# ذوق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%88%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذوق

ذاقه ذوقا، وذواقا، ومذاقا، ومذاقة: اختبر طعمه وأصله فيما يقل تناوله، فإن ما يكثر من ذلك يقال له: الأكل وأذقته أنا إذاقة. وفي البصائر والمفردات: اختير في القرآن لفظ الذوق للعذاب لأن ذلك وإن كان في التعارف للقليل، فهو مستصلح للكثير، فخصه بالذكر ليعلم الأمرين، وكثر استعماله في العذاب، وقد جاء في الرحمة، نحو قوله تعالى:  ولئن أذقناه رحمة منا  ويعبر به عن الاختبار، يقال: أذقته كذا فذاق، ويقال: فلان ذاق كذا، وأنا أكلته، أي خبرته أكثر مما خبره، وقوله تعالى:  فأذاقها الله لباس الجوع والخوف  ، فاستعمال الذوق مع اللباس من أجل أنه أريد به التجربة والاختبار، أي: جعلها بحيث تمارس الجوع وقيل: إن ذلك على تقدير كلامين، كأنه قيل: أذاقها الجوع والخوف، وألبسها لباسهما، وقوله تعالى:  ولئن أذقنا الإنسان منا رحمة  . استعمل في الرحمة الإذاقة، وفي مقابلتها الإصابة في قوله تعالى:  وإن تصبهم سيئة  . تنبيها على أن الإنسان بأدنى ما يعطى من النعمة يبطر ويأشر. قال المصنف: وقال بعض مشايخنا: الذوق: مباشرة الحاسة الظاهرة، أو الباطنة، ولا يختص ذلك بحاسة الفم في لغة القرآن، ولا في لغة العرب، قال تعالى:  وذوقوا عذاب الحريق  وقال تعالى: هذا فليذوقوه حميم وغساق  . وقال تعالى:  فأذاقها الله لباس الجوع والخوف  . فتأمل كيف جمع الذوق واللباس حتى يدل على مباشرة الذوق وإحاطته وشموله، فأفاد الإخبار عن إذاقته أنه واقع مباشر غير منتظر، فإن الخوف قد يتوقع ولا يباشر، وأفاد الإخبار عن لباسه أنه محيط شامل كاللباس للبدن، وفي الحديث:  ذاق طعم الإيمان من رضي بالله ربا، وبالإسلام دينا وبمحمد رسولا  فأخبر أن للإيمان طعما، وأن القلب يذوقه، كما يذوق الفم طعم الطعام والشراب، وقد عبر النبي صلى الله عليه وسلم عن إدراك حقيقة الإيمان والإحسان وحصوله للقلب ومباشرته له بالذوق تارة، وبالطعام والشراب تارة، وبوجدان الحلاوة تارة، كما قال:  ذاق طعم الإيمان... الحديث  وقال:  ثلاث من كن فيه وجد حلاوة الإيمان  . قال: والذوق عند العارفيق: منرلة من منازل السالكين أثبت وأرسخ من كل منزلة الوجد، فتأمل ذلك. ومن المجاز ذاق القوس ذوقا: إذا جذب وترها اختبارا لينظر ما شدتها، قال الشماخ:
  فذاق فأعطته من اللين جانـبـا                      كفى ولها أن يغرق النبل حاجز أي: لها حاجز يمنع من إغراق. وما ذاق ذواقا أي: شيئا والذواق فعال: بمعنى مفعول من الذوق، ويقع على المصدر والاسم، وفي الحديث:  لم يكن يذم ذواقا  وفي الحديث- في صفة الصحابة-:  يدخلون روادا، ولا يتفرقون إلا عن ذواق، ويخرجون أدلة  قال القتيبي: الذواق: أصله الطعم، ولم يرد الطعم ههنا، ولكنه ضربه مثلا لما ينالون عنده من الخير، وقال ابن الأنباري: أراد لا يتفرقون إلا عن علم يتعلمونه، يقوم لهم مقام الطعام والشراب، لأنه كان يحفظ أرواحهفم، كما كان يحفظ الطعام أجسامهم. وقال أبو حمزة: يقال: أذاق زيد بعدك سروا أي صار. سريا، وكرما أي: صار كريما وأذاق الفرس بعدك عدوا، أي: صار عداء بعدك، وهو مجاز. وتذوقه أي: ذاقه مرة بعد مرة وشيئا بعد شيء. وتذاوقوا الرماح: إذا تناولوها قال ابن مقبل:

  أو كاهتزاز رديني تذاوقـه                      أيدي التجار فزادوا متنه لينا وهو مجاز. ومما يستدرك عليه: المذاق، يكون مصدرا، ويكون اسما. وتقول: ذقت فلانا، وذقت ما عنده، أي: خبرته. والذواق، كشداد. السريع النكاح السريع الطلاق، وهي ذواقة، وقد نهي عن ذلك. والذواق أيضا: الملول.
 واستذاق فلانا: خبره فلم يحمد مخبرته. وأمر مستذاق، أي: مجرب معلوم. وذوق العسيلة: كناية عن الإيلاج.
 ويوم ما ذقته طعاما، أي: ما ذقت فيه. وتذاوقه، كذاقه. وهو حسن الذوق للشعر: مطبوع عليه. وما ذقت غماضا، وما ذقت في عيني نوما. وذاقتها يدي، وذاق كفي، فلانة: إذا مستها. ويقال: ذيق كذبه، وخبرت حاله. واستذاق الأمر لفلان: انقاد له، ولا يستذيق لي الشعر إلا في فلان. ودعني أتذوق طعم فلان. وتذوقت طعم فراقه، وكل ذلك مجاز وكناية.

### Türkçe

**ذاقه** **ذوقا** ve **ذواقا** ve **مذاقا** ve **مذاقة**: tadını denedi ve aslını (mahiyetini) yokladı; az yenilen şeylerde böyledir. Bundan çok olan şeye ise **الأكل** denir. Ben ona **إذاقة** ile **أذقته** (tattırdım).

**البصائر** ve **المفردات**’te: Kur’ân’da azap için **الذوق** lafzı seçilmiştir; çünkü bu, örfte az için olsa da, çok için elverişli kılınmıştır. Böylece iki durumu bildirmek için onu özellikle zikretti; azapta kullanımı çoğaldı. Rahmette de gelmiştir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **ولئن أذقناه رحمة منا**.

Onunla imtihan (deneme) ifade edilir; “Ona şunu tattırdım, o da tattı” denir. “Falan şunu tattı, ben ise onu yedim” denir; yani onu, onun bildiğinden daha çok bildim. Yüce Allah’ın sözü: **فأذاقها الله لباس الجوع والخوف**; **الذوق**’un **اللباس** ile kullanılması, onunla tecrübe ve imtihanın kastedilmesindendir; yani onu, açlığı uygulayıp yaşar hâle getirdi. “Bu, iki sözün takdiri üzerinedir” denilmiştir; sanki şöyle denilmiş gibidir: “Ona açlığı ve korkuyu tattırdı ve ona ikisinin elbisesini giydirdi.” Yüce Allah’ın sözü: **ولئن أذقنا الإنسان منا رحمة**. Rahmette **الإذاقة** kullanıldı; onun karşılığında ise Yüce Allah’ın sözü: **وإن تصبهم سيئة**’de **الإصابة** (isabet etme) kullanıldı; insanın nimetten kendisine verilen en küçük şeyle azıp şımaracağını bildirmek için.

Musannif dedi ki: Şeyhlerimizden bazıları dedi ki: **الذوق**: dış duyunun yahut iç duyunun doğrudan temas etmesidir; bu, Kur’ân dilinde de Arapların dilinde de ağız duyusuna mahsus değildir. Yüce Allah dedi ki: **وذوقوا عذاب الحريق**. Yüce Allah dedi ki: **هذا فليذوقوه حميم وغساق**. Yüce Allah dedi ki: **فأذاقها الله لباس الجوع والخوف**. Şu hâlde düşün: **الذوق** ile **اللباس**’ı nasıl bir araya getirdi ki, **الذوق**’un doğrudan temasına, kuşatıcılığına ve şümulüne delâlet etsin. Böylece onun tattırıldığını haber vermek, onun vuku bulmuş, doğrudan gerçekleşmiş, beklenen olmayan bir şey olduğunu ifade etti; çünkü korku beklenebilir de doğrudan yaşanmayabilir. Onun **لباس**’ını haber vermek de, beden için elbise gibi kuşatıcı ve şâmil olduğunu ifade etti.

