# ذود (ذ-و-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%88%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Zevd: Küçük deve sürüsü (3-10 arasında) demektir

- Harfler: ذ - و - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَذُودَانِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90.md) | تَفْعُلَانِ | İkisi güder | 1 | 1 | [28:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/ayet/28:23.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (22 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شيخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Kurumaya başlayan bitkidir
2. [رعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Otlak yerdir
3. [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Gül demektir
4. [مدين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Medyen
5. [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
6. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
7. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
8. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Okun ön yarısına denir
9. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Su
10. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Su birikintisidir
11. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bab kapı demektir
12. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Emam ön demektir
13. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
14. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yaşlı adamdır
15. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
16. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذود |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli / vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md), [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md), [حمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A.md), [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sürüyü veya bir nesneyi yabancılardan ayırıp geri tutmak, koruyucu biçimde savmak ve uzaklaştırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Zayıf olanın hak ve mahremiyetini korumak adına geri durarak yabancı unsurları engelleme refleksi |
| Çekirdek Özet 3 | Savunma, tecrit, sınır muhafazası ve güçlünün baskısına karşı zayıfı koruyan direnç mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kasas [28:23](https://lisan.digital/tr/ayet/28:23.md)'teki eylemi sıradan bir bekleme veya pasif güdücülük sayıp, fiilin özündeki aktif savunma ve geri itme boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذو | Yönelme, temas etme, ilişki kurma ve bir niteliğe sahip olma hareketi ([ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md), ذو) | د | Kapı ve sınır bildiren harfin eklenmesiyle yönelim geri püskürtülmüş, temas engellenerek koruyucu bir savunma ve savma hareketine dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | İkiz harfi د (kapı, geçiş, hareket) imgesini temel alır; peltek ses değeriyle sınır koyma ve durdurma eylemine süreklilik ve esneklik katar (türetme) | Sınırda durdurma ve geçişe engel olma payını taşır |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Korunan unsurları bir arada ve bağlı tutma payını taşır |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket, sınır | Girişi kapatma, eşiği muhafaza etme ve dışarıda bırakma payını taşır |
| ذود | İki sınır ve kapı imgesi arasında nesneyi bağlı tutarak dış unsurları kapı dışı etme | Korunan sürüyü veya sınırı dışarıdan gelen baskıya karşı kapalı tutarak yabancıları savuşturma ve geri itme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Develeri veya küçük davar sürüsünü diğer sürülere karışmaktan alıkoymak, yabancı hayvanları sudan ve otlaktan savuşturmak, küçük sürüyü (üç ila on deve) korumak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antara b. Şeddâd'ın divanında geçen beyit: سيأتيكم مني وإن كنت نائيا / دخان العَلَندى دون بيتي ومِذودي (Şair burada مذود kelimesini şerefini ve kabilesini savunduğu dili ve silahı anlamında kullanmıştır) |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in havuz hadisi: إني لبعقر حوضي أذود الناس عنه لأهل اليمن (Kıyamet gününde yabancıları havuzdan savuşturup Yemen ehline yer açma eylemi) |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ذود kökü, Sami dillerinin pastoral katmanında sürüyü tehlikeden ve yabancı hayvanlardan ayırıp geride tutma, kovma ve savunma eylemleriyle ilişkilidir. Kökün İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde birebir fonetik denklikle korunmuş doğrudan bir formu tespit edilememekle birlikte, kök Merkezi ve Güney Sami sahasında göçebe hayvancılığın ayrılmaz bir parçası olan küçük sürü (üç ila on deve arası topluluk) ve bu sürüyü koruyucu itme ve savma eylemi etrafında uzmanlaşmıştır. Semantik kayma, hayvanların fiziksel olarak başkalarının sürüsüne karışmasını engellemekten bir kimsenin şerefini, hakkını veya sınırını yabancı tecavüzüne karşı koruması yönünde soyutlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sürüyü koruyup yabancıları kovma | Hayvanların karışmasını önleme eyleminden haysiyet ve sınır savunmasına geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Merkezi Sami pastoral söz varlığı | Göçebe çobanlıkta sürüyü tecrit etme ve koruma pratiğiyle ilişkilenme | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik pastoral katman | Veri bulunamadı | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذود | Anlamlı | Uzaklaştırmak, korumak, savmak | Küçük deve sürüsü; yabancıları kovup sürüyü geri tutmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ذدو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| وذد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [ودذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%B0.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| دذو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [دوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B0.md) | Anlamlı | Bir tür bitki adı | Şarap mayalamada kullanılan yabani bir bitki (dâzî) | Kur'an'da geçmez; hedef kökle anlamsal bağı bulunmaz |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذود | Merkez | Geri iterek savunma, savma | Korunan nesneyi yabancı unsurlardan ayırmak için geri çekme ve savuşturma | Fiziksel ve ahlaki tecrit, koruyucu engelleme |
| [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) | Komşu | İtme, bertaraf etme | ذود kökünde koruyucu bir geri çekme ve ayırma varken [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) doğrudan güç uygulayarak öteye itmektir | Güç kullanarak uzaklaştırma |
| [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Vazgeçirme, önleme | ذود fiziksel savma ve geri tutma iken [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md) ahlaki veya cezai yaptırımla caydırmadır | Caydırıcı engelleme |
| [حمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A.md) | Komşu | Himaye etme, koruma | ذود itme ve savuşturma hareketini vurgularken [حمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A.md) koruma kalkanı oluşturmaya odaklanır | Sahiplenici muhafaza |
| [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) | Komşu | Sürme, sevk etme | ذود hayvanları tehlikeden geri çekip ayırmak iken [سوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%82.md) arkadan sürerek ileri yürütmektir | İleriye doğru yöneltme |
| [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Suya ulaşma, girme | ذود suya veya alana erişimi engelleyip geri durmak iken [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md) su kaynağına inmek ve dahil olmaktır | Kaynağa varış, dahil oluş |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذود | Koruyarak geri püskürtmek, küçük sürü | Kök hem aktif savunmayı hem de korunmaya muhtaç küçük sürüyü kapsar | Kesin |
| Latince | arcere, propellere | Uzak tutmak, men etmek, geri püskürtmek | Arcere koruyucu uzak tutmayı, propellere itmeyi karşılar; deve sürüsü anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | to fend off, to ward off, to keep back | Savmak, defetmek, geride tutmak | Koruyucu savuşturma ve geri çekme hareketini tam verir; isim halini içermez | Güçlü |
| Almanca | abwehren, zurückdrängen, fernhalten | Savuşturmak, geri püskürtmek, uzak tutmak | Aktif koruma ve geri itme dinamiğini karşılar; pastoral sürü terimini kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | repousser, écarter | Geri itmek, uzaklaştırmak | Savunma ve uzaklaştırmayı karşılar; kökün sosyo-kültürel derinliğini taşımaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَذُودَانِ | Hayvanları geri çekip suya girmesini engelleme, koruma amaçlı tecrit | İki kadının çobanların baskısı karşısında sürülerini korumak için su başından geride tutması (Kasas [28:23](https://lisan.digital/tr/ayet/28:23.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Havz-ı Kevser bahsi | Ahirette dinden sapanların havuzdan melekler veya Hz. Peygamber tarafından savuşturulması akait metinlerinde adaletin tecellisi olarak tartışılır | Hak etmeyenin rahmet alanından uzaklaştırılması |
| Fıkıh | Zekat nisabı ve su hakkı | Küçük sürü (üç ila on deve) zekatın başlangıç eşiği sayılmış; su başında zayıfların hayvanlarını sulama önceliği tartışılmıştır | Hukuki nisap ve kaynak paylaşımında adalet |
| Tefsir | Kasas suresi 23. ayet | İki kadının vakar ve iffetlerini korumak için sürülerini geride tutması, güçlülerin haksızlığına karşı sabırla direnmesi | Zayıfın hakkı, haya duygusu ve peygamberi müdahale gereksinimi |
| Hadis | Havuz rivayetleri ve ırz savunması | Hz. Peygamber'in havuz başında ümmetini koruması ve kişinin diliyle haysiyetini savunmasını bildiren rivayetler | Koruyucu savunma ve mahrum bırakıcı geri çevirme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kutsal alanın ve ilkelerin korunması | Tecrit ve arındırma | Kutsal olanı harici kirleticilerden ve ehil olmayanlardan uzak tutma | Dini sınırları koruyarak tahrifat ve istilaya set çekme | Kesin |
| İlmi | Bilimsel metodoloji ve epistemik sınır | Tenkit ve ayıklama | Bilgi havzasına safsatanın ve asılsız iddiaların girmesini engelleme | Hakikati tahriften korumak için bâtıl delilleri savuşturma | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve zayıfların himayesi | Savunma ve adil müdahale | Güçlülerin zorbalığına karşı zayıf kesimlerin hakkını muhafaza etme | Güçlünün zayıfı ezmesini engelleyen kamusal koruma kalkanı kurma | Kesin |
| İktisadi | Kaynak dağıtımı ve pazar regülasyonu | Tekel engelleme ve mülkiyet güvenliği | Küçük üreticinin büyük sermaye tarafından ezilmesini önleme | Kaynaklara adil erişim sağlayarak haksız tekelciliği defetme | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel bariyeri / İtici kuvvet alanı | Sisteme yaklaşan harici parçacıkların içeri nüfuz etmesini engelleyen ve dengeyi koruyan itme gradyanı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zayıfın meşru müdafaası ve pozitif koruma hakkı | Hiyerarşik baskı altında ezilen zayıf grupların sınırlarını tecrit etmesi ve hukukun koruyucu kalkanı | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kasas [28:23](https://lisan.digital/tr/ayet/28:23.md)'teki eylemi sadece hayvanları bekletmek veya çaresizce boyun eğip koyun otlatmak gibi pasif bir duruma indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, başkalarının baskısı ve kargaşası karşısında sürünün dağılmasını önlemek, vakar ve iffetle kendi sınırını korumak için uygulanan bilinçli bir savunma ve geri çekilme eylemidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İki kadının eylemindeki direnç, ahlaki titizlik ve savunma bilincini gözden kaçırarak onları tamamen edilgen kurbanlar olarak görmek ve Hz. Musa'nın müdahalesinin adalet boyutunu kavrayamamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da tek bir yerde geçmesine rağmen, toplumsal adaletsizlik karşısında zayıfın sergilediği vakur direnişi ve peygamberi adaletin zayıfı koruma mecburiyetini tek bir fiilde kristalleştirdiği için çok önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasas suresindeki Hz. Musa kıssasında, Medyen su başındaki güç dengesizliğini ve adalet müdahalesini anlatan ayetlerde belirleyicidir (Kasas [28:23](https://lisan.digital/tr/ayet/28:23.md)-25) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak aramanın ve iffeti korumanın yalnızca kaba kuvvetle değil, sınırını muhafaza edip geri durarak da bir direniş biçimi olabileceğini gösterir; ayrıca adaletin güçlülerin sırasını beklemek değil, hakkı sahibine teslim etmekle gerçekleşeceğini öğretir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Küçük deve veya koyun sürüsünü yabancı sürülerden ve su başındaki kargaşadan ayırıp geri tutmak, tehlikelere karşı savuşturmak.
- Soyut anlam: Bir hakkı, sınırı, şerefi veya zayıf varlığı harici tecavüz ve haksızlıklara karşı savunarak muhafaza etmek, geri püskürtmek.
- Sistematik karşılık: Güç asimetrisinin bulunduğu ortamlarda zayıfı koruyan, yabancı istilasına set çeken savunma eşiği ve dengeleyici müdahale ilkesi.
- LaTeX modeli: $$F = - k (r - r_0) \implies \Delta r \le 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $r$ korunan öznenin veya sürünün kaynağa olan mesafesini, $r_0$ güvenli sınır eşiğini, $k$ harici baskıya karşı gösterilen koruma katsayısını, $F$ savuşturma ve geri tutma kuvvetini, $\Delta r \le 0$ ise tecavüz ve karışmayı önlemek amacıyla kaynağa doğru ilerlemenin durdurulup geride kalma hareketini temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%88%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Kasas 28:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/ayet/28:23.md) — تَذُودَانِ

وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ

Meal (IK): Medyen suyuna varınca; davarlarını sulayan bir insan topluluğu gördü. Ve onlardan başka sürülerini gözetleyen iki kadın buldu. Onlara: İşiniz nedir? dedi. Onlar da: Çobanlar ayrılana kadar biz sulamayız. Babamız çok yaşlıdır da ondan, dediler.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Zevd: Küçük deve sürüsü (3-10 arasında) demektir.
Üç ile on arasındaki deve grubu demektir. Sonra bu develeri güdene denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والذال وواي معهما
ذود:
الذَّوْد من الإِبِل من الثلاث إلى العشر.
وذُدْتُه أذودُه عن كذا أي دَفَعته.
دوذ:
والداذيُّ: نَبْتٌ.

##### Türkçe

باب **الدال** و**الذال** و**واي** معهما
**ذود**:
**الذَّوْد** develerden üçten ona kadardır.
Ve **وذُدْتُه أذودُه** “şundan” yani onu defettim.
**دوذ**:
Ve **الداذيُّ**: bir bitkidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذوْدُ من الإبل: ما بين الثلاث إلى العشر؛ وهي مؤنثة لا واحد لها من لفظها، والكثير أَذْواد. وفي المثل: الذَوْدُ إلى الذَوْدِ إبِلٌ، قولهم إلى بمعنى مَعَ، أي إذا جمعت القليلَ مع القليل صار كثيراً. والذِيادُ: الطرْدُ، تقول: ذُدْتُه عن كذا. وذُدْتُ الإبلَ: سُقْتُها وطَرَدْتُها. والتذويد مثله. وأَذَدْتُ الرجل: أَعَنْتُه على ذِياد إبله. ورجل ذائد وذَوَّادٌ، أي حامي الحقيقة دَفَّاعٌ. والمِذْوَدُ: اللسان. قال حسان بن ثابت:
لِساني وسَيْفي صارِمانِ كلاهُماويَبْلُغُ ما لا يَبْلُغُ السَيْفُ مِذْوَدي

##### Türkçe

**الذوْدُ** develerden: üç ile on arası olan şey; o müennestir, lafzından tekili yoktur; çoğu **أَذْواد**’dır. Ve meselde: **الذَوْدُ إلى الذَوْدِ إبِلٌ**; onların “**إلى**”yı “**مَعَ**” mânâsında söyleyişleri; yani azı az ile topladığında çok olur. Ve **الذِيادُ**: kovmadır; dersin ki: **ذُدْتُه** onu şundan (**عن كذا**) kovdum. Ve **ذُدْتُ الإبلَ**: onu sürdüm ve onu kovdum. Ve **التذويد** onun gibidir. Ve **أَذَدْتُ الرجل**: onu, develerini kovma (**ذِياد**) hususunda ona yardım ettim. Ve **ذائد** ve **ذَوَّادٌ** adam; yani hakkikatin koruyucusu, savıcıdır. Ve **المِذْوَدُ**: dildir. Hassân b. Sâbit dedi ki:
Lisanım ve kılıcım iki keskin (kılıç)tır; ikisi de,
kılıcın ulaşmadığı şeye **مِذْوَدي** ulaşır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ذ ( وايء )
ذود
استعمل من وجوهه .
ذود : قال الليث : الذَّوْدُ لا يكون إلا إناثاً ، وهو القَطيعُ من الإبل ما بين الثّلاثِ إلى العَشْر .
قلت : ونحو ذلك حفظتُه عن العرب ، وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( ليس مما دون خمس ذود من الإبل صدقة ) فأنَّثَها في قوله خمس ذود .
أبو عبيدة عن أبي زيد : الذود من الإبل بعد الثلاثة إلى العشرة .
شمِر قال أبو عبيدة : الذَّوْد : ما بين الثنتين إلى التِّسع من الإناث دون الذكور ، وأنشد :
ذَوْدُ صَفَايَا بَينَها وبَيْني
ما بينَ تِسْعٍ وإلى اثْنَتَيْن
يُفْنِينَنَا مِنْ عَيْلةٍ وديْن
قال : وقولهم : الذود إلى الذود إبل يَدُل على أنها في موضع اثنتين لأَنَّ الثِّنْتَيْنِ إلى الثِّنْتَينِ جمْع .
قال : والأذْوادُ جمع ذَوْدِ وَهي أكثر من الذّوْدِ ثلاث مرات .
وقال أبو عبيدة : قد جعل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في قوله : ( ليس في أقل من خمْسِ ذَوْدٍ من الإبل صدقةٌ ) ، الناقة الواحدة ذوداً ، ثم قال : والذود لا يكون أقل من ناقتين .
قال : وكان حَدُّ خمسِ ذَوْدٍ عشراً من النوق ، ولكن هذا مِثْلُ ثلاثة فِئة يَعْنون به ثلاثة ، وكان حَدُّ ثلاثةِ فئةٍ أن يكون جمعاً ، لأن الفئة جمع .
قلت : هو مِثْلُ قولهم : رأيت ثلاثةَ نَفَرٍ وتسعةَ رَهْط وما أشبهه .
وقال ابن شميل : الذّوْد ثلاثة أَبْعرة إلى خمسَ عَشْرَة . قال : والناس يقولون إلى العشرة ويقال : ذُدتُ فلاناً عن كذا وكذا أذْودُه إذا طَرَدْتَه فأنا ذائد وهو مَذودٌ ، ومِذْوَد الثور قَرْنُه .
وقال زهير يذكر بقرة :
ويَذُبها عنها بأَسْحَم مِذْوَدِ
ومِذْوَدُ الرجلِ لِسانُه . وقال عنترة :
سَيأْتيكُم مِنِّي وإنْ كنتُ نائِياً
دُخانُ العَلنْدَى دُون بَيْتي ومِذوَدِي
قال الأصمعي : أراد بمِذودِه لسانَه ، وبَيْته شرَفَه . ومَعْلَفُ الدابة مِذْوَدُه .
وقال ابن الأعرابي : المَذَاد : والمرَادُ المرتَع .
وأنشد فقال :
لا تَحْبِسَا الحَوْساءَ في المذَادِ
ويقال : ذُدْتُ الإبلَ أَذودها ذوْداً إذا طَردتَها ، قال : والمذيدُ المُعين لك على ما تذود . وهذا كقولك : أطْلَبتُ الرجلَ إذا أعنتَه على طَلِبتِه وأحْلَبْتَه أَعَنْتَه على حَلْب ناقته وقال الراجز :
ناديتُ في القوم أَلاَ مُذِيداً

