# ذود — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%88%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذود

الذود: السوق، والطرد، والدفع تقول ذدته عن كذا، وذاده عن الشيء ذودا، كالذياد، بالكسر. وفي حديث الحوض: ليذادن رجال عن حوضي، أي ليطردن. والتذويد مثله، وهو ذائد، من قوم ذود وذواد وذادة، الأخير كقادة. قال شيخنا: هو مستدرك، لأنه التزم في الخطبة أن لا يذكر مثله، وجعل ذلك من قواعده. قلت: وقد جاء في الحديث: وأما إخوأننا بنو أمية فقادة ذادة، قيل: أراد أنهم يذودون عن الحرم. والذود ثلاثة أبعرة إلى التسعة، وقيل إلى العشرة، قال أبو منصور: ونحو ذلك حفظته عن العرب وهو قول الأصمعي. أو من ثلاث إلى خمس عشرة، وهو قول ابن شميل. وقال أبو الجراح: كذلك قال، والناس يقولون إلى العشر أو إلى عشرين وفويق ذل أو ما بين الثلاث إلى الثلاثين أو ما بين الثنتين والتسع.
 وأشهر الأقوال من ذلك هو القول الأول. وهو الذي صدر به الجوهري وصاحب الكفاية، ونقله ابن الأنباري عن أبي العباس، واقتصر عليه الفارابي. وقال في البارع، الذود مؤنث، ولا يكون إلا من الإناث دون الذكور. وفي الحديث: ليس فيما دون خمس ذود من الإبل صدقة. قال أبو عبيد: والحديث عام لأن من ملك خمسة من الإبل وجبت فيها الزكاة، ذكورا كانت أو إناثا. قال ابن سيده: الذود مؤنث، وتصغيره بغير هاء، على غير قياس، توهموا أنه المصدر وهو واحد وجمع، كالفلك. قاله بعض اللغويين أو جمع لا واحد له من لفظه كالنعم. وقد جزم به الأكثر أو واحد وج: أذواد أنشد ابن الأعرابي:
  وما أبقت الأيام م المال عندنا                      سوى جذم أذواد محذفة النسل وقالوا: ثلاث أذواد، وثلاث ذود، فأضافوا إليه جميع ألفاظ أدنى العدد، جعلوه بدلا من أذواد، قال الحطيئة:
  ثلاثة أنـفـس وثـلاث ذود                      لقد جار الزمان على عيالي ونظيره: ثلاثة رحلة، جعلوه بدلا من أرحال. قال ابن سيده: هذا كله قول سيبويه، وله نظائر. وقد قالوا: ثلاث ذود، يعنون ثلاث أينق. وقولهم: الذود إلى الذود إبل مثل مشهور أورده الزمخشري والميداني وغيرهما، وهو يدل على أنها في موضع اثنتين، لأن الثنتين إلى الثنتين جمع، قال شيخنا. وفي هذه الدلالة نظر، والمصرح به خلافه. واختلف في: إلى، فقيل: هي بمعنى مع، أي إذا جمعت القليل إلى الكثير صار كثيرا، ويجوز أن تبقى على بابها بإدخال الطرفين، كما صرح به جماعة، وأشار غير واحد أن متعلق إلى محذوف، أي الذود مضموم إلى الذود أو مجموع، أو نحو ذلك. والمذود كمنبر: اللسان، لأنه يذاد به عن العرض، قال عنترة:
  سيأتيكم مني وإن كنت نـائيا                      دخان العلندى دون بيتي مذود قال الأصمعي: أراد بمذوده: لسانه. وبيته: شرفه. وقال حسان بن ثابت:
  لساني وسيفي صارمان كلاهما                      ويبـلـغ الـسـيف مـذودي وهو مجأز. والمذود: معتلف الدابة، هكذا في النسخ، وفي بعضها معلف الدابة. وهو نص التكملة. والمذود من الثور: قرنه، وهو يذود عن نفسه به، وهو مجا. والمذود. جبل عن الصاغاني. والذائد: فرس نجيب جدا من نسل الحرون، قال الأصمعي: هو الذائد بن بطين بن بطان بن الحرون. والذائد: اسم سيف خبيب بن إساف، نقله الصاغاني. والذائد: الرجل الحامي الحقيقة الدفاع عن عرضه كالذواد، كشداد. والذائد: لقب امرئ القيس بن بكر بن امرئ القيس بن الحارث بن معاوية الكندي، وهو جاهلي، لقب به لقوله:
  أذود القوافي عني ذيادا                      ذياد غلام غوي جرادا نقله الصاغاني.

