# ذهن (ذ-ه-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%87%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ه - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والذال، والنون معهما
ذ ه ن مستعمل فقط ذهن: الذِّهْنُ: حِفْظُ القَلْب، نقول: اجعَلْ ذِهْنَك إلى كذا وكذا.

##### Türkçe

هاء, ذال ve onlarla birlikte نون بابı

ذ ه ن yalnızca müsta‘mel: **ذهن**: **الذِّهْنُ**: kalbin hıfzı; deriz ki: **اجعَلْ ذِهْنَك إلى كذا وكذا**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذِهْنُ: الفطنة والحفظ. والذَهَنُ بالتحريك مثله. والذِهْنُ: القوَّة. وقال الشاعر أوس بن حجر:
أنوءُ بِرجْلٍ بها ذِهْنُـهـاوأَعْيَتْ بها أختها الغابره

##### Türkçe

**الذِهْنُ**: anlayış ve ezber. **والذَهَنُ** harekeli olarak bunun gibidir. **والذِهْنُ**: kuvvet. Şair Evs b. Hacer dedi ki:
Bir ayakla yüklenirim; onda onun **ذِهْنُ**’ü vardır
ve onun kız kardeşi olan eskimiş (ayak) onunla âciz kalmıştır

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ذ ن
ذهن
استعمل من وجوهه : ذهن .
ذهن : قال الليث : الذِّهْن : حِفْظ القلب . تقول : اجعلْ ذِهْنك إلى كذا وكذا .
وفي ( نوادر الأعراب ) : ذَهِنْتُ كذا وكذا : أي فَهِمتُه ، وذَهَنْتُ عن كذا وكذا : أي فَهِمْتُ عنه ، ويقال : ذَهنَنِي عن كذا وكذا ، وأَذْهنَنِي ، واسْتَذْهنَنِي : إذا أَنْساني وأَلْهاني عن الذِّكْر ، ويقال : فلان يُذاهِن الناسَ أي يُفاطِنُهم ، وقد ذَاهنَنِي فَذَهنْتُه : أي كُنتُ أجْودَ ذِهْناً منه .

##### Türkçe

ه ذ ن
**ذهن**
Kullanıldı, vecihlerinden: **ذهن**.

**ذهن**: Leys dedi: **الذِّهْن**: kalbin hıfzı(=ezberde tutması). Dersin ki: “**ذِهْنك**’i şuna şuna kıl.”

Ve (**نوادر الأعراب**)’da: “**ذَهِنْتُ** şunu şunu”: yani onu anladım; ve “**ذَهَنْتُ** şundan şundan”: yani ondan anladım; ve denilir: “**ذَهنَنِي** şundan şundan, ve **أَذْهنَنِي**, ve **اسْتَذْهنَنِي**”: eğer beni unutturursa ve beni zikreden alıkoyarsa ve oyalarsa; ve denilir: “Falan **يُذاهِن** insanları”: yani onları zekâca kavrar; ve muhakkak “**ذَاهنَنِي** de ben **ذَهنْتُه**”: yani ondan daha iyi **ذِهْناً** idim.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والهاء وما يثلثهما)
  (ذهب)  الذال والهاء والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على حُسْنٍ ونَضارة. من ذلك الذَّهبُ معروف، وقد يؤنَّث فيقال* ذَهَبة، ويجمع على الأذْهَاب([1]). والمَذَاهب: سُيورٌ تُموَّهُ بالذّهَب، أو خِلَلٌ من سُيوف. وكلُّ شيءٍ مموَّهٍ بذَهَبٍ فهو مُذْهَبٌ. قال قيس:
أتعرِف رسماً كاطّرادِ المَذَاهِبِ *** لعَمْرَةَ وَحْشاً غيرَ مَوْقِف راكبِ([2])  ويقال رجلٌ ذَهِبٌ، إذا رأى مَعْدِنَ الذّهب فَدَُهِش. وكميتٌ مُذْهَبٌ، إذا علتْهُ([3]) حُمْرةٌ إلى اصفرار. فأمّا الذِّهْبة فمطرٌ جَوْدٌ. وهي قياس الباب؛ لأنَّ بها تَنْضُر الأرضُ والنّبات. والجمع ذِهابٌ. قال ذو الرُّمّة:
  * فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَراعيمُ([4]) *
  فهذا معظمُ الباب. وبقي أصلٌ آخر، وهو ذَهاب الشيء: مُضِيُّه. يقال ذَهَب يَذْهَب ذَهاباً وذُهوباً. وقد ذَهَبَ مَذْهباً حَسنا.
  (ذهر)  الذال والهاء والراء ليس بأصلٍ. وربَّما قالوا ذَهِرَ فُوهُ، إذا اسودّت أسنانُه.
  (ذهل)  الذال والهاء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على شغْلٍ عن شيءٍ بذُعْرٍ أو غيره. ذَهَِلْتُ عن الشّيء أَذْهَل، إذا نسيتَه أو شُغِلْت. وأذْهَلَنِي عنه كذا. هذا هو الأصل. وحُكي عن اللِّحياني: [جاء بَعْدَ([5])] ذُهْلٍ من الليل وذَهْل، كما تقول: مرَّ هُدْءٌ من اللّيل. ويجوز أن يكون ذلك لإظلامه وأنّه يُذْهَل فيه عن الأشياء.
  ومما شذّ عن الباب قولهم للفرَس الجواد ذُهْلُولٌ.
  (ذهن)  الذال والهاء والنون أصلٌ يدلُّ على قُوّة. يقال ما به ذِهنٌ، أي قوّة. قال أوس:
أنُوء برجلٍ بها ذِهْنُها *** وأعيَتْ بها أُختُها الغَابِرهْ([6])  والذِّهن: الفِطنة([7]) للشَّيء والحِفْظ له. وكذلك الذَّهَنُ.
  والله أعلم بالصواب.
---------------------------------------------------------------
([1]) وكذلك ذهوب، بالضم، وذهبان، بضم الذال وكسرها.
([2]) ديوان قيس بن الخطيم 10 واللسان (ذهب 380).
([3]) في الأصل: "علت".
([4]) صدره كما في الديوان 53 واللسان (ذهب 381): * حواء قرحاء أشراطية وكفت *
([5]) التكملة من المجمل.
([6]) ديوان أوس بن حجر 10 والمجمل واللسان (ذهن). قال في اللسان: "والغابرة هنا الباقية". لكن رواية الديون:
أنوء برجل بها وهيها *** وأعيت بها أختها العاثره([7]) في الأصل: "الفطرة"، صوابه في المجمل واللسان.
ـ

