، وقد تقدم في المهملة أيضا، والذنابة أيضا: موضع بالبطائح.

##### Türkçe

**الذنب**: günah, suç ve isyan; çoğulu: ذنوب; ve **وجج** yani çoğulun çoğulu olarak **ذنوبات**; ve adam **أذنب**: günah sahibi oldu; ve demişlerdir ki bu, fiiline göre masdarı işitilmemiş fiillerdendir; çünkü **إذناب** (tıpkı **إكرام** gibi) işitilmemiştir; bunu şeyhimiz söylemiştir; ve O’nun عز وجل sözü, Musa عليه السلام’ın münâcâtında: **ولهم علي ذنب**; bununla, Musa عليه السلام’ın yumrukladığı adamı öldürmesini kastetti; böylece onun üzerine hükmetti; ve o adam Firavun ailesindendi.

Ve **الذنب** harekeli olarak bilinen (bir şey)dir; **الأذناب**’ın bir tanesi; şeyhimiz, **عناية الشهاب**’dan nakletti ki **الذنب**, harekeli **الذنب**’den alınmıştır; o da kuyruktur; ve **الشفاء**’da: o, aşağılık, bayağı, rezil şeyden alınmıştır; **الخفاجي** dedi: “alma”, اشتقاق’tan daha geniş bir dairedir; ve **ذنب الفرس**: gökte ona benzeyen bir yıldızdır; bu yüzden onunla adlandırılmıştır; ve bundan: **ذنب الثعلب**: ona benzeyen bir bitkidir; o da **الذنبان**’dır; ve gelebilir: **ذنب الخيل**: bir bitkidir; ve onda şöyle denir: **أذناب الخيل**; o, suyu övülen bir ottur; benzetme üzere.

Ve **الذنابى** ve **الذنبى**—ikisi de ötreli; birincide **النون** fethalı, ikincide ikisi ötreli olup **الموحدة** şeddeli; ve **الذنبى** kesre ile: kuyruk; son ikisi **الهجري**’dendir; ve şu beyit okunmuştur:
يبشرني بالبين من أم سالم
أحم الذنبى خط بالنفس حاجبه
ikisiyle de rivayet olunur; ve birinciye göre şairin sözü:
جموم الشد شائلة الذنابى
Ve **الصحاح**’ta: **الذنابى**: kuşun kuyruğu; ve denildi: **الذنابى**: kuyruğun bittiği yer; ve kuşun **ذنابى**’sı: onun kuyruğu; ve o, **الذنب**’den daha çoktur; ve atın ve eşeğin **ذنب**’i ve ikisinin **ذناباهما**’sı ve **ذنب**’i; bunlarda, **ذنابى**’dan daha çoktur; ve kuşun kanadında, **الخوالي**’den sonra dört **ذنابى** vardır; ve **الفراء**’dan: “atın **ذنب**’i ve kuşun **ذنابى**’sı denir”; ve **الرياشي**’nin söylediği: **الذنابى** kanatlı içindir, **الذنب** ise başkası içindir; ve bazen **الذنابى** at için ödünçlenir; şeyhimiz bunu nakletti; ve mecazdan: adamın **ذنب**’i ve insanların **أذناب**’ı ve onların **ذنباتهم**’i (harekeli), yani reislerin aşağısında onların tâbileri ve ayak takımı; mesel üzere; ve onların ayak takımı, **الفاء** kesresiyle; ve denir: “falanca **بذنبه** geldi”, yani tâbileriyle; ve **الحطيئة** bir kavmi överken dedi:
قوم هم الرأس والأذناب غيرهم
ومن يسوي بأنف الناقة الذنبا

Ve bunlar, سعد بن زيد مناة oğullarından bir kavimdir; **بني أنف الناقة** diye bilinirler; **الحطيئة**’nin bu sözü sebebiyle; ve onunla övünürler.

Ve işlerin **أذناب**’ı: onların sonları; yine mesel üzere.

Ve mecazdan: **الذانب**: bir şeyin izinde onu tâkip eden; denir: **ذنبه يذنبه** ötre ile ve **يذنبه** kesre ile: onu izledi ve onun **ذنابته**’sine uydu; böylece izinden ayrılmadı; **الكلابي** dedi:
وجاءت الخيل جميعا تذنبه
**كاستذنبه**: onun kuyruğunu izledi; ve **المستذنب**: develerin **أذناب**’ı yanında olan, izlerinden ayrılmayan; dedi:
مثل الأجير استذنب الرواحلا
Ve **الذنوب**: kuyruğu bol olan at; ve kuyruğu uzun olan; ve İbn Abbas hadîsinde: **كان فرعون على فرس ذنوب**; yani kuyruk kılının bolu; ve günlerden **الذنوب**: şerri uzun olan, bitmeyen; sanki kuyruğu uzun; ve başka bir sözde: **يوم ذنوب**: kuyruğu uzun, bitmeyen; yani şerrinin uzunluğu; ve **رجل وقاح الذنب**: binmeye sabırlı; ve onların sözü: “**عقيل طويلة الذنب**”; İbnü’l-A‘râbî onu açıklamadı; İbn Sîde dedi: “bana göre bunun mânası, onun at binicilerinin çok olduğudur”; ve **حديث طويل الذنب**: neredeyse bitmeyen; yine mesel üzere; **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **الذنوب**: büyük kova, nasıl olursa olsun; **المصباح**’ta böyledir; yahut kuyruğu olan (kova); yahut içinde su olan; yahut dolu kova; **الأزهري** dedi: boş iken ona denmez; yahut içindeki su doluluğun altında olan veya ona yakın olan; bunların hepsi **اللحياني** ve **الزجاج**’dan zikredilmiştir; ve İbnü’s-Sikkît dedi: **الذنوب** müennes de olur müzekker de; ve mecazdan: **الذنوب**: nasip ve pay; Ebû Züeyb dedi:
لعمرك والمنايا غالبـات
لكل بني أب منها ذنوب
Az sayıda çoğulu **أذنبة**’dir; çok olanı **ذنائب**; **قلوص** ve **قلائص** gibi; ve **ذناب** (kitap gibi); bunu **الفيومي** nakletti; **الجوهري** ise onu atladı; ve bazen **الذنوب**, kabir mânasında ödünçlenir; Ebû Züeyb dedi:
فكنت ذنوب البئر لما تبسلت
وسربلت أكفاني ووسدت ساعدي
Ve onu, السير’de, bir eşeği vasfederken Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî kullanmıştır; dedi:
إذا ما انتحين ذنوب الحـضـا
ر جاش خسيف فريغ السجال
Yani: bu eşek koşudan bir **ذنوب** ile geldiğinde, dişi eşekler boş kovayla gelir. Ve **التهذيب**’de: Arapların كلام’ında **الذنوب** çeşitli vecihler üzeredir; bunlardan biri O’nun تعالى sözü: **فإن للذين ظلموا ذنوبا مثل ذنوب أصحابهم**; ve **الفراء** dedi: Arapların كلام’ında **الذنوب**: büyük kovadır; fakat Araplar onu nasip ve paya götürür; âyeti bununla tefsir etti; yani kendilerinden öncekilere indiği gibi azaptan bir pay; ve şu beyiti okudu:
لها ذنوب ولكم ذنوب
فإن أبيتم فلكم قليب
Ve mecazdan onların sözü: “onu sırtının **ذنوب**’u üzerine vurdu”; **الذنوب**: sırtın eti; ve denildi: sırtın kopuk yeri ve altı; yahut **الذنوب**: kuyruk sokumu ve kalçalar; **الأعشى** dedi:
وارتج منها ذنوب المتن والكفل
Ve **الذنوبان**: buradan ve buradan iki sırt.

Ve **الذناب** kesre ile, kitap gibi: devenin kuyruğunu, kuyruğuyla oynamasın da binenin elbisesini kirletmesin diye, semer kayışına bağlanan ip; bunu **الصاغاني** nakletti.

Ve her şeyin **ذنب**’i: onun sonu; çoğulu **ذناب**; ve her şeyden **الذناب**: onun arkası ve gerisi; dedi:
ونأخذ بعده بذناب عـيش
أجب الظهر ليس له سنام

Ve dediler ki: “Senin için **ذُناب** nerede?”; ve **الذُّناب** iki **تَلْعَة** arasındaki akıntı yatağıdır; buna benzetme üzere (çoğulu) **ذَنائِب**’dir. Ve mecazdan: su, vadi, nehir ve zamanın **ذَنَبَة**’sine bindi; harekeli (yani fetha ile); ve onun **ذَنابَة**’si, damme iledir ve kesre ile de okunur; yine onun **ذَناب**’ı kesre iledir; ve onun **ذَنَب**’i harekeli; **الصاغاني**’den. Ve onun **ذَنابَة**’si kesre ile, **ثعلب**’den: **ذَنْبَة**’sinden daha çoktur: onun sonlarıdır. Bazı nüshalarda: onun sonudur. **التكملة**’de: o, akıntısının ulaşıp bittiği yerdir. **أبو عبيد** dedi ki: **الذَّنابَة** damme ile: vadi ve başkasının kuyruğudur; ve **أَذْناب** **التِّلاع**: onların arkalarıdır. Ve bu, zamanın **ذَنَب**’i üzerindeydi; yani onun sonunda. Ve vadi **ذَنابَة**’sinin çoğulu: **ذَنائِب**’dir.

Ve **الذَّنابَة** damme ile: tâbi olan; **الذّانِب** gibi; ve daha önce geçti. Ve **الذَّنابَة** ayakkabıdan: onun burnudur.

Ve mecazdan: gözün **ذَنابَة**’si ve **ذَناب**’ı (ikisi de kesre ile) ve onun **ذَنَب**’i: onun arkasıdır.

Ve **الذَّنابَة** kesre ile, yoldan: onun yüzü; **ابن الأعرابي** bunu nakletti. **أبو الجراح** bir adama dedi ki: “Sen yolun **ذَنابَة**’sini doğru bulmadın”; yani onun yüzünü.

Hadiste: “Kim bir yolun **ذَنابي**’si üzere ölürse o, onun ehlindendir”; yani bir yolun kastı üzere. **الذَّنابي**’nin aslı, kuşun kuyruğunun bittiği yerdir.

Ve **الذَّنابَة**: akrabalık ve rahimdir. Ve **ذَنابَة العِيص** damme ile: ع.

Ve hurmadan, **البُسْرَة** ve başkasının **ذَنَب**’i: onun arkasıdır.

Ve mecazdan: **ذَنَّبْتُ** **البُسْرَة**’yi **تَذْنِيبًا**; o da **مُذْنِبَة**’dir; ve onun kuyruğu tarafından **كُتِّتَ**. **الأصمعي** dedi ki: **الإرْطاب**’dan noktalar **البُسْر** içinde onun kuyruğu tarafından belirdiğinde “**ذَنَبَ**” denir; ve o, yani **البُسْر** **مُذْنِب**’dir, **مُحْدَث** gibi.

Ve **تَذْنُوب** fetha ile; ve onun **تاء**’sı ziyadedir. **لسان العرب**’da: **التَّذْنُوب**: kuyruğu tarafından **الإرْطاب** belirmiş olan **البُسْر**’dur; ve damme ile de okunur. Bunu **الصاغاني** **الفراء**’dan nakletti; o vakit onun aslîliği iddiası muhtemel olur. **الأصمعي** dedi ki: ve **الرُّطَب**: **التَّذْنُوب**’dur; onun bir tanesi **هاء** iledir; yani **تَذْنُوبَة**. Dedi ki:

فعلق النوط أبا محـبـوب
إن الغضى ليس بذي تذنوب

Ve **الفراء**’dan: “Bize **بِتَذْنُوب** ile geldi”; bu, **بني أسد**’in lügatidir. **التميمي** der ki: **تَذْنُوب**; ve o, **تَذْنُوبَة**’dir. Hadiste: “**المُذْنِب**’i **البُسْر**’dan kerih görürdü; iki şey olup karışık olmasından korkarak.” Ve **أنس** hadîsinde: “Onu patlatmak istediğinde **البُسْر**’dan **التَّذْنُوب**’u kesmezdi.” Ve **ابن المسيب** hadîsinde: “**التَّذْنُوب** ile patlatmada bir beis görmezdi.” Ve mecazdan: **ذَنَّبْتُ** sözünü; onun **أَذْناب**’ına ve uçlarına tutundum.

Ve **المُذْنِب** **مِنْبَر** gibi, ve **المُذْنِبَة**; **الأساس**’ta onun ضبطı **مَقْعَد** gibi: kepçe; çünkü onun bir kuyruğu vardır yahut kuyruk benzeri; çoğulu **مَذانِب**’dir. **أبو ذؤيب الهذلي** dedi ki:

وسود من الصيدان فيها مذانب
النضار إذا لم نستفدها نعارها

**الصِّيدان**: taştan yapılan tencerelerdir. Ve “**مَذانِب نِضار**” diye de rivayet olunur. Ve **النِّضار** damme ile: **الأَثْل** ağacı; kesre ile: altın; **الهذليين** şiirlerinde böyledir.

Ve **المُذْنِب**: iki **تَلْعَة** arasındaki akıntı yatağıdır. Ve iki **تَلْعَة** arasındaki akıntı yatağına: **ذَنَب التَّلْعَة** denir. **حذيفة** hadîsinde: “Ta ki Allah onu meleklerle bindirir de **ذَنَب تَلْعَة** engel olmaz”; yahut o, suyun yere akıntı yatağıdır. Ve **المُذْنِب** çukurda bir akıntı yatağıdır; geniş bir hendek değildir. Ve **أَذْناب** vadilerin ve onların **مَذانِب**’i: onların aşağılarıdır. **الصحاح**’ta: **المُذْنِب**: çukurda bir su akıntı yatağıdır; ve **التَّلْعَة** yamaçtadır. Ve **المُذْنِب**: küçük su arkıdır. **أبو حنيفة** dedi ki: bir küçük ark heyeti gibidir; çayırdan suyu ile başkasına akar da onun suyunu orada dağıtır. Ve suyun üzerinde aktığı yer: **مُذْنِب**’dir de. **امرؤ القيس** dedi ki:

وقد أغتدي والطير في وكناتها
وماء الندى يجري على كل مذنب

Ve hepsi, bazısı bazısına yakındır. **ظبيان** hadîsinde: “Ve onun **خَشان**’ını **ذَنَّبُوا**”; yani ona **مَذانِب** ve akış yolları yaptılar. **الخَشان**: yerin kaba olanıdır.

**الذَّنابَة** ve **الذَّنابَة** (damme ve kesre ile) gibi; ve **المُذْنِب**: uzun kuyruk; **ابن الأعرابي**’den.

Ve **مُذَيْنِب** **أُحَيْمِر** gibi: Medine’de bir vadinin adıdır; yağmurla akar; Medineliler onun akıntısıyla, **مَهْزُور** akıntısıyla yarıştıkları gibi yarışırlar; **ابن الأثير** bunu böyle söyledi; **لسان العرب**’da nakletti; şeyhimiz bunu istidrâk etti.

Ve **الذَّنَبان** harekeli: bilinen bir bitkidir. Bazı Araplar ona **ذَنَب الثَّعْلَب** der. Ve denildi ki: **الذَّنَبان** harekeli, uzun dalları olan, yaprağı tozlu bir bitkidir; düzlükte yerde biter, yükselmez; otlakta övülür; ancak bereketli yılda biter. **أبو حنيفة** dedi ki: **الذَّنَبان**: kökü yenmeyen bir ottur; aşağısından yukarısına kadar meyveli çubukları vardır; **الطَّرْخون** yaprağı gibi yaprağı vardır; otlayan hayvan için faydalıdır; arıların otladığı tozlu bir çiçeği vardır; boy ölçüsüne doğru yükselir; ondan iki tanesi bir deveyi doyurur. **الراجز** dedi ki:

حوزها من عقب إلى ضبع
في ذنبانس ويبيس منقفع
وفي رفوض كلإ غير قشع

Yahut uçlarında mısır gibi başak, ve çubuk ve yaprak olan bir bitkidir. Bitme yeri, kumun sıcağı hariç her yerdir. Bir sap ve iki sap üzerinde biter. Bir tanesi **هاء** iledir. **أبو محمد الحذلمي** dedi ki:

في ذنبان يستظل راعيه

Ve **الذَّنَبان**: **العِيص**’te bir sudur.

Ve **الذُّنَيْباء** uzatmalı, **الغُبَيْراء** gibi: çölde bulunan bir tanedir; ondan ayıklanır; **أبو حنيفة**’den; ta ki düşsün.