  والذواد ككتان: سيف ذي مرحب القيل الحضرمي. نقله الصاغاني. والذواد: اسم شاعر، وهو الذواد بن أبي الرقراق الغطفاني. وذواد بن علية: محدث كنيته أبو المنذر. ووالده مزاحم وإسماعيل، كتب عنهما أبو كريب. وذواد بن المبارك، له ذكر حكى عنه العباس الشكلي، وأبو الذواد أمير كبير متأخر روى، ولقبه: إقبال الدولة. وفاته: الذواد بن عبد الله بن الحسين لابصري، ذكره ابن منده في تاريخ أصبهان. وذواد بن محفوظ القريعي روى عن أخيه رواد. والمجذر بن ذياد، بالكسر، ويقال: ابن ذياد ككتان، والأول أكثر، البلوي الصحابي، والمجذر هو الغليظ الضخم، لقب به، واسمه عبد الله، قتل يوم بدر أبا البختري ابن هشام، والمجذر هو القاتل سويد بن الصامت في الجاهلية فهاج قتله وقعة بعاث، ثم استشهد يوم أحد، قتله الحارث بن سويد بن الصامت بأبيه، وارتد ولحق بمكة، ثم أتى مسلما بعد الفتح، فقتله النبي صلى الله عليه وسلم بالمجذر، بأمر جبريل فيما ورد، كما في معجم ابن فهد. وذياد بن عزيز وقيل: ذياد بن زيد بن الحويرث بن مالك بن واقد: الشاعر، بالكسر، وأورده أبو الطيب اللغوي في طبقات الشعراء وعبد الله بن معقل، وفي نسخة مغفل ابن عبد نهم بن عفيف بن سحيم بن ربيعة بن عدي بن ثعلبة بن ذويد بن سعد بن عدي بن عثمان بن عمرو بن أد بن طابخة صحابي جليل، مات أبوه بمكة سنة ثمان قبل الفتح بقليل. وعبد الله بن ذويد شيخ للوليد ابن مسلم الدمشقي. وفروة بن مسيك بن الحارث بن سلمة بن الحارث بن ذويد بن مالك المرادي صحابي. والمذاد: المرتع، قاله ابن الأعرابي وأنشد:
  لا تحبسا الحوساء في المذاد قال شيخنا: وفي بعض النسخ، المرتبع، والأول أكثر. وأذدته: أعنته على ذياد أهله، وهذا كقولك: أطلبت الرجل إذا أعنته على طلبته، وأحلبته: أعنته على حلب ناقته. والمذيد: هو المعين لك على ما تذود، قال الشاعر:
  ناديت في القوم ألا مذيدا ومما يستدرك عليه: فلان يذود عن جسمه، وذاد عني الهم، والفارس بمذوده، وهو مطرده، ورجال مذاود ومذاويد. كل ذلك من المجاز. وذويد بن نهد أحد المعمرين في الجاهلية، قاله شيخنا. وأنا أخشى أن يكون هذا هو دويد الذي ذكره المصنف في المهملة، فلينظر. والمذاد، كسحاب: موضع بالمدينة وقد جاء ذكره في شعر كعب بن مالك: فليأت مأسدة تسن سيوفنا بين المذاد وبين جزع الخندق قال البكري في المعجم: المذاد هو الموضع الذي حفر فيه رسول الله صلى الله عليه وسلم الخندق. وقال السيوطي: هو أطم بالمدينة. وقال تلميذه الشامي في سيرته: هو لبني حرام غربي مساجد الفتح، سميت به الناحية. ونقله في شرح شواهد الرضي. وزاد في المراصد أنه اسم واد بين سلع وخندق المدينة. قاله شيخنا. وذواد العقيلي، تابعي، يروي عن سعد بن أبي وقاص.وعنه معمر بن راشد. كذا في كتاب الثقات لابن حبان.