##### Türkçe

(**باب الذال والهاء وما يثلثهما**)
  (**ذهب**)  **الذال** ve **الهاء** ve **الباء**; güzelliğe ve tazeliğe delâlet eden bir asıldır. Bundan **الذَّهبُ** (altın) mâruftur; ve müennes kılınabilir de, böylece **ذَهَبة** denir; ve **الأذْهَاب** üzere cem‘ olunur([1]). Ve **المَذَاهب**: altınla yaldızlanan kayışlardır; yahut kılıçlardan yarıklardır. Ve altınla yaldızlanmış her şey **مُذْهَبٌ**’dir. Kays dedi:
أتعرِف رسماً كاطّرادِ المَذَاهِبِ *** لعَمْرَةَ وَحْشاً غيرَ مَوْقِف راكبِ([2])  Ve “adam **ذَهِبٌ**” denir; altının madenini görünce şaşırıp kalırsa. Ve “**كميتٌ مُذْهَبٌ**” (yaldızlı doru), eğer onun üzerine([3]) sararmaya doğru bir kızıllık yükselmişse. Amma **الذِّهْبة** ise bol bir yağmurdur. Ve o, bâbın kıyasıdır; çünkü onunla yer ve bitki tazelenir. Ve cem‘i **ذِهابٌ**’dır. Zü’r-Rumme dedi:
  * فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَراعيمُ([4]) *
  İşte bu, bâbın çoğudur. Ve başka bir asl kaldı; o da şeyin **ذَهاب**’ı: onun gitmesidir. “**ذَهَب** **يَذْهَب** **ذَهاباً** ve **ذُهوباً**” denir. Ve gerçekten güzel bir **مَذْهباً** ile gitmiştir.
  (**ذهر**)  **الذال** ve **الهاء** ve **الراء** bir asl değildir. Ve bazen “**ذَهِرَ فُوهُ**” derler; dişleri karardığı zaman.
  (**ذهل**)  **الذال** ve **الهاء** ve **اللام**; bir tek asıldır, bir şeyden korku yahut başkasıyla meşgul olmaya delâlet eder. “Şeyden **ذَهَِلْتُ**; **أَذْهَل**” denir; onu unuttuğun yahut meşgul olduğun zaman. Ve “şu, beni ondan **أذْهَلَنِي**” (alıkoydu). Bu, asıldır. Ve Lihyânî’den nakledildi: geceden **ذُهْلٍ** ve **ذَهْل**([5]) sonra geldi; tıpkı “geceden bir **هُدْءٌ** geçti” dediğin gibi. Ve bunun, karanlığından ve onda şeylerden alıkonulunmasından dolayı olması câizdir.
  Ve bâbdan şâz olan şeylerden: iyi koşan ata **ذُهْلُولٌ** demeleridir.
  (**ذهن**)  **الذال** ve **الهاء** ve **النون**; kuvvete delâlet eden bir asıldır. “Onda **ذِهنٌ** yoktur” denir; yani kuvvet. Evs dedi:
أنُوء برجلٍ بها ذِهْنُها *** وأعيَتْ بها أُختُها الغَابِرهْ([6])  Ve **الذِّهن**: şeye karşı anlayış([7]) ve onu hıfzetmektir. Ve aynı şekilde **الذَّهَنُ**.
  Ve Allah, doğruyu en iyi bilendir.
---------------------------------------------------------------
([1]) Ve yine **ذهوب** (ötre ile) ve **ذهبان**; **الذال**’ın ötrelenmesi ve kesrelenmesiyle.
([2]) Kays b. el-Hatîm divanı 10 ve Lisân (**ذهب** 380).
([3]) Asılda: “**علت**”.
([4]) İlk mısraı, divanda 53 ve Lisân’da (**ذهب** 381) olduğu üzere: * حواء قرحاء أشراطية وكفت *
([5]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([6]) Evs b. Hacer divanı 10 ve el-Mücmel ve Lisân (**ذهن**). Lisân’da dedi: “**والغابرة** burada **الباقية**’dir.” Lâkin divanın rivayeti:
أنوء برجل بها وهيها *** وأعيت بها أختها العاثره([7]) Asılda: “**الفطرة**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ه ن
مـا رأينا بإبلك ذهنا يقيها السنة أي طرقاً وشحماً يقويها‏.‏
وما برجلي ذهن‏:‏ قوة على المشي‏.‏
أنوء برجل بها ذهنها وأعيت بها أختها العاثـره واستذهنت السنة القصب‏:‏ ذهبت بذهنها وهو نقيها‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ هـو مـن أهـل الذهـن والأذهـان‏.‏
وهو القوة في العقل والمسكة‏.‏
واجعل ذهنك إلى ما أقول وألق ذهنك‏.‏
وقد ذهن ذهناً‏.‏
وهو ذهن فطن زكن‏.‏
وما يذهن فلان شيئاً‏:‏ ما يعقله‏.‏
قال الطرماح يصف واعظاً‏:‏ وأدلّ في عظة على ما لم يكـن أبداً ليذهنـه ذوو الأبصـار وفلان يذاهن الناس ويفاطنهم‏:‏ يباريهم بفطنته وقد ذاهنني فذهنته وهو مذهون‏.‏
وقد ذهن‏:‏ ذهب بذهنه‏.‏
تقول‏:‏ لقد غبنت وذهنت‏.‏
واستذهنك حب الدنيا‏:‏ ذهب بذهنك‏.‏