Ve **الذَّنابَة** kesre ile; ve **الذَّنائِب**; ve **الذَّنابَة** damme ile; ve **الذّانِب** ve **الذُّنوب** ve **الذُّناب** yerlerdir. **ابن بري** dedi ki: **الذَّنائِب** Necd’de bir yerdir; Mekke yolunun solundadır. **مُهَلْهِل بن ربيعة** dedi ki:

فلو نبش المقابر عن كليب
فتخبر بالذنـائب أي زير

Ve **الصحاح**’ın beyti de onundur:

فإن يك بالذنائب طال ليلـي
فقد أبكي على الليل القصير

**أبو عبيد**’in kitabında: dediler ki: **الذَّنائِب** Mekke’ye çıkan için **فَلَجَة**’nin solundadır; ve orada **كليب**’in kabri vardır; ve onda **ربيعة**’nin menzilleri, sonra **بني وائل**’in menzilleri vardır. Ve **لبيد** dedi ki; **المَذانِب**’e şahit:

ألم تلمم على الدمن الخوالي
لسلمى بالمناقب فالقفال

Ve **عبيد بن الأبرص** dedi; **الذُّنوب**’a şahit:

أقفر من أهله ملحوب
فالقطبيات فالذنـوب

أما **الذُّناب** **كِتاب** gibi ise, **بني مُرَّة بن عوف**’a ait bir vadidir; suyu bol, hurması çoktur. Ve **الذُّنَيْبي** **زُبَيْري** gibi; ve nisbet **ياء**’sı terk edilmiştir: bir tür çizgili kumaşlardır; **أبو الهيثم** bunu söyledi ve okudu:

لم يبق من سنة الفاروق نعرفه
إلا الذنيبي وإلا الدرة الخلق

Ve **أبو عبيدة**’den: **فَرَس مُذانِب**; ve **ذانَبَتْ**. Şeyhimiz dedi ki: **الصاغاني** onu kendi hattıyla hemze ile ضبط etti; başkası onsuz; ve o, zahirdir: yavrusu **القَحْقَح**’a (iki damme ile) düştüğünde; o, iki kalçanın iç tarafından birleşme yeridir; **السَّقْي**’nin çıkışına yakın; ve kuyruk sokumu ve **عَكْوَة**’si yükselir. **السَّقْي** sîn-i mühmelin kesresi iledir; elimizdeki nüshalarda böyledir; **لسان العرب**’da da böyledir. Şeyhimiz onu ayn-i mühmelin kesresi ile ضبط etti; dedi ki: o, içinde sarı su bulunan bir deridir. **علي** (Allah yüzünü keremli kılsın) hadîsinde: “Dinin **يَعْسوب**’u kuyruğuyla vurdu”; yani yeryüzünde, tâbileriyle giderek yürüdü. Ve ayrıca denir: falan kuyruğuyla vurdu: ikamet etti ve sebat etti. Ve mecazdan: “Toprağımızda ikamet etti ve kuyruğunu sapladı”; yani ayrılmaz. Aslı çekirgededir. Ve Araplar der ki: “Falan rüzgârın kuyruğuna bindi”; geçti de yakalanmadı; meçhul bina ile; ve bu mecazdır. Ve mecazdan da: “Devenin kuyruğuna bindi” derler; eksik, haksız bir paya razı olduğunda. Ve mecazdan da: “Elliye bir kuyruk döndü”: onu geçti; ellinin üstüne çıktı; ve onun kuyruğu ona döndü. **ابن الأعرابي** dedi ki: **الكلابي**’ye dedim: “Üzerinden ne kadar geçti?”; dedi ki: “Elli bana kuyruğunu döndürdü.” Bu, **ابن الأعرابي**’nin hikâyesidir; birincisi **يعقوب**’un hikâyesidir. Ve benimle onun arasında kertenkele kuyruğu vardır; karşı karşıya geldiklerinde. Ve ihtiyarın kuyruğu gevşedi: ağarması zayıfladı. Bunların hepsi mecazdır.

**اسْتَذْنَبَ** iş: tamam oldu ve düzene girdi.

Ve **الذَّنْبَة** harekeli: **إِمْرَة** (hemzenin kesresi ve mîm’in şeddeli oluşuyla) ile **أَضاخ** arasında bir sudur; **غَنِيّ**’nindi, sonra **تَميم**’in oldu.

Ve **ذَنَب الحَلِيف**: **بني عَقيل بن كعب**’a ait bir sudur.

Ve **ذَنَب التِّمْساح**: **البَهْنَسا** köylerindendir.

Ve mecazdan: **تَذَنَّبَ** yol: onu aldı; sanki onun **ذَنابَة**’sini aldı; yahut ona kuyruğundan geldi. Ve mecazdan: sarıklının sarığının kuyruğunu **تَذَنَّبَ** etmesi; bu, ondan bir şeyi fazla bırakıp kuyruk gibi salıverdiğinde olur.

Ve falana karşı **تَذَنَّبَ**: haksızlık etti ve suç işledi; **الأساس**’ta böyledir.

Ve develerden **المَذانِب** **المُسْتَذْنِب** gibi: develerin sonunda olan kimsedir. **الجوهري** dedi ki: develerin **أَذْناب**’ı yanında.

Ve **المُذْنِب** **مُحْدَث** gibi: kertenkeledir; ve: doğum sancısından şiddet bulan, kuyruğunu uzatan dişidir.

**لسان العرب**’da: kertenkele, kelebek ve bunun gibi şeyler için **التَّذْنِيب**, boğuşma ve çiftleşme istediğinde olur. Şair dedi ki:

مثل الضباب إذا همت بتذنيب

Ve çekirge, kelebek ve kertenkelelerin kuyruğu: boğuşma ve yumurta istediğinde, kuyruklarını sapladıklarında. Ve kertenkele kuyruğu: kuyruğunu deliğin en aşağısından çıkarır; başı içindedir; bu, sıcakta olur. **أبو منصور** dedi ki: kertenkeleye ancak, onu isteyen bir avcıya yahut bir yılana kuyruğuyla vurduğunda **مُذْنِب** denir; ve bunu yaptığında **ذَنَبَ** **تَذْنِيبًا**.

Ve **ضَبّ أَذْنَب**: uzun kuyruklu. **الأساس**’ta: ve onu **الحارِش** **ذَنَبَهُ**: kuyruğunu tuttu. Ve onların darb-ı mesellerinden: “Senin için **ذُناب** **لَو** nerede?” Şair dedi ki:

فمن يهدي أخا لذناب لو
فأرشوه فإن الله جـار

Şeyhimiz, şairin sözüyle buna istişhad etti:

تعلقت من أذناب لو بليتني
وليت كلو خيبة ليس ينفع

Ve mecazdan: işin kuyruğunu takip etti: geçmiş bir işe hayıflandı.

Ve **الصحاح**’ta **الفراء**’dan naklen olan şeylerden: **الذَّنابى**: develerin burunlarından düşen sümük benzeri şeydir. Şeyhimiz dedi ki: musannif, **ابن بري**’nin onu reddedip kabul etmeyişinde zikrettiğine dayanmış olmalı; çünkü o dedi ki: bu, **الجوهري**’nin hattıyla asılda böyledir; ve o, bir tashîftir; doğrusu **الذَّناني** nûn iledir. Ve biz bunu şeyhimiz **أبي أسامة جنادة بن محمد الأزدي**’ye okuduk; **الذَّنين**’den alınmıştır; o, insanın ve keçinin burnundan akan şeydir. O halde hakkı, onu zikredip **ابن بري**’ye tâbi olarak onu takip etmesiydi; çünkü o, çoğu takiplerinde ona tâbi olur; yahut onu zikredip, **الجوهري**’nin izini takip ederek onu bırakmasıydı; çünkü ona göre sahih oldu. أما onu, **الصحاح**’ta mevcutken terk etmesi—özellikle araştırma ile birlikte—tahkikten uzak bir yerdedir; bitti. Dedim ki: bunun benzeri **السيوطي**’nin **المزهر**’indedir. Ve **لسان العرب**’da olan, lafzı şudur: **الصحاح**’ın muhtelif nüshalarında, kenar notları gördüm; onlardan bir kısmı muhaddis hâfız **الصلاح** (Allah ona rahmet etsin) hattıyla; sureti: şeyh **أبي سهل الهروي** hattından bir haşiye: dedi ki: bu, **الجوهري** hattıyla asılda böyledir; dedi ki: ve o, bir tashîftir; doğrusu: **الذَّنانى**: develerin burunlarından düşen sümük benzeri şeydir; aralarında elif bulunan iki nûn ile. Dedi ki: ve biz bunu şeyhimiz **أبي أسامة جنادة بن محمد الأزدي**’ye okuduk. Ve o, **الذَّنين**’den alınmıştır. Sonra haşiye sahibi dedi ki: bunu **الفراء** da tashîf etmiştir; onun tashîflerinden kendisine reddedilende bunu zikretmiştir. Ve bu, şeyh **ابن بري**’ye de kaçmıştır; **أماليه**’sinde onu zikretmedi; bitti.

Ve denir: falana **اسْتَذْنَبَ** etti; ona haksızlık ettiğinde. **ابن الأعرابي** dedi ki: **المُذْنِب** **مِنْبَر** gibi: uzun kuyruktur.

Ve **الذَّنابَة** damme ile: Yemen’de bir yerdir; **الصاغاني** bunu böyle nakletti; ve daha önce mühmelde de geçti. Ve **الذَّنابَة** ayrıca: **البَطائِح**’ta bir yerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَنَبَهُ
1 ذَنَبَهُ ذ , (M, K,) aor. ذَنُبَ (S, M, A, K) and ذَنِبَ , (M, K,) inf. n. ذَنْبٌ; (TK;) and ↓ استذنبهُ; (M, K;) [properly signifies] He followed his tail, not quitting his track: (M:) [and hence, tropically,] (assumed tropical:) he followed him [in any case], not quitting his track. (K.) You say, ذَنَبَ الاـِبِلَ and ↓ استذنبها He followed the camels. (A: there mentioned among proper significations.) ElKilلbee says,
وَجَآءَتِ الخَيْلُ جَمِيعَا تَذْنُبُهْ
[And the horses, or horsemen, came all together, following him]. (S [in which the meaning is indicated by the context; but whether it be proper or tropical in this instance is not shown].) And Ru-beh says,
الرَّوَاحِلَا ↓ مِثْلُ الأَجِيرِ اسْتَذْنَبَ
[Like the hired man,] he was at the tails of the ridden camels. (T, S.) ذَنَبَتِ القَوْمُ, and [ذَنَبَتِ] الطَّرِيقُ, and الأَمْرُ [ذَنَبَ], and السَحَابُ يَذْنُبُ بَعْضُهُ بَعْضًا, are tropical phrases [meaning (tropical:) The people followed one another, and (tropical:) The road followed on uninterruptedly, and (tropical:) The affair, or case, or event, proceeded by successive steps, uninterruptedly, and (tropical:) The clouds follow one another]. (A.) ― -b2- See also 2.

ذنّب
2 ذنّب ذ , (T, M, A,) inf. n. تَذْنِيبٌ, (T, A,) said of the locust, It stuck its tail into the ground to lay its eggs: (A:) or, said of the [lizard called] ضبّ, (Lth, T, M,) and of the locust, (M,) and of the [locust in the stage in which it is termed] فَرَاش, (Lth, T, M,) and the like, (Lth, T,) it desired to copulate, (Lth, T, M,) or to lay eggs, and therefore stuck its tail into the ground: (M:) or, said of the ضَبّ, it signifies only it struck with its tail a hunter or serpent desiring to catch it: (T:) or, said of the ضَبّ, it signifies also it put forth its tail (M, A) from the nearest part of its hole, having its head within it, as it does in hot weather, (M,) or when an attempt was made to catch it: (A:) [or it put its tail foremost in coming forth from its hole; contr. of رَأَّسَ.] ― -b2- ذَنَّبَتِ البُسْرَةُ, (T, S, M, K,) or ذَنَّبَ البُسْرُ, (As, A, Mgh,) or الرُّطَبُ, (Msb,) inf. n. تَذْنِيبٌ, (Msb, K,) (tropical:) [The full-grown unripe date or dates, or the ripening dates,] began to ripen, (Mgh, and so in a copy of the S,) or showed ripening, (Msb, and so in a copy of the S,) or became speckled by reason of ripening, (As, T, M, K,) or ripened, (A,) at the ذَنَب, (As, T, S, M, A, Mgh, K,) i. e. the part next the base and stalk. (Mgh.) The dates in this case are termed ↓ تَذْنُوبٌ (Fr, T, S, M, A, K) in the dial. of Benoo-Asad, (Fr, T,) and ↓ تُذْنُوبٌ (Fr, T, K) in the dial. of Temeem (Fr, T) and ↓ مُذَنِّبٌ; (A, Mgh;) and a single date is termed ↓ تَذْنُوبَةٌ (T, M, * K) and ↓ مُذَنِّبَةٌ. (T, S.) -A2- ذنّب الضَّبَّ, [or, probably, ↓ ذَنَبَ, being similar to رَأَسَ and جَنَبَ and فَأَدَ &c., or perhaps both,] He seized the tail of the ضبّ; said of one endeavouring to catch it. (A.) ― -b2- ذنّب الأَفْعَى, said of a ضَبّ, It turned its tail towards the viper, or met the viper tail-foremost, in coming forth from its hole; contr. of رَأَّسَ الأَفْعَى. (TA in art. رأس.) ― -b3- ذنّب عِمَامَتَهُ (tropical:) [He made a tail to his turban;] (S, K, TA;) i. e. (tropical:) he made a portion of his turban to hang down like a tail: (S, TA:) you say of him who has done this, ↓ تَذَنَّبَ. (S, A, K, TA.) ― -b4- ذَنَّبْتُ كَلَامَهُ [and كِتَابَهُ (tropical:) I added an appendix to his discourse and his writing, or book; like ذَيَّلْتُهُ]. (A, TA.) [Hence, the inf. n. تَذْنِيبٌ is used to signify (assumed tropical:) An appendix; like تَذْيِيلٌ.] ― -b5- ذَنَّبُوا خُشْبَانَهُ (assumed tropical:) They made channels for water (which are termed مَذَانِب) in its rugged ground. (TA from a trad.)

ذَانَبَتْ
3 ذَانَبَتْ ذ , (AO, T, K,) written by Sgh, with his own hand, with ء, but by others without, (MF,) said of a mare [in parturition], She was in such a state that her fœtus came to her قُحْقُح [or ischium (here described by MF as the place of meeting of the two hips)], and the سِقْى [q. v. (here explained by MF as a skin containing yellow water]) was near to coming forth, (AO, T, K,) and the root of her tail rose, and the part thereof that is bare of hair, and she did not [or could not] lower it. (AO, T.) In this case, she is said to be ↓ مُذَانِبٌ, (AO, T, K.)

اذنب
4 اذنب ذ He committed a sin, crime, fault, misdemeanour, &c.; (S, * M, * A, * MA, K; *) he became chargeable with a ذَنْب [or sin, &c.]: (Msb:) it is an instance, among others, of a verb of which no proper inf. n. has been heard; [ذَنْبٌ being used instead of such, as a quasi-inf. n.;] for اـِذْنَابٌ, like اـِكْرَامٌ, [though mentioned in the KL, as signifying the committing of a sin or the like, and also in the TK,] has not been heard. (MF.)

تذنّب عَلَى فُلَانٍ
5 تذنّب عَلَى فُلَانٍ ذ He accused such a one of a sin, crime, fault, misdemeanour, or the like, which he had not committed, or though he had not committed any. (A, TA.) -A2- See also 2, near the end of the paragraph. ― -b2- تَذَنَّبْتُ الوَادِىَ (tropical:) I came to the valley from the direction of its ذَنَب [q. v.]. (A.) And تذنّب الطَّرِيقَ (tropical:) He took the road; (K, TA;) as though he took its ذِنَابَة, or came to it from [the direction of] its ذَنَب. (TA.)

استذنبهُ
10 استذنبهُ ذ He found him to be committing [or to have committed] a sin, crime, fault, misdemeanour, or the like: and he attributed, or imputed, to him a sin, &c. (Har p. 450.) -A2- See also 1, in three places. -A3- استذنب الأَمْرُ (assumed tropical:) The affair was, or became, complete, [as though it assumed a tail,] and in a right state. (K, * TA.)

ذَنْبٌ
ذَنْبٌ ذ A sin, a crime, a fault, a misdemeanour, a misdeed, an unlawful deed, an offence, a transgression, or an act of disobedience; syn. اـِثْمٌ, (T, M, A, Msb,) or جُرْمٌ, (S,) or both, (TA,) and مَعْصِيَةٌ: (T, TA:) or it differs from اـِثْمٌ in being either intentional or committed through inadvertence; whereas the اثم is peculiarly intentional: (Kull p. 13:) or a thing that precludes one from [the favour of] God: or a thing for which he is blamable who does it intentionally: (KT:) pl. ذُنُوبٌ (M, Msb, K) and pl. pl. ذُنُوبَاتٌ. (M, K.) وَلَهُمْ عَلَىَّ ذَنْبٌ [in the Kur xxvi. 13, said by Moses, meaning And they have a crime to charge against me,] refers to the speaker's slaughter of him whom he struck, who was of the family of Pharaoh. (M.)

