# ذوب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%88%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذوب

الذَّوْبُ: ضِدُّ الجُمُودِ.
ذابَ يَذُوبُ ذَوْباً وذَوَباناً: نَقيض جمَدَ.
وأَذابَه غيرُه، وأَذَبْته، وذَوَّبْته، واسْتَذَبْته: طَلَبْت منه ذاكَ، على عامَّة ما يدُلُّ عليه هذا البِـناءُ. والـمِذْوَبُ: ما ذَوَّبْتُ فيه. والذَّوْبُ: ما ذَوَّبْت منه. وذاب إِذا سال. وذابت الشمسُ: اشتدَّ حَرُّها؛ قال ذو الرُّمة: إِذا ذابتِ الشمسُ، اتَّقى صَقَراتِها *  بأَفْنانِ مَرْبُوعِ الصَّريمةِ، مُعْبِلِ وقال الرَّاجز:
وذابَ للشمسِ لُعابٌ فنَزَلْ
ويقال: هاجِرَةٌ ذَوّابة شديدةُ الـحَرِّ؛ قال الشاعر:
وظَلْـماءَ، من جَرَّى نَوارٍ، سَرَيْتُها، *  وهَاجِرَةٍ ذَوّابةٍ، لا أَقِـيلُها والذَّوْبُ: العَسَل عامَّة؛ وقيل: هو ما في أَبياتِ النَّحْل من العَسَلِ خاصَّة؛ وقيل: هو العَسَل الذي خُلِّص من شَمْعِه ومُومِه؛ قال الـمُسَيَّبُ بنُ عَلَسٍ: شِرْكاً بماءِ الذَّوْب، تَجْمَعُه *  في طَوْدِ أَيْمَنَ، من قُرَى قَسْرِ \<ص:397>
أَيْمن: موضع. أَبو زيد قال: الزُّبْدُ: حين يَحْصُلُ في البُرْمة فيُطْبَخُ، فهو الإِذْوابةُ، فإِن خُلِطَ اللَّـبَنُ بالزُّبْدِ، قيل: ارْتجَنَ. والإِذْوابُ والإِذْوابةُ: الزُّبْدُ يُذابُ في البُرْمةِ ليُطْبَخ سَمْناً، فلا يزال ذلك اسمَه حتى يُحْقَن في السِّقاءِ. وذَابَ إِذا قام على أَكْمَلِ الذَّوْبِ، وهو العَسَل.
ويقال في الـمَثل: ما يَدْرِي أَيُخْثِرُ أَم يُذِيب؟ وذلك عند شدَّةِ الأَمر؛ قال بشر بن أَبي خازم:
وكُنْـتُمْ كَذاتِ القِدْرِ، لم تَدْرِ إِذ غَلَتْ، *  أَتُنْزِلُها مَذْمُومةً أَمْ تُذِيبُها؟ أَي: لا تَدْرِي أَتَترُكُها خاثِرةً أَم تُذِيبُها؟ وذلك إِذا خافت أَن يَفْسُدَ الإِذْوابُ. وقال أَبو الهيثم: قوله تُذِيبُها تُبْقيها، من قولك: ما ذَابَ في يَدِي شيءٌ أَي ما بَقِـيَ. وقال غيره: تُذِيبُها تُنْهِبُها. والـمِذْوَبةُ: الـمِغْرَفَةُ، عن اللحياني.
وذَابَ عليه المالُ أَي حصَل، وما ذابَ في يدِي منه خيرٌ أَي ما حصَل. والإِذابةُ: الإِغارةُ. وأَذابَ علينا بنو فلانٍ أَي أَغارُوا؛ وفي حديث قس:
أَذُوبُ اللَّيالي أَو يُجِـيبَ صَداكُما
أَي: أَنْتَظِرُ في مُرورِ اللَّيالي وذَهابِها، من الإِذابة الإِغارة. والإِذابةُ: النُّهْبةُ، اسمٌ لا مصدَر، واستشهد الجوهري هنا ببيت بشر بن أبي خازم، وشرح قوله: أَتُنْزِلُها مَذْمُومةً أَم تُذِيبُها؟
فقال: أَي تُنْهِبُها؛ وقال غيره: تُثْبِتُها، مِن قولهم ذابَ لي عليه من الـحَقِّ كذا أَي وَجَبَ وثَـبَتَ.
وذابَ عليه من الأَمْركذا ذَوْباً: وجَبَ، كما قالوا: جَمَدَ وبَرَدَ. وقال الأَصمعي: هو مِن ذابَ، نَقِـيض جَمَدَ، وأَصلُ الـمَثَل في الزُّبْدِ. وفي حديث عبداللّه: فيَفْرَحُ الـمَرْءُ أَن يَذُوبَ له الـحَقُّ أَي يَجِبَ.
وذابَ الرجُل إِذا حَمُقَ بَعْدَ عَقْلٍ، وظَهَرَ فيه ذَوْبةٌ أَي حَمْقة. ويقال: ذابَتْ حدَقَة فلان إِذا سالَتْ. وناقةٌ ذَؤُوبٌ أَي سَمِـينَةٌ، وليست في غايةِ السِّمَنِ. والذُّوبانُ: بقيَّةُ الوَبَر؛ وقيل: هو الشَّعَر على عُنُقِ البَعِـيرِ ومِشْفَرِه، وسنذكر ذلك في الذِّيبانِ، لأَنهما لغتان، وعسى أَن يكون مُعاقَبةً، فتَدْخُلُ كل واحدةٍ منهما على صاحِـبَتها. وفي الحديث: مَنْ أَسْلَمَ عَلى ذَوْبةٍ، أَو مأْثَرَةٍ، فهي له. الذَّوْبة: بقيَّة المال يَسْتَذِيبُها الرجلُ أَي يَسْتَبْقِـيها؛ والـمَأْثَرة: الـمَكْرُمة. والذَّابُ: العَيْبُ، مثلُ الذَّامِ، والذَّيْمِ، والذَّانِ. وفي حديث ابن الـحَنَفِـيَّة: أَنه كان يُذَوِّبُ أُمـَّه أَي يَضْفِرُ ذَوائبَها؛ قال: والقياس يُذَئِّبُ، بالهمز، لأَن عين الذُّؤَابةِ همزة، ولكنه جاءَ غيرَ مهموز كما جاءَ الذَّوائب، على خلافِ القياس. وفي حديث الغار: فيُصْبِـحُ في ذُوبانِ الناسِ؛ يقال لصَعالِـيك العرب ولُصُوصِها: ذُوبانٌ، لأَنهم كالذِّئْبانِ، وأَصلُ الذُّوبانِ بالهمز، ولكنه خُفِّف فانْقَلَبَت واواً. \<ص:398>

