# ذو (ذ-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Sahip

- Harfler: ذ - و
- Kur'an'da: 116 geçiş · 109 ayet · 22 sîga
- 5 sözlük

## Sîgalar (22)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [ذُو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8F%D9%88.md) | فَعَلُ | Sahip | 25 | 25 | [2:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:105.md) |
| [ذِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%90%D9%8A.md) | فَعَلِ | Sahip | 19 | 18 | [4:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/4:36.md) |
| [ذَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَ | Sahip; Ki o | 16 | 16 | [2:245](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:245.md) |
| [بِذَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | بِفَعَلَاتِ | Sahibi | 12 | 12 | [3:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/3:119.md) |
| [ذَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | فَعَلَاتِ | Sahip | 10 | 10 | [8:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/8:7.md) |
| [لَذُو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D9%84%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D9%88.md) | لَفَعَلُ | Sahip | 8 | 8 | [2:243](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:243.md) |
| [ذَاتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلَاتَ | Sahip | 6 | 5 | [8:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/8:1.md) |
| [وَذَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَعَلَ | Ve sahip | 3 | 3 | [21:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/21:85.md) |
| [ذَوَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَا | İki sahip | 2 | 2 | [5:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/5:95.md) |
| [وَلِذِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D8%B0%D9%90%D9%8A.md) | وَلِفَعَلِ | Ve sahip için | 2 | 2 | [8:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/8:41.md) |
| [يَاذَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D8%B0%D9%8E%D8%A7.md) | يَافَعَلَ | Ey sahip | 2 | 2 | [18:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/18:86.md) |
| [ذَاتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8F.md) | فَعَلَاتُ | Sahip | 1 | 1 | [55:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/55:11.md) |
| [ذَوَاتَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَلَتَا | İki sahip | 1 | 1 | [55:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/55:48.md) |
| [ذَوَاتَيْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8E%D9%8A%D9%92.md) | فعَلَتَيْ | İki sahip | 1 | 1 | [34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/34:16.md) |
| [ذَوَيْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%92.md) | فَعَلَيْ | İki sahip | 1 | 1 | [65:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/65:2.md) |
| [ذَوِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D8%B0%D9%8E%D9%88%D9%90%D9%8A.md) | فَعَلِي | Sahipler | 1 | 1 | [2:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:177.md) |
| [فَذُو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D9%88.md) | فَفَعَلُ | Öyleyse sahip | 1 | 1 | [41:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/41:51.md) |
| [لِذِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D9%84%D9%90%D8%B0%D9%90%D9%8A.md) | لِفَعَلِ | Sahip için | 1 | 1 | [89:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/89:5.md) |
| [وَبِذِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A8%D9%90%D8%B0%D9%90%D9%8A.md) | وَبِفَعَلِ | Ve sahip ile | 1 | 1 | [4:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/4:36.md) |
| [وَذَاتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8E.md) | وَفَعَلَاتَ | Ve sahip | 1 | 1 | [18:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/18:18.md) |
| [وَذُو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D9%88.md) | وَفَعَلُ | Ve sahip | 1 | 1 | [41:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/41:43.md) |
| [وَذِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B0%D9%90%D9%8A.md) | وَفَعَلِ | Ve sahip | 1 | 1 | [2:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:83.md) |

## Mücavir kökler — 160 mücavir (443 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 12 ortak ayet · G² 49 · Okun ön yarısına denir
2. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 14 ortak ayet · G² 39 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
3. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 11 ortak ayet · G² 32 · “Sikkin” bıçak demektir
4. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 30 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
5. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 12 ortak ayet · G² 30 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
6. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 23 · Denk tutuyorlar
7. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 11 ortak ayet · G² 19 · Büyük
8. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 54 ortak ayet · G² 18 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
9. [جلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Celle çul, yelken demektir
10. [قرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Kırpıntı demektir
11. [نقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Lokma, ağza alınan bir parça yemektir
12. [وتد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AA%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Kazık demektir
13. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 9 ortak ayet · G² 12 · Oğullar
14. [خصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B5%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hasse (hı, sad) : “Husse” özel çardak, hücre demektir
15. [فشل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Yıldınız
16. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 10 · Sütle dolu memedir
17. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · “Sunv’a” tas demektir
18. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 7 ortak ayet · G² 10 · Sicim bağıdır
19. [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) — 4 ortak ayet · G² 9 · Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir
20. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 17 ortak ayet · G² 9 · Şey
21. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
22. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Huzve atışlardaki hedef demektir
23. [عمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Direk demektir
24. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 8 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
25. [كلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Yükümlü tutarız
26. [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ğanem Koyun sürüsü demektir
27. [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir
28. [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Üstüne oturulan keçe demektir
29. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Haml: İple yüklenen yük demektir
30. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 12 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
31. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sol
32. [إسماعيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A5%D8%B3%D9%85%D8%A7%D8%B9%D9%8A%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ve İsmail
33. [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Zorluk
34. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
35. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
36. [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kemiksiz et parçası demektir
37. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
38. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Namaz
39. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Davut
40. [علن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “A’ren” mahallenin orta yeri, evler arası avlu demektir
41. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
42. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
43. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
44. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dal demektir
45. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Yiyecek demektir
46. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
47. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Ön dişler demektir
48. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
49. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · İş ayakkabısı
50. [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Derc : “Derc” tomar demektir
51. [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Gerilmiş yay demektir
52. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
53. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
54. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Üzüm salkımıdır
55. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bisat kilim demektir
56. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sena yaka demektir
57. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
58. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 19 ortak ayet · G² 3 · Dağın sivri noktası demektir
59. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
60. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Örter

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%88/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذو |
| Yapı | İki harfli / esmâ-i hamseden nâkıs isim |
| Özel Durum | İlletli ve mülhak isim, daima zâhir isme muzaf olarak kullanılır |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md), [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md), [اهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [عدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir vasfa, niteliğe veya nesneye sahip olma, onunla ayrılmaz bir aidiyet ve nisbet bağı kurma |
| Çekirdek Özet 2 | İlâhî sıfatların, ahlâkî yetkinliklerin veya ontolojik durumların varlıkla bütünleşmiş niteliğini bildirme |
| Çekirdek Özet 3 | Aidiyet ve nisbet bildiren isim formu; felsefe ve kelamda şeyin özünü ifade eden zât kavramının dilsel temeli |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin geçici bir mülkiyet veya rastlantısal bir sahiplik bildirdiğini varsayarak ontolojik ve sıfatî aidiyeti gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذ | İşaret, belirlenim ve bir nesneye veya yöne işaret ederek bağ kurma | و | İşaret unsurunu nesnel bir aidiyete ve vasıf sahipliğine dönüştürerek kalıcı bir nisbet bağı kurmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı imgesinden türetme; pelteklik ile incelmiş geçiş ve işaret hareketi | Bir varlığı diğerinden ayırt ederek ona doğru yönelme ve sınır belirleme |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Ayrık iki unsuru birbirine raptetme, bitişik kılma ve kopmaz bağ kurma |
| ذو | Belirlenen nesneye bağ ile tutunma | İşaret edilen vasfı veya nesneyi taşıyıcı özneye raptederek onda sabit kılma eylemi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir niteliğin veya nesnenin ayrılmaz parçası olma; soy kütüğünde veya kabile nisbetinde bir yere, soya veya belirleyici bir özelliğe aidiyet kurma |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde dişil formu olan ذات iki nesne arasındaki bağı ve zorlu yolculuk vasıtalarını nitelemede kullanılmıştır: وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ / بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال |
| Erken Arapça kullanım | Güney Arabistan ve erken Arap lehçelerinde hükümdarların unvanlarında kabile veya coğrafi aidiyeti bildiren bir takı olarak kullanılmıştır (örneğin Yemen melikleri için kullanılan Zû Nuvâs ve Zû Yezen unvanları). |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Tâcü’l-Arûs.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde işaret ve nisbet zamirleri ile sahiplik edatları arasında çok eski bir morfo-semantik süreklilik bulunmaktadır. Arapçadaki ذو kelimesi, Proto-Sami dillerindeki işaret tabanı *ḏū / *ḏī ile doğrudan irtibatlıdır. Bu taban, Güney Arapçasında (Epigrafik Güney Arapçası / Sebece) hem işaret zamiri hem de ilgi adılı (ilgi edatı) olarak işlev gören ḏ- biçiminde yaygın biçimde belgelenir. İbranicede işaret bildiren zēh (זה) ve zō't (זאת) formları, Aramice ve Süryanicede dī / d- (ד / ܕ) ilgi edatı aynı kadim işaret ve nisbet matrisine dayanır. Erken Sami katmanında işaret etme eylemi ile bir şeye izafe edilerek onun sahibi veya mensubu olma fikri iç içe gelişmiş; Arapça bu kökü zâhir isimlere muzaf olan ve nitelik sahipliğini kuran kurallı bir isme dönüştürerek sistemleştirmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Brockelmann, Lipiński.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذو / [ذات](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A7%D8%AA.md) kök tabanı | Zâhir isimlerin başına gelerek sıfat tamlaması işlevi gören esmâ-i hamseden nâkıs bir isimdir; zamirlere muzaf olmaz | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *ḏū / *ḏī | Sebece ḏ-, İbranice zeh/zot, Süryanice d- formlarıyla ortak işaret ve ilgi çekirdeğinden türemiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik işaret morfemleri | Afro-Asyatik dillerdeki işaret ve bağlama parçacıklarıyla uzak yapısal paralellik taşır | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Grundriss der vergleichenden Grammatik der semitischen Sprachen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذو | Anlamlı | Sahiplik, aidiyet, nisbet | Bir vasfa veya nesneye ayrılmaz biçimde malik olmayı bildirir | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| وذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu dizilim klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذو | Merkez | Nitelik ve vasıf aidiyeti | Bir vasfı veya durumu özneye ayrılmaz bir nitelik olarak bağlar | Daima zâhir isme muzaf olarak gelir |
| [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) | Komşu | Birliktelik ve refakat | Zamansal ve mekânsal arkadaşlık bildirir; mülkiyet şart değildir | Ayrılabilir bir refakat bağı kurar |
| [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Tasarruf ve mülkiyet | Bir şey üzerinde tam hâkimiyet ve hukuki tasarruf hakkını anlatır | Hukuki ve fiilî tasarruf gücünü vurgular |
| [اهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) | Komşu | Ehliyet, liyakat ve mensubiyet | Bir topluluğa, mekana veya vasfa içkin liyakat ve aidiyeti gösterir | Soydaşlık ve manevi liyakat bağı kurar |
| [عدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%85.md) | Zıt | Yoksunluk ve bulunmama | Belirli bir vasıftan, nesneden veya imkândan büsbütün mahrum olmayı bildirir | Nisbet ve sahiplik bağının tamamen yokluğudur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذو | Sahip, nisbet taşıyan | Kendisinden sonraki isimle belirlenen niteliğe sahip olan | Kesin |
| Latince | praeditus, compos, habens | Donanmış, sahip olan | praeditus belirli bir nitelikle bezenmiş olmayı karşılar, mülkiyetten ziyade vasıf donanımını ifade eder | Güçlü |
| İngilizce | possessor of, endowed with, having | Sahip, vasıfla donatılmış | endowed with ifadesi kökün soyut nitelik sahipliği boyutunu tam karşılar; salt hukuki sahipliği aşar | Güçlü |
| Almanca | versehen mit, Inhaber, träger | Taşıyıcı, donatılmış | Träger bir vasfın veya durumun taşıyıcısı olma yönünü açıklar | Güçlü |
| Fransızca | doté de, pourvu de, possesseur | Donanımlı, haiz | doté de yapısı bir vasfa ayrılmaz biçimde sahip olma nüansını yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذو / ذِي | İlâhî sıfat ve celal nisbeti | Allah'ın yüce lütuf, ceza veya celal vasıflarını bildirdiği bağlamlar (Bakara [2:105](https://lisan.digital/tr/ayet/2:105.md), Âl-i İmrân [3:4](https://lisan.digital/tr/ayet/3:4.md), Rahmân [55:27](https://lisan.digital/tr/ayet/55:27.md)) |
| ذو / ذَا | Peygamber veya salih kul vasfı | Kişinin belirleyici bir nitelikle veya mucizevi olayla anılması (Enbiyâ [21:87](https://lisan.digital/tr/ayet/21:87.md), Sâd [38:17](https://lisan.digital/tr/ayet/38:17.md), Kehf [18:83](https://lisan.digital/tr/ayet/18:83.md)) |
| [ذَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A7%D8%AA.md) / بِذَاتِ | İçsel durum, göğüslerin gizledikleri | İnsanın iç dünyasını, gizli niyetlerini ve varlığın mahiyetini bildiren bağlamlar (Âl-i İmrân [3:119](https://lisan.digital/tr/ayet/3:119.md), Mâide [5:7](https://lisan.digital/tr/ayet/5:7.md), Enfâl [8:43](https://lisan.digital/tr/ayet/8:43.md)) |
| ذَوَا / [ذَوَيْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%8A.md) | Hukuki ehliyet ve şahitlik | Yargılama, vasiyet ve boşanmada adalet vasfına sahip iki erkeğin şahitliği bağlamı (Mâide [5:95](https://lisan.digital/tr/ayet/5:95.md), Talâk [65:2](https://lisan.digital/tr/ayet/65:2.md)) |
| [ذَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A7%D8%AA.md) | Mekân ve yön belirleme | Sağ, sol veya verimli coğrafi konumları niteleyen fiziksel bağlamlar (Kehf [18:18](https://lisan.digital/tr/ayet/18:18.md), Mü'minûn [23:50](https://lisan.digital/tr/ayet/23:50.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Zât-sıfat ilişkisi | [ذَات](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A7%D8%AA.md) kelimesinin Allah'ın özü için kullanılıp kullanılamayacağı ve sıfatların zâta zâid olup olmadığı tartışması | Bir şeyin mahiyeti, öz varlığı ve ontolojik hakikati |
| Fıkıh | Ehliyet ve miras ahkâmı | ذَوِي الْقُرْبَى ve ذَوُو الْأَرْحَامِ kavramları üzerinden miras payları ve şahitlik ehliyeti (ذوا عدل) | Hukuki hak, yetki ve sıfat taşıyıcılığı |
| Tefsir | İsim tamlaması ile vasıflandırma | Kur'an'da ذو lafzının türemiş sıfatlar yerine neden tercih edildiği; vasfın zâta yerleşikliğinin beyanı | Gelip geçici nitelik yerine kökleşmiş ve ayrılmaz sıfat vurgusu |
| Hadis | Şahsiyet ve ahlak nitelemesi | İffet, haysiyet ve takva sahibi kişilerin vasıflarını belirten rivayetler | Kişinin ahlaki hasletlerle muttasıf olması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ulûhiyyet ve ahlak | Sıfat taşıyıcılığı | Mutlak kemal vasıflarını zâta nisbet etme | İlâhî lütuf ve kudretin ayrılmaz bir sıfat olarak zât ile irtibatını sağlar | Kesin |
| İlmi | Mantık ve ontoloji | Mahiyet ve cevher | Cins ve fasıl ile nesnenin özünü tayin etme | Felsefe ve mantıkta arazların taşıyıcısı olan zât kavramını kurar | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve ehliyet | Nitelikli otorite | Şûra ve hüküm koymada yetkinlik nisbeti | Adalet ve liyakat vasfına sahip olanların karar süreçlerine katılımını sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve dağıtım | Hak sahipliği | Sosyal adalette pay alma yetkisini belirleme | ذوو القربى gibi kategorilerle zenginliğin adil dolaşımını kurumsallaştırır | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Nesne tabanlı programlamada nitelik ve bağıntı (Attribute / Property Binding) | Bir ana nesneye (class/instance) harici veya dahili fonksiyonel niteliklerin bağlanması işlemine benzer | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta tüzel/gerçek kişiliğe hak ve ehliyet isnadı (Attribution of Rights and Capacity) | Bir süjeye kanun önünde hak veya sorumluluk doğuran vasıfların resmen atfedilmesi yapısıyla örtüşür | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | ذو kelimesini yalnızca gündelik bir "sahip" kelimesine indirgeyerek, nesne mülkiyeti ile ontolojik nitelik ayrımını silmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kelime geçici mülkiyetlerden ziyade; ilâhî sıfatları, karakter özelliklerini, ontolojik mahiyetleri ve ayrılmaz hakikatleri inşa eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın sıfatlarını harici eşyalar gibi algılama veya insani ahlaki vasıfları arızi bir mülkiyet sanarak ayetlerin ontolojik derinliğini kaybetme |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlıkların ve Allah'ın hangi vasıflarla ayrılmaz biçimde nitelendiğini doğrudan gösteren ana bağlama edatı ve ismi olması bakımından esastır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Esmâ-i hüsnânın açıklandığı ayetlerde, adalet ve miras hukukunu düzenleyen hüküm ayetlerinde ve insanın iç dünyasını açığa vuran nefis/kalp bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vasıf ile özne arasındaki ilişkinin tesadüfi olmadığını, Kur'an'ın bu formla özneye kalıcı bir ontolojik veya ahlaki kimlik yüklediğini fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneye veya varlığa somut bir işaret koyarak ona ayrılmaz bir nitelik ve bağ isnat etme hali.
- Soyut anlam: Bir öznenin (zât), kendisini kuran veya niteleyen soyut vasıfla (sıfat) kopmaz bir nisbet bağı içinde bulunması.
- Sistematik karşılık: Mantıksal ve hukuki sistemlerde cevher-araz veya süje-hak ilişkisini kuran nisbet ve aidiyet operatörü.
- LaTeX modeli: $$A \xrightarrow{\mathcal{R}} Q \implies S = (A \mid Q)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$ taşıyıcı özneyi (zâtı), $Q$ belirli bir niteliği veya vasfı temsil eder. $\mathcal{R}$ simgesi ذو kökünün kurduğu ayrılmaz nisbet bağıntısını gösterir. Bu bağıntının sonucunda ortaya çıkan $S$, $Q$ niteliği ile donanmış ve onunla bütünleşmiş yeni varoluşsal durumu veya sıfatı sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (109 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:83.md) — وَذِي

وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ

Meal (IK): Hani, İsrailoğullarından; Allah’tan başkasına ibadet etmeyin; anaya, babaya, akrabalara, yetimlere, yoksullara iyilik yapın. İnsanlara güzellikle söyleyin, namaz kılın zekat verin diye söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna yüz çevirdiniz. Ve siz hala yüz çevirenlerdensiniz.

### [Bakara 2:105](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:105.md) — ذُو

مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Ehl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.

### [Bakara 2:177](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:177.md) — ذَوِي

لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

Meal (IK): Yüzlerinizi Doğu ve Batı tarafına çevirmeniz «bir» değildir. Lakin asıl «bir»; Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitablara, peygamberlere iman eden, malını seve seve yakınlarına, yetimlere, miskinlere, yolculara, dilenenlere, kölelere, esirlere veren, namazı kılan, zekatı veren, muahede yaptıklarında ahidlerini yerine getiren, sıkıntıda, hastalıkta ve şiddetli savaş anında sabredenlerinkidir. İşte sadık olanlar da onlardır ve müttakiler de onlardır.

### [Bakara 2:243](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:243.md) — لَذُو

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Binlerce oldukları halde ölüm korkusuyla yurtlarından çıkanları görmedin mi? Allh onlara; (ölün) dedi. Sonra da onları diriltti. Şüphesiz ki, Allah insanlara karşı lutuf sahibidir. Ama insanların pek çoğu şükretmezler.

### [Bakara 2:245](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:245.md) — ذَا

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Kimdir o ki; Allah’a güzel bir borç versin de Allah onu kat kat fazlasıyla ödesin. Allah, hem darlaştırır, hem de bollaştırır. Ve O’na döndürüleceksiniz.

### [Bakara 2:251](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:251.md) — ذُو

فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Allah’ın izniyle onları hemen hezimete uğrattılar. Davud da Calut’u öldürdü. Allah ona mülk ve hikmet verdi. Dilemekte olduğunu da ona öğretti. Şayet Allah’ın insanları birbiriyle def’edip savması olmasaydı yeryüzü muhakkak fesada uğrardı. Ancak Allah, alemler üzerinde lutuf sahibidir.

### [Bakara 2:255](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:255.md) — ذَا

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Allah O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Hayy ve Kayyum’dur. O’nu dalgınlık ve uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanların hepsi de O’nundur. O’nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir? Önlerinde ve arkalarında ne varsa bilir. Dilediği kadarından başka O’nun ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. Kürsi’si gökleri ve yeri kaplamıştır. Onları koruyup gözetmek O’na ağırlık vermez. O, öyle ulu, öyle yücedir.

### [Bakara 2:280](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/2:280.md) — ذُو

وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Borçlu darda ise, kolaylığa kadar beklemelidir. Eğer bilirseniz, sadaka olarak bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır.

### [Ali İmran 3:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/3:4.md) — ذُو

مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ

Meal (IK): Daha önce. İnsanlara yol gösterici olarak. Furkan’ı da indirdi. Muhakkak ki Allah’ın ayetlerini inkar edenler için, gerçekten şiddetli azab vardır. Allah, Aziz’dir, intikam sahibidir.

### [Ali İmran 3:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/3:74.md) — ذُو

يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Dilediğine rahmetini tahsis eder. Allah, en büyük lütuf sahibidir.

### [Ali İmran 3:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/3:119.md) — بِذَاتِ

هَأَنْتُمْ أُولَاءِ تُحِبُّونَهُمْ وَلَا يُحِبُّونَكُمْ وَتُؤْمِنُونَ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ وَإِذَا لَقُوكُمْ قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَوْا عَضُّوا عَلَيْكُمُ الْأَنَامِلَ مِنَ الْغَيْظِ قُلْ مُوتُوا بِغَيْظِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): İşte siz; öyle kimselersiniz ki; onlar sizi sevmezken, siz onları seversiniz. Ve kitabın bütününe inanırsınız. Onlar ise ancak sizinle karşılaştıkları zaman; İman ettik, derler. Yalnız başlarına kaldıkları vakit de, size karşı öfkeden parmaklarını ısırırlar. De ki: Öfkenizden ölün. Gerçekten Allah, göğüslerin özünü bilir.

### [Ali İmran 3:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/3:152.md) — ذُو

وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Gerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.