ذَنَبٌ
ذَنَبٌ ذ and ↓ ذُنَابَى (T, S, M, A, Msb, K) and ↓ دِنِبَّى and ↓ ذُنُبَّى (El-Hejeree, M, K) signify the same; (T, S, M, &c.;) i. e. The tail; syn. ذَيْلٌ: (TA: [in the CK, الذِّنْبِىُّ is erroneously put for الذِّنْبِىَّ:]) but accord. to Fr, one uses the first of these words in relation to the horse, and the second in relation to the bird: (T:) or the first is used in relation to the horse (S, A) and the ass [and the like] (S) more commonly than the second; (S, A; *) and the second is used in relation to a bird (S, M, A, Msb) more commonly than the first, (S, M, *) or more chastely: (M, * Msb:) or the second is [properly] of a winged creature; and the first is of any other; but the second is sometimes, metaphorically, of the horse: (Er-Riyلshee, TA:) or, as some say, the second signifies the place of growth of the ذَنَب [or tail]: (M:) the pl. of ذَنَبٌ is أَذْنَابٌ. (S, M, A, Msb, K.) [Hence the following phrases &c.] ― -b2- رَكِبَ ذَنَبَ البَعِيرِ [lit. He rode on the tail of the camel, meaning] (tropical:) he was content with a deficient lot. (T, A, K.) ― -b3- ضَرَبَ بِذَنِبِهِ [lit. He smote the earth with his tail, الأَرْضَ being understood, meaning] (assumed tropical:) he (a man) stayed, or abode, and remained fixed. (K.) [See also another explanation of this phrase below.] And أَقَامَ بِأَرْضِنَا وَ غَرَزَ ذَنَبَهُ, meaning (tropical:) [He stayed, or abode, in our land, and remained fixed, or] did not quit it; [lit., and stuck his tail into the ground;] originally said of the locust. (A, TA. [See art. غرز.]) ― -b4- بَيْنِى وَ بَيْنَهُ ذَنبُ الضَّبِّ [lit. Between me and him is the tail of the ضبّ,] means (tropical:) between me and him is opposition or competition [as when two persons are endeavouring to seize the tail of the ضبّ]. (A, TA.) ― -b5- اِسْتَرْخَى ذنَبُ الشَّيْخِ (tropical:) The old man's شَىْء became lax, or languid. (ء, TA.) ― -b6- رَكِبَ ذَنَبَ الرِّيحِ [lit. He rode upon the tail of the wind,] means (tropical:) he outwent, or outstripped, and was not reached, or overtaken. (T, A, K.) ― -b7- وَلَّى خَمْسِينَ )??( [lit. He turned his tail upon the fifty,] means (tropical:) he passed the [age of] fifty [years]: (M, TA:) and so وَلَتْهُ الخَمْسُونَ ذَنَبَهَا [lit. the fifty turned their tail upon him]: (A, TA:) the former accord. to Yaakoob: accord. to IAar, El-Kilلbee, being asked his age, said, قَدْ وَلَّتْ لِىَ الخَمْسُونَ ذَنَبَهَا [lit. The fifty have turned their tail to me]. (M, TA.) ― -b8- اِتَّبَعَ ذَنَبَ أَمْرٍ مُدْبِرٍ [lit. He followed the tail of an event retreating,] means (tropical:) he regretted an event that had passed. (T, A, * TA. *) ― -b9- [The ذَنَب of a man is (assumed tropical:) The part corresponding to the tail: and hence,] رَجُلٌ وَقَاحُ الذَّنَبِ (assumed tropical:) [A man hard in the caudal extremity;] meaning (assumed tropical:) a man very patient in enduring riding. (IAar, M, and K in art. وقح.) ― -b10- [And of a garment, The skirt:] you say, تَعَلَّقْتُ بِأَذْنَابِهِ (tropical:) [I clung to his skirts]. (A.) ― -b11- The ذَنَبَ of a ship or boat is (assumed tropical:) The rudder. (Lth and S * and L in art. سكن. [See also خَيْزُرَانٌ.]) ― -b12- ذَنَبٌ also signifies [(assumed tropical:) Anything resembling a tail. ― -b13- Hence,] (assumed tropical:) The extremity of a whip. (Mgh, Msb.) ― -b14- And, of an unripe date, (M, Mgh,) and of any date, (M,) (assumed tropical:) The kinder part; (M;) the part next the base and stalk. (Mgh.) ― -b15- (tropical:) And (tropical:) The outer extremity of the eye, next the temple; as also ↓ ذِنَابٌ and ↓ ذِنَابَةٌ (M, A) and ↓ ذُنَابَةٌ (A) [and ↓ ذُنَابَى, as used in the K voce اِزْدَجَّ, in art. زج]. ― -b16- See also ذَنُوبٌ, third sentence. ― -b17- Also (assumed tropical:) The end; or last, or latter, part; of anything: pl. ذِنَابٌ (T) [and أَذْنَابٌ]: and ↓ ذِنَابٌ [as a sing.], (K,) or ↓ ذُنَابٌ, (so in the TT as from the M,) has this meaning. (M, K.) You say, كَانَ ذٰلِكَ فِى ذَنَبِ الدَّهْرِ (assumed tropical:) That was in the end of the time [past]. (M.) And ذَنَبُ الوَادِى and ↓ الذُنَابَةُ: both signify the same [i. e. (assumed tropical:) The end of the valley]: (A 'Obeyd, M, TA:) or ↓ ذُنَابَةٌ and ↓ ذِنَابَةٌ and ↓ ذَنَبَةٌ signify the (tropical:) last, or latter, parts, (K, TA,) in some copies of the K, the last, or latter, part, (TA, [and so in the TT as from the M, and this meaning seems to be indicated in the A,]) of a valley, (A, K, TA,) and of a river, (A, TA,) and of time; (K, TA;) [and ↓ ذِنَابٌ app. has the former of these two significations in relation to a valley, accord. to Az; for he says,] it seems that ذِنَابٌ and ↓ ذِنَابَةٌ in relation to a valley are pls. of ذَنَبٌ, like as جِمَالٌ and جِمَالَةٌ are pls. of جَمَلٌ: (T:) or ↓ ذِنَابَةٌ and ↓ ذَنَبَةٌ, (S, Msb,) the former of which is more common than the latter, (Th, S, Msb,) signify (assumed tropical:) the place to which finally comes the torrent of a valley: (S, Msb:) the pl. of ↓ ذِنَابَةٌ is ذَنَائِبُ: (T:) the ذَنَب of a valley and its ↓ مِذْنَبَ are the same; [i. e. (assumed tropical:) the lowest, or lower, part thereof;] (T;) [for the pls.] أَذْنَابٌ (T, TA) and مَذَانِبُ (TA) signify (assumed tropical:) the lowest, or lower, parts of valleys: (T, TA:) and أَذْنَابٌ signifies [in like manner] (assumed tropical:) the last, or latter, parts, of [water-courses such as are termed] تِلَاع. (T, TA. See also مِذْنَبٌ.) It is said in a trad, لَا يَمْنَعُ فُلَانٌ ذَنَبَ تَلْعَةٍ [(assumed tropical:) Such a one will not impede the last part of a water-course]; applied to the abject, weak, and contemptible. (T.) And أَذْنَابُ أُمُورٍ means (tropical:) The last, or latter, parts of affairs or events. (M.) You say also, حَدِيثٌ طَوِيلُ الذَّنَبِ (tropical:) [A long-tailed story;] a story that hardly, or never, comes to an end. (M.) And يَوْمٌ طَوِيلُ الذَّنَبِ (assumed tropical:) A day of which the evil does not come to an end: (TA:) and ↓ يَوْمٌ ذَنُوبٌ has this meaning; (T, M, TA;) as though it were long in the tail; (M;) or means (assumed tropical:) a day of long-continued evil. (K.) And اِتَّبَعَ القَوْمِ ↓ ذِنَابَةَ, and الاـِبِلِ, (tropical:) He followed [the last of] the people, and the camels, not quitting their track. (A.) ― -b18- Also (tropical:) The followers, or dependants, of a man: (T, TA:) and ↓ ذَانِبٌ and ↓ ذُنَابَةٌ (assumed tropical:) a [single] follower, or dependant: (S, K:) and أَذْنَابٌ (M, A, K) and ↓ ذُنَابَى (S) and دَنَائِبُ [pl. of ↓ ذُنَابَةٌ] (A) and ↓ ذُنُبَاتٌ, (so in the TT as from the M,) or ↓ ذَنَبَاتٌ, (K,) but some state that this last is not said of men, (Ham p. 249,) (tropical:) followers, or dependants, (S, M, A, K,) of a people or party; (M, K;) and the lower, or lowest, sort, or the rabble, or refuse, thereof; (M, A, K;) and such as are below the chiefs. (TA.) ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّينِ بِذَنَبِهِ, in a trad. of 'Alee, means, [accord. to some, (assumed tropical:) The leader of the religion] shall go away through the land with followers, or dependants, (T, * TA,) and those holding his opinions. (T. [But see arts. ضرب and عسب.]) And عُقَيْلٌ طَوِيلَةٌ الذَّنَبِ, a phrase mentioned by IAar, but not explained by him, app. means (assumed tropical:) [The tribe of] 'Okeyl have numerous horsemen. (M.) ― -b19- [Also ذَنَبٌ (as will be shown by the use of its pl. in the verse here following) and] ↓ ذِنَابٌ, (S, K, TA,) or ↓ ذُنَابٌ, (so in the TT as from the M,) (assumed tropical:) The sequel, consequence, or result, syn. عَقِبٌ, of anything. (S, M, K.) A poet says,
تَعَلَّقْتَ مِنْ أَذْنَابِ لَوٍّ بَلَيْتَنِى
وَلَيْتَ كَلَوٍّ خَيْبَةٌ لَيْسَ يَنْفَعُ
[From considering what might be the sequels of “ if, ” (i. e. of the word لَوْ,) Thou clungest to the reflection “ Would that I had done so and so: ” but “ would that, ” like “ if, ” is disappointment: it does not profit]. (TA.) And one says, مَنْ لَكَ لَوٍّ ↓ بِذِنَابِ i. e. [Who will be responsible to thee for] the sequel [of the word لَوْ]? (TA:) [or, as in the Proverbs of El-Meydلnee, لَوٍّ ↓ بِذُنَابَةِ, which means the same.] ― -b20- ذَنَبُ السِّرْحَانِ: see art. سرح. ― -b21- ذَنَبُ الفَرَسِ (assumed tropical:) A certain asterism (نَجْمٌ, M, K, TA) in the sky, (TA,) resembling the ذَنَب [or tail] of the horse. (M, K.) [الذَّنَبُ is a name applied to each of several stars or asterisms: as (assumed tropical:) The star a of Cygnus; also called ذَنَبُ الدَّجَاجَةِ, and الرِّدْفُ: and (assumed tropical:) The star beta of Leo; also called ذَنَبُ الأَسَدِ. And الرَّأْسُ وَالذَّنَبُ signifies (assumed tropical:) The two nodes of a planet: see تِنِّينٌ.] ― -b22- ذَنَبُ الخَيْلِ, (K,) or أَذْنَابُ الخَيْلِ, (M,) (assumed tropical:) A certain herb, (M, K,) of which the expressed juice concretes: so called by way of comparison [to horses' tails: the latter name is now applied to the equisetum, or horse-tail]. (M.) [Accord. to Forskهl, (Flora Aegypt. Arab., p. cxii.,) the Portulaca oleracea (or garden-purslane) is called in some parts of El-Yemen ذَنَبُ الفَرَسِ.] ذَنَبُ الثَّعْلَبِ (assumed tropical:) A certain plant, resembling the ذَنَب [or tail] of the fox; (M, K;) a name applied by some of the Arabs to the ذَنَبَان [q. v.] (T.) ― -b23- [ذَنَبُ السَّبُعِ (assumed tropical:) Cauda leonis, i. e. circium (or cirsium): (Golius, from Diosc. iv. 119:) now applied to the common creeping way-thistle. ― -b24- ذَنَبُ الفَأْرَةِ (assumed tropical:) Cauda muris, i. e. plantago. (Golius, from Ibn-Beytلr.) ― -b25- ذَنَبَ الثَوْرِ (assumed tropical:) A species of aristida, supposed by Forskهl (Flora Aegypt. Arab. p. civ,) to be the aristida adscensionis. ― -b26- ذَنَبُ العَقْرَبِ (assumed tropical:) Scorpioides, or scorpion-grass: so called in the present day.]

ذَنَبَةٌ
ذَنَبَةٌ ذ , and its pl. ذَنَبَاتٌ: see the next preceding paragraph, in three places.

ذُنُبَاتٌ
ذُنُبَاتٌ ذ : see ذَنَبٌ, in the latter half of the paragraph.

ذَنَبَانٌ
ذَنَبَانٌ ذ A certain plant, (T, S,) well known, called by some of the Arabs ذَنَبُ الثَّعْلَبِ: (T:) a certain plant having long branches, somewhat dust-coloured (M, TA) in its leaves, growing in plain, or soft, land, upon the ground, not rising high, approved as pasture, (TA,) and not growing except in fruitful years: (M, TA:) or a certain herb, or plant, like ذُرَة [or millet]; (K;) or a certain herb having ears at its extremities like the ears of ذُرَة, (M, TA, *) and having reeds, (قصب [i. e. قَصَب], M,) or twigs, (قضب [i. e. قُضُب], TA,) and leaves, growing in every place except in unmixed sand, [for حُرَّ الرَّمْلِ in the TA, I find in the M حَوَّ الرُملِ,] and growing upon one stem and two stems: (M, TA:) or, accord. to AHn, a certain herb, having a جزرة [app. meaning rhizoma like the carrot], which is not eaten, and twigs bearing a fruit from the bottom thereof to the top thereof, having leaves like those of the طُرْخُون, agreeing well with the pasturing cattle, and having a small dust-coloured blossom upon which bees feed; (M, TA;) rising about the height of a man, (TA,) or half the height of a man; (M;) two whereof suffice to satiate a camel: (M, TA:) [a coll. gen. n.:] n. un. with ة. (M, K.)

ذُنُبَّى
ذُنُبَّى ذ and ذِنِبَّى: see ذَنَبٌ, first sentence.

ذُنَابٌ
ذُنَابٌ ذ : see ذَنَبٌ, in two places.

ذِنَابٌ
ذِنَابٌ ذ : see ذَنَبٌ, in five places: ― -b2- and see also مِذْنَبٌ. ― -b3- Also A small cord with which a camel's tail is tied to his hind girth, lest he should swing about his tail and so dirt his rider. (M, K.)

ذَنُوبٌ
ذَنُوبٌ ذ A horse (T, S, &c.) having a long tail: (T, S:) or having a full, or an ample, tail. (M, A, K.) [See also أَذْنَبٌ.] ― -b2- Hence applied to a day: see ذَنَبٌ, in the latter half of the paragraph. ― -b3- Also A great دَلْو [or bucket]: (Fr, T, Msb:) or one that has a ↓ ذَنَب [or tail]: (TA:) or one that is full (S, M, Msb, K) of water; (S, Msb;) not applied to one that is empty: (S, TA:) or one that is nearly full of water: (ISk, S:) or one containing less than fills it: or one containing water: or a دَلْو (M, K) in any case: (M:) or a bucketful of water: (A:) masc. and fem.; (Fr, Lh, T, S, M, Msb;) sometimes the latter: (Lh, M:) pl. (of pauc., S) أَذْنِبَةٌ and (of mult., S) ذَنَائِبُ (S, M, K) and ذِنَابٌ. (M, A, * Msb, K.) Fr. cites as an ex.,
لَنَا ذَنُوبٌ وَلَكُمْ ذَنُوبُ
فَاـِنْ أَبَيْتُمْ فَلَنَا القَلِيبُ
[as meaning For you shall be a great bucket, and for us a great bucket: or, if ye refuse this, for us shall be the well]. (T.) [Accord. to the K, it also signifies A grave: but this is evidently a mistake, which seems to have arisen from a misunderstanding of a statement by ISd, who says,] Aboo-Dhu-eyb uses it metaphorically in relation to a grave, calling it [i. e. the grave] a well, in his saying,
فَكُنْتُ ذَنُوبَ البِئْرَ لَمَّا تَبَسَّلَتْ
وَسُرْبِلْتُ أَكْفَانِى وَوُسِّدْتُ سَاعِدِى
[app. meaning (tropical:) And I was as though I were the corpse of the grave (lit. the bucket of the well) when she frowned, and clad with my grave-clothes, and made to recline upon my upper arm: for the corpse is laid in the grave upon its right side, or so inclined that the face is turned towards Mekkeh]. (M.) [And Umeiyeh Ibn-Abee- 'ءïdh El-Hudhalee, describing a wild he-ass and she-asses, likens to it a certain rate of running which he contrasts with another rate likened by him to a well such as is termed خَسِيفٌ: see Kosegarten's “ Carmina Hudsailitarum, ” p. 189.] ― -b4- Hence metaphorically applied to (tropical:) Rain. (Ham p. 410.) ― -b5- [Hence, also,] (tropical:) A lot, share, or portion: (Fr, T, S, M, A, Msb, K:) [see the former of the two verses cited in this paragraph:] in this sense masc.: (Msb:) and in this sense it is used in the Kur li. last verse but one. (Fr, T, M.) -A2- Also (tropical:) The flesh of the [portion of the back next the back-bone, on either side, which is called the] مَتْن: (M, K:) or the part where the مَتْن ends; (M;) the flesh of the lower, or lowest, part of the مَتْن: (S:) or the [buttocks, or parts called] أَلْيَة and مَأْكِم: (M, K:) or the flesh of the أَلْيَة and مَآكِم: (CK:) and the ذَنُوبَانِ are the [two parts called the] مَتْنَانِ, (M, K,) on this side and on that [of the back-bone]: (M:) or ذَنُوبُ المَتْنِ means the flesh that is called يَرَابِيعُ المَتْنِ [which are the portions of flesh next the back-bone, on either side thereof]. (A.)

ذُنَيْبٌ
ذُنَيْبٌ ذ [dim. of ذَنَبٌ: -A2- and] i. q. ذُنَيْبِىٌّ, q. v. (TA.)

دُنَابَةٌ
دُنَابَةٌ ذ The أَلْف [i. e. toe, or foremost extremity, also called the أَسَلَة,] of a sandal. (K.) ― -b2- See also ذَنَبٌ, in six places. ― -b3- And see مِذْنَبٌ.

ذِنَابَةٌ
ذِنَابَةٌ ذ : see ذَنَبٌ, in six places: ― -b2- and see مِذْنَبٌ, in two places. ― -b3- ذِنَابَةٌ الطَّرِيقِ (assumed tropical:) The point, or place, to which the way, or road, leads; syn. وَجْهُهُ. (IAar, M, K.) So in the saying of Abu-l-Jarrلh, to a certain man, اـِنَّكَ لَمْ تَرْشَدْ ذِنَابَةَ الطَّرِيقِ [(assumed tropical:) Verily thou didst not follow a right course in respect of the point, or place, to which the way that thou tookest leads]. (IAar, M.) -A2- Also (assumed tropical:) Relationship; nearness with respect to kindred; or near relationship. (K.)

ذُنَابَى
ذُنَابَى ذ : see ذَنَبٌ, in three places. ― -b2- It is also applied to Four [feathers] in the wing of a bird, after what are called الخَوَفِى. (S.) ― -b3- It is said in a trad., مَنْ مَاتَ عَلَى ذُنَابَى طَرِيقٍ فَهُوَ مِنْ أَهْلِهِ, meaning [(assumed tropical:) Whosoever dies] purposing to pursue a way leading to some particular end, [he is to be reckoned as one of the people thereof.] (TA.) -A2- Accord. to Fr and the S, it signifies also A fluid like mucus that falls from the noses of camels: but this is a mistake: the right word, as stated by IB and others, is ذُنَانَى. (L, MF, TA.)

ذُنَيْبَآءُ
ذُنَيْبَآءُ ذ A certain grain that is found in wheat, whereof the latter is cleared [by winnowing or other means]. (M, K.) [See also ذُنَيْنَآءُ, in art. ذن.]

ذُنَيْبِىٌّ
ذُنَيْبِىٌّ ذ (assumed tropical:) A certain kind of [the striped garments called] بُرُود [pl. of بُرْدٌ]; (AHeyth, K;) as also ↓ ذُنَيْبٌ. (TA.)

ذَانِبٌ
ذَانِبٌ ذ (tropical:) Following in the track of a thing. (TA.) See also ذَنَبٌ, in the latter half of the paragraph.

أَذْنَبُ
أَذْنَبُ ذ A [lizard of the kind called] ضَبّ having a long tail. (T, L.) [See also ذَنُوبٌ.]