### Türkçe

**الذَّوْبُ**: donmanın zıddı.

**ذابَ يَذُوبُ ذَوْباً وذَوَباناً**: **جمَدَ**’ın nakîzi.

Ve başkası onu **أَذابَه** etti; ve ben onu **أَذَبْته** ettim, ve **ذَوَّبْته** ettim, ve onu **اسْتَذَبْته** ettim: ondan bunu talep ettim; bu binânın delâlet ettiği şeyin umumuna göre.

Ve **الـمِذْوَبُ**: içinde erittiğim şey. Ve **الذَّوْبُ**: ondan erittiğim şey.

Ve **ذاب**: aktığı zaman. Ve güneş **ذابت**: harareti şiddetlendi; ذو الرُّمة dedi ki:
إِذا ذابتِ الشمسُ، اتَّقى صَقَراتِها *  بأَفْنانِ مَرْبُوعِ الصَّريمةِ، مُعْبِلِ

Ve الرَّاجز dedi ki:
وذابَ للشمسِ لُعابٌ فنَزَلْ

Ve denilir: **هاجِرَةٌ ذَوّابة** şiddetli sıcak; şair dedi ki:
وظَلْـماءَ، من جَرَّى نَوارٍ، سَرَيْتُها، *  وهَاجِرَةٍ ذَوّابةٍ، لا أَقِـيلُها

Ve **الذَّوْبُ**: bal, umumiyetle; ve denildi: o, arıların evlerinde bulunan baldır, özellikle; ve denildi: o, mumundan ve **مُومِه**’inden arıtılmış baldır; الـمُسَيَّبُ بنُ عَلَسٍ dedi ki:
شِرْكاً بماءِ الذَّوْب، تَجْمَعُه *  في طَوْدِ أَيْمَنَ، من قُرَى قَسْرِ

\<ص:397>
**أَيْمن**: bir yer. أَبو زيد dedi: **الزُّبْدُ**: tencerede meydana geldiği zaman, sonra pişirilir; işte o **الإِذْوابةُ**’dır; eğer süt **الزُّبْدِ** ile karıştırılırsa, denilir: **ارْتجَنَ**.

Ve **الإِذْوابُ** ve **الإِذْوابةُ**: tencerede eritilen **الزُّبْدُ**; **سَمْناً** olarak pişirilsin diye; artık o, kırbaya dolduruluncaya kadar onun adı olmaya devam eder.

Ve **ذَابَ**: **الذَّوْبِ**’ün en kâmili üzere durduğu zaman; ve o baldır.