### [Ali İmran 3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/3:154.md) — بِذَاتِ

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sonra o üzüntünün ardından, üzerinize öyle bir emniyet ve öyle bir uyku indirdi ki; içinizden bir kısmını bürüyordu, bir kısmı da canları sevdasına düşmüştü. Allah’a karşı cahiliyet zannı gibi haksız bir zan besliyorlar. Bu işten bize ne? diyorlardı. De ki: Bütün iş Allah’ındır. İçlerinde sana açmadıkları birşey gizliyorlar. Bu, bize ait birşey olsaydı burada öldürülmezdik, diyorlar. De ki: Evlerinizde olsaydınız üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Bu; göğüslerinizin içindekini yoklamak, kalblerinizdekini temizlemek içindir. Allah, göğüslerdekini bilendir.

### [Ali İmran 3:160](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/3:160.md) — ذَا

إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek yoktur. Sizi yardımsız bırakırsa da ondan başka size yardım edecek kimdir. Mü’minler sadece Allah’a tevekkül etsinler.

### [Ali İmran 3:174](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/3:174.md) — ذُو

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ

Meal (IK): Sonra da kendilerine hiç bir kötülük dokunmadan Allah’tan bir nimet ve bollukla geri döndüler. Allah’ın rızasına uydular. Ve Allah, çok büyük lutuf sahibidir.

### [Nisa 4:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/4:36.md) — وَبِذِي · ذِي

وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا

Meal (IK): Allah’a ibadet edin. O’na hiç bir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya da iyilik. Yakınlara, yetimlere, düşkünlere, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya ve sağ elinizin sahib olduklarına da. Allah, kendini beğenip böbürlenenleri elbette sevmez.

### [Maide 5:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/5:7.md) — بِذَاتِ

وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Ve Allah’ın üzerinizdeki nimetini; işittik, itaat ettik, dediğinizde sizi onunla bağlamış olduğu misakını anın. Allah’tan sakının. Muhakkak ki Allah; kalblerdekini bilir.

### [Maide 5:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/5:95.md) — ذَوَا · ذُو

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْتُلُوا الصَّيْدَ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ وَمَنْ قَتَلَهُ مِنْكُمْ مُتَعَمِّدًا فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ يَحْكُمُ بِهِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ هَدْيًا بَالِغَ الْكَعْبَةِ أَوْ كَفَّارَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ أَوْ عَدْلُ ذَلِكَ صِيَامًا لِيَذُوقَ وَبَالَ أَمْرِهِ عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَمَنْ عَادَ فَيَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ

Meal (IK): Ey iman edenler; siz ihramlı iken avı öldürmeyin. Sizden her kim; bile bile onu öldürürse; öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır ki, Ka’be’ye ulaşmış bir kurbanlık olmak üzere, buna içinizden adil iki kişi hükmedecektir. Yahut düşkünlere yemek yedirmek şeklinde keffaret veya onun dengi oruç tutmaktır. Ta ki yaptığının vebalini tatmış olsun. Allah; geçmiştekileri affetmiştir. Kim de sonradan böyle yaparsa; Allah, ondan intikamını alır. Allah, Aziz’dir, İntikam sahibidir.

### [Maide 5:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/5:106.md) — ذَوَا · ذَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيُقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; herhangi birinize ölüm gelip çattığı zaman, vasiyet anında aranızda ya adalet sahibi iki kişiyi veya yolculuk ta başınıza ölüm musibeti gelmişse, sizden olmayan iki kişiyi şahid tutun. Onlardan şüpheleniyorsanız; namazdan sonra alıkoyarsınız da Allah’a şöyle yemin ederler; Akraba bile olsa yeminle hiç bir değeri değiştirmeyeceğiz, Allah’ın şahidliğini gizlemeyeceğiz, yoksa elbette günahkarlardan oluruz.

### [En'am 6:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/6:133.md) — ذُو

وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ

Meal (IK): Rabbın müstağni ve rahmet sahibidir. İsterse, sizi giderir ve arkanızdan yerinize dilediğini getirir. Nitekim sizi de başka bir kavmin soyundan getirmiştir.

### [En'am 6:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/6:146.md) — ذِي

وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ

Meal (IK): Yahudi olanlara da bütün tırnaklıları haram kıldık. Sığır ve koyunun iç yağlarını da üzerlerine haram kıldık. Bunlardan sırtlarına ve bağırsaklarına yapışan ve kemiğe karışan müstesnadır. Biz, onları zulümlerinden dolayı cezaya çarptırdık. Biz, elbette sadıklarızdır.

### [En'am 6:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/6:147.md) — ذُو

فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Seni yalanlarlarsa; de ki: Rabbımız geniş rahmet sahibidir. O’nun gücü günahkarlar güruhundan döndürülemez.

### [En'am 6:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/6:152.md) — ذَا

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Yetimin malına; erginlik çağına gelinceye kadar o en güzel olanından başka bir şekilde yaklaşmayın. Ölçüyü, tartıyı da tam ve doğru yapın. Biz kimseye, gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman da -akraba dahi olsa-adil olun. Allah’ın ahdini de yerine getirin. İşte iyice düşünesiniz diye size bunları emretti.

### [Enfal 8:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/8:1.md) — ذَاتَ

يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Sana ganimetlerden sorarlar. De ki: Ganimetler; Allah’ın ve Rasulünündür. Şu halde eğer mü’minler iseniz Allah’tan korkun, aranızı düzeltin, Allah’a ve peygamberlerine itaat edin.

### [Enfal 8:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/8:7.md) — ذَاتِ

وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Hani Allah; iki taifeden birini size vaadediyordu. Siz ise, kuvvetli bulunmayanın sizin olmasını arzu ediyordunuz. Allah ta istiyordu ki; sözleriyle hakkı gerçekleştirsin ve kafirlerin kökünü kessin.

### [Enfal 8:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/8:29.md) — ذُو

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا وَيُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’tan korkarsanız O, size bir furkan verir. Suçlarınızı örter ve sizi bağışlar. Allah, büyük lütuf sahibidir.

### [Enfal 8:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/8:41.md) — وَلِذِي

وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Eğer Allah’a ve hakkı batıldan ayıran günde, iki topluluğun karşılaştığı o günde kulumuza indirdiğimize inanıyorsanız; bilin ki: Ele geçirdiğiniz ganimetin beşte biri Allah’ın, peygamberin ve yakınlarının, yetimlerin, düşkünlerin ve yolcularındır. Allah, her şeye gücü yetendir.

### [Enfal 8:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/8:43.md) — بِذَاتِ

إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Hani Allah; uykunda, onları sana az gösteriyordu. Eğer sana onları çok göstermiş olsaydı; elbette çekinecek ve iş hakkında çekişecektiniz. Fakat Allah, sizi kurtardı. Muhakkak ki O; göğüslerde olanı bilendir.

### [Yunus 10:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/10:60.md) — لَذُو

وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Allah’a karşı yalan uyduranlar, kıyamet gününü ne sanıyorlar? Doğrusu Allah, insanlar hakkında lütuf sahibidir. Fakat onların çoğu şükretmezler.

### [Hud 11:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/11:3.md) — ذِي

وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ

Meal (IK): Rabbınızdan mağfiret dileyin, sonra O’na tevbe edin ki, belli bir süreye kadar sizi güzelce geçindirsin. Her lütuf sahibine lütfunu versin. Eğer yüzçevirirseniz; o zaman ben, başınıza gelecek büyük bir günün azabından korkarım.

### [Hud 11:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/11:5.md) — بِذَاتِ

أَلَا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ لِيَسْتَخْفُوا مِنْهُ أَلَا حِينَ يَسْتَغْشُونَ ثِيَابَهُمْ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Dikkat edin, onlar peygambere düşmanlıklarını gizlemek için iki büklüm olurlar. Elbiselerine büründükleri zaman da dikkat edin. Allah, onların gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilir. Çünkü O, göğüslerde olanı bilendir.

### [Yusuf 12:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/12:68.md) — لَذُو

وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Babalarının kendilerine emrettiği yerden girdiler. Bu, Allah katında onlara bir fayda sağlamazdı. Ancak Ya’kub içindeki dileği meydana çıkarmış oldu. O, şüphe yok ki kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibi idi, ama insanların çoğu bilmezler.

### [Yusuf 12:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/12:76.md) — ذِي

فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Bunun üzerine kardeşinin kablarından evvel onlarınkini aramaya başladı. Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte Biz, Yusuf için böyle bir tedbir kullandık. Yoksa o hükümdarın dinine göre; kardeşini tutabilecek değildi. Meğer ki Allah dileye. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Ve her bilgi sahibinin üstünde bir bilen vardır.

### [Rad 13:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/13:6.md) — لَذُو

وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ وَقَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمُ الْمَثُلَاتُ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلنَّاسِ عَلَى ظُلْمِهِمْ وَإِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): İyilikten önce, kötülük isterler çabucak senden. Oysa onlardan önce nice örnekler geçmiştir. Doğrusu insanların zulmetmelerine rağmen, Rabbın mağfiret sahibidir. Şüphesiz ki Rabbının cezalandırması; şiddetlidir.

### [İbrahim 14:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/14:37.md) — ذِي

رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Rabbımız; ben, çocuklarımdan kimini; namaz kılabilmeleri için, Senin mukaddes evinin yanında çorak bir vadiye yerleştirdim. Rabbımız; insanların gönüllerini onlara meylettir. Şükretmeleri için onları meyvelerle rızıklandır.

### [İbrahim 14:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/14:47.md) — ذُو

فَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ

Meal (IK): Sakın, Allah’ın peygamberlerine vaadinden cayacağını sanma. Muhakkak Allah; Aziz’dir, intikam sahibidir.

### [Nahl 16:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/16:90.md) — ذِي

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Muhakkak ki Allah; adaleti, ihsanı, yakınlara vermeyi emreder. Hayasızlığı, fenalığı ve taşkınlığı ise yasaklar. Tezekkür edesiniz diye size öğüt verir.

### [İsra 17:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/17:26.md) — ذَا

وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا

Meal (IK): Yakınlara hakkını ver. Miskine, yolcuya da. Ama saçıp savurma.

### [İsra 17:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/17:42.md) — ذِي

قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا

Meal (IK): De ki: Onların dedikleri gibi Allah ile beraber tanrılar bulunsaydı; o zaman, hepsi Arş’ın sahibi olmaya bir yol ararlardı.

### [Kehf 18:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/18:17.md) — ذَاتَ

وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا

Meal (IK): Güneşin doğduğu zaman; mağaralarının sağ tarafına yöneldiğini, battığı zaman da; sol tarafa gittiğini görürsün. Kendileri de mağaranın iç tarafında idiler. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Allah, kimi hidayete erdirirse; o, doğru yola ermiştir, kimi de şaşıracak olursa; artık onun için yol gösterici bir dost bulamazsın.

### [Kehf 18:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/18:18.md) — ذَاتَ · وَذَاتَ

وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا

Meal (IK): Onlar uykuda iken; sen, onları uyanık sanırdın. Biz, onları sağa ve sola döndürüyorduk. Köpekleri de dirseklerini eşiğe uzatmıştı. Onları görsen; için korkuyla dolar, geri dönüp kaçardın.

### [Kehf 18:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/18:58.md) — ذُو

وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا

Meal (IK): Bununla beraber Rabbın Gafur’dur, merhamet sahibidir. Eğer onları, yaptıklarından dolayı hemen yakalasaydı; elbette çabucak azaba uğratırdı. Fakat onların bir vadesi vardır ve ondan kaçıp sığınacak yer bulamazlar.

### [Kehf 18:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/18:83.md) — ذِي

وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا

Meal (IK): Sana Zülkarneyn’i sorarlar. Onu, size anlatacağım, de.

### [Kehf 18:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/18:86.md) — يَاذَا

حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا

Meal (IK): En sonunda güneşin battığı yere vardığı zaman; onu kara bir suda batıyor buldu. Orada bir kavme rastladı. Zülkarneyn, onlara azab da edebilirsin, iyi muamelede de bulunabilirsin, dedik.

### [Kehf 18:94](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/18:94.md) — يَاذَا

قَالُوا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا

Meal (IK): Dediler ki: Ey Zülkarneyn; Ye’cuc ve Me’cuc bu ülkede doğrusu bozgunculuk yapıyorlar. Bizim ve onların arasına bir sed yapman için sana vergi verelim mi?

### [Enbiya 21:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/21:85.md) — وَذَا

وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): İsmail’e, İdris’e ve Zülkifl’e de. Onların her biri sabredenlerdendi.

### [Enbiya 21:87](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/21:87.md) — وَذَا

وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Zünnun’a da. Hani o, öfkelenerek giderken kendisine güç yetiremeyeceğimizi sanmıştı. Ama sonunda karanlıklar içinde: Sen’den başka hiç bir ilah yoktur. Tenzih ederim seni, doğrusu ben, haksızlık edenlerden oldum, diye niyaz etmişti.

### [Hac 22:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/22:2.md) — ذَاتِ

يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَى وَمَا هُمْ بِسُكَارَى وَلَكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ

Meal (IK): Onu göreceğiniz gün; her emzikli emzirdiğini unutur, her yüklü yükünü düşürür. İnsanları sarhoş gibi görürsün. Oysa sarhoş değildirler, ama Allah’ın azabı pek çetindir.

### [Müminun 23:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/23:50.md) — ذَاتِ

وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ

Meal (IK): Biz; Meryem’in oğlunu da, annesini de bir ayet kıldık. Her ikisini de sulak, oturmaya elverişli yüksek bir yere yerleştirdik.

### [Müminun 23:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/23:77.md) — ذَا

حَتَّى إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذَابٍ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ

Meal (IK): Sonunda onlara şiddetli bir azab kapısı açtığımızda şaşkına dönüp ümitsiz kalıverdiler

### [Neml 27:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/27:60.md) — ذَاتَ

أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَهَا أَئِلَهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ

Meal (IK): Yoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size su indirip onunla bir ağacını dahi bitiremeyeceğiniz nice güzel bahçeler meydana getiren mi? Allah yanında başka bir ilah mı? Hayır, onlar sapıklıkta ısrar eden bir güruhtur.

### [Neml 27:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/27:73.md) — لَذُو

وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Muhakkak ki Rabbın; insanlara karşı lutuf sahibidir. Ama onların çoğu şükretmezler.

### [Kasas 28:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/28:79.md) — لَذُو

فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ فِي زِينَتِهِ قَالَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا يَالَيْتَ لَنَا مِثْلَ مَا أُوتِيَ قَارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِيمٍ

Meal (IK): Debdebe içinde kavminin karşısına çıktı. Dünya hayatını isteyenler: keşki Karun’a verildiği gibi bizim de olsaydı. Doğrusu o, büyük bir varlık sahibidir, demişlerdi.

### [Rum 30:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/30:38.md) — ذَا

فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Akrabaya, yoksula ve yoloğluna hakkını ver. Bu; Allah’ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır ve işte onlar; kurtuluşa erenlerdir.

### [Lokman 31:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/31:23.md) — بِذَاتِ

وَمَنْ كَفَرَ فَلَا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Kim de küfrederse; onun küfrü, seni üzmesin. Onların dönüşü Bize’dir. O zaman yaptıklarını onlara bildiririz. Şüphesiz ki Allah; göğüslerin özünü gerçekten bilendir.

### [Ahzab 33:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/33:17.md) — ذَا

قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ سُوءًا أَوْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلَا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا

Meal (IK): De ki: Allah sizin için bir kötülük dilerse veya bir rahmet dilerse; sizi O’na karşı koruyabilecek kimdir? Onlar Allah’tan başka bir dost ve yardımcı da bulamazlar.

### [Sebe 34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/34:16.md) — ذَوَاتَيْ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ

Meal (IK): Ama onlar, yüz çevirdiler. Böylece Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. Ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlık ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik.

### [Fatır 35:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/35:18.md) — ذَا

وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَإِنْ تَدْعُ مُثْقَلَةٌ إِلَى حِمْلِهَا لَا يُحْمَلْ مِنْهُ شَيْءٌ وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى إِنَّمَا تُنْذِرُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَمَنْ تَزَكَّى فَإِنَّمَا يَتَزَكَّى لِنَفْسِهِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Günah işleyen hiç bir nefis; başkasının günahını çekmez. Yükü ağır bir kişi onun yüklenilmesini istese-yakını bile olsaondan bir şey yüklenmez. Sen, ancak görmedikleri halde Rabblarından korkanları ve namazı kılmış olanları uyarırsın. Kim de arınırsa; ancak kendisi için arınmış olur ve dönüş, Allah’adır.

### [Fatır 35:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/35:38.md) — بِذَاتِ

إِنَّ اللَّهَ عَالِمُ غَيْبِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Muhakkak ki Allah; göklerin ve yerin gaybını bilendir. Şüphesiz ki O; göğüslerde olanı da bilicidir.

### [Sad 38:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/38:1.md) — ذِي

ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ

Meal (IK): Sad. Zikr dolu Kur’an’a yemin olsun.

### [Sad 38:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/38:12.md) — ذُو

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَفِرْعَوْنُ ذُو الْأَوْتَادِ

Meal (IK): Onlardan önce, Nuh kavmi, Ad ve kazıklar sahibi Firavun da yalanlamıştı.

### [Sad 38:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/38:17.md) — ذَا

اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنَا دَاوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ

Meal (IK): Onların söylediklerine sabret... Ve güçlü kulunuz Davud’u hatırla. Muhakkak ki o, hep Allah’a yönelirdi.

### [Sad 38:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/38:48.md) — وَذَا

وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ

Meal (IK): İsmail’i, El-Yesa’ı ve Zülkifl’i de hatırla. Hepsi de iyilerdendir.

### [Zümer 39:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/39:7.md) — بِذَاتِ

إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى ثُمَّ إِلَى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Eğer küfrederseniz; muhakkak ki Allah, sizden müstağnidir. Fakat O, kulları için küfre rıza göstermez. Eğer şükrederseniz; sizden hoşnud olur. Hiç bir günahkar diğerinin günahını yüklenmez. Sonra dönüşünüz Rabbınızadır. O zaman yaptıklarınızı size haber verir. Muhakkak ki O, göğüslerin özünü bilendir.

### [Zümer 39:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/39:28.md) — ذِي

قُرْآنًا عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Eğriliği bulunmayan arabça bir Kur’an’dır. Belki sakınırlar.

### [Zümer 39:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/39:37.md) — ذِي

وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقَامٍ

Meal (IK): Allah, kimi de hidayete erdirirse; onu saptıracak yoktur. Allah; Aziz, intikam sahibi değil midir?

### [Mü'min 40:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/40:3.md) — ذِي

غَافِرِ الذَّنْبِ وَقَابِلِ التَّوْبِ شَدِيدِ الْعِقَابِ ذِي الطَّوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Günahları bağışlayan, tevbeyi kabul eden, cezası şiddetli, lutfu bol olandır. O’ndan başka ilah yoktur, dönüş O’nadır.

### [Mü'min 40:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/40:15.md) — ذُو

رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ ذُو الْعَرْشِ يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ لِيُنْذِرَ يَوْمَ التَّلَاقِ

Meal (IK): Dereceleri yükselten, Arş’ın sahibi Allah, karşılaşma gününden korkutmak için, kendi emrinden olan ruhu kullarından dilediğine indirir.

### [Mü'min 40:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/40:61.md) — لَذُو

اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ

Meal (IK): Allah O’dur ki; dinlenesiniz diye size geceyi karanlık, gündüzü aydınlık kılmıştır. Şüphesiz ki Allah; insanlara karşı lutufkardır. Ne var ki insanların çoğu şükretmezler.

### [Fussilet 41:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/41:35.md) — ذُو

وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ

Meal (IK): Bu, ancak sabredenlere vergidir. Ve buna ancak o büyük hazzı tadanlar kavuşturulur.

### [Fussilet 41:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/41:43.md) — لَذُو · وَذُو

مَا يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Senin için söylenenler, mutlaka senden önceki peygamberler için de söylenmiştir. Elbette ki Rabbın; hem mağfiret sahibidir, hem de elim bir azab sahibidir.

### [Fussilet 41:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/41:51.md) — فَذُو

وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ

Meal (IK): İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir, yan çizer. Başına bir fenalık gelince de uzun uzun yalvarır.

### [Şura 42:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/42:24.md) — بِذَاتِ

أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَإِنْ يَشَأِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ وَيَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Yoksa onlar; Allah’a karşı yalan uydurdu mu derler? Allah; dilerse senin kalbini mühürler, batılı yok eder, sözleriyle hakkı yerine getirir. Muhakkak ki O; göğüslerin özünü bilendir.

### [Zariyat 51:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/51:7.md) — ذَاتِ

وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ

Meal (IK): Hareli yollara sahip olan göğe andolsun ki;

### [Zariyat 51:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/51:58.md) — ذُو

إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ

Meal (IK): Şüphesiz ki rızıklandıran, güç ve kuvvet sahibi olan Allah’tır.

### [Necm 53:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/53:6.md) — ذُو

ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى

Meal (IK): O; akıl ve görüşünde kamildir. Hemen doğruluverdi.

### [Kamer 54:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/54:13.md) — ذَاتِ

وَحَمَلْنَاهُ عَلَى ذَاتِ أَلْوَاحٍ وَدُسُرٍ

Meal (IK): Onu tahtadan yapılmış, mıhla çakılmışa bindirdik.

### [Rahman 55:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/55:11.md) — ذَاتُ

فِيهَا فَاكِهَةٌ وَالنَّخْلُ ذَاتُ الْأَكْمَامِ

Meal (IK): Onda meyveler, salkımlı hurma ağaçları;

### [Rahman 55:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/55:12.md) — ذُو

وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ

Meal (IK): Yapraklı taneler ve kokulu bitkiler var.

### [Rahman 55:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/55:27.md) — ذُو

وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ

Meal (IK): Ancak celal ve ikram sahibi Rabbının zatı baki kalacaktır.

### [Rahman 55:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/55:48.md) — ذَوَاتَا

ذَوَاتَا أَفْنَانٍ

Meal (IK): Her ikisi çeşit çeşit ağaçlarla doludur.

### [Rahman 55:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/55:78.md) — ذِي

تَبَارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ

Meal (IK): Celal ve ikram sahibi Rabbının adı ne yücedir.

### [Hadid 57:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/57:6.md) — بِذَاتِ

يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَهُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Ve O; göğüslerin özünü bilendir.

### [Hadid 57:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/57:11.md) — ذَا

مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ

Meal (IK): Kim, Allah’a güzel bir ödünç verecek olursa; Allah ona karşılığını kat kat verir. Ve ona, çok değerli bir mükafat da vardır.