تَذْنُوبٌ
تَذْنُوبٌ ذ and تُذْنُوبٌ, and with ة: see 2.

مَذْنَبٌ
مَذْنَبٌ ذ : see the next paragraph.

مِذْنَبٌ
مِذْنَبٌ ذ A long tail. (IAar, T, K.) ― -b2- And [hence, app. for ذُو مِذْنَبٍ], (T,) or ↓ مُذَنِّبٌ, (TA, [but see this latter below,]) A [lizard of the kind called] ضَبّ. (T, TA.) ― -b3- Also, (S, K,) or ↓ مَذْنَبٌ, like مَقْعَدٌ, (A,) and ↓ مِذْنَبَةٌ, (M, TA,) (assumed tropical:) A ladle; (S, M, A, K;) because it has a tail, or what resembles a tail: (M:) pl. مَذَانِبُ. (S, M.) ― -b4- And (assumed tropical:) A water-course, or channel of a torrent, in a tract at the foot of a mountain; (Lth, T, S, M, A, K;) not wide; (A;) or not very wide; (M;) or not very long and wide; (Lth, T;) as also ↓ ذِنَابَةٌ: (S:) the تَلْعَة is in the lower part of a mountain (Lth, T, A) or in an acclivity: (Lth, T, S, A:) also a water-course or channel of a torrent, between what are termed تَلْعَتَانِ; (TA; [see تَلْعَةٌ, and see also مَدْفَعٌ;]) or this is termed تَلْعَة ↓ ذَنَبُ; (T;) or it is termed ↓ ذِنَابٌ, of which the pl. is ذَنَائِبُ: (M, K:) also a water-course, or channel of a torrent, [running] to a tract of land: (M, K:) and a rivulet, or streamlet, (K,) or the like thereof, (AHn, T, M,) flowing from one رَوْضَة [or meadow] to another, (AHn, T, M, K,) and separating therein; (T;) as also ↓ ذُنَابَةٌ and ↓ ذِنَابَةٌ; (K;) and the tract over which this flows is also called مِذْنَبٌ. (T.) See also ذَنَبٌ, in the middle of the paragraph.

مِذْنَبَةٌ
مِذْنَبَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مُذَنِّبٌ
مُذَنِّبٌ ذ [app. applied to a she-camel, accord. to the K, or perhaps to a lizard of the kind called ضَبّ, as seems to be indicated in the TA,] Finding difficulty in parturition, and therefore stretching out her tail: (K:) [but accord. to Az,] it is applied to a ضَبّ only when he is striking with his tail a hunter or a serpent desiring to catch him. (T.) See also مِذْنَبٌ. ― -b2- See also 2, in two places.

مَذْنُوبٌ
مَذْنُوبٌ ذ (tropical:) A man followed [by dependants]. (A.)

مُذَانِبٌ
مُذَانِبٌ ذ A camel that is at the rear of other camels; (K;) as also ↓ مُسْتَذْنِبٌ. (TA.) ― -b2- See also 3.

سَحَابٌ مُتَذَانِبٌ
سَحَابٌ مُتَذَانِبٌ ذ (tropical:) Clouds following one another. (A.)

مُسْتَذْنِبٌ
مُسْتَذْنِبٌ ذ : see مُذَانِبٌ. ― -b2- Also One who is at the tails of camels, (S, TA,) not quitting their track. (TA.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَنَبَ
ذَنَبَ I ,  U ( n. ac. ذَنْب 1 ),
a.  Followed behind, followed step by step.

ذَنَّبَ
ذَنَّبَ II ,
a.  Made a tail to; added an appendix to.

b.  Stuck its tail into the ground; put forth its tail ( locust, lizard ).

أَذْنَبَ
أَذْنَبَ IV ,
a.  Committed a sin, crime; was guilty.

تَذَنَّبَ
تَذَنَّبَ V ,
a.  Accused of a sin, crime & c. ( unjustly ).

اِسْتَذْنَبَ
اِسْتَذْنَبَ X ,
a.  see I .

b.  Considered guilty.

ذَنْب
ذَنْب 1 , ( pl. ذُنُوْب 27 ),
a.  Sin, crime, offence.

ذَنَب
ذَنَب 4 , ( pl. أَذْنَاْب 38 ),
a.  Tail.

ذَنَبَة
ذَنَبَة 4t ,
a.  see 24t .

مِذْنَبَة
مِذْنَبَة 20t , ( pl. مَذَاْنِبُ 44 ),
a.  Torrent, watercourse.

ذِنَاْب
ذِنَاْب 23 , ( pl. ذَنَاْئِبُ 46 ),
a.  End, extremity.

b.  Bed, channel of a torrent.

ذِنَاْبَة
ذِنَاْبَة 23t ,
a.  Kinsfolk; followers; adherents.

b.  see 24t .

ذُنَاْبَة
ذُنَاْبَة 24t ,
a.  End, extremity ( of a valley &  c.  ).

أَذْنَاب النَّاس
أَذْنَاب النَّاس
a.  Followers, adherents.

b.  Rabble.

أَبُو ذَنَب
أَبُو ذَنَب
a.  [ coll. ], Comet.

ذِهْ
ذِهْ ذَهِ
a.  This, that ( fem. ).

##### Türkçe

**ذَنَبَ**
**ذَنَبَ** I , U ( n. ac. **ذَنْب** 1 ),
a. Arkasından gitti; adım adım izledi.

**ذَنَّبَ**
**ذَنَّبَ** II ,
a. Bir kuyruk yaptı; ona bir ek ilâve etti.

b. Kuyruğunu yere soktu; kuyruğunu dışarı çıkardı (çekirge, kertenkele).

**أَذْنَبَ**
**أَذْنَبَ** IV ,
a. Bir günah, suç işledi; suçlu oldu.

**تَذَنَّبَ**
**تَذَنَّبَ** V ,
a. Bir günah, suç vb. ile itham edildi (haksız yere).

**اِسْتَذْنَبَ**
**اِسْتَذْنَبَ** X ,
a. I’e bak.

b. Suçlu saydı.

**ذَنْب**
**ذَنْب** 1 , ( pl. **ذُنُوْب** 27 ),
a. Günah, suç, kabahat.

**ذَنَب**
**ذَنَب** 4 , ( pl. **أَذْنَاْب** 38 ),
a. Kuyruk.

**ذَنَبَة**
**ذَنَبَة** 4t ,
a. 24t’ye bak.

**مِذْنَبَة**
**مِذْنَبَة** 20t , ( pl. **مَذَاْنِبُ** 44 ),
a. Sel; su yolu.

**ذِنَاْب**
**ذِنَاْب** 23 , ( pl. **ذَنَاْئِبُ** 46 ),
a. Son, uç.

b. Bir selin yatağı, kanalı.

**ذِنَاْبَة**
**ذِنَاْبَة** 23t ,
a. Akraba; tâbiler; bağlılar.

b. 24t’ye bak.

**ذُنَاْبَة**
**ذُنَاْبَة** 24t ,
a. Son, uç (bir vâdinin vb.).

**أَذْنَاب النَّاس**
**أَذْنَاب النَّاس**
a. Tâbiler, bağlılar.

b. Ayaktakımı.