##### Türkçe

ذ ه ن
Develerinde, senenin ondan koruduğu bir **ذهن** görmedik; yani onu kuvvetlendiren ayaklar ve yağ.

Ve bacağımda **ذهن** yok: yürümeye güç.

Onun **ذهنها**’sı ile bir bacakla (yük) taşırım; onunla tökezleyen kız kardeşi aciz kaldı. Ve sene kamışı **استذهنت**: onun **ذهنها**’sını götürdü; o, onun koruyucusudur.

Mecazdan: O, **الذهن** ve **الأذهان** ehlindendir.

Ve o, akılda ve tutuşta kuvvettir.

Ve **ذهن**’ini söylediğime yönelt ve **ذهن**’ini bırak.

Ve **ذهن** ile **ذهناً** oldu.

Ve o, zeki, anlayışlı, keskin bir **ذهن**’dir.

Falan bir şeyi **يذهن** etmez: onu akletmez.

طرماح, bir vaizi vasfederek dedi:
Ve bir öğütte, hiçbir zaman basiret sahiplerinin onu **ليذهنه** etmeyeceği şeye daha delil getirici.

Ve falan, insanlarla **يذاهن** eder ve onlarla **يفاطنهم** eder: onlara zekâsıyla yarışır. Ve bana **ذاهنني** etti de ben onu **ذهنته** ettim; ve o **مذهون**’dur.

Ve **ذهن** etti: **ذهن**’ini götürdü.

Dersin ki: Andolsun, aldatıldım ve **ذهنت** oldum.