### [Hadid 57:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/57:21.md) — ذُو

سَابِقُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا كَعَرْضِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Rabbınızdan bir mağfirete, Allah’a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmış olup da genişliği yerle göğün genişliği kadar olan cennete koşuşun. İşte bu; Allah’ın lutfudur, onu dilediğine verir. Allah büyük lutuf sahibidir.

### [Hadid 57:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/57:29.md) — ذُو

لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ أَلَّا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Böylece kitab ehli, Allah’ın lutfundan hiç bir şey elde edemeyeceklerini bilsinler. Muhakkak ki lutuf, bütünüyle Allah’ın elindedir, onu dilediğine verir. Ve Allah; büyük lutuf sahibidir.

### [Haşr 59:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/59:7.md) — وَلِذِي

مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Kasabalar halkından, Allah’ın Rasulüne fey’ olarak verdiği; Allah, peygamber, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalanlar içindir. Ta ki içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir devlet olmasın. Peygamber, size ne verirse onu alın, neden de nehyederse ondan sakının. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; azabı şiddetli olandır.

### [Cuma 62:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/62:4.md) — ذُو

ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Bu, Allah’ın lutfudur. Onu dilediğine verir. Ve Allah; büyük lutuf sahibidir.

### [Tegabün 64:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/64:4.md) — بِذَاتِ

يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَمَا تُعْلِنُونَ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Göklerde ve yerde olanları bilir. Gizlediklerinizi ve açığa vurduklarınızı da bilir. Ve Allah; göğüslerin özünü bilendir.

### [Talak 65:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/65:2.md) — ذَوَيْ

فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا

Meal (IK): Sürelerini doldurdukları vakit; onları; ya ma’ruf ile tutun veya onlardan ma’ruf ile ayrılın. İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahid tutun. Şahidliği, Allah için yapın. İşte bu, Allah’a ve ahiret gününe iman etmekte olanlara verilen öğüttür. Kim, Allah’tan korkarsa; ona bir çıkış yolu ihsan eder.

### [Talak 65:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/65:7.md) — ذُو

لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا

Meal (IK): Eli geniş olan; genişliğine göre nafaka versin. Rızkı kendisine daraltılmış bulunan da, nafakayı Allah’ın kendisine verdiğinden versin. Allah kimseyi, kendisine verdiğinden fazlasıyla yükümlü tutmaz. Allah; güçlüğün ardından bir kolaylık ihsan eder.

### [Mülk 67:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/67:13.md) — بِذَاتِ

وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sözünüzü ister gizleyin, ister açığa vurun; muhakkak ki O, göğüslerin özünü bilendir.

### [Kalem 68:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/68:14.md) — ذَا

أَنْ كَانَ ذَا مَالٍ وَبَنِينَ

Meal (IK): Mal ve oğullar sahibi olmuş diye.

### [Mearic 70:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/70:3.md) — ذِي

مِنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ

Meal (IK): Derecelere sahip, Allah katındandır.

### [Müzzemmil 73:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/73:13.md) — ذَا

وَطَعَامًا ذَا غُصَّةٍ وَعَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Boğazı tıkayan bir yiyecek ve elim bir azab var.

### [Mürselat 77:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/77:30.md) — ذِي

انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ

Meal (IK): Üç kollu gölgeye gidin.

### [Tekvir 81:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/81:20.md) — ذِي

ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ

Meal (IK): Arş’ın sahibi katında değerlidir ve güçlüdür.

### [Buruc 85:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/85:1.md) — ذَاتِ

وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ

Meal (IK): Andolsun; burçlar dolu semaya.

### [Buruc 85:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/85:5.md) — ذَاتِ

النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ

Meal (IK): Tutuşturucu ateşlerle,

### [Buruc 85:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/85:15.md) — ذُو

ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ

Meal (IK): Arş’ın sahibidir, Mecid’dir.

### [Tarık 86:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/86:11.md) — ذَاتِ

وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الرَّجْعِ

Meal (IK): Andolsun o dönüş yeri olan göğe.

### [Tarık 86:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/86:12.md) — ذَاتِ

وَالْأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ

Meal (IK): Ve yarılan yere,

### [Fecr 89:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/89:5.md) — لِذِي

هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِذِي حِجْرٍ

Meal (IK): Akıl sahipleri için bunların her biri birer yemine değmez mi?

### [Fecr 89:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/89:7.md) — ذَاتِ

إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ

Meal (IK): Sütunlar sahibi İrem’e?

### [Fecr 89:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/89:10.md) — ذِي

وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ

Meal (IK): Kazıklar sahibi Firavun’a,

### [Beled 90:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/90:14.md) — ذِي

أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ

Meal (IK): Yahut açlık gününde yemek yedirmektir,

### [Beled 90:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/90:15.md) — ذَا

يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ

Meal (IK): Yakınlığı olan bir yetime,

### [Beled 90:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/90:16.md) — ذَا

أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ

Meal (IK): Yahut yerde sürünen bir yoksula.

### [Tebbet 111:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/ayet/111:3.md) — ذَاتَ

سَيَصْلَى نَارًا ذَاتَ لَهَبٍ

Meal (IK): Alevli ateşe girecektir.

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الذال
إذ، إذا
إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل.
وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف.
وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر:
عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ
كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من حَدِّ الإضافة إل قولِك: إذ تقول جملةً، فإذا أفرَدْتَها نَوَّنتَها لا لتِواقِها بالكلمة التي معها كأنّها كملةٌ واحدة، كقولك: عَشِيَّتَئِذٍ بنو فلان يقولون كذا، لأنّ موقتات في حينئذٍ ويومَئِذٍ ولَيلَتئذٍ وساعتَئذٍ وغَداتَئذٍ وعامتَئذٍ وعشيئذ، ولم يُقَلْ: الآنَئِذٍ، وإنّما خُصَّت هؤلاء الكلمات بها لأنَّ أقربَ ما يكون في الحال قولُك: الآنَ، فلما لم يَتَحوَّلْ هذا الاسمُ عن وقت الحال، ولَمْ بتباعَدْ عن ساعتِك التي أنتَ فيها، لم يتمكن، ولذلك نُصِبَتْ في كل وَجْهٍ، فلما أرادوا أن يتباعَدوا بها ويحوِّلوها من حال إل حال لم تَنْقَدْ أن يقولوا: الآنئذٍ عكَسوا ليُعرَف بها وقتُ ما تباعَدَ من الحال، فقالوا: حينئذٍ ولكن قالوا: الآن لساعتك في التقريب، وفي التبعيد: حينئذٍ ونُزِّل بمنزلتها الساعةُ وساعتئذٍ وصار في حدِّهما اليومُ ويومَئذٍ والحروف التي وَصَفنا على ميزان ذلك مخصوصةٌ بتوقيتٍ لم يُخَصَّ به سائر أسماء الأزمنة إلاِّ ببيان وقتٍ نحو: لقيتُه سنةَ خَرَجَ ورأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ، كقوله:
في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا
فمن نَصَبَ الكلامَ فإنّه يَجْعَلُ الإضافةَ إل هذا الكلام أجمع كمه قالوا: زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ.
أذي:
الأَذَى: كُلُّ ما تَأَذَّيتَ به، ورجل أَذِيٌّ، أي شديدُ التَّأَذِّي، وأذِيَ يَأْذَى أَذىً.
ذءي، ذءو:
يقال: ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو، ذَأْياً وذَأْواً، وهو ضَرْبٌ من عَدْوِ الإِبِل، يُوصَف به حِمارُ الوحش، تقول: حِمارٌ مِذْأىً، مقصور بهمزة.
ذيء:
ذَيَّأتُ اللَّحْمَ، قد تَذَيَّاً إذا انفَصَلَ عن العظم بفسَاد أو طَبْخٍ.
وذء:
وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً أي نَبَتْ تَنبُو.
ذوي:
ذَوَى يَذوي ذَيّاً، وهو أن لا يُصيبَ النباتَ والحشيشَ رِيُّه، أو يضربُه الحَرَّ فيذبُلُ ويضعُفُ، ولغة أهل بِيِشةَ ذَأَى، قال:
أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى
ذو:
ذو اسمٌ ناقص تفسيره صاحب، كقولك: ذو مال، أي صاحبه، والتثنية ذَوانِ، والجمع ذَوون.
وليس في كلام العرب شيء يكون إِعرابُه على حرفَيْن غيرُ سَبع كلماتٍ وهُنَّ: ذَو، وفو، وأخو، وحَمو، وأمرء وابنُم فأما فُو فمنهم من ينصِب الفاءَ في كُلٍّ، ومنهم من يُتبِع الفاءَ الميمَ، والأول أحسَنُ.
وألأنثى ذات، ويجمَع ذواتُ مالٍ، فإذا وَقَفت على ذاتٍ، فمنهم من يَرُدُّ التّاء إلى هاء التأنيث، وهو القياس، ومنهم مَن يَدَع التاءَ عل حالها ظاهرةً في الوقف لكثرة ما جَرَتْ على اللسان.
وهُنَّ ذوات مال، وهما ذَواتا مال، وقد يجوز في الشعر ذاتا مال، وإتمامُها في التثنيةِ أحسن، قال:
وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ		بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال
والذَّوون: هم الأَدْنَونَ الأوَّلُون، قال الكميت:
وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا
أي الأَخَصِّين، وجاءتْ هذه النون لذَهاب الإضافة.
ولقِيتُه ذا صَباحٍ، مثلُ ذاتَ صباحٍ، وذاتَ يومٍ أحسَنُ، لأن ذا وذات يُرادُ بهما في هذا المعنى وقتٌ مُضافٌ إلى اليَوْمِ والصَّباحِ.
وتقول: قَلَّتْ ذات يده، وذا ها هنا اسمٌ لِما مَلَكَتْ يَداه، كأنّها تقَعُ على الأموال، وكذلك قولهم: عَرَفَه من ذاتِ نفسِه، كأنّه يعني به سَريرتَه المُضمَرة.
وتقول في بعض الجواب: لا بذي تَسْلَم، كأنّه قال لا واللهُ يُسلِّمُك، ما كان كذا وكذا، فتقول: لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا، كما يقال: لمنقال: ماذا صنَعْتَ? خَيرٌ وخَيراً، أي الذي صنعت هو خير، والنصب على وجه الفعل، ومنه قوله -عزَّ وجلَّ-: قل العَفوُ، أي الذي تُنفِقون هو العَفْوُ من أموالِكم، فإِياهُ فأَنفِقوا، في قِراءة من يرفَعُ، والنَّصب عل وجه الفِعل.
وتقول في اليمين: لا أفعَلُ، وإذا أَقسَم عليه قال: لا ها الله.
ذا:
لم يهمزوا ولا يُريدون بها إذن، ولكنها مثلُ:
تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما
والأنثى في الأصل: ذاةٌ، ولكنه كَثُرت على ألسنتهم فصار أكثرهم يقول ذات وهي ناقصة، وإِتمامُها ذواى مثل نواة، فحذَفوا منها الواو، فإذا ثَنَّوا أتَمّوها فقالوا: ذواتان كقولك: نَواتان، وإذا ثَلّوا رجعوا غلى ذات فقالوا: ذوات، ولو جَمَعوا عل التمام لقالوا: ذَوَيات كنَوَيات.
وتضغّها ذُوَيَّةٌ، وقد سمعنا في الشعر من يبني على حَذف الواو كقوله: ذاتا فلزم القياس، وقد وبناؤه على ذات وذاتا.
وأما ذِهِ وذي وذا في هذه وهذي وهذا فأسماءٌ مَكنيّاتٌ وليس في البناء فيها غير الذال والألف التي بعدها زائدة. وبيان ذلك أنَّ تصغيرها ذبّا كأنّه بوزن فعا كما ينبغي في القياس، أو يكون بوزن فُعَيْلَى لو تَمَّ لأنّ ياء التصغير لا تعتمد إلاّ على ضمّة، ولم يرُدّوا الحرف الذي في موضع العَيْن فالتَزَقت ياء التصغير بالحرف لأول من الكملة فاعتمدَتْ على الفتحةِ، وإذا صَغَّروا ذهِ وذي رَدُّوهما إلى بنائهما.
والذي: تعريف ذا فلما قصرت قوَّوا اللام بلام أخرى، فمنهم من يقول: اللّذْ يُسكِّن الذال، ويحذف الياء التي التي بعدها وإنّهم لمّا أدخلوا في الأسْمِ لامَ المعرفة طَرَحوا الزيادة التي بعد الذال وسكَنَتِ الذال، فلما ثَنَّوا حَذَفُوا النون فأدخَلوا عل الاثنين بحذف النون، كما أَدخَلوا على الواحد باسكان الذال، وكذلك فعَلوا في الجميع.
وإنْ قالَ قائل: ألا قالوا: اللذو والجميع بالواو، فقل: إن الصوابَ ذلك في القياس، ولكنّ العربَ اجمَعَت على الذي بالياء في الجرِّ والرَّفْع والنّصب. وقد بَلَغَنا عن الحَسَن في مَواعِظه أنّه قال: اللذون فَعَلوا وفَعَلوا، وقال:
وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم		هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ
وقال آخر:
أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا		قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا
وكذلك يقولون: اللَّتَا والَّتي، قال الشاعر:
هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما		يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما

فإذا صَغَّرت الذي رجَعتَ إلى الأصل فقُلتَ، اللَّذَيّا واللَّتَيّا، وإذا جمَعْتَ اللَّذَيّا قلتَ: هم اللَّذَيّون وهُنَّ اللَّتَيّان فَعَلوا ذلك، لمّا جاءت الكلمةُ بالياءِ المشدَّدة التي بعد الذال أُجرِيَتْ مجْرَى الأسماء التي تجمَعُ بالواو والنون، فكانت الذال في الذي مفردةً في اللّذ فلّما قُوِّيَت بالياء ثم جُمِعَت بالواو والنون غَلَبَت الياءُ الواو فثَبَتَتْ وأزالَت الواو عن موضعها.
وذا:
وتقول: وَذَأته فاتَّأَذَ، أي زَجَرْتُه فانزَجَرَ.

##### Türkçe

باب اللفيف من **الذال**
**إذ**، **إذا**
**إذ** “geçmiş olan şey için”dir; “gelecek olan şey için” de olabilir; **إذا** ise “gelecek olan şey için”dir.
**إذا** (şartın te’kid cevabı) bitişik durumda tenvinlenir, vakıfta sükûnlanır.
**إذ**’e bir kelime izafe edildiğinde, vakit için bir gaye kılınır; tenvinlenir ve cer olunur; senin sözün gibi: **يومَئِذٍ** ve **ساعتَئِذٍ**; yazılışı bitişiktir. Eğer onu, sıla olacak ve haber olmayacak bir sözle birleştirirsen, şairin sözü gibi:
عَشيّةَ **إذْ** يقول: بنو لؤيّ
aslında, **تقول**’u sıla kıldığın yerde idi; onu izafetin sınırından, senin sözün olan: **إذ تقول** bir cümledir, çıkarmış oldun. Onu müfred kıldığında, onunla beraber olan kelimeye bitişmesi için tenvinlersin; sanki ikisi tek bir kelimeymiş gibi; senin sözün gibi: **عَشِيَّتَئِذٍ** بنو فلان يقولون كذا. Çünkü vakitler **حينئذٍ** ve **يومَئِذٍ** ve **لَيلَتئذٍ** ve **ساعتَئِذٍ** ve **غَداتَئذٍ** ve **عامتَئذٍ** ve **عشيئذ**’dedir; **الآنَئِذٍ** denilmemiştir. Ancak bu kelimeler ona tahsis edildi; çünkü hâlde en yakın olan, senin sözün: **الآنَ**’dır. Bu isim hâl vaktinden dönüşmeyince ve içinde bulunduğun saatinden uzaklaşmayınca, yerleşik olmadı; bu yüzden her vecihte nasb olundu. Onunla uzaklaşmak ve onu bir hâlden bir hâle çevirmek istediklerinde, **الآنئذٍ** demeye boyun eğmedi; hâlden uzaklaşanın vakti onunla bilinsin diye ters çevirdiler; **حينئذٍ** dediler. Fakat senin saatine yakınlıkta **الآن** dediler; uzaklaştırmada: **حينئذٍ**. **الساعةُ** ve **ساعتئذٍ** onun menzilesine indirildi; **اليومُ** ve **يومَئذٍ** de onların sınırına girdi. Bizim vasfettiğimiz harfler, o mizana göre, diğer zaman isimlerinin tahsis edilmediği bir vakitlendirmeye tahsis edilmiştir; ancak bir vaktin beyanı ile (tahsis edilir) ki şu gibi: لقيتُه سنةَ خَرَجَ ve رأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ; onun sözü gibi:
في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا
Kim sözü nasb ederse, izafeyi bu sözün tamamına kılar; onların dediği gibi: زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ.

**أذي**:
**الأَذَى**: kendisiyle eziyetlendiğin her şeydir. Ve **رجل أَذِيٌّ**: yani eziyetlenmesi şiddetli. Ve **أذِيَ يَأْذَى أَذىً**.

**ذءي**، **ذءو**:
Denir: **ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو**، **ذَأْياً** ve **ذَأْواً**; o, develerin koşuşundan bir darbedir; yaban eşeği onunla vasfedilir. Dersin: **حِمارٌ مِذْأىً**; hemzeli, maksûr.

**ذيء**:
**ذَيَّأتُ اللَّحْمَ**: bozulma veya pişirme ile kemikten ayrıldığında, gerçekten **تَذَيَّاً**.

**وذء**:
**وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً**: yani sıçradı, ürktü.

**ذوي**:
**ذَوَى يَذوي ذَيّاً**: o, bitkiye ve ota sulamasının isabet etmemesi; yahut sıcağın ona vurup da solması ve zayıflamasıdır. Bîşe ehlinin dili: **ذَأَى**. Dedi ki:
أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى

**ذو**:
**ذو** eksik bir isimdir; tefsiri “sahip”tir; senin sözün gibi: **ذو مال**: yani onun sahibi. Tesniyesi **ذَوانِ**, cemi **ذَوون**.
Arapların كلامında, i‘rabı iki harf üzere olan, yedi kelimeden başka bir şey yoktur; onlar: **ذَو**، **وفو**، **وأخو**، **وحَمو**، **وأمرء** ve **وابنُم**. **فُو**’ya gelince: onlardan kimi fâyı her hâlde nasb eder; onlardan kimi fâyı mîme tâbi kılar; birincisi daha güzeldir.
Müennes için **ذات** (vardır). **ذواتُ مالٍ** diye cem‘ olunur. **ذاتٍ** üzerinde vakfettiğinde, onlardan kimi tâ’yı te’nîs hâ’sına döndürür; bu القياس’tır. Onlardan kimi de, dil üzerinde çokça cereyan ettiğinden, vakıfta tâ’yı hâli üzere, vakıfta açık bırakır.
Ve onlar **ذوات مال**’dır; ve ikisi **ذَواتا مال**’dır. Şiirde **ذاتا مال** câiz olabilir; tesniyede tamamlamak daha güzeldir. Dedi ki:
وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ		بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال
Ve **الذَّوون**: onlar en yakın olan ilklerdir. Kümeyt dedi ki:
وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا
yani en hususî olanlar. Bu nûn, izafenin gitmesi sebebiyle geldi.
**ذا صَباحٍ** ile karşılaştım; **ذاتَ صباحٍ** gibidir. **ذاتَ يومٍ** daha güzeldir; çünkü **ذا** ve **ذات** ile bu manada, **اليَوْمِ** ve **الصَّباحِ**’a izafe edilmiş bir vakit murad olunur.
Ve dersin: **قَلَّتْ ذات يده**; **ذا** burada, ellerinin mülk edindiği şey için bir isimdir; sanki mallar üzerine vâki olur. Yine onların sözü: **عَرَفَه من ذاتِ نفسِه**; sanki onunla gizli iç yüzünü kastediyor.
Ve bazı cevapta dersin: **لا بذي تَسْلَم**; sanki “hayır, Allah seni selâmete erdirsin; şöyle şöyle olmadı” demiştir. Böylece dersin: لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا. Nitekim denir: birine denildiğinde: ماذا صنَعْتَ? **خَيرٌ** ve **خَيراً**; yani yaptığın şey hayırdır. Nasb, fiil vechi üzeredir. Ondan, O’nun sözü -azze ve celle-: **قل العَفوُ**; yani infak ettiğiniz şey, mallarınızdan **العَفْوُ**dur; öyleyse onu infak edin; رفع edenin kıraatinde; nasb ise fiil vechi üzeredir.
Ve yeminde dersin: لا أفعَلُ. Ona yemin ettirildiğinde dedi: لا ها الله.
**ذا**:
Hemzelemediler ve onunla **إذن**’i murad etmiyorlar; fakat o, şu gibidir:
تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما
Müennes aslında: **ذاةٌ**’dir; fakat onların dillerinde çoğaldı da, çoğu **ذات** der oldu; o eksiktir. Onu tamamlamak **ذواى**’dır; **نواة** gibi. Ondan vâvı hazfettiler. Tesniye yaptıklarında onu tamamladılar da **ذواتان** dediler; senin sözün gibi: **نَواتان**. Cem‘ yaptıklarında **ذات**’a döndüler de **ذوات** dediler. Eğer tamam üzere cem‘ etselerdi **ذَوَيات** derlerdi; **نَوَيات** gibi.
Onu **ذُوَيَّةٌ** küçültür. Şiirde, vâvın hazfi üzere bina eden kimseyi işittik; onun sözü gibi: **ذاتا**; böylece القياس’a lüzum etti. Onun binası **ذات** ve **ذاتا** üzerinedir.
**ذِهِ** ve **ذي** ve **ذا** ise, **هذه** ve **هذي** ve **هذا**’daki isimlerdir; kinayeli isimlerdir. Binada, **الذال** ve ondan sonraki **الألف**’ten başka bir şey yoktur; o zâiddir. Bunun beyanı: onun tasğîri **ذبّا**’dır; sanki القياس’ta gerektiği üzere **فعا** veznindedir; yahut tamam olsaydı **فُعَيْلَى** vezninde olurdu; çünkü tasğîr yâ’sı ancak bir dammeye dayanır. Ayn yerindeki harfi geri döndürmediler de tasğîr yâ’sı kelimenin ilk harfine yapıştı; fethaya dayandı. **ذِهِ** ve **ذي**’yi tasğîr ettiklerinde, ikisini de binalarına geri döndürdüler.
**والذي**: **ذا**’nın tarifidir. Kısalttıklarında, lâmı bir başka lâm ile kuvvetlendirdiler. Onlardan kimi **اللّذْ** der; **الذال**’ı sükûnlar ve ondan sonraki yâ’yı hazfeder. Şüphesiz onlar, isme marife lâmını dahil ettiklerinde, **الذال**’dan sonraki ziyadeyi attılar ve **الذال** sükûnlandı. Tesniye yaptıklarında nûnu hazfettiler; nûnun hazfiyle ikiliye dahil ettiler; nitekim **الذال**’ı iskân ile tekile dahil ettikleri gibi. Cemî‘de de böyle yaptılar.
Eğer bir söyleyen derse: “Niçin **اللذو** demediler ve cemî‘i vâv ile (getirmediler)?” de ki: القياس’ta doğru olan budur; fakat Araplar, cerde, ref‘te ve nasbda yâ ile **الذي** üzerinde icmâ etti. Bize, Hasan’dan vaazlarında ulaştı ki o dedi: **اللذون** فعلوا وفعلوا. Ve dedi:
وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم		هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ
Bir başkası dedi:
أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا		قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا
Yine böyle derler: **اللَّتَا** ve **الَّتي**. Şair dedi:
هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما		يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما

**الذي**’yi tasğîr ettiğinde asla dönersin de şöyle dersin: **اللَّذَيّا** ve **اللَّتَيّا**. **اللَّذَيّا**’yı cem‘ ettiğinde dersin: هم **اللَّذَيّون** ve هُنَّ **اللَّتَيّان**; bunu yaptılar: kelime, **الذال**’dan sonra şeddeli yâ ile gelince, vâv ve nûn ile cem‘ olunan isimler mecrasına yürütüldü. Böylece **الذال** **الذي**’de, **اللّذ**’de müfred idi; yâ ile kuvvetlendirildiğinde, sonra vâv ve nûn ile cem‘ edildiğinde, yâ vâva galip geldi; sabit oldu ve vâvı yerinden giderdi.