Hadiste: **ذاق طعم الإيمان من رضي بالله ربا، وبالإسلام دينا وبمحمد رسولا**; iman için bir tat bulunduğunu ve kalbin onu tattığını haber verdi; ağız, yemeğin ve içeceğin tadını tattığı gibi. Peygamber صلى الله عليه وسلم, imanın ve ihsanın hakikatini idrak etmeyi, onun kalpte hâsıl olmasını ve kalbin ona doğrudan temasını bazen **الذوق** ile, bazen yemek ve içmek ile, bazen de tatlılığı bulmak ile ifade etmiştir; şöyle dediği gibi: **ذاق طعم الإيمان... الحديث**; ve şöyle dedi: **ثلاث من كن فيه وجد حلاوة الإيمان**.

Dedi ki: **الذوق** arifler katında: sâliklerin menzillerinden bir menzildir; **الوجد** menzilinin her menzilinden daha sabit ve daha köklüdür. Şu hâlde bunu düşün.

Mecazdan: **ذاق القوس ذوقا**: onun kirişini, şiddetinin ne olduğuna bakmak için deneme olarak çektiği zaman. Şemmâh dedi ki:

  فذاق فأعطته من اللين جانـبـا                      كفى ولها أن يغرق النبل حاجز

Yani: onun, batırmayı engelleyen bir **حاجز**’i vardır.

Ve “**ما ذاق ذواقا**” yani: bir şey. **الذواق** **فعال** vezninde: **الذوق**’tan **مفعول** mânâsındadır; masdar ve isim üzerine vâki olur. Hadiste: **لم يكن يذم ذواقا**.

Hadiste—sahâbenin sıfatında—: **يدخلون روادا، ولا يتفرقون إلا عن ذواق، ويخرجون أدلة**. Kuteybî dedi ki: **الذواق**: aslı tattır; burada tat kastedilmedi; fakat onu, yanında elde ettikleri hayra bir misal kıldı. İbnü’l-Enbârî dedi ki: “Ancak öğrendikleri bir ilimden dolayı ayrılmazlar”ı kastetti; o, onlar için yemek ve içmek makamında durur; çünkü o, onların ruhlarını korurdu; yemek de bedenlerini koruduğu gibi.

Ebû Hamza dedi ki: “Senin ardından Zeyd’e bir sevinç tattırdı” denir; yani sevinçli oldu. “Ve kerem (tattırdı)” yani: kerim oldu. “Ata senin ardından bir koşu tattırdı” yani: senin ardından koşucu oldu; bu mecazdır.

**تذوقه**: onu, defa defa ve şey şey tattı.

**تذاوقوا الرماح**: mızrakları aldıkları zaman. İbn Mukbil dedi ki:

  أو كاهتزاز رديني تذاوقـه                      أيدي التجار فزادوا متنه لينا

Bu mecazdır.

Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المذاق**, masdar olur ve isim olur.

Ve dersin ki: “Falanı tattım ve onun yanındakini tattım”; yani onu tecrübe ettim.

Ve **الذواق**, **شداد** gibi: hızlı nikâh, hızlı talâk; o, **ذواقة**’dır; bundan nehyedilmiştir.

Ve **الذواق** ayrıca: bıkkın (çabuk usanan).

Ve **استذاق فلانا**: onu tecrübe etti de tecrübesini övmedi.

Ve **أمر مستذاق**: yani tecrübe edilmiş, bilinen.

Ve **ذوق العسيلة**: cinsel birleşmeye kinayedir.

Ve “Bir gün onu yemek olarak tatmadım” yani: onda tatmadım.

Ve **تذاوقه**, **كذاقه** gibidir.

Ve o, şiir için güzel **الذوق** sahibidir: onun üzerine tabiatlanmıştır.

Ve “Bir göz kırpması tatmadım” ve “Gözümde bir uyku tatmadım.”

Ve “Elim onu tattı” ve “Avucum falanı tattı”: ona dokunduğu zaman.

Ve “Onun yalanını tattı” denir; yani hâlini bildi.

Ve “İşi falan için **استذاق** etti”: ona boyun eğdi.

Ve “Şiir bana ancak falan hakkında **يستذيق** eder.”

Ve “Bırak beni, falanın tadını tadayım.”

Ve “Onun ayrılığının tadını tattım”; bütün bunlar mecaz ve kinayedir.
