# ذن (ذ-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الذَّال والنون
ذن : أبو عبيد عن الأحمر : الأذَنُّ الذي يسيل مُنْخَراه ، ويقال للذي يَسيلُ منه : الذَّنِينُ .
قال أبو عبيد : ذَنَنْتُ أَذِنُّ ذَنَناً .
قال الشماخ :
تُوائِلُ من مِصَكَ أَنْصَبَتْهُ
حوالبُ أَسْهَرَيْهِ بالذَّنينِ
يصف عَيْراً وأُتُنَه .
وقال الليث : يقال ذَنَّ أنفُه يَذِنُّ ذنيناً إذا سال .
وقال الأصمعي : يقال هو يَذِنُّ في مَشْيهِ ذَنِيناً إذا كان يمشي مِشْيةً ضعيفةً .
وقال ابن أحمر الباهلي :
وإنَّ الموتَ أَدْنَى من خيالٍ
ودُونَ العَيْشِ تَهْوَاداً ذَنِيناً
وذَنَا ذِنُ القميص أسافِلُه واحدها ذُنْذُنٌ .
عن ابن عمرو قال ابن الأعرابي : التَّذْنِينُ سَيَلان الذَّنِينِ .
شمر : امرأةٌ ذَنَّاءُ لا ينقطع حَيْضُها .
أبو عبيد عن الكسائي : الذآنين واحدها ذؤْنُونٌ : نَبْتٌ ، قال : وخرج الناس يَتَذَأْنَنُون ، وأنشد أعرابي :
كلَّ الطعامِ يَأْكلُ الطّائيُّونَا
الحَمَصِيصَ الرَّطْبَ والذَّآنينا
ومنهم من لا يهمز فيقول : ذونُونٍ وجمعه ذوانينُ .