##### Türkçe

د ذ ( **وايء** )
**ذود**
Onun yönlerinden (kullanım şekillerinden) kullanılmıştır.
**ذود**: Leys dedi: **الذَّوْدُ** ancak dişiler olur; o, develerden üç ile on arasındaki sürüdür.
Dedim: Bunun benzerini Araplardan ezberledim; Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: “Develerden beş **ذود**dan aşağısında sadaka yoktur”; “beş **ذود**” sözünde onu müennes yaptı.
Ebû Ubeyde, Ebû Zeyd’den: Develerden **الذود** üçten sonra ona kadardır.
Şemir dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الذَّوْد**: erkekler değil, dişilerden iki ile dokuz arasıdır; ve şu beyti okudu:
**ذَوْدُ صَفَايَا بَينَها وبَيْني**
**ما بينَ تِسْعٍ وإلى اثْنَتَيْن**
**يُفْنِينَنَا مِنْ عَيْلةٍ وديْن**
Dedi: Onların “**الذود** ile **الذود** (arasında) develer” sözü, onun iki (yerinde) olduğuna delâlet eder; çünkü iki ile iki, çoğuldur.
Dedi: **الأذْوادُ**, **ذَوْد**’un cem‘idir; ve o, **الذّوْد**’dan üç kat daha fazladır.
Ebû Ubeyde dedi: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) “Develerden beş **ذَوْد**dan daha azında sadaka yoktur” sözünde, tek dişi deveyi **ذود** kılmıştır; sonra dedi: **الذود** iki dişi deveden daha az olmaz.
Dedi: Beş **ذَوْد**’un sınırı, dişi develerden on idi; fakat bu, “üç **فِئة**” gibidir; onunla üç kastediyorlar; “üç **فِئة**”nin sınırı, cem‘ olmasıdır; çünkü **الفئة** cem‘dir.
Dedim: Bu, onların “üç **نَفَر** gördüm ve dokuz **رَهْط**” ve benzeri sözü gibidir.
İbn Şümeyl dedi: **الذّوْد** üç **أَبْعرة**den on beşe kadardır. Dedi: İnsanlar ona kadar derler; ve “Falancayı şundan şundan **ذُدتُ**; onu kovduğumda **أذْودُه**” denir; ben **ذائد**im, o **مَذود**dur; ve öküzün **مِذْوَد**u boynuzudur.
Züheyr, bir ineği anarak dedi:
**ويَذُبها عنها بأَسْحَم مِذْوَدِ**
Erkeğin **مِذْوَد**u dilidir. Antere dedi:
**سَيأْتيكُم مِنِّي وإنْ كنتُ نائِياً**
**دُخانُ العَلنْدَى دُون بَيْتي ومِذوَدِي**
Asmaî dedi: **مِذود**u ile dilini, **بَيْت**i ile şerefini kastetti. Bineğin yemliği onun **مِذْوَد**udur.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَذَاد**: ve **المرَاد** otlaktır.
Şu beyti okudu:
**لا تَحْبِسَا الحَوْساءَ في المذَادِ**
Ve “Develeri **ذُدْتُ**; onları kovduğunda **أَذودها** **ذوْداً**” denir. Dedi: **المذيدُ**, senin kovduğun şeye karşı sana yardımcı olandır. Bu, “Adamı **أطْلَبتُ**” demen gibidir; onu, onun **طَلِبتِه**sinde (talebinde) ona yardım ettiğinde; ve “Onu **أحْلَبْتُ**”; onun dişi devesini sağmada ona yardım ettin. Ve râciz dedi:
**ناديتُ في القوم أَلاَ مُذِيداً**

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والواو وما يثلثهما)
  (ذوي)  الذال والواو والياء كلمةٌ واحدة تدلُّ على يُبْسٍ وجُفوف. تقول ذَوَى العُود يَذْوِي، إذا جَفّ، وهو ذاوٍ([1])، وربَّما قالوا ذأَى يَذأَى، والأوّل الأجود.
  (ذوب)  الذال والواو والباء أصلٌ واحد، وهو الذَّوْب، ثمَّ يحمل عليه ما قاربه في المعنى مجازاً. يقال ذَابَ الشيءُ يذُوب ذَوْباً، وهو ذائب. ثم يقولون مجازاً: ذاب لي عليه من المال كذا، أي وجَب؛ كأنّه لمّا وجب فقد ذاب عليه، كما يذوب الشَّيء على الشيء. والإذوابة: الزُّبْد حين يُوضَع في البُرْمة ليُذاب. والذَّوْب: العَسَل الخالص. ثمَّ يقولون للشَّمس إذا اشتدّ حرُّها: ذابت؛ كأنّها لما بلغت إلى الأجساد بحَرِّها فقد ذابت عليهم. قال:
إذا ذابَتِ الشَّمسُ اتَّقَى صَقَرَاتِها *** بأفنانِ مَربُوعِ الصَّريمةِ مُعْبِلِ([2])  ويقولون: أذاب فلانٌ أمرَه، أي أصلَحَه. وهو من الباب؛ لأنّه كأنّه فَعلَ به ما يفعله مُذِيب السَّمْن وغيرِه حتَّى يخلُص ويصلُح. ومنه قول بِشر:
وكنتم كَذاتِ القِدْر لَم تَدْرِ إِذْ غَلت *** أتُنْزِلُها مذمومةً او تذيبُها([3])  وقال قومٌ: تُذِيبها تُنْهِبُها؛ والإذابة: النُّهبْة؛ أذَبْتُه أنْهَبتُه. وهو الباب، كأنّه أذابَهُ عليهم.
  (ذوق)  الذال والواو والقاف أصلٌ واحد، وهو اختبار الشيء من جِهَةِ تَطَعُّمٍ، ثم يشتق منه مجازاً فيقال: ذُقْت المأكولَ أذُوقه ذَوْقاً. وذُقْت ما عند فلانٍ: اختبرتُه. وفي كتاب الخليل: كلُّ ما نزَلَ بإِنسانٍ مِن مكروه فقد ذَاقَه([4]). ويقال ذاقَ القوسَ، إذا نظَرَ ما مقدارُ إعطائها وكيف قُوّتُها. قال:
فذَاق فأعطَتْهُ من اللِّينِ جانباً *** كَفَى، ولَهَا أن يُغْرِق السَّهْمُ حاجزُ([5])  (ذود)  الذال والواو والدال أصلان: أحدهما تنْحِية الشّيء عن الشيء، والآخَر جماعةُ الإبل. ومحتملٌ أن يكون البابان راجعَينِ إلى أصل واحد.
  فالأوّل قولهم: ذُدْت فلاناً عن الشيء أَذُودُه ذَوْداً، وذُدْت إبِلي أذودُها ذَوداً وذِيادا. ويقال أذَدْتُ فلاناً: أعنتُه على ذِياد إبلِه.
  والأصل* الآخر الذَّوْد من النَّعَم. قال أبو زيد: الذَّود من الثلاثة إلى العشرة.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) مصدره ذَي وذُويّ. ويقال أيضاً ذوي يذوى ذوى، من باب تعب، وهي لغة رديئة.
([2]) لذي الرمة في ديوانه 504 واللسان (ذوب، صقر، ربع، عبل).
([3])ا البيت في اللسان (ذوب) وهو في قصيدته من المفضليات (2: 130-133).
([4]) في الأصل: "أذاقه"، صوابه في المجمل.
([5]) للشماخ في ديوانه 48 واللسان (ذوق).
ـ

##### Türkçe

(ذال ve **الواو** ve ikisini üçleyen şeyler babı)
  (**ذوي**)  **الذال** ve **الواو** ve **الياء** bir tek kelimedir; bir kuruluk ve kupkuru oluşa delâlet eder. **ذَوَى العُود يَذْوِي** dersin; kuruduğu zaman; ve o **ذاوٍ**’dır([1]). Ve belki **ذأَى يَذأَى** dediler; fakat birincisi daha iyidir.
  (**ذوب**)  **الذال** ve **الواو** ve **الباء** bir tek asıldır; o da **الذَّوْب**’dur; sonra mânâca ona yakın olan şey, mecazen onun üzerine taşınır. **ذَابَ الشيءُ يذُوب ذَوْباً** denir; ve o **ذائب**’tir. Sonra mecazen derler: **ذاب لي عليه من المال كذا**; yani vacip oldu; sanki vacip olunca onun üzerine erimiş oldu; tıpkı şeyin şey üzerine erimesi gibi. Ve **الإذوابة**: **الزُّبْد**’dür; **البُرْمة** içine konulduğu zaman, eritilmek için. Ve **الذَّوْب**: hâlis baldır. Sonra güneşe, harareti şiddetlendiği zaman, derler: **ذابت**; sanki bedenlere hararetiyle ulaştığında onların üzerine erimiş oldu. Dedi ki:
إذا ذابَتِ الشَّمسُ اتَّقَى صَقَرَاتِها *** بأفنانِ مَربُوعِ الصَّريمةِ مُعْبِلِ([2])  Ve derler: **أذاب** falan kimse işini; yani onu ıslah etti. Ve o babdandır; çünkü sanki onunla, yağı ve başkasını eritenin yaptığı şeyi yaptı; tâ ki hâlisleşsin ve ıslah olsun. Ve ondan Bişr’in sözü:
وكنتم كَذاتِ القِدْر لَم تَدْرِ إِذْ غَلت *** أتُنْزِلُها مذمومةً او تذيبُها([3])  Ve bir kavim dedi: **تُذِيبها** **تُنْهِبُها**’dır; ve **الإذابة**: **النُّهبْة**’dir; **أذَبْتُه**: onu yağmalattım. Ve o babdır; sanki onu onların üzerine eritmiş gibi.
  (**ذوق**)  **الذال** ve **الواو** ve **القاف** bir tek asıldır; o da, tatma cihetinden şeyin sınanmasıdır; sonra ondan mecazen türetilir de denir: **ذُقْت المأكولَ أذُوقه ذَوْقاً**. Ve **ذُقْت ما عند فلانٍ**: onu sınadım. Halîl’in kitabında: İnsana hoş olmayan bir şeyden her ne inerse, muhakkak onu **ذَاقَه**([4]). Ve **ذاقَ القوسَ** denir; onun verişinin miktarı ne ve kuvveti nasıl diye baktığı zaman. Dedi ki:
فذَاق فأعطَتْهُ من اللِّينِ جانباً *** كَفَى، ولَهَا أن يُغْرِق السَّهْمُ حاجزُ([5])  (**ذود**)  **الذال** ve **الواو** ve **الدال** iki asıldır: birisi, şeyi şeyden uzaklaştırmadır; diğeri, develer topluluğudur. Ve muhtemeldir ki iki bab bir tek asla dönücü olsun.
  Birincisi onların sözü: **ذُدْت فلاناً عن الشيء أَذُودُه ذَوْداً**; ve **ذُدْت إبِلي أذودُها ذَوداً وذِيادا**. Ve **أذَدْتُ فلاناً** denir: develerini **ذِياد** etmesine ona yardım ettim.
  Diğer* asıl: **النَّعَم**’dan **الذَّوْد**. Ebû Zeyd dedi: **الذَّود** üçten ona kadardır.
--------------------------------------------------------ـ
([1]) Masdarı **ذَي** ve **ذُويّ**’dir. Ve ayrıca **ذوي يذوى ذوى** da denir; **تعب** babındandır; ve o kötü bir lugattır.
([2]) Zî’r-Rumme’nindir; divanında 504 ve Lisân’da (**ذوب**، **صقر**، **ربع**، **عبل**).
([3]) Beyit Lisân’da (**ذوب**)dadır; ve Mufaddaliyât’taki kasidesindedir (2: 130-133).
([4]) Asılda: “**أذاقه**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([5]) Şammâh’ındır; divanında 48 ve Lisân’da (**ذوق**).
ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ذدته عن كذا أذوده. قال تعالى: ﴿ووجد من دونهم امرأتين تذودان﴾ [القصص/23]، أي: تطردان، ذودا، والذود من الإبل: العشرة.

##### Türkçe

- **ذدته** onu şundan **أذوده** (ben onu) uzaklaştırırım. Yüce Allah dedi ki: ﴿ووجد من دونهم امرأتين تذودان﴾ [القصص/23] yani: (ikisi) kovarlar; **ذودا**. Ve develerden **الذود**: on (deve)dir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ و د
ذاد الإبل عن الماء ذوداً وذياداً وأداده غيره‏:‏ أعانه على ذيادها‏.‏
قال‏:‏ ناديت في الحيّ ألا مذيدا فأقبلت فتيانهم تخويدا ويقال‏:‏ أذدني كما يقال‏:‏ أخطني في الاستعانة على الخياطة‏.‏
وله ذود من الإبل وأذواد وهو القطيع من الثلاثة إلى العشرة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان يزود عن حسبه‏.‏
وذاد عني الهم‏.‏
وقال‏:‏ أذود القوافـي عني ذيادا والثور يذود عن نفسه بمذوده وهو قرنه‏.‏
والفارس بمذوده وهو مطرده‏.‏
والمتكلم بمذوده وهو لسانه‏.‏
قال زهير‏:‏ نجاء مجد ليس فيه وتيرة وتذبيبها عنها بأسحم مذود وقال حسان‏:‏ لساني وسيفي صارمان كلاهما ويبلغ ما لا يبلغ السيف مذودي ورجال مذاود ومذاويد‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ مذاويد بالبيض الحديث صقالها عن الركب أحياناً إذا الركب أوجفوا

