# ذهن — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%87%D9%86/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D9%86.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: ذهن

(باب الذال والهاء وما يثلثهما)
  (ذهب)  الذال والهاء والباء أُصَيْلٌ يدلُّ على حُسْنٍ ونَضارة. من ذلك الذَّهبُ معروف، وقد يؤنَّث فيقال* ذَهَبة، ويجمع على الأذْهَاب([1]). والمَذَاهب: سُيورٌ تُموَّهُ بالذّهَب، أو خِلَلٌ من سُيوف. وكلُّ شيءٍ مموَّهٍ بذَهَبٍ فهو مُذْهَبٌ. قال قيس:
أتعرِف رسماً كاطّرادِ المَذَاهِبِ *** لعَمْرَةَ وَحْشاً غيرَ مَوْقِف راكبِ([2])  ويقال رجلٌ ذَهِبٌ، إذا رأى مَعْدِنَ الذّهب فَدَُهِش. وكميتٌ مُذْهَبٌ، إذا علتْهُ([3]) حُمْرةٌ إلى اصفرار. فأمّا الذِّهْبة فمطرٌ جَوْدٌ. وهي قياس الباب؛ لأنَّ بها تَنْضُر الأرضُ والنّبات. والجمع ذِهابٌ. قال ذو الرُّمّة:
  * فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَراعيمُ([4]) *
  فهذا معظمُ الباب. وبقي أصلٌ آخر، وهو ذَهاب الشيء: مُضِيُّه. يقال ذَهَب يَذْهَب ذَهاباً وذُهوباً. وقد ذَهَبَ مَذْهباً حَسنا.
  (ذهر)  الذال والهاء والراء ليس بأصلٍ. وربَّما قالوا ذَهِرَ فُوهُ، إذا اسودّت أسنانُه.
  (ذهل)  الذال والهاء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على شغْلٍ عن شيءٍ بذُعْرٍ أو غيره. ذَهَِلْتُ عن الشّيء أَذْهَل، إذا نسيتَه أو شُغِلْت. وأذْهَلَنِي عنه كذا. هذا هو الأصل. وحُكي عن اللِّحياني: [جاء بَعْدَ([5])] ذُهْلٍ من الليل وذَهْل، كما تقول: مرَّ هُدْءٌ من اللّيل. ويجوز أن يكون ذلك لإظلامه وأنّه يُذْهَل فيه عن الأشياء.
  ومما شذّ عن الباب قولهم للفرَس الجواد ذُهْلُولٌ.
  (ذهن)  الذال والهاء والنون أصلٌ يدلُّ على قُوّة. يقال ما به ذِهنٌ، أي قوّة. قال أوس:
أنُوء برجلٍ بها ذِهْنُها *** وأعيَتْ بها أُختُها الغَابِرهْ([6])  والذِّهن: الفِطنة([7]) للشَّيء والحِفْظ له. وكذلك الذَّهَنُ.
  والله أعلم بالصواب.
---------------------------------------------------------------
([1]) وكذلك ذهوب، بالضم، وذهبان، بضم الذال وكسرها.
([2]) ديوان قيس بن الخطيم 10 واللسان (ذهب 380).
([3]) في الأصل: "علت".
([4]) صدره كما في الديوان 53 واللسان (ذهب 381): * حواء قرحاء أشراطية وكفت *
([5]) التكملة من المجمل.
([6]) ديوان أوس بن حجر 10 والمجمل واللسان (ذهن). قال في اللسان: "والغابرة هنا الباقية". لكن رواية الديون:
أنوء برجل بها وهيها *** وأعيت بها أختها العاثره([7]) في الأصل: "الفطرة"، صوابه في المجمل واللسان.
ـ