##### Türkçe

باب **الذَّال** و**النون**
**ذن** : Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **الأذَنُّ**; iki burun deliği akan kimsedir; ve kendisinden akan kimseye **الذَّنِينُ** denir.
Ebû Ubeyd dedi: **ذَنَنْتُ** **أَذِنُّ** **ذَنَناً**.
Eş-Şemmâh dedi:
تُوائِلُ من مِصَكَ أَنْصَبَتْهُ
حوالبُ أَسْهَرَيْهِ بالذَّنينِ
Bir yaban eşeğini ve onun dişilerini vasfeder.
El-Leys dedi: Burnu aktığı zaman “**ذَنَّ** burnu **يَذِنُّ** **ذنيناً**” denir.
El-Asma‘î dedi: Yürüyüşünde zayıf bir yürüyüşle yürürse “O, yürüyüşünde **يَذِنُّ** **ذَنِيناً**” denir.
İbn Ahmer el-Bâhilî dedi:
وإنَّ الموتَ أَدْنَى من خيالٍ
ودُونَ العَيْشِ تَهْوَاداً ذَنِيناً
Ve **ذَنَا**: gömleğin **ذِنُ**’ü, onun etekleridir; onun teki **ذُنْذُنٌ**’dür.
İbn Amr’dan: İbnü’l-A‘râbî dedi: **التَّذْنِينُ**; **الذَّنِينِ**’in akmasıdır.
Şemr: **ذَنَّاءُ** bir kadın; hayzı kesilmez.
Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **الذآنين**; onun teki **ذؤْنُونٌ**: bir bitkidir. Dedi ki: İnsanlar **يَتَذَأْنَنُون** olarak çıktılar. Bir bedevî şu beyti okudu:
كلَّ الطعامِ يَأْكلُ الطّائيُّونَا
الحَمَصِيصَ الرَّطْبَ والذَّآنينا
Onlardan kimi hemze yapmaz da **ذونُونٍ** der; onun çoğulu **ذوانينُ**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال وما معها في الثنائي والمطابق)
   (ذر)  الذال والراء المشددة أصلٌ واحد يدلُّ على لطافة وانتشار. ومن ذلك الذَّرُّ: صِغار النَّمل، الواحدة ذَرّةٌ. وذَرَرْتُ المِلْحَ والدّواءَ. والذرِيرة معروفة، وكلُّ ذلك قياسٌ واحد.
  ومن الباب: ذرّت الشّمْسُ ذُروراً، إذا طَلَعَتْ، وهو ضوءٌ لطيفٌ منتشر. وذلك قولُهم: "لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ"، وما ذَرّ قرنُ الشّمْس. *وحكي عن أبي زيد: ذَرّ البَقْلُ، إذا طلَعَ من الأرض. وهو من الباب؛ لأنّه يكون حينئذٍ صُغَاراً([1]) منتشراً. فأمَّا قولُهم: ذَارَّتِ النّاقةُ. وهي مُذَارٌّ، إذا ساء خُلُقها، فقد قيل إنَّه كذا مثقّل. فإن كان صحيحاً فهو شاذٌّ عن الأصل الذي أصَّلناه. إلا أن الحطيئة قال:
  * ذَارَتْ بأَنْفِها([2]) *
مخفّفاً. وأراه الصحيح، ويكون حينئذٍ من ذئِرت، إذا تغضَّبت، فيكون على تخفيف الهمزة. [إلاّ] أنّ أبا زيدٍ قال: في نفسِ فُلانٍ ذِرارٌ، أي إعراضٌ غَضَباً، كذِرار النّاقة. وهذا يدلُّ على القول الأول. والله أعلم.
  (ذع)  الذال والعين في المطابق أصلٌ واحد يدلُّ على تفريق الشيء. يقال ذعْذعت الرِّيحُ [الشيءَ] إذا فرّقَتْه، فتذعْذع، أي تفرّق. قال النابغة:
  * تُذَعْذِعُها مُذَّعْذِعَةٌ حَنُونُ([3]) *
  ويقال إنّ الَذُّعَاع الفُرْجة بين النَّخْلة والنَّخلةِ، في شعر طَرَفَة، على اختلافٍ فيه؛ فقد قال بعضُهم إنّه بالدّال، وقد مضى ذِكْرُه([4]).
  وحكى ابنُ دريدٍ([5]): ذَعْذَع السِّرَّ: أذاعَه. والذَّعاع: الفِرَقُ من الناس، الواحدةُ ذَعاعة.
  (ذف)  الذال والفاء أصلٌ واحد يدلُّ على خِفَّةٍ وسُرعة. فالذَّفِيف إتباعٌ للخفيف. ويقال الذَّفيف السَّريع. ومنه يقال ذفَّفْتُ على الجريح، إذا أسرعتَ قَتْلَه. واشتقاق "ذُفافَة" منه. ويقال للماء القليل ذُفافٌ، ومياهٌ أذِفَّةٌ.
وحُكي عن الأعرابيّ: الذَّفُّ: القتل. واستَذَفَّ الأمر: استقامَ وتهيَّأَ. ويقال الذَِّفَاف: الشَّيء اليسير من كلِّ شيء. يقولون ما ذُقْتُ ذَِفافاً، أي أدْنَى ما يؤكل. قال أبو ذُؤيب:
يقولون لما جُشَّت البِئْرُ أَوْرِدُوا *** وليسَ بها أدنَى ذَِفافٍ لواردِ([6])  يقول: ليس بها شيءٌ.
  (ذل)  الذال واللام في التضعيف والمطابقة أصلٌ واحد يدلُّ على الخُضوع، والاستكانة، واللِّين. فالذُّل: ضِدّ العِزّ. وهذه مقابلةٌ في التضادِّ صحيحة، تدلُّ على الحكمة التي خُصَّتْ بها العرب دون سائر الأمم؛ لأنّ العزّ من العَزَازِ، وهي الأرض الصُّلْبة الشديدة. والذِّلُّ خلاف الصُّعوبة. وحُكي عن بعضهم([7]) أنَّه قال: "بعضُ الذِّلِّ-بكسر الذال- أبْقَى للأهْلِ والمال". يقال من هذا: دابّةٌ ذلولٌ، بيِّن الذُّلِّ.
  ومن الأوّل: رجلٌ ذليل بين الذُّلّ والمَذَلّة والذِّلّةِ. ويقال لما وُطِئَ من الطَّريق ذِلٌّ. وذُلِّل القِطْفُ تذليلاً، إذا لانَ وتَدَلّى. ويقال: أجْرِ الأمورَ على أذلالها، أي استقامتها، أي على الأمر الذي تَطُوع فيه وتَنْقاد.
  ومن الباب ذَلاذِل القميص، وهو ما يلي الأرض من أسافِلِه، الواحدة ذُِلْذُِلٌ. ويقولون: اذْلَوْلَى الرّجُل اذلِيلاَءً، إذا أسرَعَ. وهو من الباب.
  (ذم)  الذال والميم في المضاعف أصلٌ واحد يدلُّ كلُّه على خلافِ الحمد. يقال ذَمَمْتُ فلاناً أذُمُّه، فهو ذميمٌ ومذموم، إذا كان غير حميد. ومن هذا الباب الذَّمَّة، وهي البئر القليلةُ الماء. وفي الحديث: "أنّه أتى على بئرٍ ذَمَّةٍ". وجمع الذَّمَّة ذِمام. قال ذو الرُّمّة:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ([8])  أنكزَتْها: أذهبَتْ ماءَها. والمواتِح: المستَقِيَة.
  فأمّا العَهْد فإنَّه يسمَّى ذِماماً لأن الإنسان يُذَمُّ على إضاعته منه. وهذه طريقة للعرب مستعملةٌ، وذلك كقولهم: فلانٌ حامي الذِّمار، أي يَحْمي الشَّيءَ الذي يُغضِب. وحامي الحقيقة، أي يَحْمِي ما يحقّ عليه أن يمنَعَه.
  وأهل الذِّمّة: أهلُ العَقْد. قال أبو عُبيد: الذمَّة الأمان، في قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ويَسعَى بذمَّتهم". ويقال أهل الذّمّة لأنهم أدَّوا الجِزْية فأمِنُوا على دمائهم وأموالهم. ويقال في الذِّمام* مَذَمَّة وَمَذِمَّة،  بالفتح والكسر، وفي الذَّمِّ مَذَمَّة بالفتح. وجاء في الحديث:" أنّ رجلاً سأل النبي صلى الله عليه وآله وسلم: ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟ فقال: غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ". يعني بمذَِمَّة الرَِّضاع ذِمامَ المُرضِعة. وكان النّخَعيّ([9]) يقول في تفسير هذا الحديث: إِنّهم كانوا يستحبُّون أن يَرْضَخوا عند فِصال الصبيّ للظّئْر بشيءٍ سِوى الأَجْر. فكأنّه سأله: ما يُسقط عنِّي حقَّ التي أرضَعتْني حتّى أكونَ قد أدّيْتُ حقَّها كاملاً([10]). حدّثنا بذلك القطَّان عن المفسِّر عن القُتَيبيّ. والعرب تقول: أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ؛ أي أعطِهِم شيئاً؛ فإِنّ لهم عليك ذماماً. ويقال افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ، أي ولا ذمَّ عليك. ويقال أذَمَّ فلانٌ بفلانٍ، إذا تهاوَنَ به. وأذَمَّ به بعيرُه، إذا أَخَّرَ([11]) وانقطَعَ عن سائر الإبل. وشيءٌ مُذِمٌّ، أي مَعيب. ورجلٌ مُذِمٌّ: لا حَرَاك به. وحكى ابنُ الأعرابيِّ. بئرٌ ذميمٌ، وهي مِثْلُ الذَّمَّة. أنشدَنا أبو الحسن القَطَّان عن ثَعْلبٍ عن ابن الأعرابيّ([12]).