**أَبُو ذَنَب**
**أَبُو ذَنَب**
a. [topl.], Kuyruklu yıldız.

**ذِهْ**
**ذِهْ ذَهِ**
a. Bu, şu (dişil).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ذنب
ذَنَبَ - يَذْنِبُ (ذَنَبَ - يَذْنُبُ) - ذَنْب - ذُنُوْب - ذَنُوْب
ذَنَبَ - يَذْنِبُ (ذَنَبَ - يَذْنُبُ) + كائن +كائناً: يتبعه ويتلو أثره مباشرة من غير أي انقطاع: يتصل شيء بكائن جزئياً فيتجرجر وراءه وهو يتبعه أثناء حركته: يشبه ذنب الدابة الذي يتلوها ويلحقها ولا ينفصل عنها
ذَنْب: على وزن " فـَعـْل: اسم فعل بمعنى مفعول من " ذَنَبَ - يَذْنِبُ ": عملية " الذنب": اتباع ولحوق جزء من شيء لأصله: وهو أيضاً ما يكون بفعل " ذَنَبَ - يَذْنِبُ ": اللاحقة أو التبعة والتبعات: الجزء من الشيء الذي انفصل عنه بشكل غيركامل وظل يتبعه ويلحق به: وهواصطلاحاً الفعل الخاطىء الذي لا يوافق الحكم الشرعي الإلهي الذي فعله المرء، وظل أثره وتبعاته تلحق المرء وتتبعه ولا يمكنه التنصل منها
ذُنُوْب: جمع " ذَنْب "
كانَ - يَكُوْن + ذنب + لـِ كائن + على كائن: يكون عليه تبعات وعواقب لفعل فعله، ويجب تحمل أعبائه
ذَنُوْب: على وزن " فـَعول": اسم فاعل مبالغة من " ذَنَبَ - يَذْنِبُ ": الجريرة واللاحقة والتبعة العظيمة: العواقب الوخيمة المترتبة على فعل
ملاحظة (1): لا يوجد في القرآن لفظ " أذنب - يُذنِب " ولا لفظ " مُذْنِب "، والتعبير الصواب هو قولنا: "عليه ذنب لـ ِ ": مثلاً : عليه ذنب لربه، أو عليه ذنب لقومه، أوعليه ذنب لولي الأمر
ملاحظة (2): اللواحق التي تلحق لفظ ذنب هي:
عليه ذنب ، يسأله عن ذنبه، يعترف بذنبه، يستغفر لذنبه (ولا يوجد: يستغفر ذنبه)، يغفر الذنب، يأخذه بذنبه، يهلكه بذنبه، يصيبه بذنبه، يعذبه بذنبه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللحاق بمتحرك أو فار أو هارب، وحصره وإدراكه"، وهي:
دَرَكَ - يَدْرَكُ، غَزَا - يَغْزُوْ، لَحِقَ - يَلْحَقُ، طَلَبَ - يَطْلُبُ، ذَنَبَ - يَذْنِبُ (ذَنَبَ - يَذْنُبُ)، ذَأََبَ - يَذْأَُبُ
ذنب
 	﴿بأي ذنب قتلت (9)﴾ التكوير ﴿ولهم علي ذنب فأخاف أن يقتلوني(14)﴾ الشعراء
 	﴿غافر الذنب وقابل التوب شديد العقاب ذي الطول لا إله إلا هو إليه المصير(3)﴾ غافر ﴿ليغفر لك الله ما تقدم من ذنبك وما تأخر ويتم نعمته عليك ويهديك صراطا مستقيما (2)﴾ الفتح
 	﴿فكلا أخذنا بذنبه فمنهم من أرسلنا عليه حاصبا ومنهم من أخذته الصيحة ومنهم من خسفنا به الأرض ومنهم من أغرقنا وما كان الله ليظلمهم ولكن كانوا أنفسهم يظلمون (40)﴾ العنكبوت
 	﴿فكذبوه فعقروها فدمدم عليهم ربهم بذنبهم فسواها (14)﴾ الشمس ﴿كذبت ثمود المرسلين (141) إذ قال لهم أخوهم صالح ألا تتقون (142)﴾ ﴿فعقروها فأصبحوا نادمين (157) فأخذهم العذاب إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين (158)﴾ الشعراء
 	﴿يوسف أعرض عن هذا واستغفري لذنبك إنك كنت من الخاطئين (29)﴾ يوسف ﴿فاعلم أنه لا إله إلا الله واستغفر لذنبك وللمؤمنين والمؤمنات والله يعلم متقلبكم ومثواكم(19)﴾ محمد
الذنب
وهو الذي يغفرها  ﴿غافر الذنب وقابل التوب شديد العقاب ذي الطول لا إله إلا هو إليه المصير(3)﴾ غافر
ذنوب :
العباد يذنبون
الله خبير بذنوب عباده﴿وكم أهلكنا من القرون من بعد نوح وكفى بربك بذنوب عباده خبيرا بصيرا (17)﴾ الإسراء ﴿وتوكل على الحي الذي لا يموت وسبح بحمده وكفى به بذنوب عباده خبيرا(58)﴾ الفرقان
وهو الذي يغفرها  	﴿غافر الذنب وقابل التوب شديد العقاب ذي الطول لا إله إلا هو إليه المصير(3)﴾ غافر
وهو وحده الذي يغفرها وهو يغفرها جميعها	﴿والذين إذا فعلوا فاحشة أو ظلموا أنفسهم ذكروا الله فاستغفروا لذنوبهم ومن يغفر الذنوب إلا الله ولم يصروا على ما فعلوا وهم يعلمون(135)﴾ آل عمران ﴿قل ياعبادي الذين أسرفوا على أنفسهم لا تقنطوا من رحمة الله إن الله يغفر الذنوب جميعا إنه هو الغفور الرحيم(53)﴾ الزمر
أو يعاقب عليها بالمصائب	﴿وأن احكم بينهم بما أنزل الله ولا تتبع أهواءهم واحذرهم أن يفتنوك عن بعض ما أنزل الله إليك فإن تولوا فاعلم أنمايريد الله أن يصيبهم ببعض ذنوبهم وإن كثيرا من الناس لفاسقون (49)﴾ المائدة ﴿أولم يهد للذين يرثون الأرض من بعد أهلها أن لو نشاء أصبناهم بذنوبهمونطبع على قلوبهم فهم لا يسمعون (100)﴾ الأعراف
أو بالعذاب	﴿وقالت اليهود والنصارى نحن أبناء الله وأحباؤه قل فلم يعذبكم بذنوبكم بل أنتم بشر ممن خلق يغفر لمن يشاء ويعذب من يشاء ولله ملك السماوات والأرض وما بينهما وإليه المصير (18)﴾ المائدة
العقاب على الذنوب
في الدنيا
 ﴿كدأب آل فرعون والذين من قبلهم كذبوا بآياتنا فأخذهم الله بذنوبهم والله شديد العقاب (11)﴾ آل عمران ﴿كدأب آل فرعون والذين من قبلهم كفروا بآيات الله فأخذهم الله بذنوبهم إن الله قوي شديد العقاب (52)﴾ الأنفال
 	﴿أو لم يسيروا في الأرض فينظروا كيف كان عاقبة الذين كانوا من قبلهم كانوا هم أشد منهم قوة وآثارا في الأرضفأخذهم الله بذنوبهم وما كان لهم من الله من واق (21)﴾ غافر ﴿فكلا أخذنا بذنبه فمنهم من أرسلنا عليه حاصبا ومنهم من أخذته الصيحة ومنهم من خسفنا به الأرض ومنهم من أغرقنا وما كان الله ليظلمهم ولكن كانوا أنفسهم يظلمون (40)﴾ العنكبوت
 	﴿كدأب آل فرعون والذين من قبلهم كذبوا بآيات ربهم فأهلكناهم بذنوبهم وأغرقنا آل فرعون وكل كانوا ظالمين (54)﴾ الأنفال ﴿ألم يروا كم أهلكنا من قبلهم من قرن مكناهم في الأرض ما لم نمكن لكم وأرسلنا السماء عليهم مدرارا وجعلنا الأنهار تجري من تحتهم فأهلكناهم بذنوبهم وأنشأنا من بعدهم قرنا آخرين (6)﴾ الأنعام
 	﴿وأن احكم بينهم بما أنزل الله ولا تتبع أهواءهم واحذرهم أن يفتنوك عن بعض ما أنزل الله إليك فإن تولوا فاعلم أنمايريد الله أن يصيبهم ببعض ذنوبهم وإن كثيرا من الناس لفاسقون (49)﴾ المائدة ﴿أولم يهد للذين يرثون الأرض من بعد أهلها أن لو نشاء أصبناهم بذنوبهمونطبع على قلوبهم فهم لا يسمعون (100)﴾ الأعراف
 	﴿وقالت اليهود والنصارى نحن أبناء الله وأحباؤه قل فلم يعذبكم بذنوبكم بل أنتم بشر ممن خلق يغفر لمن يشاء ويعذب من يشاء ولله ملك السماوات والأرض وما بينهما وإليه المصير (18)﴾ المائدة
 	﴿فكذبوه فعقروها فدمدم عليهم ربهم بذنبهم فسواها (14)﴾ الشمس ﴿كذبت ثمود المرسلين (141) إذ قال لهم أخوهم صالح ألا تتقون (142)﴾ ﴿فعقروها فأصبحوا نادمين (157) فأخذهم العذاب إن في ذلك لآية وما كان أكثرهم مؤمنين (158)﴾ الشعراء
في الآخرة
 ﴿فيومئذ لا يسأل عن ذنبه إنس ولا جان (39)﴾ الرحمن ﴿قال إنما أوتيته على علم عندي أولم يعلم أن الله قد أهلك من قبله من القرون من هو أشد منه قوة وأكثر جمعا ولا يسأل عن ذنوبهم المجرمون (78)﴾ القصص
 	﴿وآخرون اعترفوا بذنوبهم خلطوا عملا صالحا وآخر سيئا عسى الله أن يتوب عليهم إن الله غفور رحيم(102)﴾ التوبة
 	﴿قالوا ربنا أمتنا اثنتين وأحييتنا اثنتين فاعترفنا بذنوبنا فهل إلى خروج من سبيل (11)﴾ غافر ﴿فاعترفوا بذنبهم فسحقا لأصحاب السعير (11)﴾ الملك
غفران الذنوب
الأمر بالاستغفار للذنوب
النبي﴿فاصبر إن وعد الله حق واستغفر لذنبك وسبح بحمد ربك بالعشي والإبكار(55)﴾ غافر ﴿فاعلم أنه لا إله إلا الله واستغفر لذنبك وللمؤمنين والمؤمنات والله يعلم متقلبكم ومثواكم(19)﴾ محمد
المؤمنون	﴿الذين يقولون ربنا إننا آمنا فاغفر لنا ذنوبنا وقنا عذاب النار(16)﴾ آل عمران ﴿وما كان قولهم إلا أن قالوا ربنا اغفر لنا ذنوبنا وإسرافنا في أمرنا وثبت أقدامنا وانصرنا على القوم الكافرين(147)﴾ آل عمران ﴿ربنا إننا سمعنا مناديا ينادي للإيمان أن آمنوا بربكم فآمنا ربنا فاغفر لنا ذنوبنا وكفر عنا سيئاتنا وتوفنا مع الأبرار(193)﴾ آل عمران
فاعلوا الفاحشة   والخاطئون	﴿والذين إذا فعلوا فاحشة أو ظلموا أنفسهم ذكروا الله فاستغفروا لذنوبهم ومن يغفر الذنوب إلا الله ولم يصروا على ما فعلوا وهم يعلمون(135)﴾ آل عمران ﴿يوسف أعرض عن هذا واستغفري لذنبك إنك كنت من الخاطئين (29)﴾ يوسف
استغفار النبي أو الصالحين لذنوب الآخرين
 ﴿قالوا ياأبانا استغفر لنا ذنوبنا آنا كنا خاطئين (97)﴾ يوسف ﴿فاعلم أنه لا إله إلا الله واستغفر لذنبك وللمؤمنين والمؤمنات والله يعلم متقلبكم ومثواكم(19)﴾ محمد
الجواب على استغفار الناس لذنوبهم
 ﴿يصلح لكم أعمالكم ويغفر لكم ذنوبكم ومن يطع الله ورسوله فقد فاز فوزا عظيما(71)﴾ الأحزاب ﴿يغفر لكم ذنوبكم ويدخلكم جنات تجري من تحتها الأنهار ومساكن طيبة في جنات عدن ذلك الفوز العظيم(12)﴾ الصف
 	﴿قالت رسلهم أفي الله شك فاطر السماوات والأرض يدعوكم ليغفر لكم من ذنوبكم ويؤخركم إلى أجل مسمى قالوا إن أنتم إلا بشر مثلنا تريدون أن تصدونا عما كان يعبد آباؤنا فأتونا بسلطان مبين(10)﴾ إبراهيم ﴿يغفر لكم من ذنوبكم ويؤخركم إلى أجل مسمى إن أجل الله إذا جاء لا يؤخر لو كنتم تعلمون(4)﴾ نوح
 	﴿قل إن كنتم تحبون الله فاتبعوني يحببكم الله ويغفر لكم ذنوبكم والله غفور رحيم(31)﴾ آل عمران ﴿ياقومنا أجيبوا داعي الله وآمنوا به يغفر لكم من ذنوبكم ويجركم من عذاب أليم﴾ الأحقاف
 	﴿ليغفر لك الله ما تقدم من ذنبك وما تأخر ويتم نعمته عليك ويهديك صراطا مستقيما (2)﴾ الفتح
ذنوب
 ﴿فإن للذين ظلموا ذنوبا مثل ذنوب أصحابهم فلا يستعجلوني(59)﴾ الذاريات
مختار الصحاح
● [ذنب] ذ ن ب: التَّذْنُوبُ كالمفعول البسر الذي بدا به الإرطاب من قبل ذنبه وقد ذَنَّبَتِ البسرة بفتح الذال تَذْنِيباً فهي مُذَنِّبَةٌ و الذَّنُوبُ النصيب وهو أيضا الدلو الملأى ماء وقال بن السكيت التي فيها ماء قريب من الملء تؤنث وتذكر ولا يقال لها وهي فارغة ذنوب
الراغب
ذنب
- ذنب الدابة وغيرها معروف، ويعبر به عن المتأخر والرذل، يقال: هم أذناب القوم، وعنه استعير: مذانب التلاع، لمسايل مياهها. والمذنب (المذنب من الرطب: ما أرطب من قبل ذنبه، انظر: المجمل 2/361؛ والأساس ص 146) : ما أرطب من قبل ذنبه، والذنوب: الفرس الطويل الذنب، والدلو التي لها ذنب، واستعير للنصيب، كما استعير له السجل (قال ابن بري: السجل: اسم الدلو ملأى ماء، والذنوب إنما يكون فيها مثل نصفها ماء. انتهى. ويستعار السجل للنصيب. قال الزمخشري: وأعطاه سجله من كذا، أي: نصيبه، كما يقال: ذنوبه. انظر: الأساس ص 203). قال تعالى: }فإن للذين ظلموا ذنوبا مثل ذنوب أصحابهم﴿[الذاريات/59]، والذنب في الأصل: الأخذ بذنب الشيء، يقال: ذنبته: أصبت ذنبه، ويستعمل في كل فعل يستوخم عقباه اعتبارا بذنب الشيء، ولهذا يسمى الذنب تبعة، اعتبارا لما يحصل من عاقبته، وجمع الذنب ذنوب، قال تعالى:﴾فأخذهم الله بذنوبهم﴿[آل عمران/ 11]، وقال:﴾فكلا أخذنا بذنبه﴿[العنكبوت/40]، وقال:﴾ومن يغفر الذنوب إلا الله{ [آل عمران/135]، إلى غير ذلك من الآي.
ملخص اللسان
1.     والذَّانِبُ: التَّابِـعُ للشيءِ على أَثَرِهِ؛ يقال: هو يَذْنِـبُه أَي يَتْبَعُهُ؛ قال الكلابي:  وجاءَتِ الخيلُ، جَمِـيعاً، تَذْنِـبُهْ
2. وذَنَبَه يَذْنُبُه ويَذنِـبُه، واسْتَذْنَبَه: تلا ذَنَبَه فلم يفارقْ أَثَرَه.
3.     الذَّنْبُ: الإِثْمُ والجُرْمُ والمعصية، والجمعُ ذُنوبٌ،  وذُنُوباتٌ جمعُ الجمع، وقد أَذْنَب الرَّجُل
4. والذَّنَبُ: معروف، والجمع أَذْنابٌ
5.     والأَذْنابُ: الأَتْباعُ، جمعُ ذَنَبٍ، كأَنهم في مُقابِلِ الرُّؤُوسِ،  وهم المقَدَّمون.
6.     والذِّنابُ، بكسر الذال:  عَقِبُ كلِّ شيءٍ. وذِنابُ كلِّ شيءٍ: عَقِـبُه ومؤَخَّره،
7.     وذَنَبَة الوادي والنَّهَر، وذُنابَتُه وذِنابَتُه: آخرُه،
8.     والـمِذْنَبُ مَسِـيلُ الماءِ في الـحَضيضِ، الـمِذْنَبُ كهيئةِ الجَدْوَل، يَسِـيلُ عن  الرَّوْضَةِ ماؤُها إِلى غيرِها، فيُفَرَّقُ ماؤُها فيها،
9.     والذَّنُوبُ: لَـحْمُ الـمَتْنِ، وقيل: هو مُنْقَطَعُ الـمَتْنِ، وأَوَّلُه، وأَسفلُه؛ وقيل: الأَلْـيَةُ والمآكمُ؛
10.                        والذَّنُوب: الـحَظُّ والنَّصيبُ؛
11.                        والذَّنُوبُ: الدَّلْو فيها ماءٌ؛
12.                        فإِنَّ للذين ظَلَموا، أَي أَشرَكُوا، ذَنُوباً مثلَ ذَنُوبِ أَصحابِهِم أَي حَظّاً من العذابِ كما نزلَ بالذين من قبلِهِم؛
لسان العرب