##### Türkçe

ذ و د
**ذاد** develeri sudan **ذوداً** ve **ذياداً** ile uzaklaştırdı; başkası onu **أداده**: onun **ذيادها**’sı üzerinde ona yardım etti.
Dedi ki: “Mahallede seslendim: ‘Yok mu bir **مذيدا**?’ Derken onların delikanlıları **تخويدا** ile geldiler.” Ve denilir ki: “Bana **أذدني**,” tıpkı dikişte yardımlaşma hakkında “Bana **أخطِني**” denildiği gibi.
Onun develerden bir **ذود**’u vardır ve **أذواد**; o, üçten ona kadar olan sürüdür.
Mecazdan: Falan, kendi **حسبه**’sinden **يزود** eder (savunur/uzaklaştırır).
Ve benden **الهم**’i **ذاد** etti.
Ve dedi ki: “Kafiyeleri benden **ذيادا** ile **أذود** ederim.” Ve boğa, kendi nefsinden **بمذوده** ile **يذود** eder; o, onun boynuzudur.
Ve süvari, **بمذوده** ile; o, onun **مطرده**’sidir.
Ve konuşan, **بمذوده** ile; o, onun dilidir.
Züheyr dedi ki: “Bir **نجاء** (kurtuluş), bir **مجد** (şeref) ki onda **وتيرة** yoktur; ve onun ondan uzaklaştırılması, **بأسحم مذود** ile.” Ve Hassân dedi ki: “Dilimin ve kılıcımın ikisi de keskindir; ve kılıcın ulaştığına ulaşmadığı şeye **مذودي** ulaşır.” Ve **مذاود** ve **مذاويد** adamlar.
İbn Mukbil dedi ki: “**مذاويد**; beyazlarla (kılıçlarla), onun cilası yeni (parlak); bazen binekli topluluktan, binekli topluluk **أوجفوا** ettiği vakit.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّوْد: السَّوق والطرد والدفع.
تقول: ذُدْتُه عن كذا، وذاده عن الشيءِ ذَوْداً وذِياداً، ورجل ذائد أَي حامي الحقيقة دفاع، من قوم ذُوَّذٍ وذُوَّادٍ؛ وزَادَه وأَذاده: أَعانه على الذَّيادِ. وفي حديث الحوض: إِني لَبِعُقْرِ حوضي أَذُودُ الناس عنه لأَهل اليمن أَي أَطردهم وأَدفعهم؛ وفي الحديث: لَيُذادَنَّ رجال عن حوضي أَي ليُطْرَدَنَّ، ويروى فلا تُذادُنَّ أَي لا تفعلوا فعلاً يوجب طردكم عنه؛ قال ابن أَثير: والأَول أَشبه، وفي الحديث: وأَما إِخواننا بنو أُمية فقادة ذادَةٌ؛ الذادة جمع ذائد وهو الحامي الدافع؛ قيل: أَراد أَنهم يذودون عن الحرم.
والمِذْوَدُ: اللسانُ لأَنه يذاد به عن العِرض؛ قال عنترة: سيأْتيكمُ مني، وإِن كنت نائياً،
دخانُ العَلَنْدى دون بيتي، ومِذودي
قال الأَصمعي: أَراد بمذوده لسانه، وببيته شَرَفَه؛ وقال حسان بن ثابت: لساني وسيفي صارمان كلاهما،
ويبلغ ما لا يبلغ السيفُ مِذْوَدِي
ومِذْوَدُ الثور: قرنه؛ وقال زهير يذكر بقرة:
ويَذُبُّها عنها بأَسْحَمَ مِذْوَدِ
ويقال: ذِدت فلاناً عن كذا أَذُودُه أَي طردته فأَنا ذائد وهو مَذُود. ومَعْلَفُ الدابة: مِذْوَدُه؛ قال ابن الأَعرابي: المَذادُ والمَرادخ المَرْتَع؛ وأَنشد:
لا تَحْبِسا الحَوْساءَ في المَذادِ
وذُدت الإِبل أَذودها ذَوْذاً إِذا طردتها وسقتها، والتذويد مثله، والمُذِيدُ: المُعِين لك على ما تَذُودُ، وهذا كقولك: أَطلبت الرجل إِذا أَعنته على ما طلبته، وأَحلبته أَعنته على حلب ناقته؛ قال الشاعر: ناديتُ في القوم: أَلا مُذِيدا؟
والذَّوْدُ: للقطيع من الإِبل الثلاث إِلى التسع، وقيل: ما بين الثلاث إِلى العشر؛ قال أَبو منصور: ونحو ذلك حفظته عن العرب، وقيل: من ثلاث إِلى خمس عشرة، وقيل: إِلى عشرين وفُوَيقَ ذلك، وقيل: ما بين الثلاث إِلى الثلاثين، وقيل: ما بين الثنتين والتسع، ولا يكون إِلاّ من الإِناث دون الذكور؛ وقال النبي، صلى الله عليه وسلم: ليس فيما دون خمس ذَوْدٍ من الإِبل صدقة، فأَنثها في قوله خمس ذود. قال ابن سيده: الذَّود مؤَنث وتصغيره بغير هاء على غير قياس توهموا به المصدر؛ قال الشاعر:
ذَوْدُ صَفايا بينها وبيني،
ما بين تسع وإِلى اثنتين،
يُغْنِينَنا من عَيْلة ودَين
وقولهم: الذَّوْدُ إِلى الذَّود إِبل يدل على أَنها في موضع اثنتين لأَن الثنتين إِلى الثنتين جمع؛ قال: والأَذوادُ جمع ذَوْدٍ، وهي أَكثر من الذود ثلاث مرات؛ وقال أَبو عبيدة: قد جعل النبي، صلى الله عليه وسلم، في قوله ليس في أَقل من خمس ذود صدقة، جعل الناقة الواحدة ذوداً؛ ثم قال: والذود لا يكون أَقل من ناقتين؛ قال: وكان حدّ خمس ذود عشراً من النوق ولكن هذا مثل ثلاثة فئة يعنون به ثلاثة، وكان حدّ ثلاثة فئة أَن يكون جمعاً لأَن الفئة جمع؛ قال أَبو منصور: وهو مثل قولهم: رأَيت ثلاثة نفر وتسعة رهط وما أَشبهه؛ قال أَبو عبيد: والحديث عام لأَن من ملك خمسة من الإِبل وجبت عليه فيها الزكاة ذكوراً كانت أَو إِناثاً، وقد تكرر ذكر الذود في الحديث، والجمع أَذواد؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وما أَبْقَت الأَيامُ مِ المالِ عِنْدَنا،
سوى حِذْم أَذواد مُحَذَّفَة النَّسل
معنى محذفة النسل: لا نسل لها يبقى لأَنهم يعقرونها وينحرونها، وقالوا: ثلاث أَذواد وثلاث ذَوْد، فأَضافوا إِليه جميع أَلفاظ أَدنى العدد جعلوه بدلاً من أَذواد؛ قال الحطيئة:
ثلاثةُ أَنُفسٍ وثلاثُ ذَوْدٍ،
لقد جار الزمانُ على عيالي
ونظيره: ثلاثة رَحْلَة جعلوه بدلاً من أَرحال؛ قال ابن سيده: هذا كله قول سيبويه وله نظائر. وقد قالوا: ثلاث ذود يعنون ثلاث أَينق؛ قال اللغويون: الذود جمع لا واحد له من لفظه كالنعم؛ وقال بعضهم: الذود واحد وجمع. وفي المثل: الذود إِلى الذود إلى، وقولهم ابلى بمعنى مع أَي القليل يضم إِلى القليل فيصير كثيراً.
وذَيَّاد وذوّاد: اسمان.
والمَذَاد: موضع بالمدينة.
والذائد: اسم فرس نجيب جدّاً من نَسْلِ الحَرُون؛ قال الأَصمعي: هو الذائد بن بُطَينِ بن بطان بن الحَرُون.

##### Türkçe

**الذَّوْد**: sevk, kovma ve itme.

Dersin ki: **ذُدْتُه** onu şundan men ettim; ve **ذاده عن الشيءِ ذَوْداً وذِياداً** onu şeyden **ذَوْد** ve **ذِياد** ile uzaklaştırdı; ve **رجل ذائد** yani hakikati koruyan, savunma ile; **من قوم ذُوَّذٍ وذُوَّادٍ**; ve **زَادَه** ve **أَذاده**: onu **الذَّيادِ** üzerine (yani savma/kovma işine) yardım etti. Ve havuz hadîsinde: “Ben, havuzumun başında, insanları ondan **أَذُودُ** ediyorum, Yemen ehli için” yani onları kovuyorum ve itiyorum; ve hadîste: “Adamlar havuzumdan elbette **لَيُذادَنَّ** edilecekler” yani elbette kovulacaklar; ve “**فلا تُذادُنَّ**” diye rivayet olunur, yani ondan kovulmanızı gerektiren bir fiil işlemeyin; İbnü’l-Esîr dedi: birincisi daha benzer; ve hadîste: “Kardeşlerimiz Benû Ümeyye ise **فقادة ذادَةٌ**”dır; **الذادة** **ذائد**’in cem‘idir ve o, koruyan, defeden kimsedir; denildi ki: haramı savdıklarını murad etti.

Ve **المِذْوَدُ**: dil; çünkü onunla ırzdan savılır; ‘Antere dedi:
سيأْتيكمُ مني، وإِن كنت نائياً،
دخانُ العَلَنْدى دون بيتي، ومِذودي

el-Asma‘î dedi: **مذوده** ile dilini, **وببيته** ile şerefini murad etti; ve Hassân b. Sâbit dedi:
لساني وسيفي صارمان كلاهما،
ويبلغ ما لا يبلغ السيفُ مِذْوَدِي

Ve **مِذْوَدُ الثور**: boynuzu; ve Züheyr, bir ineği anarak dedi:
ويَذُبُّها عنها بأَسْحَمَ مِذْوَدِ

Ve denilir: **ذِدت فلاناً عن كذا أَذُودُه** yani onu kovdum; ben **ذائد**’im ve o **مَذُود**’dur.

Ve binek hayvanının yemliği: onun **مِذْوَدُه**’dur; İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَذادُ** ve **المَرادخ** otlaktır; ve inşâd etti:
لا تَحْبِسا الحَوْساءَ في المَذادِ

Ve **وذُدت الإِبل أَذودها ذَوْذاً**: onları kovduğum ve sevk ettiğim vakit; ve **التذويد** bunun gibidir; ve **المُذِيدُ**: senin, **ما تَذُودُ** ettiğin şeye (kovduğun şeye) yardım eden kimsedir; bu, senin “**أَطلبت الرجل**” demen gibidir, onu talep ettiğin şeye yardım ettiğin vakit; ve “**أَحلبته**” (demendir), onun, devesini sağmasına yardım ettiğin vakit; şair dedi:
ناديتُ في القوم: أَلا مُذِيدا؟

Ve **الذَّوْدُ**: develerden sürü için, üçten dokuza; ve denildi: üç ile on arası; Ebû Mansûr dedi: bunun benzerini Araplardan ezberledim; ve denildi: üçten on beşe; ve denildi: yirmiye ve onun biraz üstüne; ve denildi: üç ile otuz arası; ve denildi: iki ile dokuz arası; ve ancak erkekler değil, dişilerden olur; ve Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Develerden beş **ذَوْدٍ**’dan aşağısında sadaka yoktur”; böylece “beş **ذود**” sözünde onu müennes kıldı. İbn Sîde dedi: **الذَّود** müennestir ve onun küçültmesi, hâ’sız olarak, kıyasa aykırı (gelir); onunla masdarı vehmettiler; şair dedi:
ذَوْدُ صَفايا بينها وبيني،
ما بين تسع وإِلى اثنتين،
يُغْنِينَنا من عَيْلة ودَين

Ve onların “**الذَّوْدُ إِلى الذَّود إِبل**” sözleri, onun iki (manasında) bir yerde olduğuna delâlet eder; çünkü iki ile iki cem‘dir; dedi ki: **الأَذوادُ** **ذَوْدٍ**’un cem‘idir ve o, **الذود**’dan üç kat daha çoktur; ve Ebû ‘Ubeyde dedi: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, “beş **ذود**’dan daha azında sadaka yoktur” sözünde, tek bir dişi deveyi **ذود** kıldı; sonra dedi: ve **الذود** iki dişi deveden daha az olmaz; dedi: ve beş **ذود**’un haddi, dişi develerden on idi; fakat bu, “üç **فئة**” misli gibidir; onunla üçü murad ederler; ve üç **فئة**’nin haddi, cem‘ olmasıdır; çünkü **الفئة** cem‘dir; Ebû Mansûr dedi: bu, onların “üç **نفر** ve dokuz **رهط** gördüm” ve benzeri sözleri gibidir; Ebû ‘Ubeyd dedi: hadîs umumîdir; çünkü develerden beşine malik olan kimseye, onda zekât vacip olur; erkek olsun yahut dişi; ve hadîste **الذود** zikri tekrar etmiştir; cem‘i **أَذواد**’dır; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
وما أَبْقَت الأَيامُ مِ المالِ عِنْدَنا،
سوى حِذْم أَذواد مُحَذَّفَة النَّسل

**محذفة النسل**’in manası: kendisine nesil kalmaz; çünkü onları boğazlarlar ve keserler; ve dediler: “üç **أَذواد** ve üç **ذَوْد**”; böylece ona, en az sayının bütün lafızlarını izafe ettiler; onu **أَذواد**’dan bedel kıldılar; el-Hutay’e dedi:
ثلاثةُ أَنُفسٍ وثلاثُ ذَوْدٍ،
لقد جار الزمانُ على عيالي

Ve onun benzeri: “üç **رَحْلَة**”; onu **أَرحال**’dan bedel kıldılar; İbn Sîde dedi: bu bütün, Sîbeveyh’in sözüdür ve onun benzerleri vardır. Ve “üç **ذود**” dediler; üç dişi deve murad ederler; lugavîler dedi: **الذود** lafzından tekili olmayan bir cem‘dir; **النعم** gibi; ve bazısı dedi: **الذود** tekil ve cem‘dir.

Ve meselde: “**الذود إِلى الذود إلى**”; ve onların “**ابلى**” sözleri “**مع**” manasındadır; yani az, aza katılır da çok olur.

Ve **ذَيَّاد** ve **ذوّاد**: iki isimdir.

Ve **المَذَاد**: Medine’de bir yerdir.

Ve **الذائد**: **الحَرُون** neslinden, pek soylu bir atın adıdır; el-Asma‘î dedi: o, **الذائد بن بُطَينِ بن بطان بن الحَرُون**’dur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ و د * * الذَّوْدُ * من الإبل ما بين الثلاث إلى العشر وهي مؤنثة لا واحد لها من لفظها والكثير * أَذْوَادٌ * وفي المثل الذَّودُ إلى الذَّودِ إبل أي إذا جمعت القليل مع القليل صار كثيرا فإلى بمعنى مع و * ذَادَهُ * عن كذا يذوده * ذِيَاداً * بالكسر أي طرده و * ذَادَ * الإبل من باب قال أي ساقها وطردها و * ذَوَّدَهَا تَذْوِيدا * مثله

##### Türkçe

* ذ و د * * **الذَّوْدُ** * develerden üç ile on arasındaki (sayı)dır; müennestir, lafzından tekili yoktur; çoğulu * **أَذْوَادٌ** *dur. Ve meselde: **الذَّودُ إلى الذَّودِ إبل**; yani azı az ile topladığında çok olur; böylece **إلى** “ile” mânasınadır. Ve **ذَادَهُ**’nu falancadan men eder, onu **ذِيَاداً** (kesre ile) men eder; yani onu kovdu. Ve **ذَادَ** develeri, **قال** bâbından; yani onları sürdü ve kovdu. Ve **ذَوَّدَهَا تَذْوِيدا**; onun gibidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الذود: السوق، والطرد، والدفع تقول ذدته عن كذا، وذاده عن الشيء ذودا، كالذياد، بالكسر. وفي حديث الحوض: ليذادن رجال عن حوضي، أي ليطردن. والتذويد مثله، وهو ذائد، من قوم ذود وذواد وذادة، الأخير كقادة. قال شيخنا: هو مستدرك، لأنه التزم في الخطبة أن لا يذكر مثله، وجعل ذلك من قواعده. قلت: وقد جاء في الحديث: وأما إخوأننا بنو أمية فقادة ذادة، قيل: أراد أنهم يذودون عن الحرم. والذود ثلاثة أبعرة إلى التسعة، وقيل إلى العشرة، قال أبو منصور: ونحو ذلك حفظته عن العرب وهو قول الأصمعي. أو من ثلاث إلى خمس عشرة، وهو قول ابن شميل. وقال أبو الجراح: كذلك قال، والناس يقولون إلى العشر أو إلى عشرين وفويق ذل أو ما بين الثلاث إلى الثلاثين أو ما بين الثنتين والتسع.
 وأشهر الأقوال من ذلك هو القول الأول. وهو الذي صدر به الجوهري وصاحب الكفاية، ونقله ابن الأنباري عن أبي العباس، واقتصر عليه الفارابي. وقال في البارع، الذود مؤنث، ولا يكون إلا من الإناث دون الذكور. وفي الحديث: ليس فيما دون خمس ذود من الإبل صدقة. قال أبو عبيد: والحديث عام لأن من ملك خمسة من الإبل وجبت فيها الزكاة، ذكورا كانت أو إناثا. قال ابن سيده: الذود مؤنث، وتصغيره بغير هاء، على غير قياس، توهموا أنه المصدر وهو واحد وجمع، كالفلك. قاله بعض اللغويين أو جمع لا واحد له من لفظه كالنعم. وقد جزم به الأكثر أو واحد وج: أذواد أنشد ابن الأعرابي:
  وما أبقت الأيام م المال عندنا                      سوى جذم أذواد محذفة النسل وقالوا: ثلاث أذواد، وثلاث ذود، فأضافوا إليه جميع ألفاظ أدنى العدد، جعلوه بدلا من أذواد، قال الحطيئة:
  ثلاثة أنـفـس وثـلاث ذود                      لقد جار الزمان على عيالي ونظيره: ثلاثة رحلة، جعلوه بدلا من أرحال. قال ابن سيده: هذا كله قول سيبويه، وله نظائر. وقد قالوا: ثلاث ذود، يعنون ثلاث أينق. وقولهم: الذود إلى الذود إبل مثل مشهور أورده الزمخشري والميداني وغيرهما، وهو يدل على أنها في موضع اثنتين، لأن الثنتين إلى الثنتين جمع، قال شيخنا. وفي هذه الدلالة نظر، والمصرح به خلافه. واختلف في: إلى، فقيل: هي بمعنى مع، أي إذا جمعت القليل إلى الكثير صار كثيرا، ويجوز أن تبقى على بابها بإدخال الطرفين، كما صرح به جماعة، وأشار غير واحد أن متعلق إلى محذوف، أي الذود مضموم إلى الذود أو مجموع، أو نحو ذلك. والمذود كمنبر: اللسان، لأنه يذاد به عن العرض، قال عنترة:
  سيأتيكم مني وإن كنت نـائيا                      دخان العلندى دون بيتي مذود قال الأصمعي: أراد بمذوده: لسانه. وبيته: شرفه. وقال حسان بن ثابت:
  لساني وسيفي صارمان كلاهما                      ويبـلـغ الـسـيف مـذودي وهو مجأز. والمذود: معتلف الدابة، هكذا في النسخ، وفي بعضها معلف الدابة. وهو نص التكملة. والمذود من الثور: قرنه، وهو يذود عن نفسه به، وهو مجا. والمذود. جبل عن الصاغاني. والذائد: فرس نجيب جدا من نسل الحرون، قال الأصمعي: هو الذائد بن بطين بن بطان بن الحرون. والذائد: اسم سيف خبيب بن إساف، نقله الصاغاني. والذائد: الرجل الحامي الحقيقة الدفاع عن عرضه كالذواد، كشداد. والذائد: لقب امرئ القيس بن بكر بن امرئ القيس بن الحارث بن معاوية الكندي، وهو جاهلي، لقب به لقوله:
  أذود القوافي عني ذيادا                      ذياد غلام غوي جرادا نقله الصاغاني.