### Türkçe

**الذود**: sevk, kovma ve itme; “onu şundan **ذدته**” dersin; ve onu şeyden **ذاده** ile **ذودا** (tıpkı **الذياد** gibi), kesre ile. Ve havuz hadîsinde: “Adamlar havuzumdan mutlaka **ليذادن**”, yani mutlaka kovacaklar. Ve **التذويد** bunun gibidir. Ve o, **ذائد**’dir; **ذود** ve **ذواد** ve **ذادة** kavminden; sonuncusu **قادة** gibi. Şeyhimiz dedi: O, müstedrektir; çünkü o, hutbede bunun benzerini zikretmemeyi iltizam etti ve bunu kaidelerinden kıldı. Ben dedim: Hadîste gelmiştir: “Ama kardeşlerimiz Ümeyye oğulları ise, **قادة ذادة**”; denildi ki: Maksadı, onların haremden savmalarıdır. Ve **الذود** üç deveden dokuza kadardır; ve denildi ki ona kadar. Ebû Mansûr dedi: Bunun benzerini Araplardan ezberledim ve o, Asmaî’nin sözüdür. Yahut üçten on beşe; ve o, İbn Şümeyl’in sözüdür. Ebû’l-Cerrâh dedi: O da böyle dedi; insanlar ise ona, yahut yirmiye ve onun üstüne; yahut üç ile otuz arası; yahut iki ile dokuz arası derler.

Ve bundan sözlerin en meşhuru birinci sözdür. Ve Cevherî ve **الكفاية** sahibi bununla başladı; İbnü’l-Enbârî onu Ebû’l-Abbâs’tan nakletti; Fârâbî onunla yetindi. Ve **البارع**’da dedi: **الذود** müennestir; ve erkekler değil, ancak dişilerden olur. Hadîste: “Develerden beş **ذود**’dan aşağısında sadaka yoktur.” Ebû Ubeyd dedi: Hadîs âmmdır; çünkü develerden beşe malik olan kimseye zekât vacip olur; erkek olsun dişi olsun. İbn Sîde dedi: **الذود** müennestir; ve onun küçültmesi, **هاء** olmaksızın, kıyasa aykırı olarak; onu masdar sandılar; o, tekil ve çoğuldur; **الفلك** gibi. Bunu bazı lugatçılar söyledi; yahut lafzından tekili olmayan bir çoğuldur; **النعم** gibi. Çoğunluk bununla kesin hüküm verdi. Yahut tekildir; çoğulu: **أذواد**. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

  “Ve günler bizde maldan ne bıraktı
  ancak nesli kesilmiş, budanmış **أذواد** kökü.”

Ve dediler: “Üç **أذواد**” ve “üç **ذود**”; böylece en küçük sayının bütün lafızlarını ona izafe ettiler; onu **أذواد**’dan bedel kıldılar. Hutay’e dedi:

  “Üç nefis ve üç **ذود**;
  zaman çocuklarım üzerine gerçekten zulmetti.”