**وذا**:
Ve dersin: **وَذَأته فاتَّأَذَ**: yani onu azarladım da azarlanıp vazgeçti.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب  ذو و ذوى
ذو ، ذوى
مضافين إلى الأفعال
قال شَمِرٌ : قال الفَرّاء : سمعتُ أعرابيّاً يقول : بالفَضْل ذو فَضَّلكم الله ، والكَرامة ذاتُ أكرمكم الله بها . فيَجْعلون مكان ( الذي ) : ذو ، ومكان ( التي ) : ذات ، ويرفعون التاء على كُلّ حال .
قال : ويَخْلطون في الاثنين والجمع ، وربما قالوا : هذا ذو يَعْرِفُ ، وفي التثنية : هاتان ذوَا يَعْرِف ، وهَذان ذوا تَعْرف ؛ وأَنشد الفرّاء :
وإنّ الماءَ ماءُ أَبِي وجَدِّي
وبِئْرِي ذُو حَفَرْت وذو طوَيْتُ
قال الفَرّاء : ومنهم من يُثنِّي ويَجمع ويؤنّث ، فيقول : هذان ذَوا قالا ذلك ، وهؤلاء ذوُو قالوا ذلك ، وهذه ذات قالت ؛ وأَنشد الفَرّاء :
جَمَعْتُها من أَيْنُق سَوابِقِ
ذواتُ يَنْهَضْنَ بغَيْرِ سائِقِ
وأَخبرني المُنْذريّ ، عن الحَرَّانيّ ، عن ابن السِّكِّيت : العرب تقولُ : لا بِذِي تَسْلَمُ ما كان كذا وكذا ، وللاثنين : لا بذي تَسْلمان ، وللجماعة : لا بذي تَسْلمون ، وللمؤنث لا بذي تَسْلَمين ، وللجماعة : لا بذي تَسْلَمْنَ . والتأويل : لا والله يُسَلِّمك ما كان كذا وكذا ، لا وَسَلامتك ما كان كذا وكذا .
وقال أبو العبَّاس المُبَرِّد : ممَّا يُضاف إلى الفعل ( ذو ) في قولك : افْعَل كذا بذي تَسْلَم ؛ وافْعَلاَه بذي تَسْلمان .
معناه : بالذي يُسلِّمك .
ورَوَى أبو حاتم ، عن الأصمعي : تقول العَرب : والله ما أَحْسَنْت بذي تَسْلَم .
قال : معناه : والله الذي يُسلِّمك من المَرْهوب .
قال : ولا يَقُول أحد : بالذي تَسلم .
قال : وأمَّا قَوْل الشاعر :
فإنّ بَيْت تَمِيم ذو سَمِعْتَ به
فإنَّ ( ذو ) ها هنا بمعنى : الذي ، ولا تكون في الرَّفع والنَّصب والجرّ إلا على لَفْظٍ واحد . وليست بالصِّفة التي تُعرب ، نحو قولك : مررت برَجُل ذي مال ، وهو ذو مال ، ورأيت رجلاً ذا مال .
قال : وتقول : رأيت ذو جاءك ، وذو جاآك ، وذو جاءُوك ، وذو جاءتْك ، وذو جِئْنك ، بلفظ واحد للمذكَّر والمؤنّث .
قال : وَمَثَلٌ للعرب : أتَى عليه ذو أَتَى على النَّاس ، أي الذي أَتَى .
قلتُ : وهي لُغة طيِّىء ، و ( ذو ) بمعنى : الذي .
وقال اللَّيْثُ : تقول : ماذا صَنَعْتَ ؟ فيقول : خيرٌ ، وخيراً ، الرفع على معنى : الذي صَنَعْتَ خَيْرٌ ، وكذلك رَفع قول الله عزَّ وجلّ : ( وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ) ( البقرة : 217 ) ، أي الّذي تُنْفِقُون هو العَفو من أَمْوالكم ، فإيّاه فأَنْفِقوا ؛ والنَّصْب للفِعْل .
وقال أَبو إسْحاق : مَعنى قوله : ( مَاذَا يُنفِقُونَ ( على ضَرْبين : أحدهما أن يكون ( ذا ) في معنى ( الذي ) ، ويكون ( يُنْفقون ) من صفته . المعنى : يسألون أي شيء يُنْفِقون ؟ كأنه بَيَّن وَجْه الذي يُنْفِقون ، لأنَّهم يَعلمون ما المُنْفَق ، ولكنَّهم أرادوا عِلْم وَجْهه .
ومثل جَعْلهم ( ذا ) في معنى ( الذي ) قولُ الشاعر :
عَدَسْ ما لِعَبَّاد عَلَيْكِ إمارةٌ
نَجَوْت وهذا تَحْمِلين طَليقُ
المعنى : والذي تحملين طَلِيق ، فيكون ( ما ) رَفْعاً بالابتداء ، ويكون ( ذا ) خبرها .
قال : وجائز أن يكون ( ما ) مع ( ذا ) بمنزلة اسمٍ واحد ، ويكون الموضع نصباً ب ( ينفقون ) . المعنى : يسألونك أي شيء
يُنفقون ؟ .
قال : وهذا إجماع النَّحويين ، وكذلك الأوَّل إجماعٌ أيضاً .
ومثل : جَعْلهم ( ما ) و ( ذا ) بمنزلة اسم واحد ، قولُ الشاعر :
دَعِي ماذا عَلِمْتُ سأتّقيه
ولكنْ بالمُغَيَّبَ نَبِّئِينِي
كأنّه بمعنى : دَعِي الذي عَلِمت .
أبو زَيد : جاء القوم من ذي أَنْفُسهم ، ومن ذات أَنفُسهم ؛ وجاءت المرأةُ من ذي نَفْسها ، ومن ذات نفسها ، إذا جاءَا طائعَيْن .
وقال غيرُه : جاء فلانٌ من أيّة نفسه ، بهذا المعنى .
والعربُ تقول : لاها الله ذا ، بغير ألف في القسم . والعامة تقول : لا الله إذا . وإنما المعنى : لا والله هذا ما أُقسم به ، فأَدخل اسم الله بين ( ها ) و ( ذا ) .
وتقول العرب : وضعتِ المرأةُ ذات بَطنها ، إذا ولدت ؛ والذّئْب مَغْبوط بذي بَطْنه : أي بِجَعْوِه ؛ وأَلْقى الرّجُلُ ذا بَطْنه ، إذا أَحْدَث .
ويقال : أتينا ذا يَمن ، أي أَتينا اليَمَن .
وسَمِعْتُ غيرَ واحدٍ من العرب يقول : كُنّا بموضع كذا وكذا مع ذي عَمْرٍ و ، وكان ذو عَمْرٍ و بالصَّمَّان ، أي كنّا مع عمرو ، ومعنا عمرو . و ( ذو ) كالصّلة عندهم ، وكذلك ( ذوى ) .
قال : وهو كَثير في كلام قَيْس ومَن جاوَرَهم .
و ( ذا ) يُوصل به الكلام ؛ وقال :
تَمَنى شَبِيبٌ مِيتَةً سَفَلَتْ به
وذا قَطَرِيَ لَفَّه منه وائلُ
يُريد : قطريّاً . و ( ذا ) صلة .
وقال الكُميت :
إليكم ذَوِي آل النبيّ تَطَلَّعت
نوازِعُ من قلْبي ظِمَاءٌ وأَلْبُبُ
أراد : بنات القلب وهُمومه .
وقال آخر :
إِذا ما كُنتُ مِثْلَ ذوي عُوَيْفٍ
ودِينارٍ فقام عَلَيّ ناعِي
وقال أبو زيد : يُقال : ما كلّمت فلاناً ذاتَ شَفة ، ولا ذات فَمٍ ، أي لم أُكلّمه كلمةً .
ويقال : لا ذا جَرَمَ ، ولا عن ذا جَرمَ ، أي لا أعلم ذاك ها هنا ، كقولهم : لاها الله ذا ، أي لا أَفعل ذلك .
وتقول : لا والّذي لا إله إلا هو ، فإنها تملأ الفَمَ وتَقطع الدم لأفعلنّ ذلك .
وتقول : لا وَعَهد الله وعَقْده لا أَفعل ذلك .
تفسير إذ وإذا وإذن
قال اللَّيْثُ : تقول العربُ : ( إذ ) لما
مَضى ، و ( إذا ) لما يستقبل الوَقْتين من الزمان .
قال : و ( إذا ) جواب تَأكيد للشرط ، ينوّن في الاتصال ، ويُسكن في الوقف .
وقال غيره : العرب تَضع ( إذ ) للمُستقبل ، و ( إذا ) للماضي .
قال الله عَزّ وجَلّ : ( سَمِيعٌ قَرِيبٌ وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُواْ فَلاَ فَوْتَ وَأُخِذُواْ مِن مَّكَانٍ قَرِيبٍ ) ( سبأ : 51 ) ، معناه : ولو تَرَى إذ يَفْزعون يومَ القيامة .
وقال الفَرّاء : إنما جاز ذلك لأنّه كالواجب ، إذ كان لا يُشك في مَجيئه ، والوجه فيه ( إذا ) ، كما قال عَزّ وجل : ( ) ( الانشقاق : 1 ) ( ) ( التكوير : 1 ) .
وتأتي ( إذا ) بمعنى : ( إن ) الشرطية ، كقولك : أُكْرمك إذا أَكْرَمَتْني ، معناه : إن أَكْرمتني .
وأما ( إذا ) المَوْصولة بالأَوقات ، فإن العرب تصلها في الكتابة بها في أوقات مَعْدودة ، في : حينئذ ، ويَومئذ ، ولَيلَتئذ ، وغَدَاتئذ ، وعَشِيَّتَئذ ، وساعَتئذ ، وعامَئذ . ولم يقُولوا : الآنئذِ ، لأنّ ( الآن ) أقْرب ما يكون في الحال ، فلما لم يتحوّل هذا الاسم عن وَقت الحال ، ولم يتباعد عن ساعَتِك التي أنت فيها لم يتمكّن ، ولذلك نُصبَ في كُلّ وجه .
ولمّا أرادوا أن يُباعدوها ويُحولّوها من حال إلى حال ولم تَنْقدْ ، كقولك : أن تقولُوا الآنئذ ، عَكسوا ليُعْرَف بها وقتُ ما تَبَاعد من الحال ، فقالُوا : حينئذ ، وقالوا : الآنَ ، لساعتك في التقريب ؛ وفي البعد : حينئذ ، ونُزِّل بمنزلتها الساعةُ ، وساعتئذ ، وصار في حدّهما : اليوم ، ويومئذ .
والحُروف التي وَصفناها على ميزان ذلك مَخْصوصةٌ بتوقيت لم يُخَصّ به سائر أزمان الأزمنة ، نحو : لَقيته سنةَ خَرج زَيْدٌ ، ورأيته شَهْرَ تَقَدَّم الحَجّاجُ ، وكقوله :
في شَهْر يَصْطَادُ الغُلامُ الدُّخَّلاَ
فمن نَصب ( شهراً ) فإنه يجعل الإضافة إلى هذا الكلام أجمع ، كما قالوا : زمَنَ الحجاج أَمِيرٌ .
قال اللَّيْثُ : فإن وَصَلت ( إذا ) بكلام يكون صلة أَخْرجتها مِن حَدّ الإضافة ، وصارت الإضافة إلى قولك : إذ تقول ، ولا تكون خبراً كقوله :
عَشِيّة إذ تَقُول يُنَوِّلُونِي
كما كانت في الأصل ، حيث جَعَلْتَ ( تقول ) صلةً أَخْرجتها مِن حَدّ الإضافة وصارت الإضافة ( إذ تقول ) جُملة .
قال الفَرّاء : ومن العَرب من يقول : كان كذا وكذا وهو إذ صَبِيٌّ ، أي هو إذ ذاك صَبِيّ .
وقال أبو ذُؤَيْب :
نَهَيْتُك عَن طِلاَبك أُمَّ عَمْرٍ و
بعافِيةٍ وأنت إذٍ صَحِيحُ
قال : وقد جاء : أَوَانئذ ، في كلام هُذَيل ؛ وأَنشد :
دلَفْتُ لها أَوَانئِذٍ بسَهْمٍ
نَحِيضٍ لم تُخَوِّنْه الشُّرُوجُ
قال ابن الأَنْبَاِريّ في ( إذ ) و ( إذا ) : إنما جاز للماضي أن يكون بمعنى المُستقبل إذا وقع الماضي صِلَةً لمُبْهم غير مُؤَقت ، فجرَى مَجْرَى قَوْله : ( إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ ) ( الحج : 25 ) معناه : إنّ الذين يكْفُرون ويَصُدّون عن سَبِيل الله ؛ وكذلك قوله : ( إِلاَّ الَّذِينَ تَابُواْ مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُواْ عَلَيْهِمْ ) ( المائدة : 34 ) معناه : إلاّ الذين يَتُوبون .
قال : ويُقال : لا تَضْرب إلا الذي ضَرَبك إذا سَلّمت عليه ، فتَجيء ( إذا ) ، لأن ( الذي ) غير مُؤقَّت ، فلو وَقّتَه فقال : اضْرب هذا الذي ضَرَبك إذا سَلّمت عليه ، لم يجز في هذا اللفظ ؛ لأنّ توقيت ( الذي ) أَبطل أن يكون الماضي في مَعْنى المُستقبل .
وتقول العربُ : ما هَلك امْرؤٌ عَرَف قَدْرَه ، فإذا جاءُوا ب ( إذا ) قالوا : ما هلك امرؤٌ إذا عَرَف قَدْرَه ؛ لأنّ الفِعل حَدَثٌ عن مَنكور يُراد به الجِنْس ؛ كأنّ المتكلمِ يُريد : لا يَهلك كُلُّ امْرىء إذا عَرف قَدْرَه ، ومتى عَرَف قدره ؛ ولو قال : إذا عَرَف قدره ، لَوَجب تَوْقيت الخبر عنه ، وأن يُقال : ما هَلك امْرؤٌ إذا عَرف قدره ؛ ولذلك يُقال : قد كنتُ صابراً إذا ضربْت ، وقد كنت صابراً إذ ضربت ، تذهب ب ( إذا ) إلى ترديد الفعل ، تُريد : قد كنت صابراً كُلّما ضَرَبت . والذي يقول : إذ ضربت ، يذهب إلى وقت واحد وإلى ضَرْب مَعْلوم مَعْروف .
وقال غيره : ( إذ ) إذا ولي فِعْلاً أو اسْماً ليس فيه ألف ولام ، إن كان الفِعل ماضياً أو حرفاً مُتحرِّكاً فالذال منها ساكنة ، فإذا وليت اسماً بالألف واللام جُرّت الذال ، كقولك : إذ القومُ كانوا نازِلين بكاظِمَة ، وإذ النَّاس مَن عَزَّ بَزَّ .
وأما ( إذا ) فإنها إذا اتَّصلت باسم مُعَرَّف بالألف واللام ، فإن ذالها تُفْتح إذا كان مُسْتَقْبلاً ، كقول الله عَزَّ وجَلّ : ( ( ) كُوِّرَتْ وَإِذَا النُّجُومُ انكَدَرَتْ ) ( التكوير : 1 ، 2 ) لأن مَعْناها : إذا .
قال ابن الأَنْباري : ( ) ( الانشقاق : 1 ) بفتح الذال وما أَشْبَهها ، أي تنشق ، وكذلك ما أَشْبَهها ، وإذا انكسرت الذال فَمَعْناها : ( إذ ) التي للماضي ؛ غير أن ( إذ ) تُوقع مَوْقع ( إذا ) و ( إذا ) موقع ( إذ ) .
قال الله تعالَى : ( وَلَوْ تَرَى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِذِ الظَّالِمُونَ فِى غَمَرَاتِ الْمَوْتِ ) ( الأنعام : 93 ) معناه : إذا الظالمون ، لأن هذا الأمر مُنْتظر لم يَقَع ؛ وقال أَوْسٌ في ( إذا ) بمعنى ( إذ ) :
الحافظُو الناسِ في تَحُوطَ إذا
لم يُرسِلُوا تَحْتَ عائذٍ رُبَعا
أي إذ لم يُرْسِلوا ؛ وقال على إثره :
وَهبَّت الشاملُ البَلِيلُ وإذْ
باتَ كَميعُ الفَتاة مُلْتَفِعَا
وقال آخر :
ثم جَزاه الله عنّا إذ جَزَى
جَنَّاتِ عَدْنٍ والعَلالِيّ العُلاَ
أَراد : إذا جزَى .
ورَوى الفَرّاء عن الكِسائيّ أنّه إذا قال : ( إذاً ) مُنوَّنة ، إذا خلت بالفعل الذي في أوله أَحد حروف الاستقبال نَصَبَتْه ، تقول مِن ذلك : إذاً أُكْرِمَك ، فإذا حُلْتَ بينها وبينه بحرف رَفَعْت ونَصَبت ، فقُلْت : فإذاً لا أُكْرِمُك ، ولا أكْرِمَك ؛ فمن رفع فيها لحائل ، ومن نَصب فعلَى تَقْدير أن يكون مُقدَّماً ، كأنك قلت : فلا إذاً أكْرِمَك ، وقد خَلت بالفعل بلا مانع .
قال أبو العبّاس أَحمد بن يحيى : وهكذا يَجُوز أن يُقرأ : ( فَإِذاً لاَّ يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً ) ( النساء : 52 ) بالرَّفع والنَّصْب .
قال : وإذا حُلْت بينها وبين الفعل باسمٍ فارْفَعه : تقول : إذاً أخوك يُكْرِمُك ، فإن جَعلت مكان الاسم قَسَماً نَصَبْتَ ، فقلت : إذاً والله تنامَ ، فإن أَدخلت اللام على الفِعل مع القَسم رَفَعْت ، فقلت : إذاً والله لتَنْدَمُ .
وقال سِيبويه : والّذي نَذهب إليه ونَحكيه عنه أنَّ ( إذاً ) نَفْسها الناصبة ، وذلك لأن ( إذاً ) لما يُسْتقبل لا غَير في حال النَّصْب ، فجعلها بمنزلة ( أنْ ) في العمل كما جُعلت ( لكن ) نظيرة ( أنّ ) في العَمل في الأَسْماء .
قال : وكِلاَ القَوْلَيْن حسَنٌ جَميل .
وقال الزّجّاج : العامل عِندي النَّصْب في سائر الأفعال ( أنْ ) ، إمّا أن تقع ظاهرةً أو مُضْمَرة .
قال أبو العبّاس : يُكتب ، كَذَى وكذَى ، بالياء ، مثل . زَكَى وخَسى .
وقال المُبَرّد : كذا وكذا ، يكتب بالألف ؛ لأنه إذا أُضيف قيل : كذاك .
فأُخْبر ثعلبٌ بقوله ، فقال : فتًى ، يكتب بالياء ، ويضاف فيُقال : فَتَاك .
وأَجمع القُرّاء على تَفْخِيم : ذا ، وهذه ، وذاك ، وذلك ، وكذا ، وكذلك ؛ لم يُمِيلُوا شَيْئاً من ذلك .
أذى : قال اللَّيْثُ : الأذَى : كُلُّ ما تَأَذَّيْتَ به .
ورَجُلٌ أَذِيٌّ ، إذا كان شَديدَ التأَذِّي ، فِعْلٌ له لازِمٌ .
وقولُه : ( لاَ تُبْطِلُواْ صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالاَذَى ) ( البقرة : 264 ) الأذَى ، هو ما تَسْمعه من
المَكروه .
ومنه ) الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ ) ( الأحزاب : 48 ) أي دَع أَذَى المُنافِقِين لا تُجازِهِم عليه إلى أَنْ تُؤْمَر فيهم بأَمْر .
وفي الحديث : ( أَميطوا عنه الأذَى ) ، يَعْني الشَّعَر الذي يَكون على رأس المَولود حين يُولَد .
أبو عُبَيدة ، عن الأمويّ : بَعِيرٌ أَذٍ ، وناقةٌ أَذِيةٌ ، إذا كانا لا يَقَرّان في مكان واحد ، عن غَير وجع ولكنْ خِلْقةً .
ويُقال : آذَيْتُه إيذاءً وأَذِيَّة .
وقد تأَذَّيت به تأَذِّياً .
وأَذِيت آذَى أذًى .
ذأى : قال اللَّيْثُ : يقال : ذأَى يَذأَى ويَذْءُو ، ذَأْياً وذَأْواً ، وهو ضَرْبٌ من عَدْو الإبل .
وحمار مِذْأًى ، مَقْصور بهَمْزة .
أبو عُبَيد ، عن الفَرّاء : الذَأْوُ : سَيْرٌ عَنِيف ؛ يُقال : ذَأى الإبلَ يَذْآها ويَذْؤُوها ، ذَأْياً وذَأْواً .
وقال غيرُه : حِمَارٌ مِذْأًى : طَرَّادٌ لأتُنه ؛ وقال أَوْسُ بنُ حَجَر :
فَذَأوْنَه شَرَفاً وكُنَّ له
حتّى تَفَاضَلَ بَينها جَلَبَا
وقد ذَآها يَذْآها ، ذَأْياً وذَأْواً ، إذا طَرَدها .
ذيا : قال أبُو زَيْدٍ : ذَيَّأتُ اللَّحْمَ ، إذا أَنْضَجْتَه حتى يَسْقُط عن عَظْمه .
وقد تَذَيّأ اللَّحْمُ تَذَيُّؤاً ، إذا انْفَصل عن العَظْمِ بِفَسَادٍ أو طَبْخٍ .
أبو عُبَيد ، عن الأصمَعيّ : إذا فَسَدَت القُرْحَةُ وتَقَطَّعت ، قيل : قد تَذَيأَت تَذَيُّؤاً ، وتَهَذأَت تَهَذُّؤاً ؛ وأنشد شَمِرٌ :
تَذَيَّأ منها الرَأْسُ حتّى كأنّه
مِن الحَرِّ في نَارٍ يَبِضُّ مَلِيلُها
وذأ : في حَديث عُثْمان ، رَحمه الله : أنّه بينما هو يَخْطُب ذاتَ يَوْمٍ فقام رَجُلٌ فنالَ منه ، فَوَذَأه ابْنُ سَلاَم فاتَّذَأ . فقال له رَجُلٌ : لا يَمْنَعنك مكانُ ابن سَلاَم أنْ تَسُبّه فإنّه مِن شِيعَته .
قال أبو عُبيد : قال الأمَوِيّ : يُقال : وَذَأْتُ الرَّجلَ ، إذا زَجَرْتَه ، فاتَّذَأ ، أي انْزَجر .
وقال أبو زَيد : وَذَأت الرُّجل أذؤُه وَذْءاً ، إذا أَنْت حَقَرْته .
وقال أبو مالك : ما به وَذْأةٌ ولا ظَبْظَابٌ ، أي لا عِلّة به ، بالهَمْز .
وذا : رَوى أَبُو عُبَيد ، عن الأصمَعيّ : ما به وَذْيَة .
ورَوى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : ما به وَذْيَة ، وهو مثل حَزّة .
وقيل : ما به وَذْيَةٌ ، أي ما به عِلّةٌ .
وقال : الوُذِيُّ : هي الْخُدُوش .
ابن السِّكّيت : قالت العامِرِيّة : ما به وَذْيَةٌ ، أي ليس به جِرَاح .
وقال الكِلابيّ : يُقال للرّجُل إذا برأ مِن مَرضه : ما به وَذْيَةٌ ، وما به عِلّة .
وفي الحديث : أوحى الله إلى موسى : أمِن أجل دُنيا دَنيّة وشهوة وَذِيّة ؟ .
قوله : وَذِيّة ، أي حَقِيرة .
ذوى : يقال : ذَوَى العُودُ يَذْوِي ذَيّاً ، وهو ألاّ يُصِيبَه رِيُّه ، أو يَضْرِبه الحَرّ ، فَيَذْبُلَ ويَضْعُف .
وقال اللَّيْثُ : لُغة أهل بيشة : ذَأى العُودُ .
وقال أبُو عُبَيْدة : قال بَعْضُ العَرب : ذَوِي العُودُ يَذْوى ، وهي لُغة رديئة .
وقال ابن السِّكيت والفَرّاء : ذَوَى العودُ يَذْوِي .
ورَوى ثعلبٌ ، عن ابن الأعرابيّ : الذَّوَى : قُشُور العِنَب .
والذِّوَى : النِّعَاج الضِّعَافُ .
وقال أبو عمرو : الذَّوَاة : قِشْرة الحِنْطة والعِنَبة والبِطِّيخة .
ذيا : قال الكلابيّ : يَقول الرَّجُلُ لصاحبه : هذا يومُ قُرَ . فيقُول الآخَرُ : والله ما أَصْبَحَتْ بِها ذِيَّةٌ ، أي لا قُرَّ بها .
ذيت و ( ذية ) : أبو حاتم ، عن الأصمَعيّ : اللُّغة الكثِيرةُ : كان من الأمر كَيْتَ وكَيْتَ ، بغير تَنْوين ، وذَيْتَ وذَيْتَ ، كذلك بالتَّخْفيف .
وقد ثَقَّل قومٌ فقالوا : ذَيَّتَ وذَيَّتَ ، فإذا وقفوا قالوا : ذَيَّه ، بالهاء .
وروى ابن نَجْدة ، عن أبي زيد ، قال : العربُ تقول : قال فلان : ذَيْتَ وذَيْتَ ، وعَمل كَيْتَ وكَيْتَ ، لا يُقال غيره .
وقال أبو عُبيدة : يقال كان من الأمر كيتَ وكيتَ ، وكيتِ وكيتِ ، وذيتَ وذيتَ ، وذيتِ وذيتِ .
وروى ابن شُمَيل ، عن يُونس : ذيَّةُ وكيّةُ : مُشدَّدة مَرْفوعة .
ذأذأ : عمرٌ و ، عن أبيه : الذَأْذَاءُ : زَجْر الحَليم السَّفِيهَ .
يُقال : ذَأْذَأْتُه ذَأْذأَةً : زَجَرْتُه .
وذذ : عَمرو ، عن أبيه ، قال : وَذْوَذُ المَرْأة : بُظارَتُها إذا طالَتْ ؛ وقال الشاعرُ :
من الّلائِي اسْتَفاد بَنُو قُصَيَ
فجاء بها وَوَذْوَذُها يَنُوس
أذي : قال ابن شُمَيْل : آذِيُّ الماءِ : الأَطْبَاقُ التي تراها تَرْفعها من مَتْنِه الرِّيحُ دُون المَوْج .
وقال غيرُه : الآذِيّ : المَوْجُ ؛ وقال المغُيرة بن حَبْناء :
إذا رَمى آذيُّه بالطِّمِّ
تَرى الرِّجَالَ حوله كالصُّمِّ
مِن مُطْرِقٍ ومُنِصْتٍ مُرِمِّ