  والذواد ككتان: سيف ذي مرحب القيل الحضرمي. نقله الصاغاني. والذواد: اسم شاعر، وهو الذواد بن أبي الرقراق الغطفاني. وذواد بن علية: محدث كنيته أبو المنذر. ووالده مزاحم وإسماعيل، كتب عنهما أبو كريب. وذواد بن المبارك، له ذكر حكى عنه العباس الشكلي، وأبو الذواد أمير كبير متأخر روى، ولقبه: إقبال الدولة. وفاته: الذواد بن عبد الله بن الحسين لابصري، ذكره ابن منده في تاريخ أصبهان. وذواد بن محفوظ القريعي روى عن أخيه رواد. والمجذر بن ذياد، بالكسر، ويقال: ابن ذياد ككتان، والأول أكثر، البلوي الصحابي، والمجذر هو الغليظ الضخم، لقب به، واسمه عبد الله، قتل يوم بدر أبا البختري ابن هشام، والمجذر هو القاتل سويد بن الصامت في الجاهلية فهاج قتله وقعة بعاث، ثم استشهد يوم أحد، قتله الحارث بن سويد بن الصامت بأبيه، وارتد ولحق بمكة، ثم أتى مسلما بعد الفتح، فقتله النبي صلى الله عليه وسلم بالمجذر، بأمر جبريل فيما ورد، كما في معجم ابن فهد. وذياد بن عزيز وقيل: ذياد بن زيد بن الحويرث بن مالك بن واقد: الشاعر، بالكسر، وأورده أبو الطيب اللغوي في طبقات الشعراء وعبد الله بن معقل، وفي نسخة مغفل ابن عبد نهم بن عفيف بن سحيم بن ربيعة بن عدي بن ثعلبة بن ذويد بن سعد بن عدي بن عثمان بن عمرو بن أد بن طابخة صحابي جليل، مات أبوه بمكة سنة ثمان قبل الفتح بقليل. وعبد الله بن ذويد شيخ للوليد ابن مسلم الدمشقي. وفروة بن مسيك بن الحارث بن سلمة بن الحارث بن ذويد بن مالك المرادي صحابي. والمذاد: المرتع، قاله ابن الأعرابي وأنشد:
  لا تحبسا الحوساء في المذاد قال شيخنا: وفي بعض النسخ، المرتبع، والأول أكثر. وأذدته: أعنته على ذياد أهله، وهذا كقولك: أطلبت الرجل إذا أعنته على طلبته، وأحلبته: أعنته على حلب ناقته. والمذيد: هو المعين لك على ما تذود، قال الشاعر:
  ناديت في القوم ألا مذيدا ومما يستدرك عليه: فلان يذود عن جسمه، وذاد عني الهم، والفارس بمذوده، وهو مطرده، ورجال مذاود ومذاويد. كل ذلك من المجاز. وذويد بن نهد أحد المعمرين في الجاهلية، قاله شيخنا. وأنا أخشى أن يكون هذا هو دويد الذي ذكره المصنف في المهملة، فلينظر. والمذاد، كسحاب: موضع بالمدينة وقد جاء ذكره في شعر كعب بن مالك: فليأت مأسدة تسن سيوفنا بين المذاد وبين جزع الخندق قال البكري في المعجم: المذاد هو الموضع الذي حفر فيه رسول الله صلى الله عليه وسلم الخندق. وقال السيوطي: هو أطم بالمدينة. وقال تلميذه الشامي في سيرته: هو لبني حرام غربي مساجد الفتح، سميت به الناحية. ونقله في شرح شواهد الرضي. وزاد في المراصد أنه اسم واد بين سلع وخندق المدينة. قاله شيخنا. وذواد العقيلي، تابعي، يروي عن سعد بن أبي وقاص.وعنه معمر بن راشد. كذا في كتاب الثقات لابن حبان.

##### Türkçe

**الذود**: sevk, kovma ve itme; “onu şundan **ذدته**” dersin; ve onu şeyden **ذاده** ile **ذودا** (tıpkı **الذياد** gibi), kesre ile. Ve havuz hadîsinde: “Adamlar havuzumdan mutlaka **ليذادن**”, yani mutlaka kovacaklar. Ve **التذويد** bunun gibidir. Ve o, **ذائد**’dir; **ذود** ve **ذواد** ve **ذادة** kavminden; sonuncusu **قادة** gibi. Şeyhimiz dedi: O, müstedrektir; çünkü o, hutbede bunun benzerini zikretmemeyi iltizam etti ve bunu kaidelerinden kıldı. Ben dedim: Hadîste gelmiştir: “Ama kardeşlerimiz Ümeyye oğulları ise, **قادة ذادة**”; denildi ki: Maksadı, onların haremden savmalarıdır. Ve **الذود** üç deveden dokuza kadardır; ve denildi ki ona kadar. Ebû Mansûr dedi: Bunun benzerini Araplardan ezberledim ve o, Asmaî’nin sözüdür. Yahut üçten on beşe; ve o, İbn Şümeyl’in sözüdür. Ebû’l-Cerrâh dedi: O da böyle dedi; insanlar ise ona, yahut yirmiye ve onun üstüne; yahut üç ile otuz arası; yahut iki ile dokuz arası derler.

Ve bundan sözlerin en meşhuru birinci sözdür. Ve Cevherî ve **الكفاية** sahibi bununla başladı; İbnü’l-Enbârî onu Ebû’l-Abbâs’tan nakletti; Fârâbî onunla yetindi. Ve **البارع**’da dedi: **الذود** müennestir; ve erkekler değil, ancak dişilerden olur. Hadîste: “Develerden beş **ذود**’dan aşağısında sadaka yoktur.” Ebû Ubeyd dedi: Hadîs âmmdır; çünkü develerden beşe malik olan kimseye zekât vacip olur; erkek olsun dişi olsun. İbn Sîde dedi: **الذود** müennestir; ve onun küçültmesi, **هاء** olmaksızın, kıyasa aykırı olarak; onu masdar sandılar; o, tekil ve çoğuldur; **الفلك** gibi. Bunu bazı lugatçılar söyledi; yahut lafzından tekili olmayan bir çoğuldur; **النعم** gibi. Çoğunluk bununla kesin hüküm verdi. Yahut tekildir; çoğulu: **أذواد**. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

  “Ve günler bizde maldan ne bıraktı
  ancak nesli kesilmiş, budanmış **أذواد** kökü.”

Ve dediler: “Üç **أذواد**” ve “üç **ذود**”; böylece en küçük sayının bütün lafızlarını ona izafe ettiler; onu **أذواد**’dan bedel kıldılar. Hutay’e dedi:

  “Üç nefis ve üç **ذود**;
  zaman çocuklarım üzerine gerçekten zulmetti.”

Bunun benzeri: “üç **رحلة**”; onu **أرحال**’dan bedel kıldılar. İbn Sîde dedi: Bu bütünüyle Sîbeveyh’in sözüdür; ve onun benzerleri vardır. Ve “üç **ذود**” dediler; üç **أينق** kastederler. Ve onların sözü: “**الذود إلى الذود** develerdir” meşhur bir meseldir; Zemahşerî ve Meydânî ve başkaları onu zikretti; ve o, onun iki yerinde olduğuna delâlet eder; çünkü ikiye iki, çoğuldur, dedi şeyhimiz. Bu delâlette ise bir nazar vardır; ve açıkça söylenen bunun hilâfıdır. Ve **إلى** hakkında ihtilâf edildi: denildi ki o, “ile” mânasındadır; yani azı çoğa kattığında çok olur. Ve onun kendi babında kalması da câizdir; iki tarafı dâhil etmekle; nitekim bir cemaat bunu açıkça söyledi. Birden fazlası, **إلى**’nın müteallakının hazfedilmiş olduğuna işaret etti; yani **الذود** **الذود**’a zammedilmiş yahut toplanmış; yahut bunun gibi.

Ve **المذود** (tıpkı **منبر** gibi): dildir; çünkü onunla ırzdan savılır. Antere dedi:

  “Benden size gelecek, uzak olsam da,
  evimin önünde **مذود** olarak **العلندى** dumanı.”

Asmaî dedi: **مذود** ile kastı: dili. Ve “evi” ile: şerefi. Hassân b. Sâbit dedi:

  “Dilimin ve kılıcımın ikisi de keskindir;
  kılıç **مذودي**’me ulaşır; o ise **مجأز**’dir.”

Ve **المذود**: binek hayvanının yemliği; nüshalarda böyledir; bazısında “hayvanın **معلف**’i”. Bu, **التكملة**’nin nassıdır. Ve öküzden **المذود**: boynuzudur; onunla kendinden savar; ve o, **مجا**’dır. Ve **المذود**: Sâğânî’den, bir dağ. Ve **الذائد**: **الحرون** neslinden çok soylu bir attır. Asmaî dedi: O, **الذائد** b. **بطين** b. **بطان** b. **الحرون**’dur. Ve **الذائد**: Hubeyb b. İsâf’ın kılıcının adıdır; Sâğânî onu nakletti. Ve **الذائد**: ırzından savunma ile hakikati koruyan adam; **الذواد** gibi; **شداد** gibi. Ve **الذائد**: Kindî Muâviye b. Hâris b. İmriü’l-Kays b. Bekr b. İmriü’l-Kays’ın lakabıdır; o câhiliyyedendir; şu sözü sebebiyle bununla lakaplandı:

  “Kafiyeleri benden **ذيادا** ile savarım;
  **ذياد**: çekirgeyi kovan azgın bir oğlandır.”

Sâğânî onu nakletti.

Ve **الذواد** (tıpkı **كتان** gibi): Hadramî **القيل** Zî Merhab’ın kılıcıdır. Sâğânî onu nakletti. Ve **الذواد**: bir şairin adıdır; o, **الذواد** b. Ebî’r-Rakrâk el-Gatafânî’dir. Ve **ذواد** b. Uleyye: künyesi Ebû’l-Münzir olan bir muhaddistir. Babası Muzâhim ve İsmâîl’dir; Ebû Kurayb onlardan yazdı. Ve **ذواد** b. el-Mübârek: onun bir zikri vardır; Abbâs eş-Şeklî ondan nakletti. Ve Ebû **الذواد**: büyük, geç dönemde bir emîr; rivayet etti; lakabı: **إقبال الدولة**. Vefatı: Basralı **الذواد** b. Abdullâh b. el-Hüseyn; İbn Mende onu Târîhu İsfahân’da zikretti. Ve **ذواد** b. Mahfûz el-Kuray‘î, kardeşi Revvâd’dan rivayet etti.

Ve **المجذر** b. **ذياد**, kesre ile; ve denilir: İbn **ذياد** (tıpkı **كتان** gibi); birincisi daha çoktur; Belvî sahâbîdir. Ve **المجذر**, kalın, iri olan demektir; bununla lakaplandı; adı Abdullâh’tır. Bedir günü Ebû’l-Buhturî b. Hişâm’ı öldürdü. Ve **المجذر**, câhiliyyede Süveyd b. es-Sâmit’i öldüren kimsedir; onun öldürülmesi Buâs vak‘asını alevlendirdi. Sonra Uhud günü şehid oldu; onu, babası sebebiyle Hâris b. Süveyd b. es-Sâmit öldürdü; irtidat etti ve Mekke’ye iltihak etti; sonra fetihten sonra müslüman olarak geldi; Nebî صلى الله عليه وسلم onu **المجذر** ile öldürdü; vârid olana göre Cebrâil’in emriyle; İbn Fehd’in Mu‘cem’inde olduğu gibi.

Ve **ذياد** b. Azîz; ve denildi ki: **ذياد** b. Zeyd b. el-Huveyris b. Mâlik b. Vâkid: şair; kesre ile. Ebû’t-Tayyib el-Lugavî onu Tabakâtü’ş-Şu‘arâ’da zikretti. Ve Abdullâh b. Ma‘kil; ve bir nüshada: Mugaffel b. Abd Nehm b. Afîf b. Suhaym b. Rabîa b. Adî b. Sa‘lebe b. **ذويد** b. Sa‘d b. Adî b. Osmân b. Amr b. Ed b. Tâbiha: celîl bir sahâbî; babası Mekke’de, fetihten az biraz önce, sekizinci yılda öldü. Ve Abdullâh b. **ذويد**: Dımaşklı Velîd b. Müslim’in şeyhidir. Ve Furve b. Mesîk b. el-Hâris b. Seleme b. el-Hâris b. **ذويد** b. Mâlik el-Murâdî: sahâbîdir.

Ve **المذاد**: otlak; İbnü’l-A‘râbî söyledi ve inşad etti:

  “**الحوساء**’yı **المذاد**’da hapsetmeyin.”

Şeyhimiz dedi: Bazı nüshalarda “**المرتبع**”; birincisi daha çoktur. Ve “onu **أذدته**”: onu, ailesini **ذياد** etmeye yardım ettim; bu, “adamı **أطلبت**” demen gibidir; onu, talebine yardım ettiğinde. Ve “onu **أحلبته**”: devesini sağmaya yardım ettim. Ve **المذيد**: savdığın şeye karşı sana yardım eden kimsedir. Şair dedi:

  “Kavimde seslendim: ‘Hele bir **مذيدا**!’”

Ve onun üzerine müstedrek olanlardandır: “Falan, bedeninden **يذود**”; ve “keder benden **ذاد**”; ve “süvari, **مذوده** ile”; o, onun kovucusudur. Ve “**مذاود** ve **مذاويد** adamlar”. Bunların hepsi mecazdandır. Ve **ذويد** b. Nehd, câhiliyyede uzun ömürlülerden biridir; şeyhimiz söyledi. Ben korkarım ki bu, musannifin **المهملة**’de zikrettiği **دويد**’dir; bakılsın.

Ve **المذاد**, (tıpkı **سحاب** gibi): Medine’de bir yerdir; Ka‘b b. Mâlik’in şiirinde zikri gelmiştir: “Seyflerimizi bileyen bir aslanlığa gelsin; **المذاد** ile **جزع الخندق** arasında.” Bekrî, **المعجم**’de dedi: **المذاد**, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in hendeği kazdığı yerdir. Süyûtî dedi: O, Medine’de bir **أطم**’dır. Talebesi Şâmî, sîretinde dedi: O, Fetih mescidlerinin batısında Benî Harâm’ındır; o taraf onunla adlandırıldı. Onu, Râzî’nin Şevâhid şerhinde nakletti. Ve **المراصد**’da artırdı ki o, Sel‘ ile Medine hendeği arasında bir vâdinin adıdır. Şeyhimiz söyledi. Ve **ذواد** el-Ukaylî: tâbiîdir; Sa‘d b. Ebî Vakkâs’tan rivayet eder. Ondan Ma‘mer b. Râşid rivayet etti. İbn Hibbân’ın **الثقات** kitabında böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَادَ
1 ذَادَ ذ , (M, A,) first pers. ذُدْتُ, (T, S,) aor. يَذُودُ, (T, A,) inf. n. ذَوْدٌ, (T,) or ذِيَادٌ, (S,) or both, (M, A, K,) He drove: (S, M, K:) he drove away: (T, S, M, A, K:) and he repelled. (M, K.) You say, ذَدْتُ الاـِبِلَ I drove the camels: (S:) and I drove them away: (T, S:) and [so ↓ ذَوَّدْتُهَا, for] تَذْوِيدٌ signifies the same as ذِيَادٌ. (S.) And ذاد الاـِبَلِ عَنِ المَآءِ, (A, Msb,) aor. يَذُودُ, inf. n. ذَوْدٌ and ذِيَادٌ, He (the pastor) [drove away, or repelled, or] kept back, or debarred, the camels from the water; or prevented them from coming to it. (Msb.) And ذادهُ عَنْ كَذَا, (A,) and ذُدْتُهُ, (S,) He, and I, drove him away from such a thing. (S, A. [And the like is said in the M.]) And ذاد عَنِ الحَرَمِ He repelled from, or defended, the sacred territory. (L.) And الثَّوْرُ يَذُودُ عَنْ نَفْسِهِ بِمِذْوَدِهِ, i. e. (tropical:) [The bull repels from, or defends, himself] with his horn: and الفَارِسُ بِمِذْوَدِهِ, i. e. (tropical:) [the horseman] with his spear, or short spear. (A.) And ذاد عَنْ عِرْضِهِ (assumed tropical:) He defended his honour. (L.) And ذاد عَنِّى الهَمَّ (tropical:) [He dispelled from me anxiety.] (A.)