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ  يصف قطاةً. يقول([13]).
  وبقي في الباب ما يقربُ من قياسه إن كان صحيحاً. إنَّ الذَّميم بَثْرٌ يخرُج على الأنف.
  وحكى ابنُ قتيبة أنَّ الذَّميم البَولُ الذي يَذِمُّ ويَذِنُّ من قضيب التيس. قال أبو زُبيْدٍ([14]):
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ  النَّسَلُ من اللَّبن: ما يخرُج منه. والقُزْم: الصِّغار. قال الشَّيبانيّ: لا أعرِف اليعامير. وسألتُ فلم أجِدْ عند أحدٍ بها علماً، ويقال هي صِغار الضّأن.
  (ذن)  الذال والنون في المضاعف أصلٌ يدلُّ على سَيَلان. فالذَّنين ما يَسِيل من المنخرَيْنِ. وقد ذَنّ ذَنّاً([15])، وهو أذَنُّ. قال الشمّاخ:
توائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ *** حوالِبُ أسْهَرَتْه بالذَّنينِ([16])  ويقال له الذُّنَان أيضاً. ويقال إنّ المرأةَ الذّنّاءُ التي يسيل حَيضُها ولا ينقطع ويقال الذُّنانة بَقيّةُ الشّيء الهالكِ الضعيف.
  ومما يشذّ عن الباب- وقد قلتُ إنّ أكثر أمْرِ النَّبات على غير قياس، الذُّؤْنُون: نبتٌ. يقال خرَجَ النّاسُ يَتذأْنَنُون، إذا أخَذُوا الذُّؤْنُون.
  (ذب)  الذال والباء في المضاعف أصولٌ ثلاثة: أحدها طُوَيئرٌ، ثم يُحمَل عليه  ويشبَّه به غيرُه، والآخَر الحَدُّ والحِدّة، والثالث الاضطرابُ والحرَكة.
  فالأوّل الذُّباب، معروف، وواحدته ذُبابة، وجمع الجمع أذِبّة. وممّا يشبّه به ويُحمَل عليه ذُباب العَين: إنسانُها. ويقال ذَبَبْتُ عنه، إذا دفَعْتَ عنه، كأنّك طردت عنه الذُّباب التي يتأذّى به. وقول النابغة:
  * ضَرَّابَةٍ بالمِشْفَر الأّذِبَّهْ([17]) *
  فهو جمع ذُبابٍ. والمذبوبُ من الإبل: الذي يدخل الذباب منخره. والمذبوب: الأحمق، كأنّه شُبِّه بالجمل المذبوب.
  وأمّا الحَدُّ فذُبَاب أسنانِ البعير: حَدُّها. قال الشاعر([18]):
وتَسْمَعُ للذُّباب إذا تَغَنَّى *** كتَغريد الحمامِ على الغُصُونِ([19])  وذُباب السَّيف: حَدُّه.
  والأصل الثالث: الذَّبذَبة: نَوْس الشَّيءِ المعلَّق في الهواء. والرجل المذَبْذَب: المتردِّد بين أمرين. والذُّبْذَبُ: الذَّكَر؛ لأنه يتذَبْذَب أي يتردَّد. والذَّباذِبُ: أشياءُ تُعلَّق في هَودَجٍ([20])أو رأس بعيرٍ. والذَّبُّ: الثَّور الوحشيّ، ويسمَّى ذَبّ الرِّياد. قال ابنُ مقبل:
يُمشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ كأنَّه *** فَتىً فارسيٌّ ذُو سِوَارَيْنِ رَامحُ([21])  وقالوا: سُمِّيَ ذبَّ الرِّياد لأنَّه يجيء ويذهب، لا يثبُت في موضعٍ واحد.
  ومن هذا الأصل الثالث قولُهم ذَبَّت شفَتُه، إذا ذَبَُلَتْ من العطَش. وأنشد:
هُمُ سَقَوْنِي عَلَلاً بَعْدَ نَهَلْ *** مِنْ بَعْدِ ما ذَبَّ* اللِّسانُ وذَبَُلْ([22])   ويقال ذَبَّ النَّبْت، إذا ذَوَى. وذَبّ جِسمُه، أي هَزُل.
  ومن الاضطراب والحركة قولهم: ذبَّبْنا ليلتَنا، أي أتعبْنا في السَّير. ولا ينالون الماء إلاَّ بقَرَبٍ مذبِّبٍ، أي مُسْرِع. قال:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكُورِي *** وتَهْجيرِي إذا اليَعفورُ قالا([23])  وقال:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إثْرِه *** وأَمْكَنَه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ([24])  والله أعلم بالصّواب.
-------------------------------------------------ـ
([1]) الصغار، بالضم: الصغير، كقولك طوال بالضم، بمعنى طويل، وأراه أقوى في القراءة هنا. والصغار، بالكسر: جمع صغير .([2]) قطعة من بيت في ديوان الحطيئة 10 واللسان (درر). وهو بتمامه:
وكنت كذات البعل ذارت بأنفها *** فمن ذاك تبغي غيره أو تهاجره([3]) عجز بيت له لم يرو في ديوانه، وقد سبق في (حن ص 25). وصدره كما في اللسان (حنن، ذعع):
* غشيت لها منازل مقفرات *
([4]) لم يسبق في مادة (دع) ذكر للدعاع، ولم يستشهد بشعر طرفة. الذي يعنيه من شعر طرفة هو قوله: وعذاريكم مقلصة *** في دعاع النخل تصطرمه([5]) الجمهرة (1: 143).
([6]) ديوان أبي ذؤيب 123، واللسان (جشش، ذفف)، وقد سبق إنشاده في (1: 415). والكلمة الأولى من البيت ساقطة من الأصل.
([7]) هو حديث ابن الزبير، كما في اللسان (ذلل).
([8]) ديوان ذي الرمة 103 والمجمل واللسان (ذمم).
([9]) هو إبراهيم بن يزيد النخعي، كما صرح به ابن فارس في المجمل. وهو فقيه كوفي، توفي سنة 196. انظر تهذيب التهذيب.
([10]) في المجمل: "قد أديته كاملاً".
([11]) يقال أخر يؤخر تأخراً، وأخرته أنا، لازم متعد.
([12]) زاد في المجمل: "للمرار" والبيت التالي للمرار، كما في اللسان (ذمم).
([13]) كذا وردت هذه الكلمة. وقد تكون مقحمة.
([14]) في الأصل: "أبو دبر"، صوابه في المجمل واللسان (ذمم).
([15]) يقال ذن، كفرح ذننا، وكذلك ذن يذن بكسر الذال، ذنينا.
([16]) ديوان الشماخ 93. ورواية "أسهرته" هذه رواية أبي عبيد، كما نص في اللسان. ويروى: "أسهريه". والأسهران: عرقان يندران من الذكر عند الإنعاظ. وأنكر الأصمعي الأسهرين، وقال: "وإنما الرواية أسهرته، أي لم تدعه ينام". انظر اللسان (سهر).
([17]) من رجز يقوله النابغة للنعمان بن المنذر، كما في الأغاني (9: 169). وقبله:
أصم أم يسمع رب القبه *** يا أوهب الناس لعنس صلبه([18]) هو المثقب العبدي. وقصيدته في المفضليات (2: 88-92).
([19]) أنشده في المجمل واللسان (ذبب).
([20])  في الأصل: "من هودج".
([21]) أنشد صدره في المجمل. والبيت في اللسان (رمح، رود، سرل) والخزانة (1: 111) برواية: "في سراويل رامح". وصدره في اللسان (سرل) والخزانة:
* أتى دونها ذب الرباد كأنه *
([22]) البيتان في المجمل واللسان (ذبب).
([23]) لذي الرمة في ديوانه 438 واللسان (ذبب).
([24]) البيت لعنترة في ديوانه 21 واللسان (ذبب)، يقوله في ورد بن حابس الأسدي.
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** وما معها في الثنائي والمطابق)
   (**ذر**)  **الذال** ve şeddeli **الراء** tek bir asıldır; inceliğe ve yayılmaya delâlet eder. Bundan: **الذَّرُّ**: karıncanın küçükleri; teki **ذَرّةٌ**. Ve: **ذَرَرْتُ** **المِلْحَ** ve **الدّواءَ**. Ve **الذرِيرة** bilinir; bunların hepsi tek bir kıyastır.
  Ve babdandır: **ذرّت** **الشّمْسُ** **ذُروراً**; çıktığı zaman; o, yayılmış ince bir ışıktır. Bu, onların sözü: “**لا أفعله ما ذَرَّ شارقٌ**”, ve “**ما ذَرّ قرنُ الشّمْس**”. Ve Ebû Zeyd’den hikâye edildi: **ذَرّ** **البَقْلُ**, yerden çıktığı zaman. O babdandır; çünkü o vakit küçükler olarak yayılmış olur. Amma onların sözü: **ذَارَّتِ** **النّاقةُ**. Ve o **مُذَارٌّ**dur; huyu kötü olduğu zaman; bunun böyle ağırlaştırılmış olduğu söylenmiştir. Eğer sahih ise, asıl kıldığımız asıldan şâzdır. Ancak Hutay’e dedi ki:
  * **ذَارَتْ بأَنْفِها** *
hafifletilmiş olarak. Ve ben onu sahih görüyorum; o vakit **ذئِرت**’ten olur; öfkelendiği zaman; hemzenin hafifletilmesi üzere olur. [İllâ] Ebû Zeyd dedi ki: **في نفسِ فُلانٍ ذِرارٌ**; yani öfkeyle yüz çevirme; devenin **ذِرار**’ı gibi. Bu, birinci sözü gösterir. Allah daha iyi bilir.
  (**ذع**)  **الذال** ve **العين** mutâbıkta tek bir asıldır; şeyin dağıtılmasına delâlet eder. Denir: **ذعْذعت** **الرِّيحُ** [**الشيءَ**], onu dağıttığı zaman; böylece **تذعْذع**, yani dağıldı. Nâbiga dedi:
  * **تُذَعْذِعُها مُذَّعْذِعَةٌ حَنُونُ** *
  Ve denir ki **الَذُّعَاع** hurma ile hurma arasındaki açıklıktır; Tarafe’nin şiirinde; onda ihtilâf üzere; zira bazısı onun **بالدّال** ile olduğunu söylemiştir; ve onun zikri geçmişti.
  İbn Düreyd hikâye etti: **ذَعْذَع** **السِّرَّ**: onu yaydı. Ve **الذَّعاع**: insanlardan fırkalar; teki **ذَعاعة**.
  (**ذف**)  **الذال** ve **الفاء** tek bir asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Öyleyse **الذَّفِيف** hafif olana tâbidir. Ve denir: **الذَّفيف** süratli olandır. Ondandır: **ذفَّفْتُ** **على الجريح**, onu öldürmeyi hızlandırdığın zaman. Ve “**ذُفافَة**”nın iştikakı ondandır. Ve az suya **ذُفافٌ** denir; ve **مياهٌ أذِفَّةٌ**.
Ve a‘râbîden hikâye edildi: **الذَّفُّ**: öldürme. Ve **استَذَفَّ** **الأمر**: doğruldu ve hazır oldu. Ve denir: **الذَِّفَاف** her şeyden az olan şeydir. Derler: **ما ذُقْتُ ذَِفافاً**, yani yenilenden en aşağı olanı. Ebû Züeyb dedi:
يقولون لما جُشَّت البِئْرُ أَوْرِدُوا *** وليسَ بها أدنَى ذَِفافٍ لواردِ  der ki: onda hiçbir şey yoktur.
  (**ذل**)  **الذال** ve **اللام** şeddede ve mutâbıkta tek bir asıldır; boyun eğmeye, sakinleşmeye ve yumuşaklığa delâlet eder. Öyleyse **الذُّل** **العِزّ**’in zıddıdır. Bu, zıtlıkta sahih bir mukabeledir; Arapların diğer ümmetlerden ayrı kılındığı hikmete delâlet eder; çünkü **العزّ** **العَزَازِ**dandır; o, sert şiddetli topraktır. Ve **الذِّلُّ** zorluğun tersidir. Bazılarından hikâye edildi ki dedi: “**بعضُ الذِّلِّ-بكسر الذال- أبْقَى للأهْلِ والمال**”. Bundan denir: **دابّةٌ ذلولٌ**, **الذُّلِّ**ü açık olan.
  Ve birincidendir: **رجلٌ ذليل**; **الذُّلّ** ile, **المَذَلّة** ile ve **الذِّلّةِ** ile açık. Ve yoldan çiğnenmiş olana **ذِلٌّ** denir. Ve **ذُلِّل** **القِطْفُ** **تذليلاً**, yumuşadığı ve sarktığı zaman. Ve denir: **أجْرِ الأمورَ على أذلالها**, yani doğrulukları üzere; yani itaat edip boyun eğdiği iş üzere.
  Ve babdandır **ذَلاذِل** **القميص**; o, onun eteklerinden yere yakın olan şeydir; teki **ذُِلْذُِلٌ**. Ve derler: **اذْلَوْلَى** **الرّجُل** **اذلِيلاَءً**, hızlandığı zaman. O babdandır.
  (**ذم**)  **الذال** ve **الميم** muzâafda tek bir asıldır; hepsi övgünün tersine delâlet eder. Denir: **ذَمَمْتُ** falanı **أذُمُّه**, o **ذميمٌ** ve **مذموم**dur; hamde lâyık olmayan olduğu zaman. Bu babdandır **الذَّمَّة**; o, suyu az olan kuyudur. Hadiste: “**أنّه أتى على بئرٍ ذَمَّةٍ**”. **الذَّمَّة**’nin cem‘i **ذِمام**dır. Zû’r-Rumme dedi:
على حِميَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمامُ الرَّكايَا أنكَزَتْها المواتِحُ  **أنكَزَتْها**: suyunu götürdü. Ve **المواتِح**: su çekenlerdir.
  Amma **العَهْد** ise, ona **ذِماماً** denir; çünkü insan onun zayi edilmesi sebebiyle yerilir. Bu, Araplar için kullanılan bir yoldur; bu da onların sözü gibi: falan **حامي الذِّمار**dır; yani öfkelendiren şeyi korur. Ve **حامي الحقيقة**; yani üzerine hak olan, men etmesi gereken şeyi korur.
  Ve **أهل الذِّمّة**: akit ehli. Ebû Ubeyd dedi: **الذمَّة** emandır; onun صلى الله عليه وآله وسلم sözünde: “**ويَسعَى بذمَّتهم**”. Ve onlara **أهل الذّمّة** denir; çünkü cizyeyi ödediler de kanları ve malları üzerine emin kılındılar. Ve **الذِّمام**da **مَذَمَّة** ve **مَذِمَّة** denir; fetha ve kesra ile; ve **الذَّمِّ**de fetha ile **مَذَمَّة**. Hadiste geldi: “**أنّ رجلاً سأل النبي صلى الله عليه وآله وسلم: ما يُذْهِب عني مَِذَمَّة الرَِّضاع؟ فقال: غُرَّةٌ: عبدٌ أو أمَةٌ**”. **مذَِمَّة الرَِّضاع** ile **ذِمامَ المُرضِعة**yi kasteder. Ve Neha‘î bu hadisin tefsirinde derdi: onların, çocuğun sütten kesilmesi sırasında sütanneye ücret dışında bir şeyle **يَرْضَخوا** etmeyi müstehap gördükleri. Sanki ona sordu: beni emzirenin hakkını, onun hakkını tam olarak eda etmiş oluncaya dek, benden ne düşürür. Bunu bize Kattân, müfessirden, Kuteybî’den rivayet etti. Ve Araplar der: **أذْهِبْ مَذَمَّتَهم بشيءٍ**; yani onlara bir şey ver; çünkü onların senin üzerinde **ذمام**ı vardır. Ve denir: **افْعَلْ كذا وخَلاَك ذَمٌّ**; yani sana kınama yok. Ve denir: **أذَمَّ** falan falanla; onunla gevşek davrandığı zaman. Ve devesi onunla **أذَمَّ** etti; geri kaldığı ve diğer develerden koptuğu zaman. Ve **شيءٌ مُذِمٌّ**: yani ayıplı. Ve **رجلٌ مُذِمٌّ**: onda hareket yok. İbnü’l-A‘râbî hikâye etti: **بئرٌ ذميمٌ**; o, **الذَّمَّة** gibidir. Bize Ebû’l-Hasen el-Kattân, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den inşâd etti:
مُواشِكَةٌ تستعجِلُ الرَّكْضَ تبتَغِي *** نَضَائِض طَرْقٍ ماؤُهنَّ ذميمُ  bir **قطاة**yı vasfeder. Der ki.
  Ve babda, sahih ise, kıyasına yaklaşan şey kaldı. Şüphesiz **الذَّميم** burunda çıkan bir kabarcıktır.
  İbn Kuteybe hikâye etti ki **الذَّميم** tekedenin kamışından **يَذِمُّ** ve **يَذِنُّ** eden idrardır. Ebû Zübeyd dedi:
تَرَى لأَخْلافِها مِن خَلْفِها نَسَلاً *** مثلَ الذَّميمِ على قُزْمِ اليَعَاميرِ  sütten **النَّسَل**: ondan çıkan şeydir. Ve **القُزْم**: küçüklerdir. Şeybânî dedi: **اليعامير**i bilmem. Sordum da, kimsenin yanında onunla ilgili bir bilgi bulmadım; ve denir ki o, koyunun küçükleridir.
