# ذهب — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%87%D8%A8/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ذهب

(باب الذال والهاء وما يثلثهما)
  (ذهب)  الذال والهاء والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على حُسْنٍ ونَضارة. من ذلك الذَّهبُ معروف، وقد يؤنَّث فيقال* ذَهَبة، ويجمع على الأذْهَاب([1]). والمَذَاهب: سُيورٌ تُموَّهُ بالذّهَب، أو خِلَلٌ من سُيوف. وكلُّ شيءٍ مموَّهٍ بذَهَبٍ فهو مُذْهَبٌ. قال قيس:
أتعرِف رسماً كاطّرادِ المَذَاهِبِ *** لعَمْرَةَ وَحْشاً غيرَ مَوْقِف راكبِ([2])  ويقال رجلٌ ذَهِبٌ، إذا رأى مَعْدِنَ الذّهب فَدَُهِش. وكميتٌ مُذْهَبٌ، إذا علتْهُ([3]) حُمْرةٌ إلى اصفرار. فأمّا الذِّهْبة فمطرٌ جَوْدٌ. وهي قياس الباب؛ لأنَّ بها تَنْضُر الأرضُ والنّبات. والجمع ذِهابٌ. قال ذو الرُّمّة:
  * فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَراعيمُ([4]) *
  فهذا معظمُ الباب. وبقي أصلٌ آخر، وهو ذَهاب الشيء: مُضِيُّه. يقال ذَهَب يَذْهَب ذَهاباً وذُهوباً. وقد ذَهَبَ مَذْهباً حَسنا.
  (ذهر)  الذال والهاء والراء ليس بأصلٍ. وربَّما قالوا ذَهِرَ فُوهُ، إذا اسودّت أسنانُه.
  (ذهل)  الذال والهاء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على شغْلٍ عن شيءٍ بذُعْرٍ أو غيره. ذَهَِلْتُ عن الشّيء أَذْهَل، إذا نسيتَه أو شُغِلْت. وأذْهَلَنِي عنه كذا. هذا هو الأصل. وحُكي عن اللِّحياني: [جاء بَعْدَ([5])] ذُهْلٍ من الليل وذَهْل، كما تقول: مرَّ هُدْءٌ من اللّيل. ويجوز أن يكون ذلك لإظلامه وأنّه يُذْهَل فيه عن الأشياء.
  ومما شذّ عن الباب قولهم للفرَس الجواد ذُهْلُولٌ.
  (ذهن)  الذال والهاء والنون أصلٌ يدلُّ على قُوّة. يقال ما به ذِهنٌ، أي قوّة. قال أوس:
أنُوء برجلٍ بها ذِهْنُها *** وأعيَتْ بها أُختُها الغَابِرهْ([6])  والذِّهن: الفِطنة([7]) للشَّيء والحِفْظ له. وكذلك الذَّهَنُ.
  والله أعلم بالصواب.
---------------------------------------------------------------
([1]) وكذلك ذهوب، بالضم، وذهبان، بضم الذال وكسرها.
([2]) ديوان قيس بن الخطيم 10 واللسان (ذهب 380).
([3]) في الأصل: "علت".
([4]) صدره كما في الديوان 53 واللسان (ذهب 381): * حواء قرحاء أشراطية وكفت *
([5]) التكملة من المجمل.
([6]) ديوان أوس بن حجر 10 والمجمل واللسان (ذهن). قال في اللسان: "والغابرة هنا الباقية". لكن رواية الديون:
أنوء برجل بها وهيها *** وأعيت بها أختها العاثره([7]) في الأصل: "الفطرة"، صوابه في المجمل واللسان.
ـ