● - ذنب: الذَّنْبُ: الإِثْمُ والجُرْمُ والمعصية، والجمعُ ذُنوبٌ،  وذُنُوباتٌ جمعُ الجمع، وقد أَذْنَب الرَّجُل؛ وقوله، عزّ وجلّ، في مناجاةِ موسى، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: ولهم علَيَّ ذَنْبٌ؛ عَنَى بالذَّنْبِ قَتْلَ الرَّجُلِ الذي وَكَزَه موسى، عليه السلام، فقضَى عليه، وكان ذلك الرجلُ من آلِ فرعونَ.  والذَّنَبُ: معروف، والجمع أَذْنابٌ. وذَنَبُ الفَرَسِ: نَجْمٌ على  شَكْلِ ذَنَبِ الفَرَسِ. وذَنَبُ الثَّعْلَبِ: نِبْتَةٌ على شكلِ ذَنَبِ الثَّعْلَبِ.  والذُّنابَـى: الذَّنَبُ؛ قال الشاعر:  جَمُوم الشَّدِّ، شائلة الذُّنابَـى  الصحاح: الذُّنابَـى ذنبُ الطَّائر؛ وقيل: الذُّنابَـى مَنْبِتُ الذَّنَبِ. وذُنابَـى الطَّائرِ: ذَنَبُه، وهي أَكثر من الذَّنَب. والذُّنُبَّى والذِّنِـبَّى: الذَّنَب، عن الـهَجَري؛ وأَنشد:  يُبَشِّرُني، بالبَيْنِ مِنْ أُمِّ سالِمٍ، *  أَحَمُّ الذُّنُبَّى، خُطَّ، بالنِّقْسِ، حاجِبُهْ  ويُروى: الذِّنِـبَّى. وذَنَبُ الفَرَس والعَيْرِ، وذُناباهما، وذَنَبٌ  فيهما، أَكثرُ من ذُنابَى؛ وفي جَناحِ الطَّائِرِ أَربعُ ذُنابَى بعدَ  الخَوافِـي. الفرَّاءُ: يقال ذَنَبُ الفَرَسِ، وذُنابَى الطَّائِرِ، وذُنابَة الوَادي، ومِذْنَبُ النهْرِ، ومِذْنَبُ القِدْرِ؛ وجمعُ ذُنابَة الوادي ذَنائِبُ، كأَنَّ الذُّنابَة جمع ذَنَبِ الوادي وذِنابَهُ وذِنابَتَه، مثلُ جملٍ وجمالٍ وجِمَالَةٍ، ثم جِمالات جمعُ الجمع؛ ومنه قوله تعالى:  جِمالاتٌ صفر.  أَبو عبيدة: فَرسٌ مُذانِبٌ؛ وقد ذانَبَتْ إِذا وَقَعَ ولدُها في القُحْقُح، ودَنَا خُرُوج السِّقْيِ، وارتَفَع عَجْبُ الذَّنَبِ، وعَلِقَ به، فلم يحْدُروه.  والعرب تقول: رَكِبَ فلانٌ ذَنَبَ الرِّيحِ إِذا سَبَق فلم يُدْرَكْ؛  وإِذا رَضِـيَ بحَظٍّ ناقِصٍ قيلَ: رَكِبَ ذَنَب البَعير، واتَّبَعَ ذَنَب  أَمْرٍ مُدْبِرٍ، يتحسَّرُ على ما فاته. وذَنَبُ الرجل: أَتْباعُه.  وأَذنابُ الناسِ وذَنَبَاتُهم: أَتباعُهُم وسِفْلَتُهُم دون الرُّؤَساءِ، على  الـمَثَلِ؛ قال:  وتَساقَطَ التَّنْواط والذَّ *  نَبات، إِذ جُهِدَ الفِضاح  ويقال: جاءَ فلانٌ بذَنَبِه أَي بأَتْباعِهِ؛ وقال الحطيئة يمدَحُ  قوماً:  قومٌ همُ الرَّأْسُ، والأَذْنابُ غَيْرُهُمُ، *  ومَنْ يُسَوِّي، بأَنْفِ النَّاقَةِ، الذَّنَبا؟  وهؤُلاء قومٌ من بني سعدِ بن زيدِ مَناةَ، يُعْرَفُون ببَني أَنْفِ  النَّاقَةِ، لقول الحُطَيْئَةِ هذا، وهمْ يَفْتَخِرُون به. ورُوِيَ عن عليٍّ،  كرّم اللّه وجهه، أَنه ذَكَرَ فِتْنَةً في آخِرِ الزَّمان، قال: فإِذا كان ذلك، ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّينِ بِذَنَـبِهِ، فتَجْتَمِـعُ الناسُ؛ أَراد أَنه يَضْرِبُ أَي يسِـيرُ في الأَرض ذاهباً بأَتباعِهِ، الذين يَرَوْنَ رَأْيَه، ولم يُعَرِّجْ على الفِتْنَةِ.  والأَذْنابُ: الأَتْباعُ، جمعُ ذَنَبٍ، كأَنهم في مُقابِلِ الرُّؤُوسِ،  وهم المقَدَّمون.  والذُّنابَـى: الأَتْباعُ.  وأَذْنابُ الأُمورِ: مآخيرُها، على الـمَثَلِ أَيضاً. والذَّانِبُ: التَّابِـعُ للشيءِ على أَثَرِهِ؛ يقال: هو يَذْنِـبُه أَي يَتْبَعُهُ؛ قال الكلابي:  وجاءَتِ الخيلُ، جَمِـيعاً، تَذْنِـبُهْ  \<ص:390>  وأَذنابُ الخيلِ: عُشْبَةٌ تُحْمَدُ عُصارَتُها على التَّشْبِـيهِ.  وذَنَبَه يَذْنُبُه ويَذنِـبُه، واسْتَذْنَبَه: تلا ذَنَبَه فلم يفارقْ أَثَرَه.  والـمُسْتَذْنِبُ: الذي يكون عند أَذنابِ الإِبِلِ، لا يفارق أَثَرَها؛  قال:  مِثْل الأَجيرِ اسْتَذْنَبَ الرَّواحِلا(1)  (1 قوله «مثل الأجير إلخ» قال الصاغاني في التكملة هو تصحيف والرواية «شل الأجير» ويروى شدّ بالدال والشل الطرد، والرجز لرؤبة اهـ. وكذلك أنشده صاحب المحكم.)  والذَّنُوبُ: الفَرسُ الوافِرُ الذَّنَبِ، والطَّويلُ الذَّنَبِ. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: كان فرْعَونُ على فرَسٍ ذنُوبٍ أَي وافِر شَعْرِ الذَّنَبِ. ويومٌ ذَنُوبٌ: طويلُ الذَّنَبِ لا يَنْقَضي، يعني طول شَرِّه. وقال غيرُه: يومٌ ذَنُوبٌ: طويل الشَّر لا ينقضي، كأَنه طويل الذَّنَبِ.  ورجل وَقَّاحُ الذَّنَب: صَبُورٌ على الرُّكُوب. وقولهم: عُقَيْلٌ طَويلَةُ الذَّنَبِ، لم يفسره ابن الأَعرابي؛ قال ابن سيده: وعِنْدي أَنَّ معناه: أَنها كثيرة رُكُوبِ الخيل. وحديثٌ طويلُ الذَّنَبِ: لا يَكادُ يَنْقَضِـي، على الـمَثَلِ أَيضاً.  ابن الأَعرابي: الـمِذْنَبُ الذَّنَبُ الطَّويلُ، والـمُذَنِّبُ الضَّبُّ، والذِّنابُ خَيْطٌ يُشَدُّ به ذَنَبُ البعيرِ إِلى حَقَبِه لئَلاَّ يَخْطِرَ بِذَنَـبِه، فَيَمْـلأَ راكبَه.  وذَنَبُ كلِّ شيءٍ: آخرُه، وجمعه ذِنابٌ. والذِّنابُ، بكسر الذال:  عَقِبُ كلِّ شيءٍ. وذِنابُ كلِّ شيءٍ: عَقِـبُه ومؤَخَّره، بكسر الذال؛  قال:  ونأْخُذُ بعدَه بذِنابِ عَيْشٍ  * أَجَبِّ الظَّهْرِ، ليسَ له سَنامُ  وقال الكلابي في طَلَبِ جَمَلِهِ: اللهم لا يَهْدينِـي لذنابتِه(2)  (2 قوله «لذنابته» هكذا في الأصل.) غيرُك. قال، وقالوا: مَنْ لك بذِنابِ لَوْ؟ قال الشاعر:  فمَنْ يَهْدِي أَخاً لذِنابِ لَوٍّ؟ *  فأَرْشُوَهُ، فإِنَّ اللّه جارُ  وتَذَنَّبَ الـمُعْتَمُّ أَي ذَنَّبَ عِمامَتَه، وذلك إِذا أَفْضَلَ منها شيئاً، فأَرْخاه كالذَّنَبِ.  والتَّذْنُوبُ: البُسْرُ الذي قد بدا فيه الإِرطابُ من قِـبَلِ ذَنَـبِه. وذنَبُ البُسْرة وغيرِها من التَّمْرِ: مؤَخَّرُها. وذنَّـبَتِ البُسْرَةُ، فهي مُذَنِّبة: وكَّـتَتْ من قِـبَلِ ذَنَـبِها؛ الأَصمعي: إِذا بَدَتْ نُكَتٌ من الإِرْطابِ في البُسْرِ من قِـبَلِ ذَنَـبِها، قيل: قد ذَنَّـبَتْ. والرُّطَبُ: التَّذْنُوبُ، واحدتُه تَذْنُوبةٌ؛ قال:  فعَلِّقِ النَّوْطَ، أَبا مَحْبُوبِ،  *  إِنَّ الغَضا ليسَ بذِي تَذْنُوبِ  الفرَّاءُ: جاءَنا بتُذْنُوبٍ، وهي لغة بني أَسَدٍ. والتَّميمي يقول:  تَذْنُوب، والواحدة تَذْنُوبةٌ. وفي الحديث: كان يكرَه الـمُذَنِّبَ من  البُسْرِ، مخافة أن يكونا شَيْئَيْنِ، فيكون خَلِـيطاً. وفي حديث أَنس: كان لا يَقْطَعُ التَّذْنُوبِ من البُسْرِ إِذا أَراد أَن يَفْتَضِخَه. وفي  حديث ابن المسَيَّب: كان لا يَرَى بالتَّذْنُوبِ أَن يُفْتَضَخَ بأْساً.  وذُنابةُ الوادي: الموضعُ الذي يَنتهي إِليه سَيْلُهُ،  \<ص:391>  وكذلك ذَنَبُه؛ وذُنابَتُه أَكثر من ذَنَـبِه.  وذَنَبَة الوادي والنَّهَر، وذُنابَتُه وذِنابَتُه: آخرُه، الكَسْرُ عن ثعلب. وقال أَبو عبيد: الذُّنابةُ، بالضم: ذَنَبُ الوادي وغَيرِه.  وأَذْنابُ التِّلاعِ: مآخيرُها.  ومَذْنَبُ الوادي، وذَنَبُه واحدٌ، ومنه قوله المسايل(1)  (1 قوله «ومنه قوله المسايل» هكذا في الأصل وقوله بعده والذناب مسيل إلخ هي أول عبارة المحكم.).  والذِّنابُ: مَسِـيلُ ما بين كلِّ تَلْـعَتَين، على التَّشبيه بذلك، وهي الذَّنائبُ.  والـمِذْنَبُ: مَسِـيلُ ما بين تَلْـعَتَين، ويقال لِـمَسيل ما بين التَّلْـعَتَين: ذَنَب التَّلْعة.  وفي حديث حذيفة، رضي اللّه عنه: حتى يَركَبَها اللّهُ بالملائِكةِ، فلا يَمْنَع ذَنَبَ تَلْعة؛ وصفه بالذُّلِّ والضَّعْف، وقِلَّة الـمَنَعة،  والخِسَّةِ؛ الجوهري: والـمِذْنَبُ مَسِـيلُ الماءِ في الـحَضيضِ،  والتَّلْعة في السَّنَدِ؛ وكذلك الذِّنابة والذُّنابة أَيضاً، بالضم؛  والـمِذْنَبُ: مَسِـيلُ الماءِ إِلى الأَرضِ. والـمِذْنَبُ: الـمَسِـيل في  الـحَضِـيضِ، ليس بخَدٍّ واسِع.  وأَذنابُ الأَوْدِية: أَسافِلُها. وفي الحديث: يَقْعُد أَعرابُها على  أَذنابِ أَوْدِيَتِها، فلا يصلُ إِلى الـحَجِّ أَحَدٌ؛ ويقال لها أَيضاً  الـمَذانِبُ. وقال أَبو حنيفة: الـمِذْنَبُ كهيئةِ الجَدْوَل، يَسِـيلُ عن  الرَّوْضَةِ ماؤُها إِلى غيرِها، فيُفَرَّقُ ماؤُها فيها، والتي يَسِـيلُ  عليها الماءُ مِذْنَب أَيضاً؛ قال امرؤُ القيس:  وقد أَغْتَدِي والطَّيْرُ في وُكُناتِها،  *  وماءُ النَّدَى يَجْري على كلِّ مِذْنَبِ  وكلُّه قريبٌ بعضُه من بعضٍ.  وفي حديث ظَبْيانَ: وذَنَبُوا خِشانَه أَي جَعلوا له مَذانِبَ ومجَاريَ.  والخِشانُ: ما خَشُنَ من الأَرضِ؛ والـمِذْنَبَة والـمِذْنَبُ: الـمِغْرَفة لأَنَّ لها ذَنَباً أَو شِبْهَ الذَّنَبِ، والجمع مَذانِبُ؛ قال أَبو ذُؤَيب الهذلي:  وسُود من الصَّيْدانِ، فيها مَذانِبُ النُّـ  * ـضَارِ، إِذا لم نَسْتَفِدْها نُعارُها  ويروى: مَذانِبٌ نُضارٌ. والصَّيْدانُ: القُدورُ التي تُعْمَلُ من  الحجارة، واحِدَتُها صَيْدانة؛ والحجارة التي يُعْمَل منها يقال لها:  الصَّيْداءُ. ومن روى الصِّيدانَ، بكسر الصاد، فهو جمع صادٍ، كتاجٍ وتِـيجانٍ، والصَّاد: النُّحاسُ والصُّفْر.  والتَّذْنِـيبُ للضِّبابِ والفَراشِ ونحو ذلك إِذا أَرادت التَّعاظُلَ  والسِّفَادَ؛ قال الشاعر:  مِثْل الضِّبابِ، إِذا هَمَّتْ بتَذْنِـيبِ  وذَنَّبَ الجَرادُ والفَراشُ والضِّباب إِذا أَرادت التَّعاظُلَ والبَيْضَ، فغَرَّزَتْ أَذنابَها. وذَنَّبَ الضَّبُّ: أَخرجَ ذَنَبَه من أَدْنَى الجُحْر، ورأْسُه في داخِلِه، وذلك في الـحَرِّ. قال أَبو منصور: إِنما  يقال للضَّبِّ مُذَنِّبٌ إِذا ضرَبَ بذَنَبِه مَنْ يريدُه من مُحْتَرِشٍ  أَو حَـيَّةٍ. وقد ذَنَّبَ تَذْنِـيباً إِذا فَعَل ذلك.  وضَبٌّ أَذنَبُ: طويلُ الذَّنَبِ؛ وأَنشد أَبو الهيثم:  لم يَبْقَ من سُنَّةِ الفاروقِ نَعْرِفُه *  إِلاَّ الذُّنَيْبـي، وإِلاَّ الدِّرَّةُ الخَلَقُ  قال: الذُّنَيْبـيُّ ضرب من البُرُودِ؛ قال: ترَكَ ياءَ النِّسْبةِ، كقوله:  مَتى كُنَّا، لأُمِّكَ، مَقْتَوِينا  \<ص:392>  وكان ذلك على ذَنَبِ الدَّهرِ أَي في آخِره.  وذِنابة العين، وذِنابها، وذَنَبُها: مؤخَّرُها. وذُنابة النَّعْل: أَنْفُها. ووَلَّى الخَمْسِـين ذَنَباً: جاوزَها؛ قال ابن الأَعرابي: قلتُ للكِلابِـيِّ: كم أَتَى عَليْك؟ فقال: قد وَلَّتْ ليَ الخَمْسون ذَنَبَها؛ هذه حكاية ابن الأَعرابي، والأَوَّل حكاية يعقوب.  والذَّنُوبُ: لَـحْمُ الـمَتْنِ، وقيل: هو مُنْقَطَعُ الـمَتْنِ، وأَوَّلُه، وأَسفلُه؛ وقيل: الأَلْـيَةُ والمآكمُ؛ قال الأَعشى:  وارْتَجَّ، منها، ذَنُوبُ الـمَتْنِ، والكَفَلُ  والذَّنُوبانِ: الـمَتْنانِ من ههنا وههنا. والذَّنُوب: الـحَظُّ والنَّصيبُ؛ قال أَبو ذؤيب:  لَعَمْرُك، والـمَنايا غالِباتٌ، *  لكلِّ بَني أَبٍ منها ذَنُوبُ  والجمع أَذنِـبَةٌ، وذَنَائِبُ، وذِنابٌ.  والذَّنُوبُ: الدَّلْو فيها ماءٌ؛ وقيل: الذَّنُوب: الدَّلْو التي يكون الماءُ دون مِلْئِها، أَو قريبٌ منه؛ وقيل: هي الدَّلْو الملأَى. قال: ولا يقال لها وهي فارغة، ذَنُوبٌ؛ وقيل: هي الدَّلْوُ ما كانت؛ كلُّ ذلك  مذَكَّر عند اللحياني. وفي حديث بَوْل الأَعْرابـيّ في المسجد: فأَمَر بذَنوبٍ من ماءٍ، فأُهَرِيقَ عليه؛ قيل: هي الدَّلْو العظيمة؛ وقيل: لا تُسَمَّى ذَنُوباً حتى يكون فيها ماءٌ؛ وقيل: إِنَّ الذَّنُوبَ تُذكَّر وتؤَنَّث، والجمع في أَدْنى العَدد أَذْنِـبة، والكثيرُ ذَنائبُ كَقلُوصٍ وقَلائصَ؛ وقول أَبي ذؤيب:  فكُنْتُ ذَنُوبَ البئرِ، لـمَّا تَبَسَّلَتْ،  *  وسُرْبِلْتُ أَكْفاني، ووُسِّدْتُ ساعِدِي  استعارَ الذَّنُوبَ للقَبْر حين جَعَله بئراً، وقد اسْتَعْمَلَها أُمَيَّة بنُ أَبي عائذٍ الهذليُّ في السَّيْر، فقال يصفُ حماراً:  إِذا ما انْتَحَيْنَ ذَنُوبَ الـحِضا  *  ر، جاشَ خَسِـيفٌ، فَريغُ السِّجال  يقول: إِذا جاءَ هذا الـحِمارُ بذَنُوبٍ من عَدْوٍ، جاءت الأُتُنُ  بخَسِـيفٍ. التهذيب: والذَّنُوبُ في كلامِ العرب على وُجوهٍ، مِن ذلك قوله تعالى: فإِنَّ للذين ظَلَموا ذَنُوباً مثلَ ذَنُوبِ أَصحابِهم. وقال الفَرَّاءُ: الذَّنُوبُ في كلامِ العرب: الدَّلْوُ العظِـيمَةُ، ولكِنَّ العربَ تَذْهَبُ به إِلى النَّصيب والـحَظِّ، وبذلك فسّر قوله تعالى: فإِنَّ للذين ظَلَموا، أَي أَشرَكُوا، ذَنُوباً مثلَ ذَنُوبِ أَصحابِهِم أَي حَظّاً من العذابِ كما نزلَ بالذين من قبلِهِم؛ وأَنشد الفرَّاءُ:  لَـها ذَنُوبٌ، ولَـكُم ذَنُوبُ، *  فإِنْ أَبَيْـتُم، فَلَنا القَلِـيبُ  وذِنابةُ الطَّريقِ: وجهُه، حكاه ابن الأَعرابي. قال وقال أَبو الجَرَّاح لرَجُلٍ: إِنك لم تُرْشَدْ ذِنابةَ الطَّريق، يعني وجهَه.  وفي الحديث: مَنْ ماتَ على ذُنابَـى طريقٍ، فهو من أَهلِهِ، يعني على قصْدِ طَريقٍ؛ وأَصلُ الذُّنابَـى مَنْبِتُ الذَّنَبِ.  والذَّنَبانُ: نَبْتٌ معروفٌ، وبعضُ العرب يُسمِّيه ذَنَب الثَّعْلَب؛  وقيل: الذَّنَبانُ، بالتَّحريكِ، نِبْتَة ذاتُ أَفنانٍ طِوالٍ، غُبَيْراء الوَرَقِ، تنبت في السَّهْل على الأَرض، لا ترتَفِـعُ، تُحْـمَدُ في الـمَرْعى، ولا تَنْبُت إِلا في عامٍ خَصيبٍ؛ وقيل: هي عُشْبَةٌ لها سُنْبُلٌ في أَطْرافِها، كأَنه سُنْبُل  \<ص:393>  الذُّرَة، ولها قُضُبٌ ووَرَق، ومَنْبِتُها بكلِّ مكانٍ ما خَلا حُرَّ الرَّمْلِ، وهي تَنْبُت على ساقٍ وساقَين، واحِدتُها ذَنَبانةٌ؛ قال أَبو محمد الـحَذْلَمِـي:  في ذَنَبانٍ يَسْتَظِلُّ راعِـيهْ  وقال أَبو حنيفة: الذَّنَبانُ عُشْبٌ له جِزَرَة لا تُؤْكلُ، وقُضْبانٌ  مُثْمِرَةٌ من أَسْفَلِها إِلى أَعلاها، وله ورقٌ مثلُ ورق الطَّرْخُون،  وهو ناجِـعٌ في السَّائمة، وله نُوَيرة غَبْراءُ تَجْرُسُها النَّحْلُ،  وتَسْمو نحو نِصْفِ القامةِ، تُشْبِـعُ الثِّنْتانِ منه بعيراً، واحِدَتُه  ذَنَبانةٌ؛ قال الراجز:  حَوَّزَها من عَقِبٍ إِلى ضَبُعْ،  في ذَنَبانٍ ويبيسٍ مُنْقَفِـعْ،  وفي رُفوضِ كَلإٍ غير قَشِـع  والذُّنَيْباءُ، مضمومَة الذال مفتوحَة النون، ممدودةً: حَبَّةٌ تكون في  البُرّ، يُنَقَّى منها حتى تَسْقُط.  والذَّنائِبُ: موضِعٌ بنَجْدٍ؛ قال ابن بري: هو على يَسارِ طَرِيقِ  مَكَّة.  والـمَذَانِبُ: موضع. قال مُهَلْهِل بن ربيعة، شاهد الذّنائب:  (يتبع...)