Dünya sevgisi seni **استذهنك** etti: **ذهن**’ini götürdü.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذِّهْنُ: الفهم والعقل. والذِّهْن أَيضاً: حِفْظُ القلب، وجمعهما أَذْهان. تقول: اجعل ذِهْنَك إلى كذا وكذا. ورجل ذَهِنٌ وذِهْنٌ كلاهما على النسب، وكأَنَّ ذِهْناً مُغيَّر من ذَهِنٍ. وفي النوادر: ذَهِنْتُ كذا وكذا أَي فهمته. وذَهَنتُ عن كذا: فَهِمْتُ عنه. ويقال: ذَهَنَني عن كذا وأَذْهَنَني واسْتَذْهَنَني أَي أَنساني وأَلهاني عن الذِّكْرِ. الجوهري: الذَّهَُ مثل الذِّهْنِ، وهو الفِطْنة والحفظ. وفلانُ يُذاهِنُ الناس أَي يُفاطنهم. وذاهَنَني فذَهَنْتُه أَي كنت أَجْوَدَ منه ذِهْناً. والذِّهْنُ أَيضاً: القوَّة؛ قال أَوس بن حَجَر:
أَنُوءُ بِرجْلٍ بها ذِهْنُها
وأَعْيَتْ بها أُخْتُها الغابِرَه
والغابرة هنا: الباقية.

##### Türkçe

**الذِّهْنُ**: anlama ve akıl. Ve **الذِّهْن** ayrıca: kalbin hıfzı (ezberde tutması); ikisinin çoğulu **أَذْهان**. Dersin ki: **ذِهْنَك**’i şuna şuna yönelt. Ve bir adam **ذَهِنٌ** ve **ذِهْنٌ**; ikisi de nisbet üzerinedir; sanki **ذِهْناً**, **ذَهِنٍ**’den değiştirilmiştir. Ve **النوادر**’de: **ذَهِنْتُ** şunu şunu, yani onu anladım. Ve **ذَهَنتُ عن كذا**: ondan anladım. Ve denilir: **ذَهَنَني عن كذا** ve **أَذْهَنَني** ve **اسْتَذْهَنَني**; yani beni unutturdu ve beni **الذِّكْرِ**’den alıkoyup oyaladı. **الجوهري**: **الذَّهَُ** **الذِّهْنِ** gibidir; o, zekâ ve hıfzdır. Ve falan kimse insanlara **يُذاهِنُ**; yani onlarla zekâ yarıştırır. Ve **ذاهَنَني**; bunun üzerine **ذَهَنْتُه**; yani ondan **ذِهْناً** daha iyi idim. Ve **الذِّهْنُ** ayrıca: kuvvet; **أَوس بن حَجَر** dedi ki:

أَنُوءُ بِرجْلٍ بها ذِهْنُها
وأَعْيَتْ بها أُخْتُها الغابِرَه

Ve **الغابرة** burada: kalan (bâkî olan).

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ه ن * * الذِّهْنُ * الفطنة والحفظ و * الذَّهَنُ * بفتحتين مثله

##### Türkçe

* ذ ه ن * * **الذِّهْنُ** * anlayış ve ezberdir; ve * **الذَّهَنُ** * iki fetha ile, onun gibidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الذِّهْنُ ، بالكسْرِ : الفَهْمُ والعَقْلُ .
( و ) أَيْضاً : ( حِفْظُ القَلْبِ ) . يقالُ : اجْعَلْ ذِهْنَك إلى كذا وكذا .
( و ) أَيْضاً : ( الفِطْنَةُ ) ؛ كما في الصِّحاحِ .
وقيلَ : هو قوَّةٌ في النفْسِ معدَّةٌ لاكْتِسابِ العلومِ تشْملُ الحَوَاس الظاهِرَةَ والباطِنَةَ وشِدَّتها هي الذَّكَاء وجودتها لتَّصوّر ما يرد عليها هي الفِطْنَةُ ؛ ( ويُحَرَّكُ ) ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ .
( و ) الذِّهْنُ : ( القُوَّةُ ) . ويقالُ : ما برِجْلِي ذهْنٌ : أَي قوَّةٌ على المَشْيِ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لأَوْس بنِ حَجَر :
أَنُوءُ برِجْلٍ بها ذِهْنُهاوأَعْيَتْ بها أُخْتُها الغابِرَة ( و ) الذِّهْنُ : ( الشَّحْمُ ) . يقالُ : ما رأَيْنا بإِبْلِكَ ذِهْناً يقيمها السنة أَي طِرقاً وشَحْماً يُقوِّيها ؛ ( ج أَذْهانٌ ) .
يقالُ : هو مِن أَهْلِ الذِّهْنِ والأَذْهانِ : وهو القُوَّةُ في العقْلِ والمُسْكةِ ؛ وهو مجازٌ .