Bunun benzeri: “üç **رحلة**”; onu **أرحال**’dan bedel kıldılar. İbn Sîde dedi: Bu bütünüyle Sîbeveyh’in sözüdür; ve onun benzerleri vardır. Ve “üç **ذود**” dediler; üç **أينق** kastederler. Ve onların sözü: “**الذود إلى الذود** develerdir” meşhur bir meseldir; Zemahşerî ve Meydânî ve başkaları onu zikretti; ve o, onun iki yerinde olduğuna delâlet eder; çünkü ikiye iki, çoğuldur, dedi şeyhimiz. Bu delâlette ise bir nazar vardır; ve açıkça söylenen bunun hilâfıdır. Ve **إلى** hakkında ihtilâf edildi: denildi ki o, “ile” mânasındadır; yani azı çoğa kattığında çok olur. Ve onun kendi babında kalması da câizdir; iki tarafı dâhil etmekle; nitekim bir cemaat bunu açıkça söyledi. Birden fazlası, **إلى**’nın müteallakının hazfedilmiş olduğuna işaret etti; yani **الذود** **الذود**’a zammedilmiş yahut toplanmış; yahut bunun gibi.

Ve **المذود** (tıpkı **منبر** gibi): dildir; çünkü onunla ırzdan savılır. Antere dedi:

  “Benden size gelecek, uzak olsam da,
  evimin önünde **مذود** olarak **العلندى** dumanı.”

Asmaî dedi: **مذود** ile kastı: dili. Ve “evi” ile: şerefi. Hassân b. Sâbit dedi:

  “Dilimin ve kılıcımın ikisi de keskindir;
  kılıç **مذودي**’me ulaşır; o ise **مجأز**’dir.”

Ve **المذود**: binek hayvanının yemliği; nüshalarda böyledir; bazısında “hayvanın **معلف**’i”. Bu, **التكملة**’nin nassıdır. Ve öküzden **المذود**: boynuzudur; onunla kendinden savar; ve o, **مجا**’dır. Ve **المذود**: Sâğânî’den, bir dağ. Ve **الذائد**: **الحرون** neslinden çok soylu bir attır. Asmaî dedi: O, **الذائد** b. **بطين** b. **بطان** b. **الحرون**’dur. Ve **الذائد**: Hubeyb b. İsâf’ın kılıcının adıdır; Sâğânî onu nakletti. Ve **الذائد**: ırzından savunma ile hakikati koruyan adam; **الذواد** gibi; **شداد** gibi. Ve **الذائد**: Kindî Muâviye b. Hâris b. İmriü’l-Kays b. Bekr b. İmriü’l-Kays’ın lakabıdır; o câhiliyyedendir; şu sözü sebebiyle bununla lakaplandı:

  “Kafiyeleri benden **ذيادا** ile savarım;
  **ذياد**: çekirgeyi kovan azgın bir oğlandır.”

Sâğânî onu nakletti.

Ve **الذواد** (tıpkı **كتان** gibi): Hadramî **القيل** Zî Merhab’ın kılıcıdır. Sâğânî onu nakletti. Ve **الذواد**: bir şairin adıdır; o, **الذواد** b. Ebî’r-Rakrâk el-Gatafânî’dir. Ve **ذواد** b. Uleyye: künyesi Ebû’l-Münzir olan bir muhaddistir. Babası Muzâhim ve İsmâîl’dir; Ebû Kurayb onlardan yazdı. Ve **ذواد** b. el-Mübârek: onun bir zikri vardır; Abbâs eş-Şeklî ondan nakletti. Ve Ebû **الذواد**: büyük, geç dönemde bir emîr; rivayet etti; lakabı: **إقبال الدولة**. Vefatı: Basralı **الذواد** b. Abdullâh b. el-Hüseyn; İbn Mende onu Târîhu İsfahân’da zikretti. Ve **ذواد** b. Mahfûz el-Kuray‘î, kardeşi Revvâd’dan rivayet etti.