  (**ذن**)  **الذال** ve **النون** muzâafda bir asıldır; akmaya delâlet eder. Öyleyse **الذَّنين** burun deliklerinden akan şeydir. Ve **ذَنّ** **ذَنّاً**, ve o **أذَنُّ**dur. Şemmâh dedi:
توائِلُ من مِصَكٍّ أنْصَبَتْهُ *** حوالِبُ أسْهَرَتْه بالذَّنينِ  Ve ona **الذُّنَان** da denir. Ve denir ki **المرأةَ الذّنّاءُ** hayzı akan ve kesilmeyen kadındır; ve **الذُّنانة** helâk olmuş zayıf şeyin kalıntısıdır.
  Ve babdan şâz olanlardandır—ve ben dedim ki bitkinin işinin çoğu kıyas üzere değildir— **الذُّؤْنُون**: bir bitkidir. Denir: **خرَجَ** **النّاسُ** **يَتذأْنَنُون**, **الذُّؤْنُون**u aldıkları zaman.
  (**ذب**)  **الذال** ve **الباء** muzâafda üç asıldır: birincisi küçük bir kuştur; sonra ona hamledilir ve onunla başkası benzetilir; ikincisi keskinlik ve sertlik; üçüncüsü çalkantı ve harekettir.
  Birincisi **الذُّباب**dır; bilinir; teki **ذُبابة**; cem‘u’l-cem‘ **أذِبّة**. Ona benzetilen ve ona hamledilenlerdendir: **ذُباب** **العَين**: göz bebeği. Ve denir: **ذَبَبْتُ** ondan; ondan defettiğin zaman; sanki ondan, kendisiyle eziyet gördüğü **الذُّباب**ı kovmuşsun gibi. Nâbiga’nın sözü:
  * **ضَرَّابَةٍ بالمِشْفَر الأّذِبَّهْ** *
  o, **ذُبابٍ**ın cem‘idir. Ve develerden **المذبوب**: sineğin burun deliğine girdiği. Ve **المذبوب**: ahmak; sanki **المذبوب** deveye benzetilmiştir.
  Amma keskinlik ise: devenin dişlerinin **ذُبَاب**ı: onların keskinliğidir. Şair dedi:
وتَسْمَعُ للذُّباب إذا تَغَنَّى *** كتَغريد الحمامِ على الغُصُونِ  ve kılıcın **ذُباب**ı: onun keskinliğidir.
  Üçüncü asıl: **الذَّبذَبة**: havada asılı şeyin salınması. Ve **الرجل المذَبْذَب**: iki iş arasında tereddüt eden. Ve **الذُّبْذَبُ**: erkeklik uzvu; çünkü **يتذَبْذَب** yani gidip gelir. Ve **الذَّباذِبُ**: **هَودَجٍ**de veya devenin başında asılan şeylerdir. Ve **الذَّبُّ**: yaban öküzüdür; **ذَبّ الرِّياد** diye adlandırılır. İbn Mukbil dedi:
يُمشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ كأنَّه *** فَتىً فارسيٌّ ذُو سِوَارَيْنِ رَامحُ  ve dediler: ona **ذبَّ الرِّياد** denildi; çünkü gelir gider, bir yerde sabit kalmaz.
  Ve bu üçüncü asıldandır onların sözü: **ذَبَّت** dudağı; susuzluktan solduğu zaman. Ve inşâd etti:
هُمُ سَقَوْنِي عَلَلاً بَعْدَ نَهَلْ *** مِنْ بَعْدِ ما ذَبَّ* اللِّسانُ وذَبَُلْ   ve denir: **ذَبَّ** **النَّبْت**, solduğu zaman. Ve **ذَبّ** cismi; yani zayıfladı.
  Ve çalkantı ve hareketten onların sözü: **ذبَّبْنا** gecemizi; yani yürüyüşte yorulduk. Ve suya ancak **بَقَرَبٍ مذبِّبٍ** ile ulaşırlar; yani hızlı. Dedi:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكُورِي *** وتَهْجيرِي إذا اليَعفورُ قالا  ve dedi:
يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إثْرِه *** وأَمْكَنَه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ  ve Allah doğruyu daha iyi bilir.
-------------------------------------------------ـ
([1]) **الصغار**; damme ile: küçük; senin “**طوال**”ı damme ile söylemen gibi, “uzun” mânâsında; ve ben onu burada okumada daha kuvvetli görüyorum. Ve **الصغار**; kesra ile: **صغير**in cem‘i.([2]) Hutay’e divanında 10 ve Lisân’da (**درر**) bir beytin parçasıdır. Tamamı:
وكنت كذات البعل ذارت بأنفها *** فمن ذاك تبغي غيره أو تهاجره([3]) Divanında rivayet edilmeyen bir beytin ikinci mısraıdır; ve (**حن** s. 25)’te geçmişti. İlk mısraı Lisân’da (**حنن**، **ذعع**)da olduğu üzere:
* غشيت لها منازل مقفرات *
([4]) (**دع**) maddesinde **الدعاع** için bir zikr geçmedi; ve Tarafe’nin şiiriyle istişhâd edilmedi. Tarafe’nin şiirinden kastettiği, onun sözü:
وعذاريكم مقلصة *** في دعاع النخل تصطرمه([5]) **الجمهرة** (1: 143).
([6]) Ebû Züeyb divanı 123, Lisân (**جشش**، **ذفف**); ve (1: 415)’te inşâdı geçmişti. Beytin ilk kelimesi asıldan düşmüştür.
([7]) İbn Zübeyr hadisi; Lisân’da (**ذلل**) olduğu üzere.
([8]) Zû’r-Rumme divanı 103, **المجمل** ve Lisân (**ذمم**).
([9]) O, İbrâhîm b. Yezîd en-Neha‘î’dir; İbn Fâris’in **المجمل**de açıkça belirttiği üzere. O, Kûfeli bir fakihtir; 196 yılında vefat etti. **تهذيب التهذيب**e bak.
([10]) **المجمل**de: “**قد أديته كاملاً**”.
([11]) Denir: **أخر** **يؤخر** **تأخراً**; ve ben onu **أخرته**; lâzım müteaddî.
([12]) **المجمل**de artırdı: “**للمرار**”; ve sonraki beyit **للمرار**ındır; Lisân’da (**ذمم**) olduğu üzere.
([13]) Bu kelime böyle vârid olmuştur. Ve katılmış olabilir.
([14]) Asılda: “**أبو دبر**”; doğrusu **المجمل** ve Lisân’da (**ذمم**)da olduğu üzere.
([15]) Denir: **ذن**; “**فرح**” gibi **ذننا**; ve yine **ذن** **يذن** **بكسر الذال**; **ذنينا**.
([16]) Şemmâh divanı 93. Bu “**أسهرته**” rivayeti Ebû Ubeyd’in rivayetidir; Lisân’da nass ettiği üzere. Ve rivayet edilir: “**أسهريه**”. Ve **الأسهران**: ereksiyon sırasında erkeklik uzvundan akan iki damardır. Asma‘î **الأسهرين**i inkâr etti ve dedi: “Rivayet ancak **أسهرته**dir; yani onu uyutmadı.” Lisân’a bak (**سهر**).
([17]) Nâbiga’nın Nu‘mân b. Münzir için söylediği bir recezdendir; **الأغاني** (9: 169)’da olduğu üzere. Ondan önce:
أصم أم يسمع رب القبه *** يا أوهب الناس لعنس صلبه([18]) O, el-Müthakkab el-‘Abdî’dir. Kasidesi **المفضليات** (2: 88-92)’dedir.
([19]) **المجمل** ve Lisân’da (**ذبب**) inşâd etti.
([20]) Asılda: “**من هودج**”.
([21]) **المجمل**de sadrını inşâd etti. Beyit Lisân’da (**رمح**، **رود**، **سرل**) ve **الخزانة** (1: 111)’de “**في سراويل رامح**” rivayetiyle. Sadrı Lisân’da (**سرل**) ve **الخزانة**da:
* أتى دونها ذب الرباد كأنه *
([22]) İki beyit **المجمل** ve Lisân’da (**ذبب**)dedir.
([23]) Zû’r-Rumme’nindir; divanında 438 ve Lisân’da (**ذبب**).
([24]) Beyit Antara’nındır; divanında 21 ve Lisân’da (**ذبب**); onu, Verd b. Hâbis el-Esedî hakkında söyler.
ـ