( و ) يقالُ : ( ذَهَنَني عنه وأَذْهَنَني واسْتَذْهَنَنِي ) : أَي ( أَنْساني وأَلْهاني ) عن الذِّكْرِ .
( وذَاهَنَني فَذَهَنْتُه ) : أَي ( فاطَنَني فكُنْتُ أَجْوَدَ منه ذِهْناً ) ؛ وهو مَذْهونٌ .
( وذُهْنُ بنُ كَعْبٍ ، بالضَّمِّ : بَطْنٌ من مَذْحِجٍ ) .
قالَ الحافِظُ : والذي في أَنْسابِ ابنِ السّمعانيِّ : الدَّهِنُ ، بفتْحِ الدالِ المهْمَلَةِ وكسْرِ الهاءِ ، هو ابنُ كَعْبِ بنِ ربيعَةَ بنِ كعْبِ بنِ الحارِثِ بنِ كَعْبِ بنِ عَمْرِو بنِ علة بنِ جلدِ بنِ مالِكِ بنِ أُدَدٍ ؛ منهم : شريكُ بنُ الأَعْورِ ، واسمُ الأَعْورِ الحارِثُ بنُ عبْدِ يغوثَ بنِ خَلَف بنِ سَلَمَةَ بنِ دُهْنٍ المَذْحجيُّ ، كانَ في شيعَةِ عليَ ، رضِيَ الِلَّهُ تعالى عنه ، ماتَ بالكُوفَةِ في أَيامِ زِيادٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
رجلٌ ذَهِنٌ ، ككَتِفٍ ، وذِهْنٌ ، بالكسْرِ : أَي ذكيٌّ فَطِنٌ ، كِلاهُما على النّسَبِ ، وكأَنَّ ذِهْناً مغيَّرٌ عن ذَهِنٍ وقد ذَهِنَ ، كعَلِمَ .
واذهَنَ إلى ما أَقولُ افطنَ .
وهو لا يَذْهَنُ شيئاً : لا يَعْقِلُ .
واسْتَذْهَنك حبُّ الدُّنْيا : ذَهَبَ بذهْنِك .
واسْتَذْهَنَتِ السّنةُ القَصَبَ : ذَهَبَتْ بذِهْنِها وهو نِقْيُها .
وفي النَّوادِرِ : ذَهِنْتُ كذا وكذا : فَهِمْتُه .
وذَهَنْتُ عن كذا : فهمت عنه .

##### Türkçe

: **الذِّهْنُ** , kesre ile: anlama ve akıl.
( ve ) ayrıca: ( kalbin hıfzı ). Denilir: Şunu şunu için **ذِهْنَك**’i yap.
( ve ) ayrıca: ( zekâ )؛ **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve denildi: o, nefiste ilimleri kazanmak için hazırlanmış bir kuvvettir; zahirî ve batınî duyuları kapsar; onun şiddeti **الذَّكَاء**’dır ve kendisine vârid olanı tasavvur etmedeki kalitesi **الفِطْنَةُ**’dır؛ ( harekelenir )؛ onu **الجَوْهرِيُّ** nakletti.
( ve ) **الذِّهْنُ**: ( kuvvet ). Ve denilir: ayağımda **ذهْنٌ** yok: yani yürümeye kuvvet; ve **الجَوْهرِيُّ** **أَوْس بنِ حَجَر**’den inşad etti:
أَنُوءُ برِجْلٍ بها ذِهْنُهاوأَعْيَتْ بها أُخْتُها الغابِرَة ( ve ) **الذِّهْنُ**: ( iç yağ ). Denilir: develerinde bir yıl onları ayakta tutacak bir **ذِهْناً** görmedik; yani onları kuvvetlendiren **طِرقاً** ve iç yağ; ( çoğulu **أَذْهانٌ** ).
Denilir: o, **الذِّهْنِ** ve **الأَذْهانِ** ehlindendir: ve o, akılda ve tutmada kuvvettir; ve o mecazdır.