### Türkçe

(**باب الذال والهاء وما يثلثهما**)
  (**ذهب**)  **الذال** ve **الهاء** ve **الباء**; güzelliğe ve tazeliğe delâlet eden bir asıldır. Bundan **الذَّهبُ** (altın) mâruftur; ve müennes kılınabilir de, böylece **ذَهَبة** denir; ve **الأذْهَاب** üzere cem‘ olunur([1]). Ve **المَذَاهب**: altınla yaldızlanan kayışlardır; yahut kılıçlardan yarıklardır. Ve altınla yaldızlanmış her şey **مُذْهَبٌ**’dir. Kays dedi:
أتعرِف رسماً كاطّرادِ المَذَاهِبِ *** لعَمْرَةَ وَحْشاً غيرَ مَوْقِف راكبِ([2])  Ve “adam **ذَهِبٌ**” denir; altının madenini görünce şaşırıp kalırsa. Ve “**كميتٌ مُذْهَبٌ**” (yaldızlı doru), eğer onun üzerine([3]) sararmaya doğru bir kızıllık yükselmişse. Amma **الذِّهْبة** ise bol bir yağmurdur. Ve o, bâbın kıyasıdır; çünkü onunla yer ve bitki tazelenir. Ve cem‘i **ذِهابٌ**’dır. Zü’r-Rumme dedi:
  * فيها الذِّهابُ وحَفَّتْها البَراعيمُ([4]) *
  İşte bu, bâbın çoğudur. Ve başka bir asl kaldı; o da şeyin **ذَهاب**’ı: onun gitmesidir. “**ذَهَب** **يَذْهَب** **ذَهاباً** ve **ذُهوباً**” denir. Ve gerçekten güzel bir **مَذْهباً** ile gitmiştir.
  (**ذهر**)  **الذال** ve **الهاء** ve **الراء** bir asl değildir. Ve bazen “**ذَهِرَ فُوهُ**” derler; dişleri karardığı zaman.
  (**ذهل**)  **الذال** ve **الهاء** ve **اللام**; bir tek asıldır, bir şeyden korku yahut başkasıyla meşgul olmaya delâlet eder. “Şeyden **ذَهَِلْتُ**; **أَذْهَل**” denir; onu unuttuğun yahut meşgul olduğun zaman. Ve “şu, beni ondan **أذْهَلَنِي**” (alıkoydu). Bu, asıldır. Ve Lihyânî’den nakledildi: geceden **ذُهْلٍ** ve **ذَهْل**([5]) sonra geldi; tıpkı “geceden bir **هُدْءٌ** geçti” dediğin gibi. Ve bunun, karanlığından ve onda şeylerden alıkonulunmasından dolayı olması câizdir.
  Ve bâbdan şâz olan şeylerden: iyi koşan ata **ذُهْلُولٌ** demeleridir.
  (**ذهن**)  **الذال** ve **الهاء** ve **النون**; kuvvete delâlet eden bir asıldır. “Onda **ذِهنٌ** yoktur” denir; yani kuvvet. Evs dedi:
أنُوء برجلٍ بها ذِهْنُها *** وأعيَتْ بها أُختُها الغَابِرهْ([6])  Ve **الذِّهن**: şeye karşı anlayış([7]) ve onu hıfzetmektir. Ve aynı şekilde **الذَّهَنُ**.
  Ve Allah, doğruyu en iyi bilendir.
---------------------------------------------------------------
([1]) Ve yine **ذهوب** (ötre ile) ve **ذهبان**; **الذال**’ın ötrelenmesi ve kesrelenmesiyle.
([2]) Kays b. el-Hatîm divanı 10 ve Lisân (**ذهب** 380).
([3]) Asılda: “**علت**”.
([4]) İlk mısraı, divanda 53 ve Lisân’da (**ذهب** 381) olduğu üzere: * حواء قرحاء أشراطية وكفت *
([5]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([6]) Evs b. Hacer divanı 10 ve el-Mücmel ve Lisân (**ذهن**). Lisân’da dedi: “**والغابرة** burada **الباقية**’dir.” Lâkin divanın rivayeti:
أنوء برجل بها وهيها *** وأعيت بها أختها العاثره([7]) Asılda: “**الفطرة**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