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَنَّ
1 ذَنَّ ذ , aor. يَذنُّ, inf. n. ذَنِينٌ (S, M, K) and ذنَنُ, (K, [but the latter app. belongs to the verb as said of a man,]) It (what is termed ذَنِين, S, or mucus, TA, or a thing, and likewise the seminal fluid, M,) flowed; (S, M, K, * TA;) [like ذَمَّ, aor. يَذِمُّ;] as also ↓ ذنّن, inf. n. تَذْنِينٌ, (IAar, T, K,) said of what is termed ذَنِين. (IAar, T.) ― -b2- And ذَنَّ said of the nose, It flowed [with what is termed ذَنِين]; (Lth, T;) like ذَمَّ. (S and K in art. ذم.) ― -b3- And ذَنَّ said of a man, (MA,) or ذَنِنَ, (K, [but this latter I think doubtful,]) see. pers. ذَنِنْتَ, (A'Obeyd, T, S, M,) aor. يَذَنُّ, (A'Obeyd, T, S,) inf. n. ذَنَنٌ (A'Obeyd, T, S, M, K) and ذَنِينٌ, (K, [but this latter app. belongs to the verb in the senses explained above,]) His nose flowed (A'Obeyd, T, S, M, MA, K *) with what is termed ذَنِين: (A'Obeyd, T, S, M, K: *) and both his nostrils flowed. (M.) ― -b4- ذَنَنٌ also signifies The flowing of the eye with tears. (M.) [You say, app., ذَنَّتِ العَيْنُ, meaning The eye flowed with tears] ― -b5- اـِنَّهُ لَيَذِنُّ (tropical:) Verily he is weak and perishing, by reason of extreme old age, or of disease; (S, K, TA;) said of a man: (S:) or يَذِنُّ, (K,) or يَذِنُّ فِى مَشْيِهِ, inf. n. ذَنِينٌ, (As, T,) means he walks, or goes along, in a weak manner. (As, T, K.) And ذَنٌّ, as an inf. n. [of ذَنَّ], signifies (assumed tropical:) The being in a state of perishing. (KL.) ― -b6- مَا زَالَ يَذِنُّ فِى تِلْكَ الحَاجَةِ حَتَّى أَنْجَحَهَا (tropical:) He ceased not to labour, or exert himself, (A, K, TA,) with moderation and gentleness [to attain that object of want until he accomplished it]. (A, TA.) ― -b7- ذَنَّ البَرْدُ, inf. n. ذَنِينٌ, (assumed tropical:) The cold became intense. (TA.)