( ve ) denilir: ( **ذَهَنَني** ondan ve **أَذْهَنَني** ve **اسْتَذْهَنَنِي** ): yani ( beni unutturdu ve oyaladı ) zikirdən.
( ve **ذَاهَنَني فَذَهَنْتُه** ): yani ( bana karşı zekâ gösterdi de ben ondan **ذِهْناً** daha iyi oldum ); ve o **مَذْهونٌ**’dur.
( ve **ذُهْنُ بنُ كَعْبٍ** , damme ile: **مَذْحِجٍ**’den bir batın ) .
**الحافِظُ** dedi: ve **ابنِ السّمعانيِّ**’nin ensabında olan: **الدَّهِنُ** , **الدالِ** **المهْمَلَةِ**’nin fethası ve **الهاءِ**’nin kesresiyle, o **كَعْبِ بنِ ربيعَةَ بنِ كعْبِ بنِ الحارِثِ بنِ كَعْبِ بنِ عَمْرِو بنِ علة بنِ جلدِ بنِ مالِكِ بنِ أُدَدٍ**’in oğludur; onlardan: **شريكُ بنُ الأَعْورِ**; ve **الأَعْورِ**’un adı **الحارِثُ بنُ عبْدِ يغوثَ بنِ خَلَف بنِ سَلَمَةَ بنِ دُهْنٍ المَذْحجيُّ**’dir; **عليَ**’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, şiası içinde idi; **زِيادٍ** günlerinde Kûfe’de öldü.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
Bir adam **ذَهِنٌ** , **كَكَتِفٍ** gibi, ve **ذِهْنٌ** , kesre ile: yani zeki, uyanık; ikisi de nisbet üzeredir; ve sanki **ذِهْناً** **ذَهِنٍ**’den değiştirilmiştir; ve **ذَهِنَ** etti, **كعَلِمَ** gibi.
Ve **اذهَنَ** benim söylediğime: anladı.
Ve o, hiçbir şeyi **يَذْهَنُ** etmez: akletmez.
**اسْتَذْهَنك** dünya sevgisi: zihnini götürdü.
**اسْتَذْهَنَتِ** sene kamışı: onun **ذِهْنِ**’ini götürdü; ve o, onun iliğidir.
**النَّوادِرِ**’de: **ذَهِنْتُ** şunu şunu: onu anladım.
Ve **ذَهَنْتُ** şundan: ondan anladım.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَهِنَ
1 ذَهِنَ ذ , (MA, TA,) aor. ذَهَنَ , (TA,) inf. n. ذِهْنٌ and ذَهَنٌ, (MA, KL,) He was, or became, intelligent, possessed of understanding, sagacious, acute, skilful, knowing, (MA, KL, PS, TA,) and endowed with a retentive mind. (KL, PS.) You say, اِذْهَنْ اـِلَى مَا أَقُولُ Understand thou what I say. (TA.) And هُوَ لَا يَذْهَنُ شَيْئًا He does not understand anything. (TA.) And ذَهِنْتُ كَذَا وَ كَذَا I understood such and such things. (TA) And ذَهِنْتُ عَنْ كَذَا I understood from such a thing. (TA.) -A2- ذَاهَنَنِى فَذَهَنْتُهُ: see 3. ― -b2- ذَهَنَنِى عَنْهُ, and ↓ أَذْهَنَنِى, and ↓ اِسْتَذْهَنَنِى, He, or it, made me to forget it; diverted me from remembering it: (K, * TA:) [like ذَهَلَنِى عَنْهُ, and أَذْهَلَنِى.] And ذُهِنَ Memory, or understanding, escaped him, or left him. (JK.)

3 ذَاْهَنَ ↓ ذَاهَنَنِى فَذَهَنْتُهُ He vied with me, or contended with me for superiority, in intelligence, understanding, sagacity, acuteness, skill, or knowledge, and I surpassed him [therein, i. e.,] in ذِهْن. (K.)

4 أَذْهَنَ see 1.

10 اـِسْتَذْهَنَ see 1. ― -b2- You say also, اِسْتَذْهَنَكَ حُبُّ الدُّنْيَا The love of the present world took away, or has taken away, thy ذِهْن [i. e. intelligence, understanding, &c.]. (TA.) ― -b3- And اِسْتَذْهَنَتِ السَّنَةُ القَصَبَ (assumed tropical:) The year of drought took away the ذِهْن, i. e. pith (نِقْى), of the canes, or reeds. (TA.)

ذِهْنٌ
ذِهْنٌ ذ (JK, S, Msb, K, &c.) and ↓ ذَهَنٌ (S, K) Intellect, intelligence, understanding, sagacity, acuteness, skill, or knowledge; syn. عَقْلٌ, (JK, K,) and فَهْمٌ, (K,) and فِطْنَةٌ, (S, Msb, K,) and ذَكَآءٌ; (Msb;) and retentiveness of mind, or memory: (JK, * S, * K:) or, as some say, a faculty of the soul, provided for the acquisition of the several species of knowledge, including the external and internal senses: strength thereof is termed ذَكَآءٌ: and a good quality thereof for the forming ideas of the things that present themselves to it is termed فِطْنَةٌ: (TA:) pl. أَذْهَانٌ. (Msb, K. *) One says, اِجْعَلْ ذِهْنَكَ اـِلَى كَذَا وَكَذَا [Apply thine intellect, &c., to such and such things]. (TA.) [Both are also inf. ns.: see 1, first sentence.] ― -b2- Also, the former, (assumed tropical:) Strength: (JK, S, K:) and fat: (JK, K:) pl. as above. (K.) One says, مَا بِرِجْلَىَّ ذِهْنٌ There is not in my legs any strength to walk. (TA.) And هُوَ مِنْ أَهْلِ الذِّهْنِ and الأَذْهَانِ (tropical:) He is of those endowed with strength [of body: and also, of those endowed with intelligence, &c., and intelligent faculties]. (TA.) And مَا رَأَيْتُ بِالاـِبِلِ ذِهْنًا (assumed tropical:) I saw not, in the camels, fat and strength. (JK.) ― -b3- Also (assumed tropical:) The pith (نِقْى) of canes, or reeds. (TA.) -A2- See also ذَهِنٌ.