2 ذَوَّدَ see above.

اذادهُ
4 اذادهُ ذ He aided, or assisted, him to drive, or drive away, (T, S, M, A,) his camels. (T, S, A.) [In the K, أَذَدْتُهُ is said to signify أَعَنْتُهُ عَلَى ذِيَادِ أَهْلِهِ: but اهله is app. a mistake for اـِبِلِهِ: or عَنْ is omitted before اهله; and if so, the meaning is I aided, or assisted, him to defend his family; but in this latter case, we should read ذِيَادٍ, which would be less chaste than الذِّيَادِ.]

ذَوْدٌ
ذَوْدٌ ذ A number of camels, from three to ten: (Lth, AZ, As, T, S, M, A, Mgh, Msb, K:) this is the meaning that is of best repute: (TA:) [in this explanation in the T from AZ, and in the K, the nouns of number are mase.; and so in the next here following: in the rest, fem.:] or from three to ten: and a little more: (IAar, M:) or from three to nine: (M, L:) or from three to fifteen: or from three to twenty; (M, L, K;) and a little more: (L:) or from three to thirty: (M, L, K:) or from two to nine: (M, Mgh, L, K:) [said to be] applied only to females: (Lth, A'Obeyd, T, M, Mgh, Msb, K:) so in the Bلri': (Msb:) and it is of the fem. gender; (T, S, M, Msb, K;) i. e., the word is fem.: (MF:) but its dim. is [↓ ذُوَيْدٌ,] without ة; contr. to analogy: (M:) the word ذَوْدٌ is a pl., (M, K,) meaning a quasipl. n., (MF,) having no sing. (S, M, K) of the same root: (S:) or a sing.; (K;) and its pl. is أَذْوَادٌ: (T, S, M, A, Msb, K:) or a sing. and pl.: (M, K:) the Arabs said ثَلَاثُ أَذْوَادٍ and ثَلَاثُ ذَوْدٍ and so with all the inferior ns. of number, making ذَوْد a substitute for أَذْوَاد: and they also said ثَلَاثُ ذَوْدٍ meaning thereby three she-camels. (M, L.) It is said in a trad., لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الاـِبِلِ صَدَقَةٌ, (T, L,) or لَيْسَ فِىأَقَلَّ مِنْ خَمْسٍ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ, (T, Msb,) meaning [There is not in the case of less than five] camels [any poorrate]: for the poor-rate is incumbent on him who possesses five camels whether they be males or females. (L.) And in another trad. it is said, فِى خَمْسِ ذَوْدٍ شَاةٌ [In the case of five camels, a sheep or goat shall be given]. (Mgh.) And it is said in a prov., الذَّوْدُ اـِلَى الذَّوْدِ اـِبِلٌ [A few she-camels with a few she-camels are a herd of camels]; (T, S, M, A;) meaning that a little with a little is much; الى being here used in the sense of مَعَ: (S, A:) or الى is here used in its proper sense; a word signifying “ joined ” or the like being understood; (TA;) i. e. a few joined to a few becomes much: (M:) [or,] accord. to the K [and the T], this prov. shows that ذود is here used in the place of اِثْنَتَانِ [i. e. two she-camels]; for two added to two are a pl.; but this requires consideration. (MF.)

ذُوَيْدٌ
ذُوَيْدٌ ذ : see the next preceding paragraph.

ذَوَّادٌ
ذَوَّادٌ ذ : see the next following paragraph.

ذَائِدٌ
ذَائِدٌ ذ Driving: driving away: and repelling: pl. ذُوَّدٌ and ذُوَّادٌ and ذَادَةٌ. (M, K.) ― -b2- Also, and ↓ ذَوَّادٌ, [but the latter has an intensive meaning,] (assumed tropical:) A man who is a defender, or protector, of that which, or those whom, it is necessary to defend, or protect: (S, K:) who is wont to repel attacks upon his honour. (S, * TA.)

مَذَادٌ
مَذَادٌ ذ A place where beasts pasture at pleasure, where they eat and drink what they please, amid abundance of herbage. (IAar, K.)

مِذْوَدٌ
مِذْوَدٌ ذ [An instrument for driving, driving away, or repelling. ― -b2- ] (tropical:) A spear, or short spear, with which one repels from, or defends, himself. (A.) ― -b3- (tropical:) The horn of a bull, (T, A, K,) with which he repels from, or defends, himself. (A.) ― -b4- (tropical:) The tongue: (S, M, A, K:) because with it a man defends his honour. (M.) Hassلn Ibn-Thلbit says,
لِسَانِى وَسَيْفِى صَارِمَانِ كِلَاهُمَا
وَيَبْلُغُ مَا لَا يَبْلُغُ السَّيْفُ مِذْوَدِى
(tropical:) [My tongue and my sword are sharp, both of them; and my tongue reacheth what my sword will not reach]. (S, TA.) ― -b5- (tropical:) [A man who defends well, or vigorously; as also ↓ مِذْوَادٌ:] you say رِجَالٌ مَذَاوِدٌ and مَذَاوِيدُ. (A.) ― -b6- The manger (مِعْلَف, T, K, TA, in some copies of the K معتلف, TA) of a horse or similar beast. (T, K. [A manger is thus called in the present day.])

مِذْوَادٌ
مِذْوَادٌ ذ : see the next preceding paragraph.

##### Türkçe

ذَادَ
1 **ذَادَ** **ذ** , (M, A,) birinci şahıs **ذُدْتُ**, (T, S,) muzâri‘ **يَذُودُ**, (T, A,) mastar ismi **ذَوْدٌ**, (T,) yahut **ذِيَادٌ**, (S,) yahut ikisi birden, (M, A, K,) sürdü: (S, M, K:) uzaklaştırdı: (T, S, M, A, K:) ve defetti. (M, K.) Dersin ki, **ذَدْتُ الاـِبِلَ** develeri sürdüm: (S:) ve onları uzaklaştırdım: (T, S:) ve [böylece ↓ **ذَوَّدْتُهَا**, zira] **تَذْوِيدٌ** **ذِيَادٌ** ile aynı şeyi ifade eder. (S.) Ve **ذاد الاـِبَلِ عَنِ المَآءِ**, (A, Msb,) muzâri‘ **يَذُودُ**, mastar ismi **ذَوْدٌ** ve **ذِيَادٌ**, o (çoban) develeri sudan [uzaklaştırdı yahut defetti yahut] geri tuttu, yahut men etti; yahut onların ona gelmesini engelledi. (Msb.) Ve **ذادهُ عَنْ كَذَا**, (A,) ve **ذُدْتُهُ**, (S,) o ve ben onu böyle bir şeyden uzaklaştırdık. (S, A. [Benzeri M’de de söylenir.]) Ve **ذاد عَنِ الحَرَمِ** haremden defetti, yahut harem’i savundu. (L.) Ve **الثَّوْرُ يَذُودُ عَنْ نَفْسِهِ بِمِذْوَدِهِ**, yani (mecazen:) [boğa kendisinden defeder yahut kendini savunur] boynuzuyla: ve **الفَارِسُ بِمِذْوَدِهِ**, yani (mecazen:) [süvari] mızrağıyla, yahut kısa mızrağıyla. (A.) Ve **ذاد عَنْ عِرْضِهِ** (mecaz olduğu varsayılarak:) ırzını savundu. (L.) Ve **ذاد عَنِّى الهَمَّ** (mecazen:) [benden kaygıyı giderdi.] (A.)

2 **ذَوَّدَ** yukarıya bak.

**اذادهُ**
4 **اذادهُ** **ذ** ona, develerini sürmeye yahut uzaklaştırmaya, yardım etti yahut destek oldu. (T, S, M, A,) (T, S, A.) [K’de **أَذَدْتُهُ**’nun **أَعَنْتُهُ عَلَى ذِيَادِ أَهْلِهِ** anlamına geldiği söylenir: fakat **اهله** görünüşe göre **اـِبِلِهِ** yerine bir hatadır: yahut **عَنْ** **اهله**’den önce düşürülmüştür; ve eğer böyleyse, anlam “ailesini savunmasına ona yardım ettim” olur; fakat bu son durumda **ذِيَادٍ** okunmalıdır ki bu, **الذِّيَادِ**’den daha az fasih olurdu.]

**ذَوْدٌ**
**ذَوْدٌ** **ذ** üçten ona kadar deve sayısı: (Lth, AZ, As, T, S, M, A, Mgh, Msb, K:) en meşhur olan anlam budur: (TA:) [AZ’den T’deki bu açıklamada ve K’de sayı isimleri müzekkerdir; ve burada onu izleyen bir sonrakinde de böyledir: diğerlerinde müennestir:] yahut üçten ona kadar: ve biraz daha: (IAar, M:) yahut üçten dokuza: (M, L:) yahut üçten on beşe: yahut üçten yirmiye; (M, L, K;) ve biraz daha: (L:) yahut üçten otuza: (M, L, K:) yahut ikiden dokuza: (M, Mgh, L, K:) [denildiğine göre] yalnızca dişilere uygulanır: (Lth, A'Obeyd, T, M, Mgh, Msb, K:) Bلri'’de de böyledir: (Msb:) ve müennes cinstendir; (T, S, M, Msb, K;) yani kelime müennestir: (MF:) fakat onun tasğîri [↓ **ذُوَيْدٌ**,] ة olmaksızın gelir; kıyasa aykırı olarak: (M:) **ذَوْدٌ** kelimesi bir çoğuldur, (M, K,) yani bir cem‘-i kıllet ismi, (MF,) aynı kökten tekili olmayan: (S, M, K) (S:) yahut tekildir; (K;) ve onun çoğulu **أَذْوَادٌ**’dır: (T, S, M, A, Msb, K:) yahut tekil ve çoğuldur: (M, K:) Araplar **ثَلَاثُ أَذْوَادٍ** ve **ثَلَاثُ ذَوْدٍ** dediler ve bütün daha küçük sayı isimleriyle de böyle, **ذَوْد**’u **أَذْوَاد** yerine ikame ederek: ve ayrıca **ثَلَاثُ ذَوْدٍ** dediler, bununla üç dişi deve kastederek. (M, L.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الاـِبِلِ صَدَقَةٌ**, (T, L,) yahut **لَيْسَ فِىأَقَلَّ مِنْ خَمْسٍ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ**, (T, Msb,) anlamı: [beşten az] develerde [herhangi bir zekât yoktur]: çünkü zekât, beş deveye sahip olana, ister erkek ister dişi olsun, vaciptir. (L.) Ve başka bir hadiste şöyle denilmiştir: **فِى خَمْسِ ذَوْدٍ شَاةٌ** [beş deve için bir koyun yahut keçi verilir]. (Mgh.) Ve bir darbımeselde şöyle denilmiştir: **الذَّوْدُ اـِلَى الذَّوْدِ اـِبِلٌ** [az sayıda dişi deve, az sayıda dişi deve ile, bir deve sürüsüdür]; (T, S, M, A;) anlamı: az ile az çoktur; burada **الى** **مَعَ** anlamında kullanılmıştır: (S, A:) yahut burada **الى** kendi asıl anlamında kullanılmıştır; “katılmış” yahut benzeri anlam veren bir kelime takdir edilmiştir; (TA;) yani az, aza katılınca çok olur: (M:) [yahut,] K’ye [ve T’ye] göre bu darbımesel, burada **ذود**’un **اِثْنَتَانِ** [yani iki dişi deve] yerinde kullanıldığını gösterir; çünkü iki, ikiye eklenince çoğul olur; fakat bu, düşünmeyi gerektirir. (MF.)

**ذُوَيْدٌ**
**ذُوَيْدٌ** **ذ** : bir önceki paragrafa bak.

**ذَوَّادٌ**
**ذَوَّادٌ** **ذ** : bir sonraki paragrafa bak.

**ذَائِدٌ**
**ذَائِدٌ** **ذ** süren: uzaklaştıran: ve defeden: çoğulu **ذُوَّدٌ** ve **ذُوَّادٌ** ve **ذَادَةٌ**. (M, K.) ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **ذَوَّادٌ**, [fakat ikincisi mübalağa anlamı taşır,] (mecaz olduğu varsayılarak:) savunulması yahut korunması gerekli olan şeyi, yahut kimseleri, savunan yahut koruyan bir adam: (S, K:) ırzına yönelik saldırıları defetmeye alışkın olan. (S, * TA.)

**مَذَادٌ**
**مَذَادٌ** **ذ** hayvanların diledikleri gibi otladıkları, dilediklerini yedikleri ve içtikleri, ot bolluğu içinde bulunan bir yer. (IAar, K.)

**مِذْوَدٌ**
**مِذْوَدٌ** **ذ** [sürmek, uzaklaştırmak yahut defetmek için bir alet. ― -b2- ] (mecazen:) kişinin kendisinden defettiği yahut kendini savunduğu mızrak yahut kısa mızrak. (A.) ― -b3- (mecazen:) boğanın, kendisinden defettiği yahut kendini savunduğu boynuzu, (T, A, K,) (A.) ― -b4- (mecazen:) dil: (S, M, A, K:) çünkü kişi onunla ırzını savunur. (M.) Hassلn Ibn-Thلbit der ki,
لِسَانِى وَسَيْفِى صَارِمَانِ كِلَاهُمَا
وَيَبْلُغُ مَا لَا يَبْلُغُ السَّيْفُ مِذْوَدِى
(mecazen:) [Dilim ve kılıcım keskindir, ikisi de; ve dilim, kılıcımın ulaşamayacağı şeye ulaşır]. (S, TA.) ― -b5- (mecazen:) [iyi yahut güçlü savunan bir adam; ve ayrıca ↓ **مِذْوَادٌ**:] dersin ki **رِجَالٌ مَذَاوِدٌ** ve **مَذَاوِيدُ**. (A.) ― -b6- atın yahut benzeri hayvanın yemliği (**مِعْلَف**, T, K, TA, K’nin bazı nüshalarında **معتلف**, TA). (T, K. [Yemlik günümüzde böyle adlandırılır.])

**مِذْوَادٌ**
**مِذْوَادٌ** **ذ** : bir önceki paragrafa bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَادَ
ذَادَ ( w )  U ( n. ac. ذَوْد [ 1 ] ,  ذِيَاد [ 23I ] )
a.  [ acc. &  'An ], Drove away, repelled from.

ذَوَّدَ
ذَوَّدَ II ,
a.  see I .

أَذْوَدَ
أَذْوَدَ IV ,
a.  Assisted to drive away.

ذَوْد
ذَوْد 1 ,
a.  A few camels.

مَذَاد
مَذَاد [ 17A ],
a.  Pasture; provision.

مِذْدوَد
مِذْدوَد [ 20 ] , ( pl. مَذَاْوِدُ 44 ),
a.  Manger, crib, trough.

b.  Ox-goad.

c.  Spear.

d.  Tongue.

##### Türkçe

ذَادَ
ذَادَ ( w )  U ( i. is. **ذَوْد** [ 1 ] ,  **ذِيَاد** [ 23I ] )
a.  [ acc. &  'An ], uzaklaştırdı, -den geri püskürttü.

ذَوَّدَ
ذَوَّدَ II ,
a.  I’e bak.

أَذْوَدَ
أَذْوَدَ IV ,
a.  uzaklaştırmaya yardım etti.

ذَوْد
**ذَوْد** 1 ,
a.  birkaç deve.

مَذَاد
مَذَاد [ 17A ],
a.  otlak; azık.