● - (تابع... 1): ذنب: الذَّنْبُ: الإِثْمُ والجُرْمُ والمعصية، والجمعُ ذُنوبٌ، ... ...  فَلَوْ نُبِشَ الـمَقابِرُ عن كُلَيْبٍ، *  فتُخْبِرَ بالذَّنائِبِ أَيَّ زِيرِ  وبيت في الصحاح، لـمُهَلْهِلٍ أَيضاً:  فإِنْ يَكُ بالذَّنائِبِ طَالَ لَيْلي، *  فقد أَبْكِـي على الليلِ القَصيرِ  يريد: فقد أَبْكِـي على لَيالي السُّرورِ، لأَنها قَصِـيرَةٌ؛ وقبله:  أَلَيْـلَـتَنا بِذِي حُسَمٍ أَنيرِي!  *  إِذا أَنْتِ انْقَضَيْتِ، فلا تَحُورِي  وقال لبيد ، شاهد المذانب :  أَلَمْ تُلْمِمْ على الدِّمَنِ الخَوالي، *  لِسَلْمَى بالـمَذانِبِ فالقُفَالِ؟  والذَّنُوبُ: موضع بعَيْنِه؛ قال عبيد بن الأَبرص:  أَقْفَرَ مِن أَهْلِه مَلْحوبُ، *  فالقُطَبِـيَّاتُ، فالذَّنُوبُ  ابن الأَثير: وفي الحديث ذكْرُ سَيْلِ مَهْزُورٍ ومُذَيْنِب، هو بضم  الميم وسكون الياء وكسر النون، وبعدها باءٌ موحَّدةٌ: اسم موضع بالمدينة، والميمُ زائدةٌ.  الصحاح، الفرَّاءُ: الذُّنابَـى شِبْهُ الـمُخاطِ، يَقَع من أُنوفِ الإِبل؛ ورأَيتُ، في نُسَخ متَعدِّدة من الصحاح، حواشِـيَ، منها ما هو بِخَطِّ الشيخ الصَّلاح الـمُحَدِّث، رحمه اللّه، ما صورته: حاشية من خَطِّ الشيخ أَبي سَهْلٍ الـهَرَوي، قال: هكذا في الأَصل بخَطِّ الجوهري، قال: وهو تصحيف، والصواب: الذُّنانَى شِبهُ الـمُخاطِ، يَقَع من أُنوفِ الإِبل، بنُونَيْنِ بينهما أَلف؛ قال: وهكذا قَرَأْناهُ على شَيخِنا أَبي أُسامة، جُنادةَ بنِ محمد الأَزدي، وهو مأْخوذ من الذَّنين، وهو الذي يَسِـيلُ من فَمِ الإِنسانِ والـمِعْزَى؛ ثم قال صاحب الحاشية: وهذا قد صَحَّفَه الفَرَّاءُ أَيضاً، وقد ذكر ذلك فيما ردَّ عليه من تصحيفه، وهذا مما فاتَ الشَّيخ ابن برّي،  ولم يذكره في أَمالِـيه.
مقاييس اللغة:
(ذنب) الذال والنون والباء أصول ثلاثة: أحدها الجُرم، والآخر مؤخَّر الشيء، والثالث كالحظِّ والنّصيب.‏
فالأوّل الذّنب والجُرم. يقال أَذْنَبَ يُذْنِبُ. والاسم الذّنْب، وهو مُذْنِبٌ. والأصل الآخر الذّنَب، وهو مؤخر الدوابّ(1)، ولذلك سُمِّي الأتباعُ الذُّنَابَى. والمَذَانب: مَذانب التِّلاع، وهي مَسَايل الماء فيها. والمذنِّب من الرُّطَب: ما أرْطَبَ بَعضُه. ويقال للفرس الطويل الذّنب: ذَنُوب. والذِّناب: عَقِبُ كلِّ شيء. والذّانب: التابع؛ وكذلك المستَذْنِبُ: الذي يكون عند أذناب الإبل. قال الشاعر(2):‏
* مثل الأَجيرِ استَذْنَبَ الرّواحلاَ(3) *‏
فأمّا الذّنائب فمكانٌ، وفيه يقول القائل(4):‏
فإِنْ يَكُ بالذَّنائِبِ طالَ ليلِي *** فقد أَبْكِي من اللّيل القصيرِ(5)‏
والله أعلم.‏
القاموس المحيط:
الذَّنْبُ الإِثْمُ، ج ذُنُوبٌ، وجج ذُنُوباتٌ، وقد أذْنَبَ، وبالتحريك واحِدُ الْأَذْنابِ. وذَنَبُ الفَرَسِ نَجْمٌ يُشْبِهُه. وذِنَبُ الثَّعْلَبِ نَبْتٌ يُشْبِهُه. وذَنَبُ الخَيْلِ نَبَات. والذُّنابَى، والذُّنُبَّى بضَمِّهِما، والذِّنِبَّى، بالكسرِ الذَّنَبُ. وأذْنابُ الناسِ، وذَنَبَاتُهُمْ، مُحَرَّكَةً أتْبَاعُهُمْ وسِفْلَتُهُمْ.
وذَنَبَهُ يَذْنِبُهُ ويَذْنُبُهُ: تَلاهُ فلم يُفارِقْ إثْرَهُ كاسْتَذْنَبَهُ. والذَّنُوبُ: الفَرَسُ الوافرُ الذَّنَبِ، ومن الْأَيَّامِ: الطويلُ الشَّرِّ، والدَّلْوُ، أو فيها ماءٌ، أو المَلْأَى، أو دونَ المَلْءِ، والحَظُّ، والنَّصِيبُ، ج: أذْنِبَةٌ وذَنائِبُ وذِنابٌ، والقَبْرُ، ولَحْمُ المَتْنِ، أو الْأَلْيَةُ، أو المآكِمُ. والذَّنُوبانِ: المَتْنانِ. وكَكِتابٍ: خَيْطٌ يُشَدُّ به ذَنَبُ البَعِيرِ إلى حَقَبِهِ لِئَلاَّ يَخْطِرَ بِذَنَبِه فَيُلَطِّخَ راكِبَهُ، ومن كُلِّ شَيْءٍ: عَقِبُهُ ومُؤَخَّرُهُ، ومَسِيلُ ما بَيْنَ كُلِّ تَلْعَتَينِ، ج: ذَنائِبُ. وذَنَبَةُ الوادي والدَّهْرِ، مُحَرَّكَةً، وذُنابَتُهُ، بالضمِّ ويُكْسَرُ: أوَاخِرُهُ. والذُّنابَةُ، بالضمِّ: التابعُ. كالذانِبِ، ومن النَّعْلِ: أنْفُها، وبالكسرِ من الطَّرِيقِ: وجْهُهُ، والقَرَابَةُ، والرَّحِمُ. وذُنابَةُ العِيصِ: ع. وذَنَّبَتِ البُسْرة تَذْنِيباً: وكَّتَتْ من ذَنَبِها، وهو تَذْنُوبٌ، ويُضَمُّ، واحِدتُهُ بِهاءٍ. والمِذْنَبُ، كَمنْبَرٍ: المِغْرَفَةُ، ومَسِيلُ الماءِ إلى الأرضِ، ومَسِيلٌ في الحَضِيضِ، والجَدْوَلُ يَسِيلُ عنِ الرَّوْضةِ بِمائِها إلى غيرها، كالذُّنابَةِ، بالضمِّ والكسرِ، والذَّنَبُ الطويلُ. والذَّنَبانُ، مُحَرَّكَةً: عُشْبٌ، أو نَبْتٌ كالذُّرَةِ، واحِدَتُهُ: بِهاءٍ، وماء بالعيصِ. والذُّنَيْباءُ، كالغُبَيْراءِ: حَبَّةٌ تكونُ في البُرِّ تُنَقَّى منه. والذِّنابَةُ، بالكسرِ، والذَّنائبُ والمَذانِبُ والذُّنابَةُ، بالضمِّ: مَواضعُ. والذُّنَيْبِيُّ، كَزُبَيْرِيٍّ: من البُرُودِ. وفَرَسٌ مُذانِبٌ، وقد ذَانَبَتْ: وقَعَ ولَدُها في القُحْقُحِ، ودَنا خُرُوجُ السِّقْيِ. و " ضَرَبَ فلانٌ بِذَنَبِهِ " : أقامَ وَثَبَتَ. ورَكِبَ ذَنَبَ الرِّيحِ: سَبَقَ فلم يُدْرَكْ. ورَكِبَ ذَنَبَ البَعِيرِ: رَضِيَ بِحَظٍّ ناقِصٍ. واسْتَذْنَبَ الْأَمْرُ: اسْتَتَبَّ. والذَّنَبَةُ، مُحَرَّكَةً: ماءٌ بين إمَّرَةَ وأُضَاخَ. وذَنَبُ الحُلَيْفِ: ماءٌ لِبَنِي عُقَيْلٍ. وتَذَنَّبَ الطَّريقَ: أخَذَهُ، والمُعْتَمُّ: ذَنَّبَ عِمَامَتَه. والمُذانِبُ من الْإِبِلِ: الذي يكونُ في آخِرِ الْإِبِلِ. وكَمُحَدِّثٍ: التي تَجِدُ من الطَّلْقِ شِدَّةً فَتُمَدِّدُ ذَنَبَها.
تاج العروس:
ذ ن ب
الذَّنْبُ : الإِثْمُ والجُرْمُ والمَعْصِيَةُ الجَمْعُ : ذُنُوبٌ وجج أي جَمْعُ الجَمْعِ ذُنُوبَاتٌ وقَدْ أَذْنَبَ الرَّجُلُ : صارَ ذَا ذَنْبٍ وقد قالوا إنَّ هذا من الأَفْعَالِ التي لم يُسْمَعْ لها مصْدرٌ عَلَى فِعْلِهِا لأَنَّه لم يُسْمعْ إذْنَابٌ كإكرام قاله شيخُنا وقوله عزّ وجلّ في مناجاة موسى عليه السلام " ولَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ " عنَى به قَتل الرجلِ الذي وَكَزَه موسى عليه السلام فَقَضَى عَلَيْه وكان ذلك الرجلُ من آلِ فِرْعَوْنَ
والذَّنَبُ بالتَّحْرِيكِ معروفٌ وَاحِدُ الأَذْنَابِ ونقل شيخُنا عنِ عِنَايَةِ الشِّهَابِ أَن الذَّنْبَ مَأْخُوذٌ مِنَ الذَّنَبِ مُحَرَّكَة وهو الذَّيْلُ وفي الشِّفَاءِ أَنه مأْخُوذٌ مِنَ الشيْءِ الدّنِيءِ الخَسِيسِ الرَّذْلِ قال الخفاجي : الأَخْذُ أَوْسَعُ دَائِرَةً مِن الاشْتِقَاقِ وذَنَبُ الفَرَس : نَجْمٌ في السماءِ يُشْبِهُهُ ولذا سُمِّيَ به ومن ذلك ذَنَبُ الثَّعْلَب : نَبْتٌ يُشْبِهُهُ وهو الذَّنَبَانُ وقد يأْتي وذَنَبُ الخَيْلِ : نَبَات ويقَال فيه : أَذْنَابُ الخَيْلِ وهي عُشْبَةٌ تُحْمَدُ عُصَارَتُهَا على التشبيه
والذُّنَابَى والذُّنُبَّى بضَمِّهِما وفتح النون في الأَول وضَمِّهِمَا مع تشديد المُوَحَّدة في الثاني والذِّنِبَّى بالكَسْرِ : الذَّنَبُ الأَخِيرَانِ عن الهَجَرِيّ وأَنشد : يُبَشِّرُنِي بالبَيْنِ مِنْ أُمِّ سَالِمٍ أَحَمُّ الذّنبَّى خُطَّ بالنَّفْسِ حَاجِبُهْ يُرْوَى بِهِمَا وعلى الأَول قولُ الشاعر :
" جَمُومُ الشَّدِّ شَائِلَةُ الذُّنَابَى وفي الصحاح : الذُّنَابَى : ذَنَبُ الطَّائِر وقيل : الذُّنَابَى : مَنْبِت الذَّنَبِ وذُنَابَى الطَّائِرِ : ذَنَبُه وهي أَكْثَرُ مِنَ الذَّنَبِ وذَنَبُ الفَرَسِ والعَيْرِ وذُنَابَاهُمَا وذَنَبٌ فِيهِمَا أَكْثَرُ مِنْ ذُنَابَى وفي جَنَاحِ الطَّائرِ أَرْبَعُ ذُنَابَى بَعْدَ الخَوَالِي وعن الفراءِ : يُقَالُ : ذَنَبُ الفَرَسِ وذُنَابَى الطَّائِرِ والذي قالَهُ الرِّياشِيُّ : الذُّنَابَى لِذِي جَنَاحٍ والذَّنَب لِغَيْرِه وربَّمَا اسْتُعِيرَ الذُّنَابَى لِلْفَرَسِ نقله شيخنا ومن المجاز : ذَنَبُ الرَّجُلِ وأَذْنَابُ النَّاسِ وذَنَبَاتُهُم مُحَرَّكَة أَي أَتْبَاعُهمْ وسَفِلَتُهُمْ دونَ الرُّؤَساءِ على المَثَلِ وسَفِلَتُهُمْ بكَسْرِ الفاءِ ويقال : جاءَ فلانٌ بِذَنَبِهِ أَي بأَتْبَاعِه وقال الحُطيئةُ يمدح قوماً :
" قَوْمُ هُمُ الرَّأْسُ والأَذْنَابُ غَيْرُهُمُوَمَنْ يُسَوِّي بِأَنْفِ النَّاقَةِ الذَّنَبَا
وهؤلاءِ قومٌ من بَنِي سَعْدِ بنِ زيدِ مَنَاةَ يُعْرَفُونَ ببني أَنْفِ الناقةِ لقولِ الحطيئة هذا وهم يَفْتَخِرُونَ به
وأَذْنَابُ الأُمُورِ : مآخِيرُها على المَثَلِ أَيضاً
ومِنَ المَجَازِ : الذَّانِبُ : التَّابِع الشيْءِ على أَثرِه يقال : ذَنَبَهُ يَذْنُبُهُ بالضَّمِّ ويَذْنِبُهُ بالكَسْرِ : تَلاَهُ واتَّبَعَ ذُنَابَتَه فلم يُفَارِقْ أَثَرَهُ قال الكِلابِيُّ :
" وجَاءَتِ الخَيْلُ جَمِيعاً تَذْنُبُهْ كاسْتَذْنَبَه : تَلاَ ذَنَبَه والمُسْتَذْنِبُ : الذي يكونُ عندَ أَذْنَابِ الإِبِلِ لا يُفَارِقُ أَثَرَهَا قال :
" مِثْل الأَجِيرِ اسْتَذْنَبَ الرَّوَاحِلاَ والذَّنُوبُ : الفَرَسُ الوَافِرُ الذَّنَبِ والطَّوِيلُ الذَّنَبِ وفي حديث ابن عباس " كانَ فِرْعَوْنُ عَلَى فَرَسٍ ذَنُوبٍ " أَي وافِرِ شَعَرِ الذَّنَبِ والذَّنُوبُ مِنَ الأَيَّامِ : الطَّوِيلُ الشَّرِّ لاَ يَنْقَضِي كأَنَّهُ طَوِيلُ الذَّنَبِ وفي قولٍ آخَرَ : يَوْمٌ ذَنُوبٌ : طَوِيلُ الذَّنَبِ لاَ يَنْقَضِي يَعْنِي طُولَ شَرِّهِ ورَجُلٌ وَقَّاحُ الذَّنَبِ : صَبُورٌ عَلَى الر [ ُّكُوبِ وقولُهُم : عُقَيْلٌ طَوِيلَةُ الذَّنَبِ لَمْ يُفَسِّرْهُ ابنُ الأَعْرَابيّ قال ابنُ سِيده : وعِنْدِي أَنَّ معناهُ أَنَّهَا كَثِيرَة رِكَابِ الخَيْلِ وحَدِيثٌ طَوِيلُ الذَّنَبِ لاَ يَكَادُ يَنْقَضِي عَلَى المَثَلِ أَيضاً كذا في لسان العرب
والذَّنُوبُ : الدَّلْوُ العَظيمَةُ مَا كَانَتْ كذا في المصباح أَو التي كانَتْ لها ذَنَبٌ أَو هي التي فِيهَا مَاءٌ أَو هي الدَّلْو المَلأَى قال الأَزهريّ : ولا يقال لها وهي فَارِغَةٌ أَو هي التي يكون الماءُ فيها دُونَ المَلْءِ أَو قريبٌ منه كلُّ ذلك مذكورٌ عن اللِّحْيَانيّ والزَّجَّاج وقال ابن السِّكِّيت : إنَّ الذَّنُوبَ تُؤَنَّثُ وتُذَكَّرُ ومن المجاز : الذَّنُوبُ : الحَظُّ والنَّصِيب قال أَبو ذُؤيب :
لَعَمْرُكَ والمَنَايَا غَالِبَاتٌ ... لِكُلِّ بَنِي أَبٍ مِنْهَا ذَنُوبُ ج في أَدْنَى العَدَدِ أَذْنِبَةٌ والكَثِيرُ ذَنَائِبُ كقَلُوصٍ وقَلاَئِص وذِنَابٌ ككِتَابٍ حكاه الفَيُّوميّ وأَغفله الجوهريّ وقَد يُسْتَعَارُ الذَّنُوبُ بمعنى القَبْرِ قال أَبُو ذؤيب :
" فَكُنْتُ ذَنُوبَ البِئْرِ لَمَّا تَبَسَّلَتْوسُرْبِلْتُ أَكْفَانِي وَوُسِّدْتُ سَاعِدِي وقدِ اسْتَعْمَلَهَا أُمَيَّةُ بنُ أَبِي عَائِذٍ الهُذَلِيُّ في السَّيْرِ فقالَ يَصِفُ حِمَاراً :
إذَا مَا انْتَحَيْنَ ذَنُوبَ الحِضَا ... رِ جَاشَ خَسِيفٌ فَرِيغُ السِّجَالِ يقول : إذا جَاءَ هَذَا الحِمَارُ بذَنُوبٍ مِنْ عَدْوٍ جاءَتِ الأُتُنُ بخَسِيفٍ وفي التهذيب : والذَّنُوبُ في كَلامِ العَرَبِ على وُجُوهٍ مِنْ ذلك قولُه تعالَى " فإنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحَابِهِمْ " وقال الفراءُ : الذَّنُوبُ في كَلاَم العَرَبِ : الدَّلْوُ العَظِيمَةُ ولكنَّ العربَ تَذْهَبُ بِه إلى النَّصِيبِ والحَظِّ وبذلك فَسَّرَ الآيةَ أَي حَظًّا مِنَ العَذَابِ كما نَزَل بالذين من قبلهم وأَنشد :
لَهَا ذَنُوبٌ ولَكُمْ ذَنُوبُ ... فَإنْ أَبَيْتُمْ فَلَكُمْ قَلِيبُ ومن المجاز قولُهُم : ضَرَبَهُ على ذَنُوبِ مَتْنِهِ الذَّنُوبُ : لَحْمُ المَتْنِ وقِيلَ : هُوَ مُنْقَطَعُ المَتْنِ وأَسْفَلُه أَو الذَّنُوبُ الأَلْيَةُ والمَآكِمُ قال الأَعْشَى :
" وَارْتَجَّ مِنْهَا ذَنُوبُ المَتْنِ والكَفَلُ والذَّنُوبَانِ : المَتْنَانِ من هُنَا وهُنَا
والذِّنَابُ بالكَسْرِ كَكِتَابٍ : خَيْطٌ يُشَدُّ به ذَنَبُ البَعِيرِ إلى حَقَبِهِ لِئَلاَّ يَخْطِرَ بِذَنَبِهِ فَيُلَطِّخَ ثَوْبَ رَاكِبِهِ نقله الصاغانيّ
وذَنَبُ كُلِّ شيْءٍ : آخِرُهُ وجَمْعُه ذِنَابٌ والذِّنابُ مِنْ كُلِّ شيْءٍ : عَقِبُهُ ومُؤَخَّرُه قال :
ونَأْخُذْ بَعْدَهُ بِذِنَابِ عَيْشٍ ... أَجَبِّ الظَّهْرِ لَيْسَ لَهُ سَنَامُ