ذَهَنٌ
ذَهَنٌ ذ : see the next preceding paragraph.

ذَهِنٌ
ذَهِنٌ ذ and ↓ ذِهْنٌ Intelligent, possessed of understanding, sagacious, acute, skilful, or knowing, [and endowed with a retentive mind;] each [said to be] a possessive epithet, [signifying possessing ذِهْن, though the former is agreeable with a general rule as part. n. of ذَهِنَ,] applied to a man; the latter app. changed [or contracted] from the former. (TA.)

ذِهْنِىٌّ
[ ذِهْنِىٌّ ذ Of, or relating to, the ذِهْن, or intellect, &c.; intellectual; subjective; ideal. Hence, الأَمُورُ الذِّهْنِيَّةُ Intellectual things; the things that are conceived in the mind, or considered subjectively; opposed to الأَمُورُ الخَارِجِيَّةُ.]

##### Türkçe

ذَهِنَ
1 **ذَهِنَ** **ذ** , (MA, TA,) aor. **ذَهَنَ** , (TA,) inf. n. **ذِهْنٌ** and **ذَهَنٌ**, (MA, KL,) O, zeki oldu veya zeki hâle geldi, anlayış sahibi, basiretli, keskin, maharetli, bilen idi, (MA, KL, PS, TA,) ve tutucu bir zihinle donatılmış idi. (KL, PS.) Şöyle dersin, **اِذْهَنْ اـِلَى مَا أَقُولُ** Benim söylediğimi anla. (TA.) Ve **هُوَ لَا يَذْهَنُ شَيْئًا** O hiçbir şeyi anlamaz. (TA.) Ve **ذَهِنْتُ كَذَا وَ كَذَا** Ben şöyle şöyle şeyleri anladım. (TA) Ve **ذَهِنْتُ عَنْ كَذَا** Ben böyle bir şeyden anladım. (TA.) -A2- **ذَاهَنَنِى فَذَهَنْتُهُ**: bkz. 3. ― -b2- **ذَهَنَنِى عَنْهُ**, ve ↓ **أَذْهَنَنِى**, ve ↓ **اِسْتَذْهَنَنِى**, O, yahut o (şey), onu bana unutturdu; beni onu hatırlamaktan çevirdi: (K, * TA:) [**ذَهَلَنِى عَنْهُ**, ve **أَذْهَلَنِى** gibi.] Ve **ذُهِنَ** Hafıza, yahut anlayış, ondan kaçtı, yahut onu terk etti. (JK.)

3 **ذَاْهَنَ** ↓ **ذَاهَنَنِى فَذَهَنْتُهُ** O, zeka, anlayış, basiret, keskinlik, maharet, yahut bilgi hususunda benimle yarıştı, yahut benimle üstünlük için çekişti, ve ben onu [onda, yani] **ذِهْن** bakımından geçtim. (K.)

4 **أَذْهَنَ** bkz. 1.

10 **اـِسْتَذْهَنَ** bkz. 1. ― -b2- Şöyle de dersin, **اِسْتَذْهَنَكَ حُبُّ الدُّنْيَا** Şimdiki dünyanın sevgisi senin **ذِهْن**’ini [yani zekanı, anlayışını, vb.] götürdü, yahut götürmüş oldu. (TA.) ― -b3- Ve **اِسْتَذْهَنَتِ السَّنَةُ القَصَبَ** (mecaz kabul edilerek:) Kıtlık yılı kamışların, yahut sazların, **ذِهْن**’ini, yani özünü (**نِقْى**), götürdü. (TA.)