مِذْدوَد
مِذْدوَد [ 20 ] , ( çoğ. مَذَاْوِدُ 44 ),
a.  yemlik, ahır yemliği, yalak.

b.  öküz dürtme değneği.

c.  mızrak.

d.  dil.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

ذود
ذَادَ - يَذُوْدُ
ذَادَ - يَذُوْدُ +  كائن + شيئاً أو أمراً + عن شيء أو كائن: يصده ويطرده ويسوقه بعيداً عنه: يدفع متحركاً بعيداً عن كائن، مُغَيِّراً اتجاه حركته إلى اتجاه جديد يريده هو
يذود الغنم: يدفعها مغيراً اتجاه حركتها من الاتجاه غير المراد، نحو جهة يريدها الراعي
﴿ووجد من دونهم امرأتين تذودان﴾: تذودان غنمهما بعيداً عن الماء ريثما يصدر الرعاء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدفع والتنحية والإبعاد والطرد"، وهي:
دَحَرَ - يَدْحُرُ، ذَادَ - يَذُوْدُ، رَجَمَ - يَرْجُمُ، طَرَدَ - يَطْرُدُ، نَفَى - يَنْفِي، دَفَعَ - يَدْفَعُ
ذاد - يذود
 	﴿ولما ورد ماء مدين وجد عليه أمة من الناس يسقون ووجد من دونهم امرأتين تذودان قال ما خطبكما قالتا لا نسقي حتى يصدر الرعاء وأبونا شيخ كبير(23)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [ذود] ذ و د: الذَّوْدُ من الإبل ما بين الثلاث إلى العشر وهي مؤنثة لا واحد لها من لفظها والكثير أَذْوَادٌ وفي المثل الذَّودُ إلى الذَّودِ إبل أي إذا جمعت القليل مع القليل صار كثيرا فإلى بمعنى مع و ذَادَهُ عن كذا يذوده ذِيَاداً بالكسر أي طرده و ذَادَ الإبل من باب قال أي ساقها وطردها و ذَوَّدَهَا تَذْوِيدا مثله
معجم الفرائد القرآنية:
ذ و د
"تَذُودَانِ" فـي قوله تعالى " وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ " (23) القصص .
الذَودُ : الكف والطرد،و"تذودان"في الآية أي تطردان غنمهما عن غنم الناس لئلا تختلط بها.
الراغب
ذود
- ذدته عن كذا أذوده. قال تعالى: }ووجد من دونهم امرأتين تذودان{ [القصص/23]، أي: تطردان، ذودا، والذود من الإبل: العشرة.
ملخص اللسان
1.     الذَّوْد: السَّوق والطرد والدفع.  تقول: ذُدْتُه عن كذا، وذاده عن الشيءِ ذَوْداً وذِياداً،
2.     ويقال: ذِدت فلاناً عن كذا أَذُودُه أَي طردته فأَنا ذائد وهو مَذُود.
3. ورجل ذائد أَي  حامي الحقيقة دفاع
4.     وأَما إِخواننا بنو  أُمية فقادة ذادَةٌ؛ الذادة جمع ذائد وهو الحامي الدافع؛ قيل: أَراد أَنهم  يذودون عن الحرم.
5. والمِذْوَدُ: اللسانُ لأَنه يذاد به عن العِرض
6.     وذُدت الإِبل أَذودها ذَوْذاً إِذا طردتها وسقتها، والتذويد مثله،
7.    وزَادَه وأَذاده: أَعانه على الذَّيادِ
8.     ومَعْلَفُ الدابة: مِذْوَدُه؛
9.    والذَّوْدُ: للقطيع من الإِبل ، ليس فيما دون خمس ذَوْدٍ من الإِبل  صدقة،  ثلاث ذود يعنون ثلاث أَينق؛
لسان العرب
● - ذود: الذَّوْد: السَّوق والطرد والدفع.  تقول: ذُدْتُه عن كذا، وذاده عن الشيءِ ذَوْداً وذِياداً، ورجل ذائد أَي  حامي الحقيقة دفاع، من قوم ذُوَّذٍ وذُوَّادٍ؛ وزَادَه وأَذاده: أَعانه  على الذَّيادِ. وفي حديث الحوض: إِني لَبِعُقْرِ حوضي أَذُودُ الناس عنه  لأَهل اليمن أَي أَطردهم وأَدفعهم؛ وفي الحديث: لَيُذادَنَّ رجال عن حوضي  أَي ليُطْرَدَنَّ، ويروى فلا تُذادُنَّ أَي لا تفعلوا فعلاً يوجب طردكم  عنه؛ قال ابن أَثير: والأَول أَشبه، وفي الحديث: وأَما إِخواننا بنو  أُمية فقادة ذادَةٌ؛ الذادة جمع ذائد وهو الحامي الدافع؛ قيل: أَراد أَنهم  يذودون عن الحرم.  والمِذْوَدُ: اللسانُ لأَنه يذاد به عن العِرض؛ قال عنترة:  سيأْتيكمُ مني، وإِن كنت نائياً،  دخانُ العَلَنْدى دون بيتي، ومِذودي  قال الأَصمعي: أَراد بمذوده لسانه، وببيته شَرَفَه؛ وقال حسان بن ثابت:  لساني وسيفي صارمان كلاهما،  ويبلغ ما لا يبلغ السيفُ مِذْوَدِي  ومِذْوَدُ الثور: قرنه؛ وقال زهير يذكر بقرة:  ويَذُبُّها عنها بأَسْحَمَ مِذْوَدِ  ويقال: ذِدت فلاناً عن كذا أَذُودُه أَي طردته فأَنا ذائد وهو مَذُود.  ومَعْلَفُ الدابة: مِذْوَدُه؛ قال ابن الأَعرابي: المَذادُ والمَرادخ  المَرْتَع؛ وأَنشد:  لا تَحْبِسا الحَوْساءَ في المَذادِ  وذُدت الإِبل أَذودها ذَوْذاً إِذا طردتها وسقتها، والتذويد مثله،  والمُذِيدُ: المُعِين لك على ما تَذُودُ، وهذا كقولك: أَطلبت الرجل إِذا  أَعنته على ما طلبته، وأَحلبته أَعنته على حلب ناقته؛ قال الشاعر:  ناديتُ في القوم: أَلا مُذِيدا؟  والذَّوْدُ: للقطيع من الإِبل الثلاث إِلى التسع، وقيل: ما بين الثلاث  إِلى العشر؛ قال أَبو منصور: ونحو ذلك حفظته عن العرب، وقيل: من ثلاث إِلى  خمس عشرة، وقيل: إِلى عشرين وفُوَيقَ ذلك، وقيل: ما بين الثلاث إِلى  الثلاثين، وقيل: ما بين الثنتين والتسع، ولا يكون إِلاّ من الإِناث دون  الذكور؛ وقال النبي، صلى الله عليه وسلم: ليس فيما دون خمس ذَوْدٍ من الإِبل  صدقة، فأَنثها في قوله خمس ذود. قال ابن سيده: الذَّود مؤَنث وتصغيره  بغير هاء على غير قياس توهموا به المصدر؛ قال الشاعر:  ذَوْدُ صَفايا بينها وبيني،  ما بين تسع وإِلى اثنتين،  يُغْنِينَنا من عَيْلة ودَين  وقولهم: الذَّوْدُ إِلى الذَّود إِبل يدل على أَنها في موضع اثنتين لأَن  الثنتين إِلى الثنتين جمع؛ قال: والأَذوادُ جمع ذَوْدٍ، وهي أَكثر من  الذود ثلاث مرات؛ وقال أَبو عبيدة: قد جعل النبي، صلى الله عليه وسلم، في  قوله ليس في أَقل من خمس ذود صدقة، جعل الناقة الواحدة ذوداً؛ ثم قال:  والذود لا يكون أَقل من ناقتين؛ قال: وكان حدّ خمس ذود عشراً من النوق ولكن  هذا مثل ثلاثة فئة يعنون به ثلاثة، وكان حدّ ثلاثة فئة أَن يكون جمعاً  لأَن الفئة جمع؛ قال أَبو منصور: وهو مثل قولهم: رأَيت ثلاثة نفر وتسعة رهط  وما أَشبهه؛ قال أَبو عبيد: والحديث عام لأَن من ملك خمسة من الإِبل  وجبت عليه فيها الزكاة ذكوراً كانت أَو إِناثاً، وقد تكرر ذكر الذود في  الحديث، والجمع أَذواد؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  وما أَبْقَت الأَيامُ مِ المالِ عِنْدَنا،  سوى حِذْم أَذواد مُحَذَّفَة النَّسل  معنى محذفة النسل: لا نسل لها يبقى لأَنهم يعقرونها وينحرونها، وقالوا:  ثلاث أَذواد وثلاث ذَوْد، فأَضافوا إِليه جميع أَلفاظ أَدنى العدد جعلوه  بدلاً من أَذواد؛ قال الحطيئة:  ثلاثةُ أَنُفسٍ وثلاثُ ذَوْدٍ،  لقد جار الزمانُ على عيالي  ونظيره: ثلاثة رَحْلَة جعلوه بدلاً من أَرحال؛ قال ابن سيده: هذا كله  قول سيبويه وله نظائر. وقد قالوا: ثلاث ذود يعنون ثلاث أَينق؛ قال  اللغويون: الذود جمع لا واحد له من لفظه كالنعم؛ وقال بعضهم: الذود واحد وجمع.  وفي المثل: الذود إِلى الذود إلى، وقولهم ابلى بمعنى مع أَي القليل يضم  إِلى القليل فيصير كثيراً.  وذَيَّاد وذوّاد: اسمان.  والمَذَاد: موضع بالمدينة.  والذائد: اسم فرس نجيب جدّاً من نَسْلِ الحَرُون؛ قال الأَصمعي: هو  الذائد بن بُطَينِ بن بطان بن الحَرُون.
مقاييس اللغة:
(ذود)  الذال والواو والدال أصلان: أحدهما تنْحِية الشّيء عن الشيء، والآخَر جماعةُ الإبل. ومحتملٌ أن يكون البابان راجعَينِ إلى أصل واحد.
فالأوّل قولهم: ذُدْت فلاناً عن الشيء أَذُودُه ذَوْداً، وذُدْت إبِلي أذودُها ذَوداً وذِيادا. ويقال أذَدْتُ فلاناً: أعنتُه على ذِياد إبلِه.
والأصل* الآخر الذَّوْد من النَّعَم. قال أبو زيد: الذَّود من الثلاثة إلى العشرة.
القاموس المحيط:
الذًّوْدُ السَّوْقُ، والطَّرْدُ، والدَّفْعُ، كالذِّيادِ، وهو ذائِدٌ من ذُوَّدٍ، وذُوَّادٍ وذادَةٍ، وثلاثَةُ أبْعِرَةٍ إلى العَشَرَةِ، أو خَمْسَ عَشْرَةَ، أو عِشرينَ، أو ثلاثينَ، أو ما بينَ الثِّنْتَيْنِ والتِّسْعِ، مُؤَنَّثٌ، ولا يكونُ إلا من الْإِناثِ، وهو واحِدٌ وجَمْعٌ، أو جَمْعٌ لا واحِدَ له، أو واحِدٌ، ج أذْوادٌ. وقولُهُمْ " الذَّوْدُ إلى الذَّوْدِ إبِلٌ " يَدُلُّ على أنها في مَوْضِعِ اثْنَتَيْنِ، لأنَّ الثِّنْتَيْنِ إلى الثِّنْتَيْنِ جَمْعٌ. وكمِنْبَرٍ اللِّسانُ، ومُعْتَلَفُ الدَّابَّة، ومنَ الثَّوْرِ قَرْنُهُ، وجَبَلٌ. والذَّائِدُ فَرَسٌ من نَسْلِ الحَرُونِ، وسَيْفُ خُبَيْبِ بنِ إسافٍ، والرجُلُ الحامي الحَقِيقَةِ، كالذَّوّادِ، ولَقَبُ امرِئ القَيْسِ بنِ بَكْرٍ لقوله
أذُودُ القَوَافِيَ عَنِّي ذِيادَا ... ذِيادَ غُلامٍ غَوِيٍّ جَرَادَا
وككتَّانٍ: سَيْفُ ذي مَرْحَبٍ القَيْلِ، وشاعِرٌ. وذَوَّادُ بنُ عُلَيَّةَ: محدِّثٌ، وابنُ المُبارَكِ: له ذِكْرٌ. وأبو الذَّوَّادِ: أميرٌ رَوَى، والمُجَذَّرُ بنُ ذِيادٍ الصحابيُّ، وذِيادُ بنُ عَزيزٍ الشاعِرُ، بالكسر، وعبدُ الله بنُ مُغَفَّلِ بنِ ذُؤَيْدٍ: صَحابِيُّ. وعبدُ الله بنُ ذُوَيْدٍ: شَيْخٌ لِلوَليدِ بنِ مُسْلِمٍ. وفَرْوَةُ بنُ مُسَيْكِ بنِ ذُوَيْدٍ: صَحابِيٌّ. والمَذَادُ: المَرْتَعُ. وأذْوَدْتُهُ: أعَنْتُهُ على ذِيادِ أهْلِهِ.
تاج العروس:
ذ - و - د
الذَّوْدُ : السَّوْقُ والطَّرْدُ والدَّفْعُ تقول ذُدْتُه عن كذا وذَادَه عن الشَّيْءِ ذَوْداً كالذِّيادِ بالكسر . وفي حديث الحوض : ليُذَادَنَّ رجالٌ عن حَوْضِي أَي ليُطْرَدَنَّ . والتّذويد مثلُه وهو ذَائِدٌ مِنْ قوم ذُوَّدٍ وذُوَّادٍ وذادَةٍ الأَخير كقَادَةٍ . قال شيخنا : هو مستدرك لأنه التزم في الخُطْبة أَن لا يَذْكُر مِثْلَه وجعلَ ذلك من قواعِدِه . قلْت : وقد جاءَ في الحديث : وأَمّا إِخْوَأنُنا بَنُو أُمَيَّةَ فَقَادَةٌ ذادَةٌ قيل : أراد أَنهم يَذودُونَ عن الحَرَمِ . والذَّوْد ثَلاثةُ أَبْعِرَةٍ إلى التّسعة وقيل إلى العَشرةِ قال أبو منصور : ونحو ذلك حَفِظْته عن العرب وهو قول الأَصمعيّ . أو من ثلاثٍ إلى خمْسَ عَشْرَةَ وهو قول ابن شُمَيْلٍ . وقال أبو الجَرّاح : كذلك قال والناس يقولون إلى العَشْر أَو إلى عِشْرِينَ وفُوَيْق ذل أَو ما بَيْنَ الثلاثِ إلى الثَّلاثِينَ أو ما بين الثِّنْتَيْنِ والتِّسْعِ
وأَشهرِ الأقوال من ذلك هو القولُ الأَوّلُ . وهو الذي صَدَّرَ به الجوهريُّ وصاحِبُ الكفَاية ونقله ابن الأَنباريِّ عن أَبي العَبَّاس واقتصر عليه الفارابيُّ . وقال في البارع الذَّوْد مُؤَنَّثٌ ولا يكون إِلاَّ من الإِناثِ دون الذُّكُور . وفي الحديث : لَيْسَ فيما دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ من الإِبل صَدَقةٌ . قال أَبو عُبَيْدٍ : والحديث عامٌّ لأَنَّ من مَلَكَ خَمْسَةً من الإِبل وجَبَتْ فيها الزَّكاةُ ذُكُوراً كانت أَو إِناثاً . قال ابن سِيده : الذَّوْد مُؤَنّث وتصغيرهُ بغير هاءٍ على غير قياس تَوَهَّموا أنه المصدر وهو واحدٌ وجَمْعٌ كالفُلك . قاله بعض اللغويين أو جَمْعٌ لا واحدَ لهً من لفظهِ كالنَّعَم . وقد جَزَمَ به الأَكْثَرُ أو واحدٌ وج : أَذْوادٌ أَنشد ابنُ الأَعرابيِّ :
وما أَبْقَتِ الأَيامُ مِ المالِ عِنْدَنا ... سِوَى جِذْمِ أَذْوادٍ مُحَذَّفَةِ النَّسْلِ وقالوا : ثلاثُ أَذوادٍ وثلاثُ ذَوْدٍ فأَضافوا إليه جميع أَلفاظ أَدنَى العَددِ جعلوه بدَلاً من أَذوادٍ قال الحُطيئة :
ثلاثةُ أَنفُسٍ وثَلاثُ ذَوْدٍ ... لَقَدْ جارَ الزَّمَانُ عَلى عِيالِي ونظيره : ثلاثةُ رَحْلَةٍ جعلوه بدلاً من أَرحال . قال ابن سيده : هذا كله قولُ سيبويه وله نظائر . وقد قالوا : ثلاثُ ذَوْد يعنون ثلاثَ أَيْنُقٍ . وقولُهُم : الَّذوْدُ إلى الذَّوْدِ إِبِلٌ مَثَلٌ مشهور أَورده الزمخشريُّ والميدانيُّ وغيرهما وهو يَدُلُّ على أَنَّها في مَوْضِعِ اثْنَتَيْنِ لأَن الثِّنْتَيْنِ إلى الثِّنْتَيْنِ جَمْعٌ قال شيخُنا . وفي هذه الدّلالة نَظَرٌ والمُصَرَّح به خِلافُه . واختلف في : إِلى فقيل : هي بمعنى مع أَي إِذا جَمَعْت القليلَ إِلى الكثير صار كثيراَ ويجوز أَن تَبقى على بابِها بإدخال الطّرَفَيْن كما صَرَّح به جماعةٌ وأَشار غيرُ واحد أَنَّ مُتعلَّق إِلى محذوفٌ أَي الذَّوْد مضموم إلى الذود أَو مجموع أَو نحو ذلك . والمِذْوَد كَمِنْبَرٍ : اللّسانُ لأَنّه يُذَاد به عن العِرْض قال عَنْتَرَةُ :
سَيَأْتِيكُمُ مِنِّي وإِن كنتُ نائياً ... دُخَانُ العَلَنْدَى دُونَ بَيْتِيَ مِذْوَدُ قال الأَصمعيّ : أَراد بمذوده : لسانَه . وبَيْتِهِ : شَرَفَه . وقال حَسَّان بن ثابت :
لِسانِي وسَيْفي صارِمَانِ كِلاَهُما ... ويَبلُغُ السيفُ مِذْوَدِي وهو مَجَأز . والمِذْود : مُعْتَلَفُ الدَّابَّةِ هكذا في النّسخ وفي بعضها مِعْلَف الدَّابّة . وهو نَصُّ التَّكملة . والمِذْوَد من الثَّوْرِ : قَرْنُهُ وهو يَذود عن نفْسه به وهو مَجا . والمِذْوَد . جَبَلٌ عن الصاغانيّ . والذّائِدُ : فَرَسٌ نجيبٌ جدّاً من نَسْلِ الحَرُونِ قال الأَصمعيّ : هو الذَّائد بن بُطَيْن بن بِطَانِ بن الحَرُون . والذائد : اسم سَيْف خُبَيْبِ بنِ إِسافٍ نقله الصاغانيُّ . والذائد : الرَّجُلُ الحامِي الحَقِيقَةِ الدَّفَّاعُ عن عِرْضهِ كالذَّوَّادِ كشَدَّاد . والذائد : لَقبُ امْرِئِ القَيْس بن بَكْر بن امرئ القيس بن الحارث بن معاويةَ الكِنْديّ وهو جاهليّ لُقِّب به لقوله :
أَذُودُ القَوَافِيَ عَنّيِ ذِيَادَا ... ذِيادَ غُلامٍ غَوِيٍّ جَرَادَا نقله الصاغاني
والذَّوَّاد كَكَتَّانٍ : سَيْفُ ذِي مَرْحَبٍ القَيْلِ الحَضْرَمِيّ . نقله الصاغانيُّ . والذَّوَّاد : اسم شاعِرٍ وهو الذَّوَّاد بن أَبي الرَّقْرَاق الغَطَفانِيّ . وذَوَّادُ بن عُلَيَّةَ : مُحَدِّثٌ كُنْيته أَبو المُنْذِر . ووالده مُزاحِمٌ وإِسماعيلُ كتب عنهما أَبو كُرَيْب . وذَوَّاد بنُ المُبَاركِ له ذِكرٌ حكى عنه العباس الشكلّي وأَبو الذَّوَّادِ أَمِيرٌ كبيرٌ متأَخِّر رَوَى ولَقَبُه : إِقبالُ الدَّوْلة . وفاتَهُ : الذَّوَّادُ بنُ عبد الله بن الحسين لابصريّ ذكره ابن منْده في تاريخِ أَصبَهان . وذوَّاد بن مَحفوظٍ القُرَيعيّ رَوَى عن أَخيه رَوّاد . والمُجَذَّرُ بنِ ذِيَادٍ بالكسر ويقال : ابن ذَيّاد كَكَتَّان والأَول أَكثرُ البَلَوِيُّ الصَّحابِيُّ والمجذَّر هو الغَلِيظ الضّخْم لُقِّبَ به واسمه عبدُ الله قَتَلَ يومَ بدرٍ أَبا البَخْتَرِيّ ابن هِشامٍ والمُجذَّر هو القاتلُ سُوَيْدَ بنَ الصامِتِ في الجاهِليَّةِ فهاجَ قتلُه وَقْعَةَ بُعاثٍ ثم استُشهِد يوم أُحُد قتله الحارثُ بن سُوَيد بن الصامت بأَبيه وارتَدَّ ولَحِقَ بمكَّة ثم أَتى مُسلِماً بعد الفَتْح فقتلَه النبي صلى الله عليه وسلم بالمُجْذَّر بأَمرِ جِبريلَ فيما وَرَدَ كما في مُعجَم ابن فهْد . وذِيَادُ بنُ عَزِيزٍ وقيل : ذِيادُ بن زَيْد بن الحُوَيرِِث بن مالكِ بن واقدٍ : الشَّاعرُ بالكسرِ وأورده أَبو الطّيّب اللُّغَويّ في طَبَقَات الشُّعَراءِ وعبدُ اللهِ بنُ مَعْقِل وفي نسخة مُغَفَّل ابن عبد نُهْم بن عَفِيفِ بن سُحَيْم بن رَبِيعَةَ بن عَدِيّ بن ثَعْلَبَة بن ذُوَيد بن سعد بن عدِيّ بن عثمانَ بن عمرِو بن أُدِّ بن طابخةَ صحابيّ جليلٌ مات أَبوه بمكّةَ سنةَ ثمانٍ قبْل الفتْحِ بقليل . وعبد الله بن ذُوَيْدٍ شيخٌ للولِيد ابن مُسْلِمٍ الدِّمشقيّ . وفرْوةُ بنُ مُسَيْكِ بن الحارثِ بن سَلمَةَ بن الحارثِ بن ذُوَيْدِ بن مالكٍ المُرَاديّ صَحَابِيٌّ . والمَذَادُ : المَرْتَعُ قاله ابن الأَعرابيّ وأَنشد :
" لا تحْبِسَا الحَوْسَاءَ في المَذَادِ قال شيخنا : وفي بعض النسخ المُرْتَبع والأَول أَكثر . وأَذَدْتُه : أَعَنْتُه على ذِيَادِ أَهلِهِ وهذا كقولك : أَطْلَبْتُ الرَّجلَ إذا أَعَنَتْه على طِلبَتِه وأَحْلَبْته : أَعَنْته على حَلْب ناقتِه . والمُذِيد : هو المُعِين لك على ما تَذُودُ قال الشاعر :
" ناديْتُ في القومِ أَلاَ مُذِيدَا ومما يستدرك عليه : فلانٌ يَذودُ عن جِسْمه وذادَ عنّي الهّمَّ والفارسَ بمِذْوَدِه وهو مِطْرَدُه ورجالٌ مَذَاوِدُ ومَذاويدُ . كلّ ذلك من المجاز . وذُوَيْد بن نَهْدٍ أَحدُ المُعَمَّرين في الجاهلِيَّة قاله شيخُنا . وأَنا أَخشَى أَن يكون هذا هو دُوَيد الذي ذكره المصنّف في المهملة فليُنْظَر . والمَذَاد كسَحابٍ : موضعٌ بالمدينة وقد جاءَ ذِكْره في شعْر كعْب بن مالك : فلْيَأْتِ مَأْسَدَةً تُسنُّ سُيوفُنا بيْنَ المَذَادِ وبَيْنَ جِزْعِ الخَنْدَقِ قال البكريُّ في المعجم : المَذَادُ هو الموضع الذي حفر فيه رسول الله صلى الله عليه وسلم الخَنْدَق . وقال السيوطيُّ : هو أُطُمٌ بالمدينة . وقال تلميذه الشاميُّ في سيرته : هو لبني حَرَامٍ غربيَّ مساجدِ الفَتْح سُمُيَت به الناحيةُ . ونقله في شرح شواهد الرَّضِيّ . وزاد في المراصد أَنه اسم وادٍ بين سَلْع وخَنْدَق المَدينة . قاله شيخنا . وذَوَّاد العقيليّ تابعيّ يَروِي عن سعدِ بن أَبي وَقَّاص . وعنه مَعْمَرُ بن راشدٍ . كذا في كتاب الثِّقات لابن حِبَّانَ