2 ذَنَّ٣َ see 1, first sentence.

هُوَ يُذَانُّهُ عَلَى حَاجَةٍ
3 هُوَ يُذَانُّهُ عَلَى حَاجَةٍ ذ (assumed tropical:) He seeks, or demands, of him an object of want. (S, L, K. *)

4 أَذْنَ٣َ see ذُنَانَةٌ, below.

ذَنْ
ذَنْ ذ , for اـِذَانْ or اـِذًا: see اـِذًا, in art. اذا.

ذَنَنٌ
ذَنَنٌ ذ [originally an inf. n.: see 1:] Dirt, or filth; and تفل [i. e. تُفْل or تَفْل, meaning saliva; or froth, or foam, or the like; or perhaps it is a mistranscription for ثُفْل, meaning sediment, settlings, dregs, or lees, &c.]: mentioned by Suh. (TA.)

ذُنَانٌ
ذُنَانٌ ذ : see what next follows.

ذَنِينٌ
ذَنِينٌ ذ (Lh, T, S, M, K) and ↓ ذُنَانٌ (Lh, S, M, K) [the former originally an inf. n.: see 1:] Mucus (Lh, T, * S, M, K) of any sort, (Lh, M,) or thin mucus, (M, K,) or a thin fluid, (K,) or any fluid, (Lh, M, K,) that flows from the nose. (Lh, T, S, M, K.) ― -b2- And the former signifies also The seminal fluid of a stallion, and of an ass, and of a man, (M, TA,) that flows from the penis by reason of excessive appetence. (TA.)

ذُنَانَةٌ
ذُنَانَةٌ ذ A remainder, or remains, of a thing that is weak, or frail, (S, L, K,) and perishing; (S, L; in both of which is added, شَيْئًا بَعْدَ شَىْءٍ ↓ يُذِنُّهَا [app. meaning that leaves it portion after portion, by perishing, or passing away, gradually; but this rendering is purely conjectural, for I have not found the verb here used anywhere explained, nor elsewhere even mentioned];) and particularly of a debt, or of a promise: it is distinguished from ذُبَابَةٌ, which signifies a remainder, or remains, of a thing that is sound, or valid, or substantial. (S, L.) ― -b2- Also An object of want; syn. حَاجَةٌ. (K.)

ذُنَانَى
ذُنَانَى ذ The mucus of camels: (K:) or [a fluid] like mucus, that falls from the noses of camels: or, accord. to Kr, it is ذُنَابَى: [but see this latter word:] or, as is said by some persons in whom confidence is placed, [in the TA, “ in whom confidence is not placed, ”] it is termed زُنَانَى: (M:) or it is a dial var. of زُنَانَى: or it is correctly with ذ. (K.)

ذُنَيْنَآءُ
ذُنَيْنَآءُ ذ is mentioned by AHn as being in wheat, but not explained by him, except by his likening it to مُرَيْرَآء, which is taken forth from wheat and thrown away. (M.) [It is perhaps a mistranscription for ذُنَيْبَآءُ, q. v.]

ذُنْذُنٌ
ذُنْذُنٌ ذ , (S, M,) or ذِنْذِنٌ, (T,) The lower, or lowest, part (T, M) of a shirt, (T,) or of a long shirt; a dial. var. of ذُلْذُلٌ (M) [or ذِلْذِلٌ]; mentioned by AA: pl. ذَنَاذِنُ: (T:) the ذَنَاذِن of a shirt, (ISk, S,) or of a garment, (K,) are like its ذَلَاذِل: (ISk, S, K:) and some say that the ن of the former is a substitute for the ل of the latter. (TA.)

أَذَنٌّ
أَذَنٌّ ذ A man (S, M) whose nose flows with what is termed ذَنِين: (S, M, K:) and one whose nostrils flow: (T, M:) fem. ذَنَّآءُ, (S, M, K,) applied to a woman. (S, M.) ― -b2- It is also applied to a nose; as in the prov., أَنْفُكَ مِنْكَ وَاـِنْ كَانَ أَذَنَّ [Thy nose is a part of thee though it be flowing with ذَنِين]. (TA.) ― -b3- Hence, (TA,) the fem. signifies also (tropical:) A woman whose menstrual discharge ceases not. (S, M, K.) ― -b4- And قَرْحَةٌ ذَنَّآءُ (assumed tropical:) [A wound] that will not be stanched. (TA.)

##### Türkçe

**ذَنَّ**
1 **ذَنَّ** ذ , muzâri‘ **يَذنُّ**, mastar ismi **ذَنِينٌ** (S, M, K) ve **ذنَنُ**, (K, [lâkin ikincisi, [bir adam hakkında söylendiği üzere] fiile ait görünür,]) O ( **ذَنِين** diye adlandırılan şey, S, yahut sümük, TA, yahut bir şey, ve aynı şekilde meni sıvısı, M,) aktı; (S, M, K, TA;) [**ذَمَّ**, muzâri‘ **يَذِمُّ** gibi;] yine ↓ **ذنّن**, mastar ismi **تَذْنِينٌ**, (IAar, T, K,) **ذَنِين** diye adlandırılan şey hakkında söylenir. (IAar, T.) ― -b2- Ve burun hakkında söylenen **ذَنَّ**, O aktı [**ذَنِين** diye adlandırılan şeyle]; (Lth, T;) **ذَمَّ** gibi. (S ve K, **ذم** maddesinde.) ― -b3- Ve bir adam hakkında söylenen **ذَنَّ**, (MA,) yahut **ذَنِنَ**, (K, [lâkin bu ikincisinin şüpheli olduğunu sanıyorum,]) bkz. 2. şahıs **ذَنِنْتَ**, (A'Obeyd, T, S, M,) muzâri‘ **يَذَنُّ**, (A'Obeyd, T, S,) mastar ismi **ذَنَنٌ** (A'Obeyd, T, S, M, K) ve **ذَنِينٌ**, (K, [lâkin bu ikincisi, yukarıda açıklanan mânâlarda fiile ait görünür,]) Onun burnu (A'Obeyd, T, S, M, MA, K) **ذَنِين** diye adlandırılan şeyle aktı: (A'Obeyd, T, S, M, K:) ve iki burun deliği de aktı. (M.) ― -b4- **ذَنَنٌ** ayrıca gözün yaşlarla akması mânâsına gelir. (M.) [Görünüşe göre, **ذَنَّتِ العَيْنُ** dersin; mânâsı: Göz yaşlarla aktı] ― -b5- **اـِنَّهُ لَيَذِنُّ** (mecaz:) Şüphesiz o, aşırı ihtiyarlık yahut hastalık sebebiyle zayıftır ve helâk olmaktadır; (S, K, TA;) bir adam hakkında söylenir: (S:) yahut **يَذِنُّ**, (K,) yahut **يَذِنُّ فِى مَشْيِهِ**, mastar ismi **ذَنِينٌ**, (As, T,) mânâsı: o, zayıf bir tarzda yürür yahut gider. (As, T, K.) Ve **ذَنٌّ**, [**ذَنَّ**’ın] bir mastar ismi olarak, (farz edilen mecaz:) helâk olma hâlinde bulunmayı ifade eder. (KL.) ― -b6- **مَا زَالَ يَذِنُّ فِى تِلْكَ الحَاجَةِ حَتَّى أَنْجَحَهَا** (mecaz:) O, o ihtiyaç işinde mutedillik ve yumuşaklıkla çalışmayı yahut gayret etmeyi bırakmadı [o ihtiyaç maksadına erişinceye kadar, ta ki onu başardı]. (A, K, TA.) ― -b7- **ذَنَّ البَرْدُ**, mastar ismi **ذَنِينٌ**, (farz edilen mecaz:) Soğuk şiddetlendi. (TA.)