Ve meselde denilir: “Ne koyulaştıracağını bilir ne de eriteceğini”; ve bu, işin şiddeti sırasında (söylenir); بشر بن أَبي خازم dedi ki:
وكُنْـتُمْ كَذاتِ القِدْرِ، لم تَدْرِ إِذ غَلَتْ، *  أَتُنْزِلُها مَذْمُومةً أَمْ تُذِيبُها؟

Yani: onu koyu bırakacağını mı yoksa eriteceğini mi bilmez. Ve bu, **الإِذْوابُ**’un bozulmasından korktuğu zaman (olur). Ve أَبو الهيثم dedi: onun “**تُذِيبُها**” sözü “onu bırakır”dır; senin “elimin içinde bir şey **ذَابَ** etmedi” sözünden; yani “kalmadı”. Ve başkası dedi: “**تُذِيبُها**” onu yağmalar.

Ve **الـمِذْوَبةُ**: kepçe, اللحياني’den.

Ve “mal onun üzerinde **ذَابَ** etti” yani meydana geldi; ve “ondan elimde bir hayır **ذَابَ** etmedi” yani meydana gelmedi.

Ve **الإِذابةُ**: akın. Ve “falancanın oğulları üzerimize **أَذابَ** etti” yani akın ettiler; ve قس hadîsinde:
أَذُوبُ اللَّيالي أَو يُجِـيبَ صَداكُما

Yani: gecelerin geçişinde ve gitmesinde beklerim; **الإِذابة**’den, yani akın.

Ve **الإِذابةُ**: yağma; masdar değil bir isim. Ve الجوهري burada بشر بن أبي خازم’in beytiyle şahit getirdi ve onun sözünü açıkladı:
أَتُنْزِلُها مَذْمُومةً أَم تُذِيبُها؟

Şöyle dedi: yani onu yağmalarsın. Ve başkası dedi: onu sabit kılarsın; onların “şu kadar hak onun üzerinde bana **ذابَ** etti” sözünden; yani vacip oldu ve sabit oldu.

Ve “şu işten onun üzerinde şu kadar **ذَوْباً** **ذابَ** etti”: vacip oldu; onların “**جَمَدَ** ve **بَرَدَ**” dedikleri gibi. Ve الأَصمعي dedi: o, **ذابَ**’dandır; **جمَدَ**’ın nakîzi; ve meselin aslı **الزُّبْدِ** hakkındadır. Ve Abdullah hadîsinde: “kişi, hakkın kendisi için **يَذُوبَ** etmesine sevinir”; yani vacip olmasına.

Ve adam **ذَابَ** eder: akıldan sonra ahmaklaştığı zaman; ve onda bir **ذَوْبةٌ** zuhur eder; yani bir ahmaklık. Ve denilir: falancanın gözbebeği **ذابت** etti; aktığı zaman.

Ve bir deve **ذَؤُوبٌ**: yani semiz; ve semizliğin nihayetinde değildir.

Ve **الذُّوبانُ**: kılın kalıntısı; ve denildi: o, devenin boynundaki ve dudağındaki kıldır; ve bunu **الذِّيبانِ**’da zikredeceğiz; çünkü ikisi iki lugattır; ve umulur ki o, birbirinin yerine geçmedir; böylece her birisi, arkadaşının yerine girer.

Ve hadîste: “Kim bir **ذَوْبةٍ** yahut bir **مأْثَرَةٍ** üzere Müslüman olursa, o onundur.”

**الذَّوْبة**: malın kalıntısıdır; adam onu **يَسْتَذِيبُها** eder; yani onu alıkoyar. Ve **الـمَأْثَرة**: övünülecek şey.

Ve **الذَّابُ**: ayıp; **الذَّامِ** ve **الذَّيْمِ** ve **الذَّانِ** gibi.

Ve ابن الـحَنَفِـيَّة hadîsinde: onun annesini **يُذَوِّبُ** ettiği; yani onun örgülerini örerdi; dedi ki: kıyas, hemzeyle **يُذَئِّبُ**’dir; çünkü **الذُّؤَابةِ**’nin ayn’ı hemzedir; fakat **الذَّوائب** geldiği gibi, hemzesiz geldi; kıyasa aykırı olarak.

Ve mağara hadîsinde: “insanların **ذُوبانِ**’ında sabahlar”; Arapların serserilerine ve hırsızlarına **ذُوبانٌ** denilir; çünkü onlar kurtlar gibidir; ve **الذُّوبانِ**’ın aslı hemze iledir; fakat hafifletildi de vâv’a döndü.

\<ص:398>