##### Türkçe

باب **ذو** و **ذوى**
**ذو** ، **ذوى**
fiillere muzaf olarak

Şَمِرٌ dedi ki: الفَرّاء dedi ki: Bir bedevîyi şöyle derken işittim: “Faziletle, **ذو**: Allah sizi faziletli kılsın; ve keramet, **ذاتُ**: Allah sizi onunla ikramlı kılsın.” Böylece ( **الذي** ) yerine **ذو** , ( **التي** ) yerine **ذات** koyarlar; ve **التاء**’yı her hâlükârda merfû kılarlar.

Dedi ki: İkide ve cem‘de karıştırırlar; bazen şöyle derler: “Bu, **ذو** bilir”; tesniyede: “Şu ikisi **ذوَا** bilir”, ve “Şu ikisi **ذوا** bilirsin”; ve الفَرّاء şu beyti okudu:
وإنّ الماءَ ماءُ أَبِي وجَدِّي
وبِئْرِي ذُو حَفَرْت وذو طوَيْتُ

الفَرّاء dedi ki: Onlardan kimi tesniye yapar, cem‘ yapar ve müennes yapar; şöyle der: “Şu ikisi **ذَوا** bunu dedi”, “Şunlar **ذُوُو** bunu dedi”, “Şu (kadın) **ذات** dedi”; ve الفَرّاء şu beyti okudu:
جَمَعْتُها من أَيْنُق سَوابِقِ
ذواتُ يَنْهَضْنَ بغَيْرِ سائِقِ

Münذريّ bana haber verdi; الحَرَّانيّden, İbn السِّكِّيت’ten: Araplar der ki: “Şöyle şöyle olduğu müddetçe, **بِذِي تَسْلَمُ** yok”; iki kişi için: “**بذي تَسْلمان** yok”; cemaat için: “**بذي تَسْلمون** yok”; müennes için: “**بذي تَسْلَمين** yok”; cemaat (müennes) için: “**بذي تَسْلَمْنَ** yok.” Te’vil: “Hayır, vallahi, şöyle şöyle olduğu müddetçe O seni selâmete erdirir”; “hayır, senin selâmetin, şöyle şöyle olduğu müddetçe.”

أبو العبَّاس المُبَرِّد dedi ki: Fiile muzaf olanlardan ( **ذو** ) senin “Şöyle yap, **بذي تَسْلَم**” sözündedir; ve “İkiniz onu yapın, **بذي تَسْلمان**.”
Manası: “Seni selâmete erdiren ile.”

أبو حاتم, الأصمعي’den rivayet etti: Araplar der: “Vallahi, **بذي تَسْلَم** ile güzel yapmadın.”
Dedi ki: Manası: “Vallahi, seni korkulandan selâmete erdiren (ile).”
Dedi ki: Hiç kimse “**بالذي تَسلم**” demez.
Dedi ki: Şaire ait söz ise:
فإنّ بَيْت تَمِيم ذو سَمِعْتَ به
Burada ( **ذو** ) “**الذي**” manasındadır; ve ref‘, nasb ve cerrde ancak tek bir lafız üzere olur. İ‘rab olunan sıfat gibi değildir; senin “Mâl sahibi bir adamın yanından geçtim: **برَجُل ذي مال**; o mâl sahibidir: **وهو ذو مال**; mâl sahibi bir adam gördüm: **ورأيت رجلاً ذا مال**” sözün gibi.
Dedi ki: Ve dersin: “Gelen **ذو**’yu gördüm”, “Size gelen iki kişi **ذو**’yu”, “Size gelenler **ذو**’yu”, “Sana gelen (kadın) **ذو**’yu”, “Size gelen (kadınlar) **ذو**’yu”; müzekker ve müennes için tek lafızla.
Dedi ki: Arapların bir meseli: “Üzerine, insanların üzerine gelen **ذو** geldi”; yani gelen **الذي**.
Ben dedim: Bu, طيِّىء’nin lügatidir; ve ( **ذو** ) “**الذي**” manasındadır.

اللَّيْثُ dedi ki: “Ne yaptın?” dersin; o da “Hayırdır” ve “Hayrı” der; ref‘, “Yaptığın **خَيْرٌ**’dür” manası üzerinedir. Yüce Allah’ın sözünün ref‘i de böyledir: ( **وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ** ) ( البقرة : 217 ) yani “İnfak ettiğiniz, mallarınızdan **العَفو**’dur; işte onu infak edin”; nasb ise fiil içindir.

أَبو إسْحاق dedi ki: “( **مَاذَا يُنفِقُونَ** )” sözünün manası iki vecih üzeredir: Birincisi, ( **ذا** ) “**الذي**” manasında olur; ( **يُنْفقون** ) da onun sıfatından olur. Manası: “Hangi şeyi infak ediyorlar?” Sanki infak ettikleri şeyin vechini beyan etti; çünkü onlar infak olunanı bilirler, fakat onun vechini bilmek istediler.
Onların ( **ذا** )’yı “**الذي**” manasında kılmalarına misal, şairin sözü:
عَدَسْ ما لِعَبَّاد عَلَيْكِ إمارةٌ
نَجَوْت وهذا تَحْمِلين طَليقُ
Manası: “Ve taşıdığın **الذي** serbesttir”; böylece ( **ما** ) ibtidâ ile merfû olur, ( **ذا** ) da onun haberi olur.
Dedi ki: ( **ما** ) ile ( **ذا** )’nın tek bir isim menzilesinde olması da câizdir; mahal, ( **ينفقون** ) ile nasb olur. Manası: “Sana hangi şeyi infak ediyorlar?”.
Dedi ki: Bu, nahivcilerin icmâıdır; birincisi de icmâdır.
Onların ( **ما** ) ve ( **ذا** )’yı tek bir isim menzilesinde kılmalarına misal, şairin sözü:
دَعِي ماذا عَلِمْتُ سأتّقيه
ولكنْ بالمُغَيَّبَ نَبِّئِينِي
Sanki “Bildiğin **الذي**’yi bırak” manasındadır.

أبو زَيد: Kavim, kendi nefislerinden **من ذي أَنْفُسهم** ve **من ذات أَنفُسهم** olarak geldi; kadın da kendi nefsinden **من ذي نَفْسها** ve **من ذات نفسها** olarak geldi; ikisi de itaatkâr olarak geldiklerinde.
Başkası dedi ki: Bu manada “Falanca, kendi nefsinin **من أيّة نفسه**’inden geldi” denir.

Araplar yemin için elifsiz olarak “**لاها الله ذا**” der. Avam ise “لا الله إذا” der. Manası ancak şudur: “Hayır, vallahi, bu benim üzerine yemin ettiğim şeydir”; böylece Allah’ın ismini ( **ها** ) ile ( **ذا** ) arasına soktu.

Araplar der: Kadın **ذات بَطنها**’yı koydu; yani doğurdu. Kurt, karnındakiyle **مَغْبوط بذي بَطْنه**’dir; yani ulumasıyla. Adam **ذا بَطْنه**’yi attı; yani abdest bozdu.
Ve denir: “**ذا يَمن**’e geldik”; yani Yemen’e geldik.

Araplardan birden fazlasını şöyle derken işittim: “Şöyle şöyle bir yerde, **مع ذي عَمْرٍو** ile beraberdik; ve **ذو عَمْرٍو** صَمَّان’da idi”; yani “Amr ile beraberdik; ve bizimle Amr vardı.” Onların yanında ( **ذو** ) bir صلة gibidir; ( **ذوى** ) da böyledir.
Dedi ki: Bu, قَيْس’in ve onlara komşu olanların كلامında çoktur.

Ve ( **ذا** ) ile söz bağlanır; ve dedi:
تَمَنى شَبِيبٌ مِيتَةً سَفَلَتْ به
وذا قَطَرِيَ لَفَّه منه وائلُ
“قطريّاً”yı kasteder. Ve ( **ذا** ) صلة’dir.

الكُميت dedi ki:
إليكم ذَوِي آل النبيّ تَطَلَّعت
نوازِعُ من قلْبي ظِمَاءٌ وأَلْبُبُ
Kalbin kızları ve onun hüzünleri manasını kastetti.

Bir başkası dedi ki:
إِذا ما كُنتُ مِثْلَ ذوي عُوَيْفٍ
ودِينارٍ فقام عَلَيّ ناعِي

أبو زيد dedi ki: “Falanca ile **ذاتَ شَفة** konuşmadım, ne de **ذات فَمٍ**”; yani onunla bir kelime konuşmadım, denir.

Ve denir: “**لا ذا جَرَمَ**” ve “**ولا عن ذا جَرمَ**”; yani “Bunu burada bilmem”; onların “**لاها الله ذا**” sözleri gibi; yani “Bunu yapmam.”

Ve dersin: “Kendisinden başka ilâh olmayanın hakkı için, hayır”; çünkü o ağzı doldurur ve kanı keser; elbette onu yapacağım.
Ve dersin: “Allah’ın ahdi ve akdi hakkı için, hayır; onu yapmam.”

تفسير **إذ** و **إذا** و **إذن**
اللَّيْثُ dedi ki: Araplar ( **إذ** )’i geçmiş olana, ( **إذا** )’yı zamanın iki vaktinden istikbale koyarlar.
Dedi ki: ( **إذا** ) şartın te’kidi için bir cevaptır; bitişikte tenvinlenir, vakıfta sükûnlanır.
Başkası dedi ki: Araplar ( **إذ** )’i istikbal için, ( **إذا** )’yı mâzi için koyar.
Yüce Allah dedi ki: ( **سَمِيعٌ قَرِيبٌ وَلَوْ تَرَى إِذْ فَزِعُواْ فَلاَ فَوْتَ وَأُخِذُواْ مِن مَّكَانٍ قَرِيبٍ** ) ( سبأ : 51 ) manası: “Kıyamet günü korktukları vakit görseydin.”
الفَرّاء dedi ki: Bu ancak, onun vâcip gibi olması sebebiyle câiz oldu; çünkü onun gelişi şüphe götürmez; bunda vecih ( **إذا** )’dır; Yüce Allah’ın dediği gibi: ( ) ( الانشقاق : 1 ) ( ) ( التكوير : 1 ) .
Ve ( **إذا** ) şartiyye ( **إن** ) manasında gelir; senin “Bana ikram edersen sana ikram ederim: **أُكْرمك إذا أَكْرَمَتْني**” sözün gibi; manası: “Bana ikram edersen.”
أما vakitlere mevsûl olan ( **إذا** ) ise, Araplar onu yazıda sayılı vakitlerde onunla birleştirirler: **حينئذ** , **ويَومئذ** , **ولَيلَتئذ** , **وغَدَاتئذ** , **وعَشِيَّتَئذ** , **وساعَتئذ** , **وعامَئذ**. “**الآنئذِ**” demediler; çünkü ( **الآن** ) hâlde en yakın olandır; bu isim hâl vaktinden dönmeyince ve içinde bulunduğun saatinden uzaklaşmayınca yerleşmedi; bu yüzden her vecihte nasb olundu.
Onu uzaklaştırmak ve onu hâlden hâle çevirmek istediklerinde, boyun eğmedi; senin “**الآنئذ**” demen gibi; hâlden uzaklaşanın vaktini onunla bilinsin diye ters çevirdiler; “**حينئذ**” dediler. Yakınlıkta senin saatin için “**الآن**” dediler; uzaklıkta “**حينئذ**” dediler. Saat de onun menzilesine indirildi: **الساعة** ve **ساعتئذ**; ve ikisinin sınırında oldu: **اليوم** ve **ويومئذ**.
Bizim bu mîzan üzere vasfettiğimiz harfler, diğer zamanların zamanlarına tahsis edilmeyen bir vakitlendirmeyle tahsis edilmiştir; “Zeyd’in çıktığı sene onu gördüm” ve “Haccâc’ın öne geçtiği ay onu gördüm” gibi; ve şu sözü gibi:
في شَهْر يَصْطَادُ الغُلامُ الدُّخَّلاَ
Kim “**شهراً**”yı nasb ederse, izafeyi bu sözün tamamına yapar; onların “Haccâc’ın zamanı, emîr” demeleri gibi.

اللَّيْثُ dedi ki: ( **إذا** )’yı صلة olacak bir sözle birleştirirsen, onu izafe haddinden çıkarırsın; izafe “**إذ تقول**” sözüne olur; ve şu sözdeki gibi haber olmaz:
عَشِيّة إذ تَقُول يُنَوِّلُونِي
Asılda olduğu gibi; çünkü ( **تقول** )’ü صلة kıldığında onu izafe haddinden çıkardın; izafe “**إذ تقول**” cümlesi oldu.

الفَرّاء dedi ki: Araplardan kimi der: “Şöyle şöyle idi ve o, **إذ صَبِيٌّ** idi”; yani “o vakit çocuk idi.”
أبو ذُؤَيْب dedi ki:
نَهَيْتُك عَن طِلاَبك أُمَّ عَمْرٍ و
بعافِيةٍ وأنت إذٍ صَحِيحُ
Dedi ki: Huzeyl كلامında “**أَوَانئذ**” gelmiştir; ve şu beyti okudu:
دلَفْتُ لها أَوَانئِذٍ بسَهْمٍ
نَحِيضٍ لم تُخَوِّنْه الشُّرُوجُ

İbn الأَنْبَاِريّ ( **إذ** ) ve ( **إذا** ) hakkında dedi ki: Mâzinin istikbal manasında olması ancak, mâzi, vakitlendirilmemiş müphem bir şey için صلة olarak vâki olursa câiz olur; böylece “( **إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَيَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ** ) ( الحج : 25 )” sözünün mecrâsında yürür; manası: “Küfreden ve Allah yolundan alıkoyanlar”; ve yine “( **إِلاَّ الَّذِينَ تَابُواْ مِن قَبْلِ أَن تَقْدِرُواْ عَلَيْهِمْ** ) ( المائدة : 34 )” sözü; manası: “Tövbe edenler.”
Dedi ki: “Selâm verdiğin vakit seni döven **الذي**’den başkasını dövme” denir; böylece ( **إذا** ) gelir; çünkü ( **الذي** ) vakitlendirilmiş değildir. Eğer onu vakitlendirse de “Selâm verdiğin vakit seni döven şu **الذي**’yi döv” dese, bu lafızda câiz olmaz; çünkü ( **الذي** )’nin vakitlendirilmesi, mâzinin istikbal manasında olmasını iptal etti.

Araplar der: “Kadrini bilen bir kişi helâk olmadı”; ( **إذا** ) ile geldiklerinde derler: “Kadrini bildiği vakit bir kişi helâk olmadı: **ما هلك امرؤٌ إذا عَرَف قَدْرَه**”; çünkü fiil, cins kastedilen nekireden bir hadestir; sanki konuşan şunu ister: “Kadrini bildiği vakit, kadrini bildiği her vakit, her kişi helâk olmaz.” Eğer “**إذا عَرَف قدره**” derse, onun hakkında haberin vakitlendirilmesi vâcip olur ve “**ما هَلك امْرؤٌ إذا عَرف قدره**” denir. Bu yüzden “Dövdüğün vakit sabırlı idim: **قد كنتُ صابراً إذا ضربْت**” ve “**قد كنت صابراً إذ ضربت**” denir: ( **إذا** ) ile fiilin tekrarlanmasına gidersin; “Her dövdüğünde sabırlı idim” dersin. “**إذ ضربت**” diyen ise tek bir vakte ve bilinen, mâruf bir dövmeye gider.

Başkası dedi ki: ( **إذ** ) bir fiili veya içinde elif-lâm olmayan bir ismi izlerse; fiil mâzi veya harekeli bir harf ise, onun **الذال**’ı sâkindir. Eğer elif-lâmlı bir ismi izlerse, **الذال** cerredilir; senin “**إذ القومُ كانوا نازِلين بكاظِمَة**” ve “**وإذ النَّاس مَن عَزَّ بَزَّ**” sözün gibi.
أما ( **إذا** ) ise, elif-lâmlı marife bir isme bitişirse, müstakbel olduğu vakit **ذال**’ı fetha olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: ( ( ) **كُوِّرَتْ وَإِذَا النُّجُومُ انكَدَرَتْ** ) ( التكوير : 1 ، 2 ) çünkü manası: **إذا**.
İbn الأَنْباري dedi ki: ( ) ( الانشقاق : 1 ) **الذال**’ın fethasıyla ve benzerleri; yani “yarılır”; ve benzerleri de böyledir. **الذال** kırılırsa, manası mâzi için olan ( **إذ** )’dir; ancak ( **إذ** ), ( **إذا** )’nın yerine; ( **إذا** ) da ( **إذ** )’in yerine konur.
Yüce Allah dedi ki: ( **وَلَوْ تَرَى** ( صلى الله عليه وسلم )
1764 **إِذِ الظَّالِمُونَ فِى غَمَرَاتِ الْمَوْتِ** ) ( الأنعام : 93 ) manası: “**إذا الظالمون**”; çünkü bu iş beklenendir, vâki olmamıştır. أَوْسٌ, ( **إذا** )’yı ( **إذ** ) manasında kullandı:
الحافظُو الناسِ في تَحُوطَ إذا
لم يُرسِلُوا تَحْتَ عائذٍ رُبَعا
Yani “**إذ** لم يُرسِلوا”; ve onun ardından dedi:
وَهبَّت الشاملُ البَلِيلُ وإذْ
باتَ كَميعُ الفَتاة مُلْتَفِعَا
Bir başkası dedi ki:
ثم جَزاه الله عنّا إذ جَزَى
جَنَّاتِ عَدْنٍ والعَلالِيّ العُلاَ
“**إذا جزَى**”yı kastetti.