2 **ذَنَّ٣َ** bkz. 1, ilk cümle.

**هُوَ يُذَانُّهُ عَلَى حَاجَةٍ**
3 **هُوَ يُذَانُّهُ عَلَى حَاجَةٍ** ذ (farz edilen mecaz:) O, ondan bir ihtiyaç şeyini ister yahut talep eder. (S, L, K. *)

4 **أَذْنَ٣َ** bkz. aşağıda **ذُنَانَةٌ**.

**ذَنْ**
**ذَنْ** ذ , **اـِذَانْ** yahut **اـِذًا** yerine: bkz. **اـِذًا**, **اذا** maddesinde.

**ذَنَنٌ**
**ذَنَنٌ** ذ [aslında bir mastar ismi: bkz. 1:] Kir yahut pislik; ve **تفل** [yani **تُفْل** yahut **تَفْل**, mânâsı tükürük; yahut köpük, yahut kabarcık, yahut benzeri; yahut belki **ثُفْل** için bir yanlış yazımdır; mânâsı tortu, çökelti, posa, dip, vb.]: Suh tarafından zikredilmiştir. (TA.)

**ذُنَانٌ**
**ذُنَانٌ** ذ : bkz. hemen ardından gelen.

**ذَنِينٌ**
**ذَنِينٌ** ذ (Lh, T, S, M, K) ve ↓ **ذُنَانٌ** (Lh, S, M, K) [birincisi aslında bir mastar ismi: bkz. 1:] Her türden sümük (Lh, T, S, M, K) (Lh, M,) yahut ince sümük, (M, K,) yahut ince bir sıvı, (K,) yahut herhangi bir sıvı, (Lh, M, K,) burundan akan. (Lh, T, S, M, K.) ― -b2- Ve birincisi ayrıca, aşırı şehvet sebebiyle penisten akan, aygırın, eşeğin ve adamın (M, TA) meni sıvısı mânâsına gelir. (TA.)

**ذُنَانَةٌ**
**ذُنَانَةٌ** ذ Zayıf yahut kırılgan (S, L, K) ve helâk olmakta olan (S, L) bir şeyin artığı yahut kalıntısı; (S, L; her ikisinde de şu ilâve edilmiştir: **شَيْئًا بَعْدَ شَىْءٍ** ↓ **يُذِنُّهَا** [görünüşe göre mânâsı: onu, helâk olmak yahut yok olup gitmek suretiyle, parça parça bırakır; lâkin bu tercüme sırf tahmindir; zira burada kullanılan fiilin hiçbir yerde açıklanmış olduğunu bulmadım, başka yerde de hatta zikredilmiş değildir];) ve özellikle bir borcun yahut bir vaadin [artığı]: **ذُبَابَةٌ**’dan ayırt edilir; çünkü o, sağlam yahut geçerli yahut esaslı bir şeyin artığı yahut kalıntısı mânâsına gelir. (S, L.) ― -b2- Ayrıca bir ihtiyaç nesnesi; eş anlamlısı **حَاجَةٌ**. (K.)

**ذُنَانَى**
**ذُنَانَى** ذ Develerin sümüğü: (K:) yahut develerin burunlarından düşen, sümük gibi [bir sıvı]: yahut Kr’ye göre o **ذُنَابَى**’dır: [lâkin bu son kelimeye bak:] yahut güvenilen bazı kimselerin dediği üzere, [TA’da “güvenilmeyen kimseler”], ona **زُنَانَى** denir: (M:) yahut o, **زُنَانَى**’nın lehçe varyantıdır: yahut doğru olan ذ ile olandır. (K.)

**ذُنَيْنَآءُ**
**ذُنَيْنَآءُ** ذ AHn tarafından buğdayda bulunduğu şeklinde zikredilmiştir; fakat onu, buğdaydan çıkarılıp atılan **مُرَيْرَآء**’a benzetmesi dışında açıklamamıştır. (M.) [Belki **ذُنَيْبَآءُ** için bir yanlış yazımdır; bkz. o.]

**ذُنْذُنٌ**
**ذُنْذُنٌ** ذ , (S, M,) yahut **ذِنْذِنٌ**, (T,) bir gömleğin (T,) yahut uzun bir gömleğin alt, yahut en alt, kısmı (T, M); **ذُلْذُلٌ**’ün (M) [yahut **ذِلْذِلٌ**’ün] lehçe varyantı; AA tarafından zikredilmiştir: çoğulu **ذَنَاذِنُ**: (T:) bir gömleğin (ISk, S,) yahut bir elbisenin (K,) **ذَنَاذِنُ**’i, onun **ذَلَاذِل**’i gibidir: (ISk, S, K:) ve bazıları der ki, birincideki **ن**, ikincideki **ل**’nin yerine geçen bir bedeldir. (TA.)

**أَذَنٌّ**
**أَذَنٌّ** ذ Burnu **ذَنِين** diye adlandırılan şeyle akan adam: (S, M, K:) ve burun delikleri akan kimse: (T, M:) müennesi **ذَنَّآءُ**, (S, M, K,) bir kadına uygulanır. (S, M.) ― -b2- Ayrıca buruna da uygulanır; meselde olduğu gibi: **أَنْفُكَ مِنْكَ وَاـِنْ كَانَ أَذَنَّ** [Burnun, **ذَنِين** ile akıyor olsa da, senden bir parçadır]. (TA.) ― -b3- Bundan dolayı, (TA,) müennes ayrıca (mecaz:) hayız kanaması kesilmeyen kadın mânâsına gelir. (S, M, K.) ― -b4- Ve **قَرْحَةٌ ذَنَّآءُ** (farz edilen mecaz:) [Bir yara] ki durdurulmayacaktır. (TA.)