##### Türkçe

ذود
**ذَادَ - يَذُوْدُ**
**ذَادَ - يَذُوْدُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi + bir şeyden veya bir varlıktan: onu geri çevirir, kovar ve ondan uzağa sürer: hareket edeni bir varlıktan uzağa iter; hareketinin yönünü, kendisinin istediği yeni bir yöne değiştirerek.
Koyunları **يذود**: onları, istenmeyen yönden, çobanın istediği tarafa doğru hareketlerinin yönünü değiştirerek iter.
﴿**ووجد من دونهم امرأتين تذودان**﴾: ikisi, çobanlar sulamayı bitirinceye kadar koyunlarını sudan uzağa **تذودان** ederler.

Ve lafız, “itme, kenara çekme, uzaklaştırma ve kovma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**دَحَرَ - يَدْحُرُ**، **ذَادَ - يَذُوْدُ**، **رَجَمَ - يَرْجُمُ**، **طَرَدَ - يَطْرُدُ**، **نَفَى - يَنْفِي**، **دَفَعَ - يَدْفَعُ**

**ذاد - يذود**
﴿**ولما ورد ماء مدين وجد عليه أمة من الناس يسقون ووجد من دونهم امرأتين تذودان قال ما خطبكما قالتا لا نسقي حتى يصدر الرعاء وأبونا شيخ كبير(23)**﴾ **القصص**

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**ذود**] **ذ و د**: **الذَّوْدُ** develerden üç ile on arası olan şeydir; o müennestir, lafzından tekili yoktur; çoğu **أَذْوَادٌ**’dır. Meselde: **الذَّودُ إلى الذَّودِ إبل**; yani azı az ile toplarsan çok olur; böylece **إلى** “ile” mânasınadır. Ve **ذَادَهُ عن كذا يذوده ذِيَاداً** (kesre ile) yani onu kovdu. Ve **ذَادَ الإبل** “**قال** bâbından” yani onları sürdü ve kovdu. Ve **ذَوَّدَهَا تَذْوِيدا** da onun gibidir.

Kur’ânî Ferâidler Mu‘cemi:
**ذ و د**
“**تَذُودَانِ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “ **وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ** ” (23) **القصص**.
**الذَودُ**: engelleme ve kovma; âyette “**تذودان**” yani ikisi, insanların koyunlarına karışmasın diye koyunlarını insanların koyunlarından kovarlar.

Râgıb
ذود
- **ذدته عن كذا أذوده**. Yüce Allah dedi ki: }**ووجد من دونهم امرأتين تذودان**{ [**القصص/23**] yani: kovarlar; **ذودا**. Ve develerden **الذود**: ondur.

Lisân’ın özeti
1. **الذَّوْد**: sürme, kovma ve itme. Dersin ki: **ذُدْتُه عن كذا**; ve **ذاده عن الشيءِ ذَوْداً وذِياداً**.
2. Ve denir ki: **ذِدت فلاناً عن كذا أَذُودُه**; yani onu kovdum; ben **ذائد**im, o **مَذُود**dur.
3. Ve **رجل ذائد**: yani hakkikati koruyan, savunma ile.
4. Ve kardeşlerimiz Benû Ümeyye ise, **فقادة ذادَةٌ**; **الذادة** **ذائد**’in cem‘idir; o, koruyan iticidir; denildi ki: onların haremden **يذودون** etmelerini kastetti.
5. **المِذْوَدُ**: dil; çünkü onunla ırzdan uzaklaştırılır.
6. Ve **ذُدت الإِبل أَذودها ذَوْذاً**: onları kovup sürdüğüm zaman; **التذويد** de onun gibidir.
7. **وزَادَه وأَذاده**: ona **الذَّيادِ** üzerinde yardım etti.
8. **ومَعْلَفُ الدابة**: onun **مِذْوَدُه**’udur.
9. Ve **الذَّوْدُ**: develerden sürü içindir; develerden beş **ذَوْدٍ**’dan aşağısında sadaka yoktur; “üç **ذود**” derler, yani üç **أَينق**.

Lisânü’l-‘Arab
● - **ذود**: **الذَّوْد**: sürme, kovma ve itme. Dersin ki: **ذُدْتُه عن كذا**; ve **ذاده عن الشيءِ ذَوْداً وذِياداً**. Ve **رجل ذائد**: yani hakkikati koruyan, savunma ile; **ذُوَّذٍ** ve **ذُوَّادٍ** kavminden. Ve **وزَادَه وأَذاده**: ona **الذَّيادِ** üzerinde yardım etti. Havuz hadîsinde: “Ben havuzumun başındayım, insanları ondan Yemen ehli için **أَذُودُ** ederim”; yani onları kovarım ve iterim. Ve hadîste: “Adamlar havuzumdan mutlaka **لَيُذادَنَّ** edilecektir”; yani mutlaka kovulacaktır. Ve “**فلا تُذادُنَّ**” diye rivayet edilir; yani ondan kovulmanızı gerektirecek bir fiil işlemeyin. İbnü’l-Esîr dedi ki: birincisi daha benzer. Ve hadîste: “Kardeşlerimiz Benû Ümeyye ise, **فقادة ذادَةٌ**”; **الذادة** **ذائد**’in cem‘idir; o, koruyan iticidir; denildi ki: onların haremden **يذودون** etmelerini kastetti. Ve **المِذْوَدُ**: dil; çünkü onunla ırzdan uzaklaştırılır. ‘Antere dedi ki:
“Benden size gelecek—uzakta olsam da—
evimin önünde **العَلَنْدى** dumanı ve **مِذودي**.”
Asma‘î dedi ki: **مِذوده** ile dilini, evi ile şerefini kastetti. Hassân b. Sâbit dedi ki:
“Dilimin ve kılıcımın ikisi de keskindir;
kılıcın ulaşamadığına **مِذْوَدِي** ulaşır.”
Ve **مِذْوَدُ الثور**: boynuzudur. Züheyr, bir ineği anarak dedi ki:
“Onu ondan, kara bir **مِذْوَدِ** ile savar.”
Ve denir ki: **ذِدت فلاناً عن كذا أَذُودُه**; yani onu kovdum; ben **ذائد**im, o **مَذُود**dur. Ve **ومَعْلَفُ الدابة**: onun **مِذْوَدُه**’udur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المَذادُ** ve **المَرادخ**: otlak. Ve şu beyit okundu:
“**لا تَحْبِسا الحَوْساءَ في المَذادِ**”
Ve **ذُدت الإِبل أَذودها ذَوْذاً**: onları kovup sürdüğüm zaman; **التذويد** de onun gibidir. Ve **المُذِيدُ**: senin için, **تَذُودُ** ettiğin şeye yardım edendir; bu, “adamı **أَطلبت** ettim” demen gibidir; yani onu, istediğin şeye yardım ettin; ve “onu **أَحلبته** ettim”: yani onu, dişi devesini sağmaya yardım ettin. Şair dedi ki:
“Topluluk içinde seslendim: ‘Dikkat, bir **مُذِيدا**!’”
Ve **الذَّوْدُ**: develerden sürü içindir; üçten dokuza; denildi ki: üç ile on arası. Ebû Mansûr dedi ki: bunun benzerini Araplardan ezberledim. Denildi ki: üçten on beşe; denildi ki: yirmiye ve onun biraz üstüne; denildi ki: üçten otuza; denildi ki: ikiden dokuza; ve ancak dişilerden olur, erkeklerden olmaz. Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: “Develerden beş **ذَوْدٍ**’dan aşağısında sadaka yoktur”; böylece “beş **ذود**” sözünde onu müennes yaptı. İbn Sîde dedi ki: **الذَّود** müennestir; küçültmesi, kıyasa aykırı olarak **هاء**sızdır; onunla masdarı vehmettiler. Şair dedi ki:
“**ذَوْدُ صَفايا** aramda ve aranda,
dokuz ile iki arasındadır,
bizi yoksulluktan ve borçtan kurtarırlar.”
Ve onların “**الذَّوْدُ إِلى الذَّود إِبل**” sözü, onun “iki” yerinde olduğuna delâlet eder; çünkü “iki ile iki” cem‘dir. Dedi ki: ve **الأَذوادُ** **ذَوْد**’un cem‘idir; o, **الذود**’dan üç kat daha çoktur. Ebû ‘Ubeyde dedi ki: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem), “beş **ذود**’dan aşağısında sadaka yoktur” sözünde, tek bir dişi deveyi **ذود** yaptı. Sonra dedi ki: **الذود** iki dişi deveden daha az olmaz. Dedi ki: beş **ذود**’un sınırı on dişi deve idi; fakat bu, “üç **فئة**” meseli gibidir; onunla üçü kastederler; ve “üç **فئة**”nin sınırı, onun cem‘ olmasıdır; çünkü **الفئة** cem‘dir. Ebû Mansûr dedi ki: bu, “üç **نفر** gördüm” ve “dokuz **رهط**” ve benzerleri gibidir. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: hadîs geneldir; çünkü develerden beşine sahip olan kimseye, onda zekât vacip olur; erkek de olsalar dişi de olsalar. Hadîste **الذود** zikri tekrar etmiştir; cem‘i **أَذواد**’dır. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
“Günler, yanımızda maldan hiçbir şey bırakmadı,
yalnızca nesli budanmış **أَذواد**’dan bir kök bıraktı.”
“**محذفة النسل**”in mânası: kendisine kalacak nesli yoktur; çünkü onları boğazlarlar ve keserler. Ve “üç **أَذواد**” ve “üç **ذَوْد**” dediler; en küçük sayı lafızlarının hepsini ona izafe ettiler; onu **أَذواد**’dan bedel yaptılar. Hutay’e dedi ki:
“Üç can ve üç **ذَوْد**;
zaman, aileme zulmetti.”
Bunun benzeri: “üç **رَحْلَة**”; onu **أَرحال**’dan bedel yaptılar. İbn Sîde dedi ki: bunun hepsi Sîbeveyh’in sözüdür; onun benzerleri vardır. Ve “üç **ذَوْد**” dediler; üç **أَينق** kastederler. Lugatçılar dedi ki: **الذود** cem‘dir; **النعم** gibi, lafzından tekili yoktur. Bazıları dedi ki: **الذود** tekil ve cem‘dir. Meselde: “**الذود إِلى الذود إِلى**”; ve onların “**ابلى**” sözü “ile” mânasınadır; yani az, aza eklenir de çok olur. Ve **ذَيَّاد** ve **ذوّاد**: iki isimdir. Ve **المَذَاد**: Medine’de bir yerdir. Ve **الذائد**: **الحَرُون** neslinden çok soylu bir atın adıdır. Asma‘î dedi ki: o, **الذائد بن بُطَينِ بن بطان بن الحَرُون**’dur.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**ذود**) **الذال** ve **الواو** ve **الدال** iki asıldır: birincisi, bir şeyi bir şeyden uzaklaştırmadır; ikincisi, develer topluluğudur. Ve muhtemeldir ki iki bâb da tek bir asla dönüktür.
Birincisi, onların sözü: **ذُدْت فلاناً عن الشيء أَذُودُه ذَوْداً**; ve **ذُدْت إبِلي أذودُها ذَوداً وذِيادا**. Ve denir ki: **أذَدْتُ فلاناً**: ona, develerinin **ذِياد**’ı üzerinde yardım ettim.
Diğer asıl: **الذَّوْد** hayvanlardan (n‘amdan) olandır. Ebû Zeyd dedi ki: **الذَّود** üçten ona kadardır.