الفَرّاء, الكِسائيّ’den rivayet etti: ( **إذاً** ) tenvinli olarak söylendiğinde, başında istikbal harflerinden biri bulunan fiille baş başa kalırsa onu nasb eder; bunun örneği: “**إذاً أُكْرِمَك**”. Eğer aralarına bir harf sokarsan ref‘ ve nasb edersin; şöyle dersin: “**فإذاً لا أُكْرِمُك**” ve “**ولا أكْرِمَك**”. Orada ref‘ eden, araya giren sebebiyle; nasb eden ise, onun mukaddem takdiri üzerinedir; sanki “**فلا إذاً أكْرِمَك**” demiş gibi; fiille engel olmaksızın baş başa kalmıştır.
أبو العبّاس أَحمد بن يحيى dedi ki: Böylece şu da kıraat olunur: ( **فَإِذاً لاَّ يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً** ) ( النساء : 52 ) ref‘ ve nasb ile.
Dedi ki: Aralarına fiil ile bir isim sokarsan onu ref‘ et: “**إذاً أخوك يُكْرِمُك**” dersin. Eğer ismin yerine bir yemin koyarsan nasb edersin; “**إذاً والله تنامَ**” dersin. Eğer yeminle birlikte fiile **اللام**’ı sokarsan ref‘ edersin; “**إذاً والله لتَنْدَمُ**” dersin.

سِيبويه dedi ki: Bizim gittiğimiz ve ondan naklettiğimiz, nasb edenin bizzat ( **إذاً** ) olduğudur; çünkü ( **إذاً** ) yalnızca istikbal içindir, nasb hâlinde başka değil; böylece onu amelde ( **أنْ** ) menzilesine koydu; ( **لكن** )’in isimlerde amelde ( **أنّ** )’e nazîr kılındığı gibi.
Dedi ki: Her iki söz de iyi güzeldir.

الزّجّاج dedi ki: Bende, bütün fiillerde nasbın âmili ( **أنْ** )’dır; ya açık düşer ya da muzmar.

أبو العبّاس dedi ki: **كَذَى وكذَى** diye yazılır; **بالياء** ile; **زَكَى** ve **خَسى** gibi.
المُبَرّد dedi ki: **كذا وكذا** , **بالألف** ile yazılır; çünkü izafe edilince “**كذاك**” denir.
ثعلب onun sözüyle haberdar edilince dedi ki: “**فتًى**”, **بالياء** ile yazılır; ve izafe edilir de “**فَتَاك**” denir.
Kurrâ, **ذا** , **وهذه** , **وذاك** , **وذلك** , **وكذا** , **وكذلك**’in tefhîminde icmâ ettiler; bunlardan hiçbir şeyi imâle etmediler.

أذى: اللَّيْثُ dedi ki: **الأذَى**: Kendisiyle eziyetlendiğin her şeydir.
Ve **رَجُلٌ أَذِيٌّ**: eğer eziyetlenmesi şiddetli ise; bu, ona lâzım bir fiildir.
Ve onun sözü: ( **لاَ تُبْطِلُواْ صَدَقَاتِكُم بِالْمَنِّ وَالاَذَى** ) ( البقرة : 264 ) **الأذَى**: hoşlanılmayan şeyden işittiğindir.
Ve ondan: ) **الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ** ) ( الأحزاب : 48 ) yani münafıkların eziyetini bırak; onlara onunla karşılık verme; onlarda bir emirle emrolununcaya kadar.
Hadiste: ( **أَميطوا عنه الأذَى** ) yani doğduğunda yeni doğanın başında bulunan saç.

أبو عُبَيدة, الأمويّden: **بَعِيرٌ أَذٍ** ve **ناقةٌ أَذِيةٌ**: eğer bir yerde karar kılmazlarsa; acıdan değil, fakat yaratılışça.
Ve denir: **آذَيْتُه إيذاءً وأَذِيَّة**.
Ve onunla **تأَذَّيت**: **تأَذِّياً**.
Ve **أَذِيت آذَى أذًى**.

ذأى: اللَّيْثُ dedi ki: Denir: **ذأَى يَذأَى ويَذْءُو**; **ذَأْياً وذَأْواً**; bu, develerin koşmasının bir türüdür.
Ve **حمار مِذْأًى**; hemzeli, maksûr.

أبو عُبَيد, الفَرّاء’dan: **الذَأْوُ**: şiddetli yürüyüştür; denir: **ذَأى الإبلَ يَذْآها ويَذْؤُوها**; **ذَأْياً وذَأْواً**.
Başkası dedi ki: **حِمَارٌ مِذْأًى**: dişilerini kovalayan; ve أَوْسُ بنُ حَجَر dedi ki:
فَذَأوْنَه شَرَفاً وكُنَّ له
حتّى تَفَاضَلَ بَينها جَلَبَا
Ve **ذَآها يَذْآها**; **ذَأْياً وذَأْواً**: eğer onu kovaladıysa.

ذيا: أبُو زَيْدٍ dedi ki: **ذَيَّأتُ اللَّحْمَ**: onu pişirdim; kemiğinden düşene kadar.
Ve **تَذَيّأ اللَّحْمُ تَذَيُّؤاً**: eğer bozulma veya pişirme ile kemikten ayrıldıysa.

أبو عُبَيد, الأصمَعيّden: Yara bozulup parçalandığında “**تَذَيأَت تَذَيُّؤاً**” ve “**تَهَذأَت تَهَذُّؤاً**” denir; ve شَمِرٌ şu beyti okudu:
تَذَيَّأ منها الرَأْسُ حتّى كأنّه
مِن الحَرِّ في نَارٍ يَبِضُّ مَلِيلُها

وذأ: عُثْمان hadîsinde, Allah ona rahmet etsin: Bir gün hutbe okurken bir adam kalktı da ona dil uzattı; İbn سَلاَم onu **وَذَأه** etti, o da **اتَّذَأ** etti. Bir adam ona dedi ki: “İbn سَلاَم’ın yeri seni ona sövmekten alıkoymasın; çünkü o onun taraftarlarındandır.”
أبو عُبيد dedi ki: الأمَوِيّ dedi ki: “**وَذَأْتُ الرَّجلَ**” denir; eğer onu azarladıysan; o da **اتَّذَأ** eder; yani azarlanır.
أبو زَيد dedi ki: **وَذَأت الرُّجل أذؤُه وَذْءاً**: eğer sen onu hakir gördüysen.
أبو مالك dedi ki: “Onda ne **وَذْأةٌ** var ne de **ظَبْظَابٌ**”; yani onda bir illet yok; hemze ile.

وذا: أَبُو عُبَيد, الأصمَعي’den rivayet etti: “Onda **وَذْيَة** yok.”
أبو العبّاس, İbn الأعرابي’den rivayet etti: “Onda **وَذْيَة** yok”; o, **حَزّة** gibidir.
Ve denildi: “Onda **وَذْيَةٌ** yok”; yani onda illet yok.
Ve dedi ki: **الوُذِيُّ**: çiziklerdir.

İbn السِّكّيت: العامِرِيّة dedi ki: “Onda **وَذْيَةٌ** yok”; yani onda yara yok.
الكِلابيّ dedi ki: Adam hastalığından iyileştiğinde ona “Onda **وَذْيَةٌ** yok” ve “Onda illet yok” denir.
Hadiste: Allah Musa’ya vahyetti: “Aşağı bir dünya ve **شهوة وَذِيّة** yüzünden mi?”
Onun sözü: **وَذِيّة**; yani hakir.

ذوى: Denir: **ذَوَى العُودُ يَذْوِي ذَيّاً**; bu, ona suyu erişmemesi yahut sıcağın onu vurmasıdır; böylece solar ve zayıflar.
اللَّيْثُ dedi ki: بيشة ehlinin lügatinde: **ذَأى العُودُ**.
أبُو عُبَيْدة dedi ki: Araplardan bazısı dedi: **ذَوِي العُودُ يَذْوى**; bu kötü bir lügattir.
İbn السِّكيت ve الفَرّاء dedi ki: **ذَوَى العودُ يَذْوِي**.
ثعلب, İbn الأعرابي’den rivayet etti: **الذَّوَى**: üzüm kabuklarıdır.
Ve **الذِّوَى**: zayıf koyunlardır.
أبو عمرو dedi ki: **الذَّوَاة**: buğdayın, üzümün ve karpuzun kabuğudur.

ذيا: الكلابيّ dedi ki: Adam arkadaşına der: “Bu, soğuk günüdür.” Öteki der: “Vallahi onda **ذِيَّةٌ** sabahlamadı”; yani onda soğuk yok.

ذيت و ( **ذية** ): أبو حاتم, الأصمَعي’den: Çok olan lügat: “İşten **كَيْتَ وكَيْتَ** oldu”; tenvinsiz; ve “**ذَيْتَ وذَيْتَ**” de böyledir; hafifletmeyle.
Bir kavim ağırlaştırdı da “**ذَيَّتَ وذَيَّتَ**” dedi; vakfettiklerinde “**ذَيَّه**” dediler; **بالهاء** ile.
İbn نَجْدة, أبو زيد’den rivayet etti; dedi ki: Araplar der: “Falanca dedi: **ذَيْتَ وذَيْتَ**; ve yaptı: **كَيْتَ وكَيْتَ**”; bundan başkası denmez.
أبو عُبيدة dedi ki: “İşten **كيتَ وكيتَ** oldu”, “**وكيتِ وكيتِ**”, “**وذيتَ وذيتَ**”, “**وذيتِ وذيتِ**” denir.
İbn شُمَيل, يُونس’dan rivayet etti: **ذيَّةُ وكيّةُ**: şeddeli, merfûdur.

ذأذأ: عمرٌ و , babasından: **الذَأْذَاءُ**: halîmin sefîhi azarlamasıdır.
Denir: **ذَأْذَأْتُه ذَأْذأَةً**: onu azarladım.

وذذ: عَمرو, babasından, dedi ki: **وَذْوَذُ المَرْأة**: uzadığında onun büzârıdır; ve şair dedi ki:
من الّلائِي اسْتَفاد بَنُو قُصَيَ
فجاء بها وَوَذْوَذُها يَنُوس

أذي: İbn شُمَيْل dedi ki: **آذِيُّ الماءِ**: rüzgârın, dalga olmaksızın, onun sırtından kaldırdığını gördüğün tabakalardır.
Başkası dedi ki: **الآذِيّ**: dalgadır; ve المغُيرة بن حَبْناء dedi ki:
إذا رَمى آذيُّه بالطِّمِّ
تَرى الرِّجَالَ حوله كالصُّمِّ
مِن مُطْرِقٍ ومُنِصْتٍ مُرِمِّ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- ذو على وجهين: أحدهما: يتوصل به إلى الوصف بأسماء الأجناس والأنواع، ويضاف إلى الظاهر دون المضمر، ويثنى ويجمع، ويقال في المؤنث: ذات، وفي التثنية: ذواتا، وفي الجمع: ذوات، ولا يستعمل شيء منها إلا مضافا، قال: ﴿ولكن الله ذو فضل﴾ [البقرة/251]، وقال: ﴿ذو مرة فاستوى﴾ [النجم/6]، ﴿وذي القربى﴾ [البقرة/83]، ﴿ويؤت كل ذي فضل فضله﴾ [هود/3]، ﴿ذوي القربى واليتامى﴾ [البقرة/177]، ﴿إنه عليم بذات الصدور﴾ [الأنفال/43]، ﴿ونقلبهم ذات اليمين وذات الشمال﴾ [الكهف/18]، ﴿وتودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم﴾ [الأنفال/7]، وقال: ﴿ذواتا أفنان﴾ [الرحمن/48]، وقد استعار أصحاب المعاني الذات، فجعلوها عبارة عن عين الشيء، جوهرا كان أو عرضا، واستعملوها مفردة ومضافة إلى المضمر بالألف واللام، وأجروها مجرى النفس والخاصة، فقالوا: ذاته، ونفسه وخاصته، وليس ذلك من كلام العرب (انظر ما كتبناه في ذلك في تحقيقنا كتاب (وضح البرهان في مشكلات القرآن) للنيسابوري عند قوله تعالى: ﴿حتى عاد كالعرجون القديم﴾ سورة يس: آية 39). والثاني في لفظ ذو: لغة لطيئ، يستعملونه استعمال الذي، ويجعل في الرفع، والنصب والجر، والجمع، والتأنيث على لفظ واحد (وفي ذلك قال ابن مالك في ألفيته:
ومن وما وأل تساوي ما ذكر *** وهكذا (ذو) عند طيىء شهر)، نحو:
*وبئري ذو حفرت وذو طويت*
(هذا عجز بيت، وشطره:
*فإن الماء ماء أبي وجدي*
وهو لسنان بن فحل الطائي.
والبيت في الفرائد الجديدة للسيوطي 1/184؛ وشفاء العليل في إيضاح التسهيل 1/227؛ وشرح المفصل 3/147؛ والأمالي الشجرية 2/306)
أي: التي حفرت والتي طويت، وأما (ذا) في (هذا) فإشارة إلى شيء محسوس، أو معقول، ويقال في المؤنث: ذه وذي وتا، فيقال: هذه وهذي، وهاتا، ولا تثنى منهن إلا هاتا، فيقال: هاتان. قال تعالى: ﴿أرأيتك هذا الذي كرمت علي﴾ [الإسراء/62]، ﴿هذا ما توعدون﴾ [ص/53]، ﴿هذا الذي كنتم به تستعجلون﴾ [الذاريات/14]، ﴿إن هذان لساحران﴾ [طه/63]، إلى غير ذلك ﴿هذه النار التي كنتم بها تكذبون﴾ [الطور/14]، ﴿هذه جهنم التي يكذب بها المجرمون﴾ [الرحمن/43]، ويقال بإزاء هذا في المستبعد بالشخص أو بالمنزلة: (ذاك) و (ذلك) قال تعالى: ﴿آلم ذلك الكتاب﴾ [البقرة/1 - 2]، ﴿ذلك من آيات الله﴾ [الكهف/17]، ﴿ذلك أن لم يكن ربك مهلك القرى﴾ [الأنعام/131]، إلى غير ذلك. وقولهم: (ماذا) يستعمل على وجهين: أحدهما. أن يسكون (ما) مع (ذا) بمنزلة اسم واحد، والآخر: أن يكون (ذا) بمنزلة (الذي)، فالأول نحو قولهم: عما ذا تسأل؟ فلم تحذف الألف منه لما لم يكن ما بنفسه للاستفهام، بل كان مع ذا اسما واحدا، وعلى هذا قول الشاعر:

*دعي ماذا علمت سأتقيه*
(هذا شطر بيت، وعجزه:
*ولكن بالمغيب نبئيني*
وهو من شواهد سيبويه 1/405؛ ولم يعرف قائله، وهو في الخزانة 6/142؛ واللسان (ذا) ؛ وهمع الهوامع 1/84)
أي: دعي شيئا علمته. وقوله تعالى: ﴿ويسئلونك ماذا ينفقون﴾ [البقرة/219] ؛ فإن من قرأ: ﴿قل العفو﴾ (وبها قرأ جميع القراء إلا أبا عمرو. انظر: الإتحاف ص 157) بالنصب فإنه جعل الاسمين بمنزلة اسم واحد، كأنه قال: أي شيء ينفقون؟ ومن قرأ: ﴿قل العفو﴾ (وهي قراءة أبي عمرو) بالرفع، فإن (ذا) بمنزلة الذي، وما للاستفهام أي: ما الذي ينفقون؟ وعلى هذا قوله تعالى: ﴿ماذا أنزل ربكم؟ قالوا: أساطير الأولين﴾ [النحل/24]، و (أساطير) بالرفع والنصب (وقراءة الرفع هي الصحيحة المتواترة. وبها قرأ القراء العشر، أما قراءة النصب فهي شاذة).

##### Türkçe

- **ذو** iki vech üzeredir: ikisinden biri: onunla cinslerin ve türlerin isimleriyle vasfetmeye ulaşılır; ve zâhire, muzmare değil, izafe olunur; tesniye edilir ve cem‘ olunur; müenneste: **ذات** denir, tesniyede: **ذواتا**, cem‘de: **ذوات**; bunlardan hiçbir şey ancak muzaf olarak استعمال olunur. Dedi: ﴿ولكن الله ذو فضل﴾ [البقرة/251], ve dedi: ﴿ذو مرة فاستوى﴾ [النجم/6], ﴿وذي القربى﴾ [البقرة/83], ﴿ويؤت كل ذي فضل فضله﴾ [هود/3], ﴿ذوي القربى واليتامى﴾ [البقرة/177], ﴿إنه عليم بذات الصدور﴾ [الأنفال/43], ﴿ونقلبهم ذات اليمين وذات الشمال﴾ [الكهف/18], ﴿وتودون أن غير ذات الشوكة تكون لكم﴾ [الأنفال/7], ve dedi: ﴿ذواتا أفنان﴾ [الرحمن/48]. Ve mânâ sahipleri **الذات**’ı istiâre ettiler; onu şeyin aynına ibare kıldılar; cevher olsun yahut araz olsun; ve onu müfred ve muzmare **الألف واللام** ile izafe edilmiş olarak kullandılar; ve onu **النفس** ve **الخاصة** mecrasına yürüttüler; böylece dediler: **ذاته** ve **نفسه** ve **خاصته**; ve bu Arapların كلامından değildir (bunda yazdığımıza bak: nîsâbûrî’nin (وضح البرهان في مشكلات القرآن) kitabını tahkikimizde, Yâsîn sûresi: âyet 39’daki şu kavli yanında: ﴿حتى عاد كالعرجون القديم﴾). İkincisi **ذو** lafzında: Tayy’ için bir lugattır; onu **الذي** استعمالı gibi kullanırlar; ve onu ref‘te, nasbda ve cerrde, cem‘de ve te’nîste bir lafız üzere kılarlar (bunda İbn Mâlik ألفية’sinde dedi:
ومن وما وأل تساوي ما ذكر *** وهكذا (ذو) عند طيىء شهر)، نحو:
*وبئري ذو حفرت وذو طويت*
(bu bir beytin aczidir; ve şatrı:
*فإن الماء ماء أبي وجدي*
ve o, Sinân b. Fahl et-Tâî’nindir.
Beyt: es-Süyûtî’nin الفرائد الجديدة’sinde 1/184; ve شفاء العليل في إيضاح التسهيل 1/227; ve شرح المفصل 3/147; ve الأمالي الشجرية 2/306)
yani: kazılan ve örülen. Amma **ذا** **هذا** içinde, hissedilen yahut akledilen bir şeye işarettir; müenneste: **ذه** ve **ذي** ve **تا** denir; böylece: **هذه** ve **هذي**, ve **هاتا** denir; ve onlardan yalnız **هاتا** tesniye edilir; böylece: **هاتان** denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿أرأيتك هذا الذي كرمت علي﴾ [الإسراء/62], ﴿هذا ما توعدون﴾ [ص/53], ﴿هذا الذي كنتم به تستعجلون﴾ [الذاريات/14], ﴿إن هذان لساحران﴾ [طه/63], ve bunun dışındakiler; ﴿هذه النار التي كنتم بها تكذبون﴾ [الطور/14], ﴿هذه جهنم التي يكذب بها المجرمون﴾ [الرحمن/43]. Ve buya karşılık, şahısça yahut menzilece uzak olanda: (**ذاك**) ve (**ذلك**) denir. Allah Teâlâ dedi: ﴿آلم ذلك الكتاب﴾ [البقرة/1 - 2], ﴿ذلك من آيات الله﴾ [الكهف/17], ﴿ذلك أن لم يكن ربك مهلك القرى﴾ [الأنعام/131], ve bunun dışındakiler. Ve onların sözü: (**ماذا**) iki vech üzere استعمال olunur: ikisinden biri: **ما**’yı **ذا** ile bir isim menzilesinde tek bir isim gibi sükûnlu kılmalarıdır; diğeri: **ذا**’nın **الذي** menzilesinde olmasıdır. Birincisi, onların sözü gibi: عما ذا تسأل؟; ondan elif hazfedilmedi; çünkü **ما** kendi başına istifham için değildi; bilakis **ذا** ile tek bir isim idi. Ve bunun üzere şairin sözü:

*دعي ماذا علمت سأتقيه*
(bu bir beytin şatrıdır; ve aczi:
*ولكن بالمغيب نبئيني*
ve o, Sîbeveyh’in şevâhidindendir 1/405; söyleyeni bilinmedi; ve o, الخزانة 6/142’de; ve اللسان (**ذا**)’da; ve همع الهوامع 1/84’te)
yani: bildiğin bir şeyi bırak. Ve Allah Teâlâ’nın kavli: ﴿ويسئلونك ماذا ينفقون﴾ [البقرة/219]; kim ﴿قل العفو﴾’yu (onunla bütün kurrâ okudu, Ebû Amr müstesna. Bak: الإتحاف s. 157) nasb ile okuduysa, iki ismi tek bir isim menzilesinde kıldı; sanki dedi: hangi şey infak ederler? Ve kim ﴿قل العفو﴾’yu (ve o Ebû Amr’un kıraatidir) ref‘ ile okuduysa, **ذا** **الذي** menzilesindedir; ve **ما** istifham içindir; yani: ne o ki infak ederler? Ve bunun üzere Allah Teâlâ’nın kavli: ﴿ماذا أنزل ربكم؟ قالوا: أساطير الأولين﴾ [النحل/24]; ve **أساطير** ref‘ ve nasb iledir (ref‘ kıraati sahih mütevâtirdir; onunla on kurrâ okudu; amma nasb kıraati şâzdır).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الرُّمّة :
*!فهذِي طَواها بُعْدَ *!هذِي وهذه
طَواها *!لهِذِي وخْدُها وانْسِلالُهاوقال بعضُهم : *!هَذاتِ مُنْطَلقاتٌ ، وهي شاذَّةٌ مَرْغوبٌ عنها ؛ قال أَبو الهَيْثم : وقولُ الشاعرِ :
تمنّى شبيبٌ مِنّةً ينفلت به
*!وذا قطري لفّه منه وائلُيُريدُ قطريًّا ، وذا زائِدَةٌ .
ذو : ( *!ذو ، مَعْناها : صاحِبٌ ) ، وهي ( كلمةٌ صِيغَت ليُتَوَصَّلَ بها إلى الوصفِ بالأَجْناسِ ، ) وأَصْلُها *!ذَوا ، ولذلكَ إذا سمي به تقولُ هذا ذَوا ، قد جاءَ كذا في المُحْكم ، والتَّثْنِيةُ *!ذَوَان ، ( ج *!ذَوُونَ ، وهي *!ذاتُ ) للمُؤَنَّثِ ، تقول : هي ذاتُ مالٍ .
قال اللّيْث : فإذا وقفْتَ فمنهم مَنْ يَدَع التاءَ على حالِها ظاهِرَةً في الوُقُوف لكَثْرةِ ما جَرَتْ على اللِّسانِ ، ومنهم مَنْ يردّ التاءَ إلى هاءِ التّأْنيثِ وهو القِياسُ : ( و ) تقولُ : ( هُما *!ذَواتانِ ) ، وتسقُط

النّون عنْدَ الإضافَةِ تقولُ : هُما *!ذَواتَا مالٍ ، ويجوزُ في الشِّعْرِ *!ذَاتا مالٍ ، والتَّمامُ أَحْسَن ؛ ومنه قوله تعالى : ﴿ذَواتَا أَفْنانٍ﴾ ؛ ( ج *!ذَواتُ ) .
وقال الجَوْهرِي : وأَمَّا ذُو الذي بمعْنَى صاحِبٍ فلا يكونُ إلاَّ مُضافاً ، فإنْ وَصَفْتَ به نَكِرةً أَضَفْته إلى نَكِرةٍ ، وإن وَصَفْتَ به مَعْرفةً أَضَفْتَه إلى الألفِ واللامِ ، ولا يجوزُ أن تُضِيفَه إلى مُضْمَر ولا إلى عَلَمٍ كزَيْدٍ وعَمْرٍ و وما أَشْبَههما ، تقولُ : مَرَرْتُ برجُلٍ *!ذِي مالٍ وبامرأَةً *!ذاتِ مالٍ ، وبرَجُلَيْن ذَوَيْ مالٍ ، بفَتْح الواو ، كما قال تعالى : ﴿وأَشْهِدوا *!ذَوَيْ عَدْلٍ منكم﴾ وبرِجالٍ ذَوِي مالٍ ، بالكسر ، وبِنْسوةٍ ذاتِ مالٍ ، ويا *!ذواتِ الجِمامِ ، يُكْسَرُ التاءُ في الجَمْع في مَوْضِع النَّصْبِ كما تُكْسَرُ تاءُ المُسْلماتِ ، تقولُ : رأَيْتُ *!ذواتِ مالٍ لأنَّ أَصْلَها هاءٌ لأنَّك لو وقفْتَ عليها في الواحدِ لقلْتَ *!ذاهْ ، بالهاء ، ولكنَّها لمَّا وُصِلَتْ بما بَعْدَها صارَتْ تاءً ، وأَصْلُ *!ذُو ذَوًا مِثْالُ عَصاً ، يدلُّ على ذلكَ قولهم هاتانِ ذَواتَا مالٍ ، قال الله تعالى : ﴿*!ذَواتَا أَفْنانٍ﴾ ، في التَّثْنيةِ ونَرَى أنَّ الألفَ مُنْقلبَةٌ ، مِن واوٍ .
قال ابنُ برِّي : صوابُه مِن ياءٍ .
ثم حُذِفَتْ مِن ذَوًى عينُ الفِعْلِ لكَراهَتِهم اجْتِماع الواوَيْنِ لأنَّه كان يلْزمُ في التَّثْنيةِ ذَوَوانِ مثْلُ عَصَوانِ ، فبَقي ذَا مُنوَّناً ، ثم ذَهَبَ التّنْوينُ للإضافَةِ في قولك : ذُو مالٍ ، والإضافَةُ لازِمَةٌ له ؛ ولَوْ سَمَّيْت رجُلاً ذُو لقلْتَ : هذا ذوًا قد أَقْبَلَ ، فتردُّ ما ذَهَبَ لأنه لا

يكونُ اسمٌ على حَرْفَيْن أَحَدُهما حَرْفُ لِينٍ لأنَّ التَّنوينَ يَذْهبُه فيَبْقى على حَرْفٍ واحدٍ ، ولو نَسَبْتَ إليه لقلْتَ : *!ذَوَوِيٌّ كعَصَوِيَ ، وكَذلكَ إذا نَسَبْتَ إلى ذات لأنَّ التاءَ تُحْذَفُ في النِّسْبَةِ ، فكأنَّكَ أَضَفْتَ إلى ذِي فرَدَدْت الواو ، ولو جمعْتَ ذُو مالٍ لقلْتَ : هَؤُلاء *!ذَوُونَ لأنَّ الإضافَةَ قد زَالَتْ ؛ هذا كُلُّه كَلامُ الجَوْهري .
قال ابنُ برِّي عنْدَ قولِ الجَوْهرِي يلزمُ في التَّثْنيةِ *!ذَوَوانِ : صوابُه ذَويانِ ، لأنَّ عَيْنَه واوٌ ، وما كانَ عَيْنُه واواً فلامُه ياءً حملاً على الأكْثَر ، والمَحْذُوفُ مِن ذَوًى هو لامُ الكَلِمةِ لا عَيْنُها كما ذكَر ، لأنَّ الحذْفَ في اللامِ أَكْثَر مِن الحذْفِ في العَيْنِ ، انتَهَى .
وقال اللّيْث : *!الذَّوُونَ هُم الأَدْنَوْنَ الأَخَصَّونَ ؛ وأنْشَدَ للكُمَيْت :
وقد عَرَفَتْ مَوالِيَها *!الذَّوِينا ( و ) قولهُ تعالى : ﴿فاتَّقُوا الله وأَصْلحُوا ( *!ذاتَ بَيْنِكم﴾ . قال الزجَّاج : ( أَي حَقِيقَةَ وَصْلكُمْ ) ، أَي وكونُوا مُجْتَمِعِين على أمْرِ اللهاِ ورَسُولهِ .
قال الجَوْهرِي : قالَ الأخْفَش في تَفْسيرِ الآيةِ : وإنَّما أَنَّثُوا ذاتَ لأن بعضَ الأشياء قد يوضعُ له اسمٌ مُؤَنَثٌ ولِبَعْضِها اسم مُذَكَّرٌ لما قالوا دارٌ وحائِطٌ أنَّثوا الدَّارَ وذَكَّروا الحائِطَ أو ( ذات البَيْنِ : الحالُ التي بها يَجْتَمِعُ المُسْلِمُونَ ؛ ) وبه فَسَّر ثَعْلبُ الآيَةَ ؛ وكَذلكَ الحديثُ : ( اللهُمَّ أَصْلِح ذاتَ البَيْنِ ) .

( و ) قال ابنُ جنِّي : ورَوَى أَحمدُ بنُ إبراهيم أستاذُ ثَعْلب عن العَرَبِ : ( هذا ذُو زَيْدٍ ) ، ومَعْناهُ هذا زَيْدٌ ، ( أَي هذا صاحِبُ هذا الاسم ) الذي هو زَيْد ، قال الكُمَيْت :
إليكُم *!ذَوِي آلِ النبيِّ تَطَلَّعَتْ
نَوازِعُ قَلْبي مِن ظِماءٍ وأَلْبُبُأَي إليْكُم يا أَصْحاب هذا الاسْمِ الذطي هو قولهُ *!ذَوُو آلِ النبيِّ ، انتَهَى .
قلْتُ : وهو مُخالِفٌ لمَا نقَلْناه عن الجَوْهرِي آنِفاً ، ولا يجوزُ أَن تُضِيفَه إلى مُضْمَر ولا إلى عَلَمٍ كزَيْدٍ وعَمْرٍ و وما أَشْبههما فتأَمّل ذلكَ ، مع أنَّ ابن برِّي قد نازَعَه في ذلكَ فقالَ : إذا خَرَجَتْ ذُو عن أَن تكونُ وُصْلةً إلى الوَصْفِ بأسْماءِ الأجْناسِ لم يَمْتَنِع أَنْ تَدْخلَ على الأعْلامِ والمُضْمَراتِ كقولهم : ذُو الخلَصَةِ ، والخَلَصَةُ اسْمُ عَلَمٍ لصَنَمٍ ، وذُو كِنايةٌ عن بيتِه ، ومثْلُه قولُهم : ذُو رُعَيْنٍ وذُو جَدَنٍ وذُو يَزَنٍ ، وهذه كلُّها أَعْلامٌ ، وكَذلكَ دَخَلَتْ على المُضْمَرِ أَيْضاً ؛ قال كعبُ بنُ زهيرٍ :
صَبَحْنا الخَزْرَجِيَّةَ مُرْهَفاتٍ
أَبادَ ذَوِي أَرُومَتِها ذَوُوهاوقال الأحْوص :
ولكِنْ رَجَوْنا مِنْكَ مِثْلَ الذي به
صُرِفْنا قَدِيماً مِن *!ذَوِيكَ الأوائِلِوقال آخرُ :

إنَّما يَصْطَنِعُ المَعْ
روفَ في الناسِ ذَوُوهُ ( و ) يقالُ : ( جاءَ مِن ذِي نفْسِه ، ومِن *!ذاتِ نفْسِه ، أَي طَبْعاً ) ، كذا في النسخِ والصَّوابُ أي طَيِّعاً كسَيِّدٍ .
( وتكونُ *!ذُو بمعْنَى الذي ) ، في لغةِ طيِّىءٍ خاصَّةً ، ( تُصاغُ ليُتَوَصَّلَ بها إلى وصفِ المَعارِفِ بالجُمَلِ ، فتكونُ ناقِصةً لا يَظْهَرُ فيها إعْرابٌ كما ) لا يَظْهَرُ ( في الذي ، ولا تُثَنَّى ولا تُجْمَعُ ، تقولُ أَتانِي ذُو قالَ ذلك ) ، *!وذُو قالا ذلكَ ، وذُو قالوا ذلكَ .
وفي الصِّحاح : وأَمَّا ذُو التي في لُغةِ طيِّىء فحقُّها أَنْ تُوصَفَ بها المَعارِفُ تقولُ أنا ذُو عَرَفْت ، وذُو سَمِعْت ، وهذه امْرأَةٌ ذُو قالت كذا ، فيَسْتوِي فيه التَّثْنِيةُ والجَمْع والتَّأْنيثُ ؛ قال الشاعرُ ، وهو بُجَيْرُ بنُ عَثْمةَ الطائِي أَحَدُ بَني بَوْلانَ :
وإنَّ مَوْلايَ ذُو يُعاتِبْني
لا إحْنةٌ عِنْدَه ولا جَرَمَهْذاكَ خَلِيلي وذُو يُعاتِبُني
يَرْمي ورائِي بامْسَهْم وامْسَلِمَهْيريدُ الذي يُعاتِبُني ، والواو التي قبْله زائِدَةً ، وأرادَ بالسهم والسلمة ؛ وأنْشَدَ الفرَّاء لبعضِ طيِّىءٍ :
فإنَّ الماءَ ماءُ أَبي وجَدّي
وبِئْري ذُو حَفَرْتُ وذو طَوَيْتُ

( و ) قالوا : ( لا أَفْعَلُ ذلكَ بذِي تَسْلَمَ وبذِي تَسْلَمانِ ) وبذِي تَسْلَمونَ وبذِي تَسْلَمين ، وهو كالمَثَل أُضِيفت فيه ذُو إلى الجُمْلةِ كما أُضِيفت إليها أَسْماءُ الزَّمان ، ( والمَعْنَى : لا وسَلامَتِكَ ) ما كانَ كذا وكذا ، ( أَو لاً والذي يُسَلِّمُكَ ) . ونَصّ ابنِ السِّكيت : ولا واللهاِ يُسَلِّمَكَ ما كانَ كذا وكذا ، وهو في نوادِرِ أَبي زيْدٍ وذَكَرَه المبرِّدُ وغيرْهُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قولُهم : ذاتَ مَرَّةٍ *!وذاتَ صَباحٍ . قالَ الجَوْهرِي : هو مِن ظُروفِ الزَّمانِ التي لا تَتَمكَّن ، تقولُ : لَقِيته ذاتَ يومٍ وذاتَ لَيْلةٍ وذاتَ غَداةٍ وذاتَ العِشاءِ وذاتَ مَرَّةٍ وذاتَ الزُّمَيْنِ وذاتَ العُوَيْمِ وذا صَباحٍ وذَا مَساءٍ وذَا صَبُوحٍ وذَا غَبُوقٍ ، هذه الأربعةُ بغيرِ هاءٍ ، وإنَّما سُمِع في هذه الأَوْقاتِ ولم يقولوا ذاتَ شَهْرٍ ولا ذاتَ سَنَةٍ ، انتَهَى .
وقال ثَعْلَب : أَتَيْتُكَ ذاتَ العِشاءِ أَرادَ الساعَةَ التي فيها العِشاء . ورَوَى عن ابنِ الأَعْرابي : أَتَيْتُكَ ذاتَ الصَّبُوحِ وذاتَ الغَبُوقِ إذا أَتَيْته غُدْوةً أَو عَشِيَّةً ، وأَتَيْتهم ذاتَ الزُّمَيْنِ وذاتَ العُوَيْمِ ، أَي مُذْ ثلاثَةِ أَزْمانٍ وثَلاثَة أعْوامٍ .
والإضافَةُ إلى ذُو ذَوِّيِّ ، ولا يجوزُ في ذات ذاتِيٌّ لأنَّ ياءَ النَّسَبِ مُعاقَبةٌ لهاءِ التّأْنيثِ .
ولَقِيته ذاتَ يَدَيْن : أَي أَوَّل كلّ

شيءٍ ، وقالوا : أَمَّا أوّل ذاتِ يَدَيْنِ فإنِّي أَحمدُ اللهاِ .
*!والذَّوُونَ : *!الأَذْواءُ ، وهُم تَبابعةُ اليَمَنِ : وأنْشَدَ سيبويه للكُمَيْت :
فلا أَعْني بذلِكَ أَسْفليكُمْ
ولكِنِّي أُرِيدُ به *!الذَّوينا وفي حديثِ المَهْدي : ( قُرَشِيٌّ ليسَ مِن ذِي ولا ذُو ) ، أَي ليسَ مِن الأذْواءِ بل هو قُرَشِيُّ النَّسَبِ .
وقال ابنُ برِّي : ذاتُ الشيءِ : حَقِيقَتُه وخاصَّتُه .
قُلْت : ومِن هنا أَطْلَقُوه على جنابِ الحقِّ جلَّ وعزَّ ؛ ومَنَعَه الأَكْثَرُونَ .
وقال اللَّيْثُ : قولُهم : قَلَّتْ ذاتُ يَدِه ، ذاتُ هنا اسْمٌ لمَا مَلَكَتْ يَداهُ كأنَّها تَقَعُ على الأَمْوالِ ، وعَرَفَه مِن ذاتِ نَفْسِه يَعْنِي سَرِيرَتَه المُضْمَرة .
وقولهُ تعالى : ﴿*!بذاتِ الصُّدُورِ﴾ أَي بحَقِيقَةِ القُلوبِ مِن المُضْمَراتِ ؛ قالَهُ ابنُ الأنْبارِي .
وذاتُ الشَّوْكةِ : الطائفَةُ ؛ وذات اليَمِين وذات الشِّمالِ : أَي جهَةُ ذاتِ يَمِينٍ وشمالٍ .
وقد يَضعُونَ ذاتَ مَنْزلَة التي .
قال شَمِرٌ : قال الفرَّاء : سَمِعْتُ أَعْرابيّاً يقولُ : بالفَضْل ذُو فَضَّلَكُم اللهُ به ،

والكَرَامَة ذاتُ أَكْرَمَكُم اللهاُ بها . قالَ : ويَرْفعُونَ التاءَ على كلِّ حالٍ ؛ قال الفرَّاء : ومنهم مَنْ يُثَنِّي ذُو بمعْنَى الذي ويُجْمَعُ ويُؤَنِّثُ فيقولُ هذانِ *!ذَوا قالا ؛ وهَؤُلاء ذَوُو قالوا ذلك ، وهذه ذاتُ قالت ذلك ؛ وأَنْشَدَ :
جَمَعْتُها من أَيْنُقٍ سَوابِقِ
ذَواتُ يَنْهَضْنَ بغَيْرِ سائِقومِن أَمْثالِهم : أَتى عليه ذُو أَتى على الناسِ ، أَي الذي .
وقد يكونُ ذُو وذوي صِلَةً أي زائِدَةً .
قال الأَزْهرِي : سَمِعْتُ غَيْرَ واحِدٍ مِن العَرَبِ يقولُ : كنَّا بموْضِع كذا وكذا مع ذِي عَمْرو ، وكان ذُو عَمْرو بالصَّمَّانِ ، أَي كنَّا مع عَمْرٍ و وكانَ عَمْرُو بالصَّمَّانِ ، قالَ : وهو كثيرٌ في كَلامِ قَيْسٍ ومَنْ جاوَرَهم ؛ ومنه قولُ الكُمَيْت الذي تقدَّمَ :
إليْكُم *!ذَوِي آلِ النبيِّ تَطَلَّعَتْ قالوا : ذَوي هنا زائِدَةٌ . ومثْلُه قولُ الآخرِ :
إذا ما كُنْتُ مِثْلَ ذَوَي عُوَيْفٍ
ودِينارٍ فقامَ عليَّ ناعِي *!وذَوُو الأرْحام : لُغَةً كلُّ قَرابَةٍ ، وشَرْعاً : كلُّ ذي قَرابَةٍ ليسَ *!بذِي

سَهْم ولا عصبَةٍ .
ووضَعَتِ المرأَةْ *!ذاتَ بَطْنِها إذا وَلَدَتْ ؛ ويقالُ : نَثَرَتْ له ذَا بَطْنِها .
والذئْبُ مَغْبُوطٌ *!بذِي بَطْنِه ؛ أَي بجَعْوِهِ .
وأَلْقَى الرَّجُلُ : ذَا بَطْنِه : أَي أَحْدَثَ .
وأَتْيَنا *!ذَا يمِينٍ : أَي أَتَيْنا اليَمِينَ .
*!وذاتُ الرِّئَةِ وذاتُ الجنبِ : مَرَضانِ مَشْهورانِ ، أَعاذَنا اللهاُ منهما .
وقد تُطْلَقُ الذاتُ على الطَّاعَةِ والسَّبيلِ ؛ كما قالَهُ السَّبكي والكِرمْاني ؛ وبهما فَسَّرا قولَ خبيبٍ الذي أَنْشَدَه البُخارِي في صحيحه :
وذلكَ في ذاتِ الإلهِ وإن يَشَأْ
يُبارِك على أَوْصالِ شلْوٍ مُمَزَّع *!وذات : الاسْمُ .
وذاتُ ميلٍ : قَرْيتانِ بشرقيَّةِ مِصْر .
*!وذات الساحِلِ وذوات الكوْمِ بالجِيزَةِ .
وذات الصَّفا : بالفَيُّوم .
وممَّا يُسْتدركُ عليه .

##### Türkçe

الرُّمّة :
*!İşte bu, şunun ardından onu dürdü: *!şu ve şu;
onu *!şunun için dürdü: onun yalnızlığı ve sıyrılıp gitmesi. Ve onların bazısı dedi ki: *!هَذاتِ “hareket edenler”dir; ve o, şâzdır, kendisinden yüz çevrilmiş (terk edilmiş)tir; Ebû’l-Heysem dedi ki: Şairin sözü:
Şebîb, kendisiyle kaçıp kurtulacağı bir lütuf temenni etti,
*!ve ذَا Katariyy, onu ondan Vâil dürdü.
Katariyy (nisbeli)yi kasteder; ve **ذَا** zâidedir.

ذو : ( *!ذو, mânâsı: sahip ) ve o ( bir kelimedir; onunla cinslerle vasfa ulaşmak için kalıplanmıştır ); aslı *!ذَوا’dır; bundan dolayı onunla adlandırıldığında “bu ذَوا’dır” dersin; bu, el-Muḥkem’de böyle gelmiştir; tesniyesi *!ذَوَان’dir; (çoğulu *!ذَوُونَ’dir); ve o, müennes için *!ذاتُ’tur; dersin: o, mal sahibi (هي ذاتُ مالٍ)dir.

Leys dedi ki: Durduğun zaman, onlardan kimi, dil üzerinde çokça cereyan etmiş olmasından dolayı vakıfta tâ’yı olduğu hâl üzere açık bırakır; onlardan kimi de tâ’yı te’nîs hâ’sına döndürür; ve o kıyastır: (ve) dersin: (ikisi *!ذَواتانِ’dir); ve düşer

izâfede nûn; dersin: ikisi *!ذَواتَا مالٍ’dir; şiirde *!ذَاتا مالٍ câizdir; ve tamamı daha güzeldir; ondan, Yüce’nin sözü: ﴿ذَواتَا أَفْنانٍ﴾; (çoğulu *!ذَواتُ).

Cevherî dedi ki: “sahip” mânâsındaki ذُو’ya gelince, ancak muzâf olur; onunla nekreyi vasfedersen onu nekreye izâfe edersin; onunla ma‘rifeyi vasfedersen onu elif-lâm’a izâfe edersin; onu ne zamire ne de Zeyd ve Amr gibi bir aleme ve onların benzerlerine izâfe etmen câiz değildir; dersin: mal sahibi bir adamın yanından geçtim (*!ذِي مالٍ) ve mal sahibi bir kadının (*!ذاتِ مالٍ); ve iki mal sahibi adamın (ذَوَيْ مالٍ), vâvın fethiyle; nitekim Yüce dedi: ﴿وأَشْهِدوا *!ذَوَيْ عَدْلٍ منكم﴾; ve mal sahibi erkeklerin (ذَوِي مالٍ), kesre ile; ve mal sahibi kadınların (ذاتِ مالٍ); ve “ey *!ذواتِ الجِمامِ”; cem‘de nasb yerinde tâ kesrelenir; Müslimât’ın tâ’sı kesrelendiği gibi; dersin: *!ذواتِ مالٍ gördüm; çünkü aslı hâ’dır; çünkü tekilde onun üzerinde vakf etseydin *!ذاهْ derdin, hâ ile; fakat o, kendisinden sonrasına vasledilince tâ oldu. Ve *!ذُو’nun aslı, عصاً misali ذَوًا’dır; buna delâlet eden, onların “bunlar iki mal sahibi (هاتانِ ذَواتَا مالٍ)” sözüdür; Allah تعالى dedi: ﴿*!ذَواتَا أَفْنانٍ﴾ tesniyede; ve biz, elifi vâvdan dönmüş görürüz.