Ve **المجذر** b. **ذياد**, kesre ile; ve denilir: İbn **ذياد** (tıpkı **كتان** gibi); birincisi daha çoktur; Belvî sahâbîdir. Ve **المجذر**, kalın, iri olan demektir; bununla lakaplandı; adı Abdullâh’tır. Bedir günü Ebû’l-Buhturî b. Hişâm’ı öldürdü. Ve **المجذر**, câhiliyyede Süveyd b. es-Sâmit’i öldüren kimsedir; onun öldürülmesi Buâs vak‘asını alevlendirdi. Sonra Uhud günü şehid oldu; onu, babası sebebiyle Hâris b. Süveyd b. es-Sâmit öldürdü; irtidat etti ve Mekke’ye iltihak etti; sonra fetihten sonra müslüman olarak geldi; Nebî صلى الله عليه وسلم onu **المجذر** ile öldürdü; vârid olana göre Cebrâil’in emriyle; İbn Fehd’in Mu‘cem’inde olduğu gibi.

Ve **ذياد** b. Azîz; ve denildi ki: **ذياد** b. Zeyd b. el-Huveyris b. Mâlik b. Vâkid: şair; kesre ile. Ebû’t-Tayyib el-Lugavî onu Tabakâtü’ş-Şu‘arâ’da zikretti. Ve Abdullâh b. Ma‘kil; ve bir nüshada: Mugaffel b. Abd Nehm b. Afîf b. Suhaym b. Rabîa b. Adî b. Sa‘lebe b. **ذويد** b. Sa‘d b. Adî b. Osmân b. Amr b. Ed b. Tâbiha: celîl bir sahâbî; babası Mekke’de, fetihten az biraz önce, sekizinci yılda öldü. Ve Abdullâh b. **ذويد**: Dımaşklı Velîd b. Müslim’in şeyhidir. Ve Furve b. Mesîk b. el-Hâris b. Seleme b. el-Hâris b. **ذويد** b. Mâlik el-Murâdî: sahâbîdir.

Ve **المذاد**: otlak; İbnü’l-A‘râbî söyledi ve inşad etti:

  “**الحوساء**’yı **المذاد**’da hapsetmeyin.”

Şeyhimiz dedi: Bazı nüshalarda “**المرتبع**”; birincisi daha çoktur. Ve “onu **أذدته**”: onu, ailesini **ذياد** etmeye yardım ettim; bu, “adamı **أطلبت**” demen gibidir; onu, talebine yardım ettiğinde. Ve “onu **أحلبته**”: devesini sağmaya yardım ettim. Ve **المذيد**: savdığın şeye karşı sana yardım eden kimsedir. Şair dedi:

  “Kavimde seslendim: ‘Hele bir **مذيدا**!’”

Ve onun üzerine müstedrek olanlardandır: “Falan, bedeninden **يذود**”; ve “keder benden **ذاد**”; ve “süvari, **مذوده** ile”; o, onun kovucusudur. Ve “**مذاود** ve **مذاويد** adamlar”. Bunların hepsi mecazdandır. Ve **ذويد** b. Nehd, câhiliyyede uzun ömürlülerden biridir; şeyhimiz söyledi. Ben korkarım ki bu, musannifin **المهملة**’de zikrettiği **دويد**’dir; bakılsın.

Ve **المذاد**, (tıpkı **سحاب** gibi): Medine’de bir yerdir; Ka‘b b. Mâlik’in şiirinde zikri gelmiştir: “Seyflerimizi bileyen bir aslanlığa gelsin; **المذاد** ile **جزع الخندق** arasında.” Bekrî, **المعجم**’de dedi: **المذاد**, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in hendeği kazdığı yerdir. Süyûtî dedi: O, Medine’de bir **أطم**’dır. Talebesi Şâmî, sîretinde dedi: O, Fetih mescidlerinin batısında Benî Harâm’ındır; o taraf onunla adlandırıldı. Onu, Râzî’nin Şevâhid şerhinde nakletti. Ve **المراصد**’da artırdı ki o, Sel‘ ile Medine hendeği arasında bir vâdinin adıdır. Şeyhimiz söyledi. Ve **ذواد** el-Ukaylî: tâbiîdir; Sa‘d b. Ebî Vakkâs’tan rivayet eder. Ondan Ma‘mer b. Râşid rivayet etti. İbn Hibbân’ın **الثقات** kitabında böyledir.