### Türkçe

(باب **الذال** و**الهاء** وما يثلثهما)
  (**ذهب**)  **الذال** ve**الهاء** ve**الباء**; güzelliğe ve tazeliğe delâlet eden bir asıldır. Bundan **الذَّهبُ** (altın) bilinen (şey)dir; bazen müennes yapılır da **ذَهَبة** denir; **الأذْهَاب** üzerine cem‘ olunur([1]). Ve **المَذَاهب**: altınla yaldızlanan kayışlardır; yahut kılıçlardan (olan) yarıklardır. Altınla yaldızlanmış her şey **مُذْهَبٌ**’dir. Kays dedi:
أتعرِف رسماً كاطّرادِ **المَذَاهِبِ** *** لعَمْرَةَ وَحْشاً غيرَ مَوْقِف راكبِ([2])  Ve “**ذَهِبٌ** bir adam” denir; altının madenini görünce şaşkınlığa düştüğü zaman. Ve “**كميتٌ مُذْهَبٌ**” (denir); üzerine([3]) sarılığa doğru bir kızıllık çıktığı zaman. Amma **الذِّهْبة** ise bol bir yağmurdur. Ve o, babın kıyasıdır; çünkü onunla yer ve bitki tazelenir. Cem‘i **ذِهابٌ**’dır. Zü’r-Rumme dedi:
  * فيها **الذِّهابُ** وحَفَّتْها البَراعيمُ([4]) *
  İşte bu, babın çoğudur. Ve başka bir asıl kaldı; o da **ذَهاب**’ı şeyin: onun gitmesidir. “**ذَهَب** **يَذْهَب** **ذَهاباً** ve **ذُهوباً**” denir. Ve gerçekten **ذَهَبَ** güzel bir **مَذْهباً** ile gitti.
  (**ذهر**)  **الذال** ve**الهاء** ve**الراء** bir asıl değildir. Ve belki “**ذَهِرَ فُوهُ**” dediler; dişleri karardığı zaman.
  (**ذهل**)  **الذال** ve**الهاء** ve**اللام**; bir tek asıldır, bir şeyden korku ile yahut başkasıyla meşgul olmaya delâlet eder. “**ذَهَِلْتُ** şeyden **أَذْهَل**” (denir); onu unuttuğun yahut meşgul olduğun zaman. Ve “şu, beni ondan **أذْهَلَنِي**” (denir). Asıl budur. Lihyânî’den hikâye olundu: [geldi sonra([5])] geceden **ذُهْلٍ** ve **ذَهْل**; senin “geceden bir **هُدْءٌ** geçti” demen gibi. Ve bu, onun karanlığı için ve onda şeylerden **يُذْهَل** olunması için olabilir.
  Ve babdan şâz olan şeylerden: iyi koşan ata **ذُهْلُولٌ** demeleridir.
  (**ذهن**)  **الذال** ve**الهاء** ve**النون**; kuvvete delâlet eden bir asıldır. “Onda **ذِهنٌ** yoktur” denir; yani kuvvet. Evs dedi:
أنُوء برجلٍ بها **ذِهْنُها** *** وأعيَتْ بها أُختُها الغَابِرهْ([6])  Ve **الذِّهن**: şeye karşı zekâ([7]) ve onu hıfzetmektir. Ve كذلك **الذَّهَنُ**.
  Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------------------------------------------------
([1]) Ve كذلك **ذهوب** (damme ile) ve **ذهبان**; **الذال**’ın dammesi ve kesresiyle.
([2]) Kays b. el-Hatîm divanı 10 ve el-Lisân (**ذهب** 380).
([3]) Asılda: “علت”.
([4]) Onun sadrı, divanda 53 ve el-Lisân (**ذهب** 381)’de olduğu üzere: * حواء قرحاء أشراطية وكفت *
([5]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([6]) Evs b. Hacer divanı 10 ve el-Mücmel ve el-Lisân (**ذهن**). el-Lisân’da dedi: “**والغابرة** burada **الباقية**’dir.” Lâkin divanın rivayeti:
أنوء برجل بها وهيها *** وأعيت بها أختها العاثره([7]) Asılda: “الفطرة”; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.
