# ذول — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%88%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ذول

باب الذال واللام و و ي ء معهما
ذ ي ل، ذ أ ل، و ذ ل، ل و ذ، ذ و ل مستعملات
ذيل:
ما أُسبِلَ فأصابَ الأرضَ من الرِّداءِ والإِزار، وذَيْل المرأة لكلِّ ثوبٍ تلبَسُه إذا جَرَّتْه على الأرض من خَلْفها.
وذَيْل الريحِ: ما جَرَّتْهُ على الأرض من التُّرابِ والقَتام، وجمعُه ذُيُولٌ وربَّما قالوا: أذيال، لأنّ الياء إذا تَحَرَّكَتْ تحوَّلَتْ ألفاً نحو: القال من القول، والقَاب من القَوْب، وهما في الوزن سَواءٌ لخِفَّتهما، فأجْرَوا الواوَ الظاهرةَ مُجْرَى الألف لسُكُونها فحَمَلوا ذلك على مِيزان ما جاءَ من محو الجَدَث والجَمَل وغيرهما، وأجمال للعدد، ودَخَلَتْ ألف القَطْع فَرقاً بين العدد وبين الجِماع، ودَخَلَتِ الألفُ بعد الميم مَدَّةً ومُدَّتْ من فتح الميم، ليختلفَ لفظُ الجمع من لفظ الواحد، لأنه لو قال: أجْمَل لاشتَبَه بالنَّعْت نحو أحْمَر وأصفر.
وما كان ثانية من الحروفِ الصِّحاح ساكناً نحو: سَرْجٍ وبَعْلٍ، فإِنّهم زادوا الألف أيضاً في أوَّله للعَدد، ولو لم تكن العَيْن والرّاء للنُزِعَ منها مَدة، وقد سُكِّنَ الحرفُ الذي قبلها لمجيء ألفِ القطع، فلما سُكِّنَ الحرفانِ حَرَّكوا الآخِر منهما، فلم يكن له وجهٌ إلاّ الضمّةُ، لأنّه لو فُتِحَ لأشتبَه بالنَّعْت، ولو كُسِرَ لاشتبَه بالأمر.
ويقال لذَنَب الفَرَس إذا طال: ذَيْلٌ، وفَرَسٌ ذَيّال إذا تَذَيَّلَ في مَشْيه واستِنانه.
وقد أُذيلَ الفرسُ إذا أُسيءَ القيامُ عليه حتى يُهْزَل.
وأذَلْتُه: أهَنْتُه.
ويقال للحَلْقةِ اللَّطيفةِ من حَلَقِ الدُّروع وغيرها مُذالة، قال:
من الماذيِّ والحَلَقِ المُذالِ
ذأل:
ذُؤالةُ اسمُ معرفةٌ للذِّئبِ لا ينصَرف، وسَمَّتِ العَرَبُ عامَّةَ السِّباع بأسماءٍ معارف، يُجرونَها مَجرَى الرجال والنساء، ويُذكِّرون ذُؤالة ولا يجعلون فيه ألفً ولاماً.
والذَّأْلانُ: ابنُ أوَى. واختَلَفوا فقال بعضهم ذِئْلان، وقال بعضهم: ذُؤلان لجماعة ذُؤالة.
والذَّأَلان، مفتوحة الهمزة: مِشْيةٌ في سُرعةٍ ومَيْسٍ، فإذا كانت المِشْيةُ في انخِزالٍ وضَعْف قيل: تذأل، وقيل بالدال أيضاً، قال:
مَرَّتْ بأعلى سَحَرين تذألُ
وذل:
الوذيلةُ: قطعةٌ من شَحْم السَّنامِ والأَلْيَة.
ويقال للقِطعة من الفضة: وَذيلة وتُجمَع وَذائل.
لوذ:
اللَّوْذُ: مصدر لاذَ يَلُوذُ لَوْذاً، واللِّياذ مَصدرَ المُلاوَذة، وهو أن يستَتِرَ بشيءٍ مخافةَ أن تراه وتأخُذَه.
واللاّذةُ واللاّذُ: ثياب من حرير يُنْسَجُ بالصِّين تُسَمِّيه العربُ والعَجَم اللاّذ.
والمَلاذُ: المَلْجَأ، ويُجمَع المَلاوِذ.
وألواذُ المكان: نَواحيه، والواحِدُ لَوْذٌ.
ذول:
الذّالُ: تصغيرُها ذُوَيلة، وكل حرف من حروف الهجاء يتبعه ألف بعد حرف حَرْفِ صحيح فإنّها ترجِع إلى الواو وإنْ كانت بعد الألف مَدّةٌ مثل الحاء والباء فأنّها ترجع إلى الياء، تقول في طاء طُيَيَّة وفي حاء حُيَيَّة.

### Türkçe

باب **الذال** و**اللام** و**و** و**ي** و**ء** معهما
**ذ ي ل**، **ذ أ ل**، و**ذ ل**، **ل و ذ**، **ذ و ل** مستعملات

**ذيل**:
**ما أُسبِلَ فأصابَ الأرضَ من الرِّداءِ والإِزار**: ridâ ve izârdan yere değecek şekilde salıverilen şey; ve **ذَيْل المرأة**: kadının, arkasından yere sürüdüğü zaman giydiği her elbise için (kullanılır).