El-Kâmûsü’l-Muhît:
**الذًّوْدُ**: sürme, kovma ve itme; **الذِّيادِ** gibidir. O, **ذُوَّدٍ**’den, **ذُوَّادٍ**’dan ve **ذادَةٍ**’dendir. Ve üç deve ile on arasıdır; yahut on beş; yahut yirmi; yahut otuz; yahut iki ile dokuz arasıdır. Müennestir; ancak dişilerden olur. O, tekil ve cem‘dir; yahut lafzından tekili olmayan bir cem‘dir; yahut tekildir. Cem‘i: **أذْوادٌ**. Ve onların “**الذَّوْدُ إلى الذَّوْدِ إبِلٌ**” sözü, onun “iki” yerinde olduğuna delâlet eder; çünkü “iki ile iki” cem‘dir. Ve **كمِنبَرٍ**: dil; ve binek hayvanının yemliği; ve boğadan: boynuzu; ve bir dağ. Ve **الذَّائِدُ**: **الحَرُون** neslinden bir attır; ve **خُبَيْبِ بنِ إسافٍ**’ın kılıcıdır; ve hakkikati koruyan adamdır; **الذَّوّادِ** gibi. Ve **امرِئ القَيْسِ بنِ بَكْرٍ**’ın lakabıdır; şu sözü sebebiyle:
“**أذُودُ القَوَافِيَ عَنِّي ذِيادَا ... ذِيادَ غُلامٍ غَوِيٍّ جَرَادَا**”
Ve **وككتَّانٍ**: **ذي مَرْحَبٍ القَيْلِ**’in kılıcıdır; ve bir şairdir. Ve **ذَوَّادُ بنُ عُلَيَّةَ**: bir muhaddistir. Ve **ابنُ المُبارَكِ**: onun bir zikri vardır. Ve **أبو الذَّوَّادِ**: rivayet eden bir emirdir. Ve sahâbî **المُجَذَّرُ بنُ ذِيادٍ**; ve şair **ذِيادُ بنُ عَزيزٍ** (kesre ile); ve sahâbî **عبدُ الله بنُ مُغَفَّلِ بنِ ذُؤَيْدٍ**. Ve **عبدُ الله بنُ ذُوَيْدٍ**: **الوليدِ بنِ مُسْلِمٍ** için bir şeyhtir. Ve sahâbî **فَرْوَةُ بنُ مُسَيْكِ بنِ ذُوَيْدٍ**. Ve **المَذَادُ**: otlaktır. Ve **أذْوَدْتُهُ**: ona, ehlinin **ذِياد**’ı üzerinde yardım ettim.

Tâcü’l-‘Arûs:
**ذ - و - د**
**الذَّوْدُ**: sürme, kovma ve itme; dersin ki: **ذُدْتُه عن كذا** ve **ذَادَه عن الشَّيْءِ ذَوْداً**; (kesre ile) **كالذِّيادِ**. Havuz hadîsinde: “Adamlar havuzumdan mutlaka **ليُذَادَنَّ** edilecektir”; yani mutlaka kovulacaktır. Ve **التّذويد** onun gibidir. Ve o, **ذُوَّدٍ** ve **ذُوَّادٍ** ve **ذادَةٍ** kavminden bir **ذَائِدٌ**’dir; sonuncusu **قَادَةٍ** gibi. Şeyhimiz dedi ki: bu, istidrâktir; çünkü hutbede bunun benzerini zikretmemeyi iltizam etti ve bunu kaidelerinden kıldı. Dedim ki: hadîste gelmiştir: “Kardeşlerimiz Benû Ümeyye ise, **فَقَادَةٌ ذادَةٌ**”; denildi ki: onların haremden **يَذودُونَ** etmelerini kastetti. Ve **الذَّوْد** üç deve ile dokuz arasıdır; denildi ki: ona kadardır. Ebû Mansûr dedi ki: bunun benzerini Araplardan ezberledim; bu, Asma‘î’nin sözüdür. Yahut üçten on beşe; bu, İbn Şümeyl’in sözüdür. Ebû Cerrâh dedi ki: o da böyle dedi; insanlar “ona” yahut “yirmiye ve biraz üstüne” yahut “üçten otuza” yahut “iki ile dokuz arası” derler.
Bunlardan en meşhur söz, birinci sözdür; Cevherî ve **الكفَاية** sahibi onunla başlattı; İbnü’l-Enbârî onu Ebû’l-‘Abbâs’tan nakletti; Fârâbî onunla yetindi. Ve **البارع**’da dedi ki: **الذَّوْد** müennestir; erkeklerden değil, ancak dişilerden olur. Hadîste: “Develerden beş **ذَوْدٍ**’dan aşağısında sadaka yoktur.” Ebû ‘Ubeyd dedi ki: hadîs geneldir; çünkü develerden beşine sahip olan kimseye, onda zekât vacip olur; erkek de olsalar dişi de olsalar. İbn Sîde dedi ki: **الذَّوْد** müennestir; küçültmesi, kıyasa aykırı olarak **هاء**sızdır; onun masdar olduğunu vehmettiler; o, **الفُلك** gibi tekil ve cem‘dir; bunu bazı lugatçılar söyledi. Yahut **النَّعَم** gibi lafzından tekili olmayan bir cem‘dir; ekseriyet bununla kesin hüküm verdi. Yahut tekildir; cem‘i: **أَذْوادٌ**. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
“Günler, yanımızda maldan hiçbir şey bırakmadı…
yalnızca nesli budanmış **أَذْوادٍ**’dan bir kök.”
Ve “üç **أَذوادٍ**” ve “üç **ذَوْدٍ**” dediler; en küçük sayı lafızlarının hepsini ona izafe ettiler; onu **أَذْوادٍ**’dan bedel yaptılar. Hutay’e dedi ki:
“Üç can ve üç **ذَوْدٍ**…
zaman, aileme zulmetti.”
Bunun benzeri: “üç **رَحْلَةٍ**”; onu **أَرحال**’dan bedel yaptılar. İbn Sîde dedi ki: bunun hepsi Sîbeveyh’in sözüdür; onun benzerleri vardır. Ve “üç **ذَوْد**” dediler; üç **أَيْنُقٍ** kastederler. Ve onların “**الَّذوْدُ إلى الذَّوْدِ إِبِلٌ**” sözü meşhur bir meseldir; Zemahşerî, Meydânî ve başkaları onu zikretti; o, onun “iki” yerinde olduğuna delâlet eder; çünkü “iki ile iki” cem‘dir, dedi şeyhimiz. Bu delâlette nazar vardır; açıkça söylenen bunun hilâfıdır. Ve **إِلى** hakkında ihtilâf edildi: denildi ki “ile” mânasınadır; yani azı çoğa toplarsan çok olur. Ve caizdir ki kendi bâbında kalsın; iki tarafı dâhil etmekle; bunu bir cemaat açıkça söyledi; birden fazlası, **إِلى**’nın müteallakının hazfedilmiş olduğuna işaret etti; yani **الذَّوْد** **إِلى** **الذود**’a eklenmiş yahut toplanmış yahut bunun gibi. Ve **المِذْوَد** **كمِنْبَرٍ**: dil; çünkü onunla ırzdan uzaklaştırılır. ‘Antere dedi ki:
“Benden size gelecek—uzakta olsam da—
evimin önünde **العَلَنْدَى** dumanı, **مِذْوَدُ**.”
Asma‘î dedi ki: **مذوده** ile dilini kastetti; evi ile şerefini. Hassân b. Sâbit dedi ki:
“Dilimin ve kılıcımın ikisi de keskindir…
kılıç, **مِذْوَدِي**’me ulaşır; o ise **مَجَأز**’dır.”
Ve **المِذْود**: binek hayvanının yemliğidir; nüshalarda böyledir; bazısında “binek hayvanının **مِعْلَف**’ı”dır; bu, **التَّكملة**’nin nassıdır. Ve boğadan **المِذْوَد**: boynuzudur; onunla kendinden **يَذود** eder; o, **مَجا**’dır. Ve **المِذْوَد**: Sâgânî’den naklen bir dağdır. Ve **الذّائِدُ**: **الحَرُون** neslinden çok soylu bir attır; Asma‘î dedi ki: o, **الذَّائد بن بُطَيْن بن بِطَانِ بن الحَرُون**’dur. Ve **الذائد**: **خُبَيْبِ بنِ إِسافٍ**’ın kılıcının adıdır; Sâgânî onu nakletti. Ve **الذائد**: hakkikati koruyan, ırzını savunan adamdır; **الذَّوَّادِ** gibi, **شَدَّاد** gibi. Ve **الذائد**: câhiliye olan **امْرِئِ القَيْس بن بَكْر**’ın lakabıdır; şu sözü sebebiyle:
“**أَذُودُ القَوَافِيَ عَنّيِ ذِيَادَا ... ذِيادَ غُلامٍ غَوِيٍّ جَرَادَا**”
Sâgânî onu nakletti.
Ve **الذَّوَّاد** **كَكَتَّانٍ**: Hadramî **ذِي مَرْحَبٍ القَيْلِ**’in kılıcıdır; Sâgânî onu nakletti. Ve **الذَّوَّاد**: bir şairin adıdır; o, **الذَّوَّاد بن أَبي الرَّقْرَاق الغَطَفانِيّ**’dir. Ve **ذَوَّادُ بن عُلَيَّةَ**: künyesi **أَبو المُنْذِر** olan bir muhaddistir. Babası **مُزاحِمٌ**’dir; **إِسماعيلُ** ikisinden de yazdı; **أَبو كُرَيْب**. Ve **ذَوَّاد بنُ المُبَاركِ**: onun bir zikri vardır; Abbâs eş-Şekelî ondan hikâye etti. Ve **أَبو الذَّوَّادِ**: rivayet eden, büyük, geç bir emirdir; lakabı: **إِقبالُ الدَّوْلة**. Ve ondan kaçan: Basralı **الذَّوَّادُ بنُ عبد الله بن الحسين**; İbn Mende onu **تاريخِ أَصبَهان**’da zikretti. Ve **ذوَّاد بن مَحفوظٍ القُرَيعيّ**: kardeşi **رَوّاد**’dan rivayet etti. Ve (kesre ile) **المُجَذَّرُ بنِ ذِيَادٍ**; ve denir ki: **ابن ذَيّاد** **كَكَتَّان** gibi; birincisi daha çoktur; **البَلَوِيُّ** sahâbîdir. Ve **المجذَّر**: kalın, iri olandır; onunla lakaplandı; adı **عبدُ الله**’dır; Bedir günü **أَبا البَخْتَرِيّ**’yi öldürdü. İbn Hişâm. Ve **المُجذَّر**: câhiliyede **سُوَيْدَ بنَ الصامِتِ**’i öldüren kimsedir; onun öldürülmesi **وَقْعَةَ بُعاثٍ**’ı alevlendirdi. Sonra Uhud günü şehid edildi; onu **الحارثُ بن سُوَيد بن الصامت** babası sebebiyle öldürdü; irtidat etti ve Mekke’ye iltihak etti; sonra fetihten sonra Müslüman olarak geldi; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) onu, vârid olduğu üzere, Cebrâil’in emriyle **المُجْذَّر** ile öldürdü; İbn Fehd’in mu‘ceminde olduğu gibi. Ve (kesre ile) şair **ذِيَادُ بنُ عَزِيزٍ**; denildi ki: **ذِيادُ بن زَيْد بن الحُوَيرِِث بن مالكِ بن واقدٍ**; Ebû’t-Tayyib el-Lugavî onu **طَبَقَات الشُّعَراءِ**’da zikretti. Ve **عبدُ اللهِ بنُ مَعْقِل**; bir nüshada: **مُغَفَّل**; **ابن عبد نُهْم بن عَفِيفِ بن سُحَيْم بن رَبِيعَةَ بن عَدِيّ بن ثَعْلَبَة بن ذُوَيد بن سعد بن عدِيّ بن عثمانَ بن عمرِو بن أُدِّ بن طابخةَ**; celîl bir sahâbîdir; babası, fetihten az önce, sekizinci yılda Mekke’de öldü. Ve **عبد الله بن ذُوَيْدٍ**: Dımaşkî **الولِيد ابن مُسْلِمٍ** için bir şeyhtir. Ve **فرْوةُ بنُ مُسَيْكِ بن الحارثِ بن سَلمَةَ بن الحارثِ بن ذُوَيْدِ بن مالكٍ المُرَاديّ**: bir sahâbîdir. Ve **المَذَادُ**: otlaktır; İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve şu beyiti okudu:
“**لا تحْبِسَا الحَوْسَاءَ في المَذَادِ**”
Şeyhimiz dedi ki: bazı nüshalarda **المُرْتَبع**; birincisi daha çoktur. Ve **أَذَدْتُه**: ona, ehlinin **ذِيَادِ**’ı üzerinde yardım ettim; bu, “adamı **أَطْلَبْتُ** ettim” demen gibidir; onu, talebinde yardım ettiğin zaman; ve “onu **أَحْلَبْته** ettim”: dişi devesini sağmaya yardım ettin. Ve **المُذِيد**: senin için, **تَذُودُ** ettiğin şeye yardım edendir. Şair dedi ki:
“**ناديْتُ في القومِ أَلاَ مُذِيدَا**”
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Falan, bedeninden **يَذودُ** eder”; ve “gamı benden **ذادَ** etti”; ve “süvari, **بمِذْوَدِه** ile”; o, onun **مِطْرَدُه**’udur. Ve “**رجالٌ مَذَاوِدُ ومَذاويدُ**”. Bunların hepsi mecazdandır. Ve **ذُوَيْد بن نَهْدٍ**: câhiliyede uzun ömürlülerden biridir; şeyhimiz söyledi. Ve ben korkarım ki bu, müellifin “**المهملة**”de zikrettiği **دُوَيد** olsun; bakılsın. Ve **المَذَاد** **كسَحابٍ**: Medine’de bir yerdir; Ka‘b b. Mâlik’in şiirinde onun zikri gelmiştir:
“**فلْيَأْتِ مَأْسَدَةً تُسنُّ سُيوفُنا بيْنَ المَذَادِ وبَيْنَ جِزْعِ الخَنْدَقِ**”
Bekrî **المعجم**’de dedi ki: **المَذَادُ**, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) hendeği kazdığı yerdir. Süyûtî dedi ki: o, Medine’de bir **أُطُمٌ**’dur. Talebesi Şâmî, sîretinde dedi ki: o, **مساجدِ الفَتْح**’ın batısında Benû Harâm’ındır; o taraf onunla adlandırıldı. Onu **شرح شواهد الرَّضِيّ**’de nakletti. Ve **المراصد**’da artırdı ki: o, **سَلْع** ile Medine hendeği arasında bir vâdinin adıdır. Şeyhimiz söyledi. Ve **ذَوَّاد العقيليّ**: bir tâbiîdir; **سعدِ بن أَبي وَقَّاص**’tan rivayet eder. Ondan **مَعْمَرُ بن راشدٍ** rivayet etti. İbn Hibbân’ın **كتاب الثِّقات**’ında böyledir.