ذِهْنٌ
**ذِهْنٌ** **ذ** (JK, S, Msb, K, &c.) ve ↓ **ذَهَنٌ** (S, K) Akıl, zeka, anlayış, basiret, keskinlik, maharet, yahut bilgi; müradifi **عَقْلٌ**, (JK, K,) ve **فَهْمٌ**, (K,) ve **فِطْنَةٌ**, (S, Msb, K,) ve **ذَكَآءٌ**; (Msb;) ve zihnin tutuculuğu, yahut hafıza: (JK, * S, * K:) yahut, bazılarının dediğine göre, nefsin bir kuvvesi; bilginin çeşitli türlerinin kazanılması için hazırlanmış; dış ve iç duyuları içine alır: bunun kuvvetine **ذَكَآءٌ** denir: ve kendisine arz olunan şeylerin tasavvurlarını kurmak için bunun iyi bir niteliğine **فِطْنَةٌ** denir: (TA:) çoğulu **أَذْهَانٌ**. (Msb, K. *) Şöyle denir, **اِجْعَلْ ذِهْنَكَ اـِلَى كَذَا وَكَذَا** [Zekanı, vb., şöyle şöyle şeylere yönelt]. (TA.) [İkisi de ayrıca mastardır: bkz. 1, ilk cümle.] ― -b2- Ayrıca, birincisi, (mecaz kabul edilerek:) kuvvet: (JK, S, K:) ve yağ: (JK, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (K.) Şöyle denir, **مَا بِرِجْلَىَّ ذِهْنٌ** Bacaklarımda yürümeye hiçbir kuvvet yoktur. (TA.) Ve **هُوَ مِنْ أَهْلِ الذِّهْنِ** ve **الأَذْهَانِ** (mecaz:) O, kuvvet [beden] ile donatılmış olanlardandır: [ve ayrıca, zeka, vb. ile ve zeki melekelerle donatılmış olanlardandır]. (TA.) Ve **مَا رَأَيْتُ بِالاـِبِلِ ذِهْنًا** (mecaz kabul edilerek:) Develerde yağ ve kuvvet görmedim. (JK.) ― -b3- Ayrıca (mecaz kabul edilerek:) kamışların, yahut sazların, özü (**نِقْى**). (TA.) -A2- Ayrıca **ذَهِنٌ**’e bkz.

ذَهَنٌ
**ذَهَنٌ** **ذ** : bir sonraki önceki paragrafa bkz.

ذَهِنٌ
**ذَهِنٌ** **ذ** ve ↓ **ذِهْنٌ** Zeki, anlayış sahibi, basiretli, keskin, maharetli, yahut bilen, [ve tutucu bir zihinle donatılmış;] her biri [denildiğine göre] bir sahiplik sıfatı, [**ذِهْن** sahibi olmayı ifade eder; gerçi birincisi **ذَهِنَ**’in ism-i fâili olarak genel bir kaideye uygundur,] bir erkeğe uygulanır; ikincisi, görünüşe göre, birinciden değiştirilmiş [yahut kısaltılmıştır]. (TA.)

ذِهْنِىٌّ
[ **ذِهْنِىٌّ** **ذ** **ذِهْن**’e, yahut akla, vb., ait olan; zihnî; sübjektif; ideal. Bundan dolayı, **الأَمُورُ الذِّهْنِيَّةُ** Zihnî şeyler; zihinde tasavvur olunan şeyler, yahut sübjektif olarak düşünülen şeyler; **الأَمُورُ الخَارِجِيَّةُ**’nin karşıtı.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَهَنَ
ذَهَنَ A ( n. ac. ذَهْن 1 ),
a.  Surpassed in intelligence.

ذَهِنَ
ذَهِنَ A ( n. ac. ذِهْن 2 ,  ذَهَن 4 ),
a.  Understood.

ذَهُنَ
ذَهُنَ U ( n. ac. ذَهَاْنَة 22t ),
a.  Had a retentive memory.

ذَاْهَنَ
ذَاْهَنَ III ,
a.  Surpassed in intelligence.

ذِهْن
ذِهْن 2 , ( pl. أَذْهَاْن 38 ),
a.  Intelligence, understanding, sagacity; prudence; memory.

b.  Fat.

ذِهْنِيّ
ذِهْنِيّ 2yi ,
a.  Intellectual; subjective; ideal.

ذَهَن
ذَهَن 4 , ( pl. أَذْهَاْن 38 ),
a.  see 2 (a) .

ذَهِن
ذَهِن 5 ,
a.  Intelligent.

##### Türkçe

ذَهَنَ
ذَهَنَ A ( n. ac. **ذَهْن** 1 ),
a. Zekâda üstün geldi.

ذَهِنَ
ذَهِنَ A ( n. ac. **ذِهْن** 2 , **ذَهَن** 4 ),
a. Anladı.

ذَهُنَ
ذَهُنَ U ( n. ac. **ذَهَاْنَة** 22t ),
a. Tutucu bir hafızaya sahip oldu.

ذَاْهَنَ
ذَاْهَنَ III ,
a. Zekâda üstün geldi.

ذِهْن
**ذِهْن** 2 , ( pl. **أَذْهَاْن** 38 ),
a. Zekâ, anlayış, dirayet; ihtiyat; hafıza.

b. Yağ.

ذِهْنِيّ
**ذِهْنِيّ** 2yi ,
a. Zihnî; öznel; ideal.

ذَهَن
**ذَهَن** 4 , ( pl. **أَذْهَاْن** 38 ),
a. 2 (a)’ya bak.

ذَهِن
**ذَهِن** 5 ,
a. Zeki.