وقالوا : مَنْ لَكَ بِذِنَابٍ والذِّنَابُ مَسِيلُ مَا بَيْنَ كُلِّ تَلْعَتَيْنِ على التشبيه بذلك ج ذَنَائِبُ ومن المجاز رَكِبَ المَاءُ ذَنَبَة الوَادِي والنَّهْرِ والدَّهْرِ مُحَرَّكَةً وذُنَابَته بالضَّمِّ ويُكْسَرُ وكذا ذِنَابُه بالكَسْرِ وذَنَبُهُ مُحَرَّكَةً عن الصاغانيّ وذِنَابَتُه بالكسْرِ عن ثعلبٍ أَكْثَرُ من ذَنَبَتِه : أَوَاخِرُهُ وفي بعض النسخ : آخِرُهُ وفي التكملة : هو المَوْضِعُ الذي يَنْتهي إليه سَيْلُه وقال أبو عبيد : الذُّنَابَةُ بالضَّمِّ : ذَنَبُ الوَادِي وغَيْرِه وأَذْنَابُ التِّلاَعِ : مَآخِيرُهَا وكان ذلك على ذَنَبِ الدَّهْرِ أَي في آخِرِهِ وجَمْعُ ذُنَابَةِ الوَادِي : ذَنَائِبُ
والذُّنَابَةُ بالضَّمِّ : التَّابعُ كالذَّانِبِ وقد تقدّم والذُّنَابَةُ مِنَ النعْلِ : أَنْفُها
ومن المجاز : ذِنَابَة العَيْنِ وذِنَابُهَا بكَسْرِهِمَا وذَنَبُهَا : مُؤَخَّرُهَا
والذِّنَابَةُ بالكَسْرِ مِنَ الطَّرِيقِ : وَجْهُهُ حكاه ابن الأَعْرابيّ وقال أَبُو الجَرَّاحِ لِرَجُلٍ : إنَّكَ لَمْ تُرْشَدْ ذِنَابَةَ الطَّرِيقِ يَعْنِي وَجْهَهُ
وفي الحديث " مَنْ مَاتَ عَلَى ذُنَابَي طَرِيقٍ فَهُوَ مِنْ أَهْلِهِ " يَعْنِي عَلَى قَصْدِ طَرِيقٍ وَأَصْل الذُّنَابيَ مَنْبتُ ذَنَبِ الطائر
والذِّنَابَةُ : القَرَابَةُ والرَّحِمُ : وذُنَابَةُ العِيصِ بالضَّمِّ : ع
وذَنَبُ البُسْرَةِ وغَيْرِهَا من التَّمْرِ : مُؤَخَّرُهَا
ومن المجاز ذَنَّبَتِ البُسْرَةُ تَذْنِيباً فهي مُذَنِّبَةٌ وَكَّتَتْ مِنْ قِبَلِ ذَنَبِهَا قال الأَصمعيّ : إذَا بَدَتْ نُكَتٌ مِنَ الإِرْطَابِ في البُسْرِ مِنْ قِبَلِ ذَنَبِهَا قِيلَ : ذَنَّبَ وهو أَيِ البُسْرُ مُذَنِّبٌ كمُحَدِّثٍ
وتَذْنُوبٌ بالفَتْحِ وتاؤه زائدةٌ وفي لسان العرب : التَّذْنُوبُ : البُسْرُ الذي قد بَدَا فيه الإِرْطَابُ من قِبَلِ ذَنَبِهِ ويُضَمُّ وهذه نَقَلَها الصاغانيّ عن الفراءِ وحينئذٍ يحتملُ دَعْوَى أَصَالَتِهَا وقال الأَصمعيّ : والرُّطَبُ : التَّذْنُوبُ وَاحِدَتُهُ بِهَاءٍ أَي تَذْنُوبَةٌ قال :
فَعَلِّقِ النَّوْطَ أَبَا مَحْبوبِ ... إنَّ الغَضَى لَيْسَ بِذِي تَذْنُوبِ وعن الفراءِ : جَاءَنَا بِتُذْنُوبٍ وهي لُغَةُ بَنِي أَسَدٍ والتَّمِيمِيُّ يقولُ : تَذْنُوبٌ وهي تَذْنُوبَةٌ وفي الحديث " كَانَ يَكْرَه المُذَنِّبَ مِنَ البُسْرِ مَخَافَةَ أَن يَكُونَا شَيْئيْنِ فيكونَ خَلِيطاً " وفي حديث أَنَسٍ " كَانَ لاَ يَقْطَعُ التَّذْنُوبَ مِنَ البُسْرِ إذَا أَرَادَ أَنْ يَفْتَضِخَه " وفي حديث ابن المُسَيِّبِ " كانَ لاَ يَرَى بالتَّذْنُوبِ أَنْ يُفْتَضَخَ بَأْساً " ومِنَ المَجَازِ : ذَنَّبْت كَلاَمَهُ تَعَلَّقْت بأَذْنَابِهِ وأَطْرَافِهِ
والمِذْنَبُ كمِنْبَرٍ والمِذْنَبَةُ وضَبَطَهُ في الأَساس كمَقْعَدٍ : المِغْرَفَةُ لأَنَّ لَهَا ذَنَباً أَوْ شِبْهَ الذَّنَبِ والجَمْعُ مَذَانِبُ قال أَبو ذُؤيب الهذليّ
" وسُودٌ مِنَ الصَّيْدَانِ فِيهَا مَذَانِبُ النُّضَارِ إذَا لَمْ نَسْتَفِدْهَا نُعَارُهَا الصَّيْدَانُ : القُدُورُ التي تُعْمَلُ مِنَ الحِجَارَةِ ويُرْوَى " مَذَانِبٌ نُضَارٌ " والنُّضَارُ بالضَّمِّ : شَجَرُ الأَثْلِ وبالكسر الذَّهَبُ كذا في أَشعار الهُذليّين
والمِذْنَبُ : مَسِيلُ مَا بَيْنَ التَّلْعَتَيْنِ ويقال لِمَسِيلِ مَا بَيْنَ التَّلْعَتَيْنِ : ذَنَبُ التَّلْعَةِ وفي حديث حُذَيْفَةَ " حَتَّى يَركَبَهَا اللهُ بالمَلاَئِكَةِ فلا يَمْنَع ذَنَبَ تَلْعَةٍ " أَو هُوَ مَسِيلُ المَاءِ إلَى الأَرْضِ والمِذْنَبُ مَسِيلٌ في الحَضِيضِ لَيْسَ بِخَدٍّ واسِعٍ وأَذْنَابُ الَوْدِيَةِ ومَذَانِبُهَا : أَسَافِلُهَا وفي الصحاح : المِذْنَبُ : مَسِيلُ مَاءٍ في الحَضِيضِ والتَّلْعَةِ في السَّنَدِ والمِذْنَبُ : الجَدْوَلُ وقال أَبو حنيفَةَ : كَهَيْئَةِ الجَدْوَلِ يَسِيلُ عَنِ الرَّوْضَةِ بمَائِهَا إلى غَيْرِهَا فَيُفَرَّقُ ماؤُهَا فِيهَا والتي يَسِيلُ عليها الماءُ : مِذْنَبٌ أَيْضاً قال امرؤ القيس :
" وقَدْ أَغْتَدِي والطَّيْرُ في وُكُنَاتِهَاوَمَاءُ النَّدَى يَجْرِي عَلَى كُلِّ مِذْنَبِ
وكُلُّهُ قَرِيبٌ بَعْضُهُ مِن بَعْضٍ وفي حديث ظَبْيَانَ " وذَنَبُوا خِشَانَهُ " أَي جَعَلُوا له مَذَانِبَ ومَجَارِيَ والخِشانُ ما خَشُنَ من الأَرْضِ
كالذُّنَابَةِ والذِّنَابَةِ بالضَّمِّ والكَسْرِ والمِذْنَبُ : الذَّنَبُ الطَّوِيلُ عن ابن الأَعْرَابيّ
ومُذَيْنِبٌ كأُحَيْمِرٍ : اسْمُ وادٍ بالمَدِينَةِ يَسِيلُ بالمَطَرِ يَتَنَافَسُ أَهْلُ المَدِينَةِ بسَيْلِهِ كَمَا يَتَنَافَسُونَ بسَيْلِ مَهْزُورٍ كذا قاله ابن الأَثير ونقله في لسان العرب واستدركه شيخنا
والذَّنَبَانُ مُحَرَّكَةً نَبْتٌ مَعْرُوفٌ وبَعْضُ العَرَبِ يُسَمِّيهِ " ذَنَبَ الثَّعْلَبِ " وقيل : الذَّنَبَانُ بالتَّحْرِيكِ نِبْتَةٌ ذَاتُ أَفْنَانٍ طِوَال غُبْرِ الوَرَقِ وتَنْبُتُ في السَّهْلِ على الأَرْضِ لا تَرْتَفِعُ تُحْمَدُ في المَرْعَى ولا تَنْبُتُ إلاّ في عامٍ خَصِيبٍ وقال أَبو حنيفة : الذَّنَبَانُ : عُشْبٌ لَهُ جَزَرَةٌ لا تُؤْكَلُ وقُضْبَانٌ مُثْمِرَةٌ من أَسْفَلِهَا إلى أَعْلاَهَا وله وَرَقٌ مِثلُ وَرَقِ الطَّرْخُونِ وهو نَاجعٌ في السَّائِمةِ وله نُوَيْرَةٌ غَبْرَاءُ تَجْرُسُهَا النَّحْلُ وتَسْمُو نَحْوَ القَامَةِ تُشْبِعث الثِّنْتَانِ منه بَعِيراً قال الراجز :
" حَوَّزَهَا من عَقِبٍ إلَى ضَبُعْ
" في ذَنَبَانس ويَبِيسٍ مُنْقَفِعْ
" وفي رُفُوضِ كَلإٍ غَيْرِ قَشِعْ . أَوْ نَبْتٌ له سُنْبُلٌ في أَطْرَافِهِ كالذُّرَةِ وقُضُبٌ وَوَرَقٌ ومَنْبِتُه بكلِّ مكانٍ ما خَلاَ حُرَّ الرَّمْلِ وهُوَ يَنْبُتُ على سَاقٍ وسَاقَيْنِ وَاحِدَتُهُ بِهَاءٍ قال أَبُو مُحَمَّدٍ الحَذْلَمِيُّ :
" فِي ذَنَبَانٍ يَسْتَظِلُّ رَاعِيهْ والذَّنَبَانُ : ماءٌ بالعِيصِ
والذنَيْبَاءُ مَمْدُودَةٌ كالغُبَيْرَاءِ وهي حَبَّةٌ تَكُونُ في البُرِّ تُنَقَّى مِنْهُ عن أَبي حنيفةَ حتَّى تَسْقُطَ
والذِّنَابَةُ بالكَسْرِ والذَّنائبُ والذُّنَابَةُ بالضَّمِّ والذَانِبُ والذَّنُوبُ والذِّنَابُ مَوَاضِعُ قال ابن بَرِّيّ : الذَّنَائِبُ موضعٌ بِنَجْدٍ هو عَلَى يَسَارِ طرِيقِ مَكَّةَ قال مُهَلْهِلُ بنُ رَبِيعَةَ
فَلَوْ نُبِشَ المَقَابِرُ عَنْ كُلَيْبٍ ... فتُخْبِرَ بالذَّنَائِبِ أَيَّ زِيرِ وبيت الصحاح له أَيضاً :
فإنْ يَكُ بالذَّنَائِبِ طَالَ لَيْلِي ... فَقَدْ أَبْكيِ عَلَى اللَّيْلِ القَصِيرِ وفي كتاب أَبي عُبَيْد : قالوا : الذَّنَائِبُ عن يَسَارِ فَلْجَةَ لِلْمُصْعِدِ إلى مَكَّةَ وبه قَبْرُ كُلَيْبٍ وفيها منازل رَبِيعةَ ثم منازل بني وَائلٍ وقال لبيد شاهد المذانب :
" أَلَمْ تُلْمِمْ عَلَى الدِّمَنِ الخَوَالِي
" لِسَلْمَى بالمَنَاقِبِ فالقُفَالِ وقال عَبِيدُ بنُ الأَبْرَصِ شاهد الذنوب :
أَقْفَرَ مِنْ أَهْلِهِ مَلْحُوبُ ... فالقُطَبِيَّاتُ فالذَّنُوبُ وأَمَّا الذِّنَابُ كَكِتابٍ فهو وَادٍ لِبَنِي مُرَّةَ بنِ عَوْفٍ غَزِيرُ الماءِ كَثِيرُ النَّخْلِ والذُّنَيْبِيُّ كَزُبَيْرِيٍّ وياءُ النِّسْبَةِ متروكة : ضَرْبٌ مِنَ البُرُودِ قالَه أَبُو الهَيْثَمِ وأَنشد :
" لَمْ يَبْقَ مِنْ سُنَّةِ الفَارُوقِ نَعْرِفُهُإلاَّ الذُّنَيْبِي وإلاَّ الدِّرَّةُ الخَلَقُ
وعن أَبي عُبَيْدَة : فَرسٌ مُذَانِبٌ وقَدْ ذَانَبَتْ قال شيخنا : ضَبَطَه الصاغانيّ بخطِّه بالهمزة وغيرُهُ بغيرِها وهو الظاهرُ : إذا وَقَعَ وَلَدُهَا فِي القُحْقُحِ بِضَمَّتَيْنِ هو مُلْتَقَى الوَرِكَيْنِ من باطنٍ ودَنَا خُرُوجُ السِّقْيِ وارْتَفَعَ عَجْبُ الذَّنَبِ وعِكْوَتُه والسِّقْيُ بكَسْرِ السِّينِ المُهْمَلَةِ هكذا في النسخ التي بأَيدينا ومثله في لسان العرب وضبطه شيخُنا بكسر العين المهملة قال : وهو جِلْدة فيها ماءٌ أَصْفَرُ وفي حديث عَليٍّ كرَّم اللهُ وجهه " ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّينِ بِذَنَبِه " أَي سارَ في الأَرْضِ ذاهباً بأَتْبَاعِه ويقال أَيضاً : ضَرَبَ فلانٌ بِذَنَبِهِ : أَقَامَ وثَبَتَ ومن المجاز : أَقَامَ بأَرْضِنَا وغَرَزَ ذَنَبَهُ أَي لاَ يَبْرَح وأَصْلُه في الجَرَادِ والعربُ تقولُ : رَكِبَ فلانٌ ذَنَبَ الرِّيحِ إذا سَبَقَ فَلَمْ يُدْرَك مَبْنِيًّا للمَجْهُولِ وهو مجاز ومن المجاز أَيضاً : يَقُولُونَ رَكِبَ ذَنَبَ البَعِيرِ إذَا رَضِيَ بِحَظٍّ نَاقِصٍ مَبْخُوس ومن المجاز أَيضاً : ولَّى الخَمْسِينَ ذَنَباً : جَاوَزَهَا وأَرْبَى عَلَى الخَمْسِينَ وَوَلَّتْهُ ذَنَبَهَا قال ابن الأَعْرَابيّ : قلتُ للكِلاَبيّ : كَمْ أَتَى عَلَيْكَ : فقال : قَدْ وَلَّتْ لِي الخَمْسُونَ ذَنَبَهَا هذه حكايةُ ابنِ الأَعْرَابيّ والأَول حكايةُ يعقوبَ وبَيْنِي وبَيْنَهُ ذَنَبُ الضَّبِّ إذَا تَعَارَضَا واسْتَرْخَى ذَنَبُ الشَّيخِ : فَتَرَ شَيْبُه وكلُّ ذلك مجاز
واسْتَذْنَب الأَمْرُ : تَمَّ واسْتَتَبَّ
والذَّنَبَةُ مُحَرَّكَةً : مَاءٌ بَيْنَ إمَّرَةَ بكسرِ الهمزةِ وتشديدِ الميمِ وأُضَاخَ كان لِغَنِيٍّ ثم صار لتَمِيمٍ
وذَنَبُ الحُلَيْفِ : مَاءٌ لِبَنِي عُقَيْلِ ابنِ كعبٍ
وذَنَبُ التِّمْسَاحِ مِنْ قُرَى البَهْنَسَا
ومن المجاز تَذَنَّبَ الطَّرِيقَ : أَخَذَهُ كأَنَّه أَخَذَ ذُنَابَتَه أَو جَاءَه من ذَنَبِهِ ومن المجاز : تَذَنَّبَ المُعْتَمُّ ذَنَبَ عِمَامَتِهِ وذلكَ إذا أَفْضَلَ منها شَيْئاً فَأَرْخَاهُ كالذَّنَبِ
وتَذَنَّبَ عَلَى فُلاَنٍ : تَجَنَّى وتَجَرَّمَ كذا في الأَسَاس
والمُذَانِبُ مِنَ الإِبِلِ كالمُسْتَذْنِبِ : الذي يكونُ في آخِرِ الإِبِلِ وقال الجَوْهَرِيّ : عِنْدَ أَذْنَابِ الإِبلِ
والمُذَنِّبُ كمُحَدِّثٍ : الضَّبُّ و : التي تَجِدُ مِنَ الطَّلْقِ شِدَّةً فُتمَدِّدُ ذنَبَهَا
في لسان العرب : التَّذْنِيبُ لِلضَّبِّ والفَرَاشِ ونحوِ ذلك إذا أَرَادَتِ التَّعَاظُلَ والسِّفَادَ قال الشاعر :
" مِثْلَ الضِّبَابِ إذَا هَمَّتْ بِتَذْنِيبِ وذَنَّبَ الجَرَادُ والفَرَاشُ والضِّبَابُ إذَا أَرَادَتِ التَّعَاظُلَ والبَيْضَ فَغَرَزَتْ أَذْنَابَهَا وذَنَّبَ الضَّبُّ : أَخْرَجَ ذَنَبَهُ مِنْ أَدْنَى الجُحْرِ وَرَأْسُه في دَاخِلِه وذلك في الحَرِّ قال أَبو منصور : إنَّمَا يقال للضَّبِّ مُذَنِّبٌ إذَا ضَرَبَ بِذَنَبِهِ مَنْ يُرِيدُهُ مِنْ مُحْتَرِشٍ أَوْ حَيَّةٍ وقَدْ ذَنَّبَ تَذْنِيباً إذا فَعَلَ ذلكَ
وَضَبٌّ أَذْنَبُ : طَوِيلُ الذَّنَبِ وفي الأَسَاس : وذَنَّبَهُ الحَارِشُ : قَبَضَ عَلَى ذَنَبِهِ ومن أَمثالهم " مَنْ لَكَ بِذِنَابِ لَوْ " قال الشاعر
فَمَنْ يَهْدِي أَخاً لِذِنَابِ لَوٍّ ... فأَرْشُوَهُ فإنَّ اللهَ جَارُ واستشهَدَ عليه شيخُنا بقول الشاعر :
تَعَلَّقَتُ مِنْ أَذْنَابِ لَوٍّ بلَيْتَنِي ... ولَيْتٌ كَلَوٍّ خَيْبَةٌ لَيْسَ يَنْفَعُ ومن المجاز : اتَّبَعَ ذَنَبَ الأَمْرِ : تَلَهَّفَ عَلَى أَمْرٍ مَضَى
ومما في الصحاح نقْلاً عن الفراءِ : الذُّنَابَى : شِبْهُ المُخَاطِ يَقَعُ مِنْ أُنُوفِ الإِبِلِ وقال شيخُنَا : ولعل المصنّف اعتمد ما ذكره ابن بَرِّيّ في رَدّه وعدمِ قَبُوله : فإنه قال : هكذا في الأَصل بخَطِّ الجوهريّ وهو تصحيفٌ والصحيح الذُّنَانَي بالنون وهكذا قَرَأْناه على شيخنا أَبي أُسَامَةَ جُنَادَةَ بنِ مُحَمَّدٍ الأَزْديِّ مأْخوذٌ من الذَّنِينِ وهو الذي يَسِيلُ من أَنْفِ الإِنْسَانِ والمِعْزَى فكانَ حَقُّهُ أَن يَذْكُرَه ويتعقّبَه تبعاً لابن بَرِّيّ لأَنه يتبعه في غالب تعقُّبَاتِه أَو يذكُرَه ويُبْقِيَه اقْتِفَاءً لأثَرِ الجوهريّ لأَنه صحَّ عنده أَمَّا تركُه مع وجوده في الصحاح وخصوصاً مع البَحْثِ فإنه بمَعْزِل فيه عن التحقيق انتهى قُلْتُ : ومِثْلُه في المُزْهر للسيوطيّ والذي في لسان العرب ما نصُّه : ورأَيت في نسخٍ متعدّدة من الصحاح حواشيَ منها ما هو بخطّ الحافظ الصَّلاَحِ المُحَدِّث رحمه الله ما صُورته : حاشية من خط الشيخ أَبي سَهْلِ الهَرَوِيِّ قال : هكَذَا في الأَصل بخطّ الجوهَرِيّ قال : وهو تَصْحِيفٌ والصوابُ : الذُّنَانَى : شِبْهُ المُخَاطِ يَقَع من أُنُوفِ الإِبِلِ بِنُونَيْنِ بينهما أَلفٌ قال : وهكذا قَرَأْنَاه على شيخنا أَبِي أُسَامةَ جُنَادَةَ بنِ محمد الأَزْدِيِّ . وهو مأْخوذٌ مِنَ الذَّنِينِ ثم قال صاحبُ الحاشيةِ : وهذَا قد صَحَّفَه الفرّاءُ أَيضاً وقد ذكر ذلك فيما رَدَّ عليه من تَصْحِيفِه وهذا ممّا فات الشيخَ ابنَ بَرِّيٍّ ولم يذكره في أَماليه انتهى
ويقالُ : اسْتَذْنَبَ فلاناً إذَا تَجَنَّاهُ وقال ابن الأَعْرَابيّ : المِذْنَبُ كمِنْبَرٍ : الذَّنَبُ الطَّوِيلُ
والذُّنَابَةُ بالضَّمِّ : مَوْضِعٌ باليَمَنِ نقله الصاغانيّ هكذا وقد تَقَدَّم في المهملة أَيضاً والذُّنَابَةُ أَيضاً : موضعٌ بالبَطَائِحِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