Ve **ذَيْل الريحِ**: rüzgârın toprak ve tozdan yere sürüklediği şey; çoğulu **ذُيُولٌ**dur; bazen **أذيال** dediler; çünkü **الياء** hareketlendiği zaman **ألف**a dönüşür; şu gibi: **القال** ( **القول**’den), ve **القَاب** ( **القَوْب**’dan); ve ikisi vezinde eşittir, hafiflikleri sebebiyle; böylece sükûnu sebebiyle açık **الواو**’yu **الألف**ın yürüdüğü yere yürüttüler; sonra bunu, **محو الجَدَث** ve **الجَمَل** ve başkaları gibi gelenin mîzanı üzerine حمل ettiler; ve sayı için **أجمال** (dediler); sayı ile **الجِماع** arasında fark olsun diye **ألف القَطْع** girdi; ve tekilin lafzı ile çoğulun lafzı farklı olsun diye **الألف** **الميم**den sonra med olarak girdi; ve **الميم**in fethinden uzatıldı; çünkü eğer **أجْمَل** deseydi, **أحْمَر** ve **أصفر** gibi sıfatla karışırdı.

Ve harflerin sahihlerinden ikincisi sâkin olan şey, şu gibi: **سَرْجٍ** ve **بَعْلٍ**; şüphesiz onlar sayı için başına yine **الألف**ı artırdılar; eğer **العَيْن** ve **الرّاء** olmasaydı ondan bir med çekilip çıkarılırdı; ve ondan önceki harf, **ألفِ القطع**ın gelişi sebebiyle sükûnlandırıldı; iki harf sükûnlandırılınca, onların sonuncusunu harekelediler; onun için **الضمّة**den başka bir وجه olmadı; çünkü eğer fetha verilseydi sıfatla karışırdı; eğer kesra verilseydi emirle karışırdı.

Ve atın kuyruğu uzadığı zaman ona **ذَيْلٌ** denir; ve yürüyüşünde ve koşusunda kuyruğunu salıp uzattığı zaman **فَرَسٌ ذَيّال** (denir).

Ve ata kötü bakılıp zayıflatılıncaya kadar (ihmal edilince) **أُذيلَ الفرسُ** denmiştir.

Ve **أذَلْتُه**: onu aşağıladım.

Ve zırh halkalarından ve başkalarından ince halka için **مُذالة** denir; (şair) dedi ki:
من الماذيِّ والحَلَقِ المُذالِ

**ذأل**:
**ذُؤالةُ**: kurdun özel isim (ma‘rife) ismidir; munsarif olmaz; Araplar yırtıcıların genelini ma‘rife isimlerle adlandırdılar; onları erkekler ve kadınlar gibi yürütürler; **ذُؤالة**’yi müzekker yaparlar ve onda **ألف** ve **لام** kılmazlar.

Ve **الذَّأْلانُ**: **ابنُ أوَى**’nın oğludur. İhtilaf ettiler; bazısı **ذِئْلان** dedi, bazısı **ذُؤلان** dedi; **ذُؤالة**’nin cemaatı için.

Ve **الذَّأَلان** (hemze fethalı): sürat ve meys içinde bir yürüyüştür; yürüyüş, çekingenlik ve zayıflık içinde olursa **تذأل** denir; **بالدال** ile de denmiştir; (şair) dedi ki:
مَرَّتْ بأعلى سَحَرين تذألُ

**وذل**:
**الوذيلةُ**: hörgüç yağı ve kuyruk yağı (alyə)ndan bir parçadır.

Ve gümüşten parça için **وَذيلة** denir; **وَذائل** diye cem‘ olunur.

**لوذ**:
**اللَّوْذُ**: **لاذَ يَلُوذُ لَوْذاً**’nın masdarıdır; ve **اللِّياذ**: **المُلاوَذة**’nin masdarıdır; o da, seni görüp yakalamasından korkarak bir şeyle örtünüp gizlenmendir.

Ve **اللاّذةُ** ve **اللاّذُ**: Çin’de dokunan ipekten elbiselerdir; Araplar ve Acemler ona **اللاّذ** adını verir.

Ve **المَلاذُ**: sığınaktır; **المَلاوِذ** diye cem‘ olunur.

Ve **ألواذُ المكان**: onun taraflarıdır; tekili **لَوْذٌ**dur.

**ذول**:
**الذّالُ**: onun küçültmesi **ذُوَيلة**’dir; ve hecâ harflerinden her harf ki sahih bir harften sonra bir **ألف** onu takip ederse, o **الواو**ya döner; ve eğer **الألف**ten sonra **مَدّةٌ** olursa, **الحاء** ve **الباء** gibi, o **الياء**ya döner; **طاء** hakkında **طُيَيَّة** dersin ve **حاء** hakkında **حُيَيَّة** (dersin).