İbn Berrî dedi ki: Doğrusu, yâ’dandır.

Sonra ذَوًى’dan fiilin ‘ayn’ı, iki vâvın birleşmesini kerih görmelerinden dolayı hazfedildi; çünkü tesniyede عصَوان gibi ذَوَوان lâzım gelirdi; böylece ذَا tenvinli kaldı; sonra izâfe için tenvin gitti; senin “ذُو مالٍ” sözünde; ve izâfe ona lâzımdır; eğer bir adamı ذُو diye adlandırsaydın “bu ذوًا geldi” derdin; giden şeyi geri çevirirsin; çünkü

iki harf üzerine bir isim olmaz; onların birisi lîn harfi iken; çünkü tenvin onu götürür de tek harf üzere kalır. Ve ona nisbet etseydin *!ذَوَوِيٌّ derdin, عصَوِيَ gibi; ve كذلك, ذات’a nisbet ettiğinde; çünkü nisbette tâ hazfedilir; sanki ذِي’ye izâfe ettin de vâvı geri çevirdin. Ve ذُو مالٍ’ı cem‘ etseydin “bunlar *!ذَوُونَ” derdin; çünkü izâfe zâil olmuştur; bu, Cevherî’nin sözünün tamamıdır.

İbn Berrî, Cevherî’nin “tesniyede *!ذَوَوان lâzım gelir” sözü hakkında dedi ki: Doğrusu ذَويان’dır; çünkü ‘ayn’ı vâvdır; ‘ayn’ı vâv olup lâm’ı yâ olan, ekser olana hamlen böyledir; ve ذَوًى’dan hazfedilen, onun dediği gibi ‘ayn’ı değil kelimenin lâm’ıdır; çünkü lâmda hazf, ‘ayn’da hazften daha çoktur; bitti.

Leys dedi ki: *!الذَّوُونَ, daha yakın, daha hususî olanlardır; ve Kümeyt’ten inşâd etti:
Ve mevlâları *!الذَّوِينا’yı tanıdı. (Ve) Yüce’nin sözü: ﴿فاتَّقُوا الله وأَصْلحُوا ( *!ذاتَ بَيْنِكم﴾ . Zeccâc dedi ki: (yani sizin bağınızın hakikati); yani Allah’ının ve Resûlü’nün emri üzerinde toplanmış olun.

Cevherî dedi ki: Ahfeş, âyetin tefsirinde dedi ki: “Ancak, ذات’ı müennes yaptılar; çünkü bazı şeylere müennes isim konulur, bazısına müzekker isim; ‘dâr’ ve ‘hâit’ dediklerinde dârı müennes, hâiti müzekker yaptıkları gibi.” Yahut ( *!ذات البَيْنِ: Müslümanların onunla toplandıkları hâl )dir; Sa‘leb âyeti bununla tefsir etti; ve كذلك hadis: (Allah’ım, *!ذاتَ البَيْنِ’i ıslah et).

(Ve) İbn Cinnî dedi ki: Sa‘leb’in üstadı Ahmed b. İbrâhîm, Araplardan rivayet etti: (bu, ذُو Zeyd’dir); mânâsı: bu Zeyd’dir; (yani bu, Zeyd olan bu ismin sahibidir). Kümeyt dedi ki:
Size, Peygamber’in âlinin *!ذَوِي’sine yöneldi
Kalbimin çekişleri, susuzluklardan ve akıllardan.
Yani: size, bu ismin sahipleri; ki o, onun “*!ذَوُو آلِ النبيِّ” sözüdür; bitti.

Dedim ki: Bu, az önce Cevherî’den naklettiğimize muhaliftir; ve onu ne zamire ne de Zeyd ve Amr gibi bir aleme ve onların benzerlerine izâfe etmek câiz değildir; bunu teemmül et; bununla beraber İbn Berrî, bu hususta ona karşı çıktı ve dedi ki: ذُو, cins isimleriyle vasfa bir vasıta olmaktan çıktığında, alemlere ve zamirlere girmesi imkânsız olmaz; onların “ذُو الخلَصَةِ” sözleri gibi; ve الخلَصَةُ, bir put için alem isimdir; ve ذُو, onun evi hakkında kinayedir; bunun misli onların “ذُو رُعَيْنٍ” ve “ذُو جَدَنٍ” ve “ذُو يَزَنٍ” sözleridir; bunların hepsi alemlerdir; ve كذلك zamire de girdi; Ka‘b b. Zuheyr dedi ki:
Sabahladık Hazerciyye’ye keskinlerle,
Onun soyunun *!ذَوِي’sini, onun *!ذَوُو’su helâk etti.
Ahvas dedi ki:
Fakat senden, onunla, eskiden *!ذَوِيكَ الأوائِلِ’den çevrildiğimizin benzerini umduk.
Ve bir başkası dedi ki:
Ancak, insanlar içinde ma‘rûfu yapan, onun *!ذَوُوهُ’sudur. (Ve) denir ki: (kendi nefsinden geldi, ve *!ذاتِ نفْسِه’den), yani tab‘an; nüshalarda böyle; doğrusu: yani طَيِّعاً, seyyid gibi.

(Ve *!ذُو, “ki/o ki” mânâsında olur), özellikle Tayyı’ dilinde; (ma‘rifeleri cümlelerle vasfetmeye onunla ulaşmak için kalıplanır; böylece nâkıs olur; onda i‘rab görünmez; nitekim) (الذي’de görünmediği gibi); ve tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; dersin: “bana, bunu söyleyen ذُو geldi”; *!وذُو قالا ذلكَ; ve “bunu söyleyen ذُو geldiler”.

Sıhâh’ta: Tayyı’ dilindeki ذُو’ya gelince, hakkı, onunla ma‘rifelerin vasfedilmesidir; dersin: ben ذُو bildim; ve ذُو işittim; ve bu, şöyle dedi diye bir kadındır: ذُو; onda tesniye, cem‘ ve te’nîs eşit olur. Şair dedi ki; o, Bûlân oğullarından Tâî Büceyr b. ‘Asme’dir:
Ve şüphesiz mevlâm, beni azarlayan ذُو’dur;
Onun yanında ne kin vardır ne de suç.
İşte o, dostumdur; ve beni azarlayan ذُو’dur;
Arkamdan “ok” ve “silm” ile atar.
Beni azarlayan “الذي”yi kasteder; ve ondan önceki vâv zâidedir; ve ok ve silm ile kastetti; ve Ferrâ, Tayyı’dan birine inşâd etti:
Şüphesiz su, babamın ve dedemin suyudur;
Ve kuyum, kazdığım ذُو’dur ve ördüğüm ذُو’dur.

(Ve) dediler ki: (bunu, “ذِي تَسْلَمَ” ile yapmam; ve “ذِي تَسْلَمانِ” ile) ve “ذِي تَسْلَمونَ” ile ve “ذِي تَسْلَمين” ile; ve o, mesel gibidir; onda ذُو, cümleye izâfe edilmiştir; zaman isimleri ona izâfe edildiği gibi; (mânâ: senin selâmetin hakkı için, böyle böyle olmadı); (yahut: seni selâmete erdiren hakkı için). İbnü’s-Sikkît’in nassı: “vallahi, seni selâmete erdirsin, böyle böyle olmadı”; o, Ebû Zeyd’in Nevâdir’indedir; ve Müberred ve başkası onu zikretti.

Ona istidrâk olunanlardandır:
Onların “ذاتَ مَرَّةٍ” ve *!وذاتَ صَباحٍ sözleri. Cevherî dedi ki: O, temekkün etmeyen zaman zarflarındandır; dersin: onu bir gün (ذاتَ يومٍ) ve bir gece (ذاتَ لَيْلةٍ) ve bir kuşluk (ذاتَ غَداةٍ) ve bir yatsı (ذاتَ العِشاءِ) ve bir kere (ذاتَ مَرَّةٍ) ve bir zümeyn (ذاتَ الزُّمَيْنِ) ve bir ‘uveym (ذاتَ العُوَيْمِ) ve bir sabah (ذا صَباحٍ) ve bir akşam (ذَا مَساءٍ) ve bir sabûh (ذَا صَبُوحٍ) ve bir gabûk (ذَا غَبُوقٍ); bu dört tanesi hâ’sızdır; ancak bu vakitlerde işitilmiştir; ve “ذاتَ شَهْرٍ” ve “ذاتَ سَنَةٍ” demediler; bitti.

Sa‘leb dedi ki: Sana yatsı vakti geldim (أَتَيْتُكَ ذاتَ العِشاءِ); yatsının içinde olduğu saati kastetti. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Sana sabûh vakti ve gabûk vakti geldim (أَتَيْتُكَ ذاتَ الصَّبُوحِ وذاتَ الغَبُوقِ); eğer sana sabahleyin yahut akşamleyin gelirse; ve onlara zümeyn vakti ve ‘uveym vakti geldim (أَتَيْتهم ذاتَ الزُّمَيْنِ وذاتَ العُوَيْمِ); yani üç zaman ve üç yıl önceden beri.

ذُو’ya izâfe, ذَوِّيّ nisbesiyledir; ve ذات’ta ذاتِيّ câiz değildir; çünkü nisbet yâ’sı, te’nîs hâ’sına muâkıb (onun yerine geçen)dir.

Ve onu “iki el vakti” (ذاتَ يَدَيْن) gördüm: yani her birinin evveli.

bir şey; ve dediler ki: “**أَمَّا أوّل ذاتِ يَدَيْنِ فإنِّي أَحمدُ اللهاِ**.”

**والذَّوُونَ**: **الأَذْواءُ**; ve onlar Yemen’in tebaalarıdır; ve Sîbeveyh el-Kümeyt’ten inşâd etti:
فلا أَعْني بذلِكَ أَسْفليكُمْ
ولكِنِّي أُرِيدُ به **الذَّوينا**
ve Mehdî hadîsinde: “(Kureyşîdir; **مِن ذِي** de değildir **ولا ذُو** da değildir)”; yani **الأذْواءِ**’dan değildir; bilakis o nesepçe Kureyşîdir.

İbn Berrî dedi: “**ذاتُ** şey: onun hakikati ve hususiyetidir.”

Dedim: Buradan, onu Hakk’ın cenâbı (celîl ve azîz) üzerine ıtlak ettiler; ve ekseriyet onu men etti.

Leys dedi: Onların sözü: “**قَلَّتْ ذاتُ يَدِه**”; **ذاتُ** burada, iki elinin malik olduğu şeye isimdir; sanki mallar üzerine vâki olur; ve onu kendi nefsinin **ذات**’ından bildi; yani onun gizli saklı iç yüzünü.

Ve O’nun (yüce) sözü: ﴿**بذاتِ الصُّدُورِ**﴾ yani kalplerin gizlediklerinden hakikatiyle; bunu İbnü’l-Enbârî söyledi.

Ve **ذاتُ الشَّوْكةِ**: tâife; ve **ذات اليَمِين** ve **ذات الشِّمالِ**: yani sağ ve sol **ذات**’ının ciheti.

Ve **ذاتَ**’ı, **التي** menzilesine koyarlar.

Şemir dedi: Ferrâ dedi: Bir a‘râbîyi işittim, diyordu: “fazilet ile, Allah’ın sizi onunla faziletli kıldığı **ذُو**,

ve keramet, Allah’ın sizi onunla ikram ettiği **ذاتُ**.” Dedi: Tâ’yı her hâl üzere ref‘ ederler. Ferrâ dedi: Onlardan, **ذُو**’yu **الذي** mânâsıyla tesniye eden, cem‘ eden ve müennes yapan vardır; şöyle der: “**هذانِ ذَوا** dedi”; “**هَؤُلاء ذَوُو** bunu dedi”; “ve bu, **ذاتُ** bunu dedi”; ve inşâd etti:
جَمَعْتُها من أَيْنُقٍ سَوابِقِ
ذَواتُ يَنْهَضْنَ بغَيْرِ سائِق
Onların emsâlinden: “İnsanların üzerine gelen **ذُو** onun üzerine geldi”; yani **الذي**.

Ve **ذُو** ve **ذوي** sıla olabilir; yani zâid.

Ezherî dedi: Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi: “Şöyle şöyle bir yerde **ذِي عَمْرو** ile idik; ve **ذُو عَمْرو** es-Sammân’da idi”; yani Amr ile idik; ve Amr es-Sammân’da idi. Dedi: Bu, Kays’ın ve onlara komşu olanların kelâmında çoktur. Ondan, daha önce geçen el-Kümeyt’in sözü:
إليْكُم **ذَوِي آلِ النبيِّ** تَطَلَّعَتْ
Dediler ki: **ذَوي** burada zâiddir. Ve onun misli, başkasının sözü:
إذا ما كُنْتُ مِثْلَ ذَوَي عُوَيْفٍ
ودِينارٍ فقامَ عليَّ ناعِي
Ve **وذَوُو الأرْحام**: lügatçe her akrabalık; şer‘an: **بذِي** سهم ve asabe olmayan her akrabalık sahibi.

Kadın, doğurduğu zaman **ذاتَ بَطْنِها**’sını koydu; ve denir: Ona **ذَا بَطْنِها**’sını saçtı.

Kurt, **بذِي بَطْنِه** ile gıpta edilmiştir; yani onun bağırtısıyla.

Adam **ذَا بَطْنِه**’sını attı: yani hades çıkardı.

Bize **ذَا يمِينٍ** geldik: yani sağa geldik.

**وذاتُ الرِّئَةِ** ve **ذاتُ الجنبِ**: iki meşhur hastalıktır; Allah bizi ikisinden de korusun.

Ve **الذاتُ**, tâat ve sebîl üzerine ıtlak olunur; Sübkî ve Kirmânî’nin dediği gibi; ve ikisiyle, Buhârî’nin Sahîh’inde inşâd ettiği Hubeyb’in sözünü tefsir ettiler:
وذلكَ في ذاتِ الإلهِ وإن يَشَأْ
يُبارِك على أَوْصالِ شلْوٍ مُمَزَّع
**وذات**: isimdir.

**وذاتُ ميلٍ**: Mısır’ın şarkiyyesinde iki köydür.

**وذات الساحِلِ** ve **ذوات الكوْمِ**: Cîze’dedir.

**وذات الصَّفا**: Feyyûm’dadır.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذُو
ذُو ذ meaning صَاحِب [i. e. A possessor, an owner, a lord, or a master, but often better rendered having, possessing, possessed of, or endowed with], (T, S, M, Mgh, Msb, K, but omitted in the CK,) used as a prefixed noun, (S, Mgh, Msb, &c.,) is originally ذَوًا, like عَصًا, the ا being changed from و; (S;) or it is originally ذَوَّى; and if one used it as a proper name, he would say, هٰذَا ذَوَّىقَدْ جَآءَ [This is Dhawà, he has come]; (M;) [not ذَوًا, as in copies of the S; i. e.,] its third radical letter is ى, not, as J says, و; this ى being afterwards suppressed; (IB;) [so that the word becomes ذَوٌ, and then, by reason of its being prefixed to another noun, ذُو, like as أَبَوٌ, the original form of أَبٌ, becomes أَبُو:] it is declined [like أَبُو] with و and | and ىِ; (Msb;) [i. e.,] the nom. case is ذُو, accus. ذَا, and gen. ذِى: (Mgh:) the fem. is ذَاتُ; (T, S, M, Mgh, Msb, K; in a copy of the M, ذاة, and the CK, ذَاةٌ [as though it were not a prefixed noun];) and in the case of a pause, some say ذَاتْ, and others say ذَاهْ: (Lth, T: the latter usage, only, is mentioned in the S:) dual. masc., ذَوَا, (S, * M,) [accus and gen. ذَوَىْ;] fem. ذَوَاتَا, (T, M, Mgh, Msb, K,) for which ذَاتَا is allowable in poetry, but ذَوَاتَا is better, (T,) [accus, and gen. ذَوَاتَىْ:] pl., masc., ذَوُو, (T, *, S, * M, Msb, K, but omitted in the CK,) [accus, and gen. ذَوِى;] fem. ذَوَاتُ, (T, S, * M, Mgh, Msb, K,) accus. and gen. ذَوَاتِ; (S;) and أُولُو and أُولَات are like ذَوُو and ذَوَات [in signification]. (T. [See art. الو.]) In this sense it is not used otherwise than as a prefixed noun: when used to characterize an indeterminate noun, prefixed to an indeterminate noun; and when used to characterize a determinate noun, prefixed to [a noun rendered determinate by] the article ال. (S.) [Thus you say رَجُلٌ ذُو مَالٍ A man a possessor of wealth; and الرَّجُلُ ذُو المَالِ The man the possessor of wealth.] In the phrase غَيْرَ ذَاتِ الشَوْكَةِ [Not those possessed of weapons, &c.], in the Kur [viii. 7], the fem. form is used as meaning the طَائِفَة [or party]. (T.) صَارَ ذَا ذَنْبٍ [He became one having a sin, or crime, &c., attributable to him, i. e. he had a sin, &c., attributable to him,] means تَحَمَّلَ ذَنْبًا [he became chargeable with a sin, &c.]. (Msb in art. ذنب.) ― -b2- Accord. to the S, it is not prefixed to a pronoun (مُضْمَر); nor to a proper name, such as زَيْد and عَمْرو and the like: but there are several instances of its being prefixed, in its pl. form, to a pronoun; among which is the saying of a poet,
اـِنَّمَا يَصْطَنِعُ المَعْرُوفُ فِى النَّاسِ ذَوُوهُ
[Only they who are possessors thereof do that which is good among men]: (TA:) [this usage, however, is perhaps only allowable by poetic license: see another ex. (also here cited in the TA) in the Ham p. 442, and the remarks there appended to it:] and it is also prefixed to proper names, as is shown by the phrase, (TA,) هٰذَا ذُو زَيْدٍ (M, K, TA,) mentioned, as heard from the Arabs, by Ahmad Ibn-Ibrلheem, the preceptor of Th, meaning This is Zeyd, (M, TA,) i. e., this is the owner of the name Zeyd; (M, K, TA;) and [perhaps] by the name ذُو الخَلَصَةِ, for الخلصة is [said by some to be] the name of a certain idol, and ذو is a metonymical appellation of its بَيْت; and by the proper names ذُو رُعَيْنٍ and ذُو يَزَنَ and [accord. to some] ذُو جَدْنٍ [and the like, of which several are mentioned in the S, as well as in the M &c.]. (IB, TA.) [But see a later portion of this paragraph, where, prefixed to a proper name, it is said to be redundant.] ― -b3- ذَوُو الأَرْحَام, [or, as in the Kur viii. last verse, and xxxiii. 6, أُولُو الأَرْحَامِ, pls. of ذُو الرَّحِمِ,] in the classical language, means [The possessors of relationship; i. e.] any relations: and in law, any relations that have no portion [of the inheritances termed فَرَائِض] and are not [such heirs as are designated by the appellation] عَصَبَة [q. v.: they are so called because they are relations by the women's side: see رَحِمٌ]. (KT, TA.) ― -b4- If you form a pl. from ذُومَالٍ, you say, هٰؤُلَآءِ ذَوُونَ [These are possessors of wealth]; because in this case the pl. is not a prefixed noun. (S.) Accord. to Lth, الذَّوُونَ signifies The former, or first, [of persons,] and the more, or most, distinguished. (T, TA. *) Also, (S, M,) and الأَذْوَآءُ, [which is another pl. of ذُو,] (S,) The kings (S, M) of El-Yemen, of the tribe of Kudل'ah, (S,) whose surnames commenced with ذُو, (M,) [i. e.] who were named [or rather surnamed] (S) ذُو يَزَنَ (S, M) and ذُو جَدَنٍ and ذُو نُوَاسٍ (S) and the like. (S, M.) قُرَشِىٌّ لَيْسَ مِنْ ذِى وَلَا ذُو, occurring in a trad., means A Kurashee in respect of lineage, not of the أَذْوَآء [above mentioned]. (TA.) ― -b5- [ذُو and ذَات and ذَا and ذِى are also used as prefixed nouns in various expressions here following, in several thereof as meaning Something in possession, or the like; not a possessor: or, in these instances, as is said in explanation of the first of the following phrases, and also of the phrase ذَاتُ اليَدِ (mentioned below) in Har p. 93, that which is contained is made to be as though it were the possessor (صَاحِب) of that which contains.] ― -b6- مَوَّتَ ذَابَطْنِهَا [He killed what was in her belly]. (Har ubi suprل.) And وَضَعَتِ المَرْأَةُ ذَا بَطْنِهَا, (T,) or ذَاتَ بَطْنِهَا, (TA,) The woman brought forth [her child]. (T, TA.) And نَثَرَتْ ذَا بَطْنِهَا She brought forth many children. (T in art. نثر; and Mgh there and in the present art., in the latter of which it is added that the usual phrase is نَثَرَتْ بَطْنَهَا.) And أَلْقَتِ الدَّجَاجَةُ ذَا بَطْنِهَا The hen laid her egg, or eggs: or muted. (Mgh.) And أَلْقَى الرَّجُلُ ذَا بَطْنِهِ The man ejected his excrement, or ordure. (T.) And الذِّئْبُ مَغْبُوطٌ بِذِى بَطْنِهِ The wolf is envied [for what is in his belly, or] for his distention of the belly [with food]. (TA.) ― -b7- [In like manner,] ذَاتُ اليَدِ means (tropical:) Wealth; as though it were the possessor of that which contains it: (Har ubi suprل:) [or what is in the possession of the hand:] or what one possesses, of wealth; because gained by the hand and disposed of by the hand. (Har p. 66.) You say, قَلَّتْ ذَاتُ يَدِهِ (assumed tropical:) What his hand possessed became little in quantity; (Lth, T;) or the possessions accompanying his hand; (Mgh;) app. meaning his riches. (Lth, T.) ― -b8- ذَاتُ الرِّئَةِ and ذَاتُ الجَنْبِ are Two well-known diseases. (TA. [See arts. رأى and جنب.]) ― -b9- عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ, in the Kur iii. 115, means [Acquainted, or well acquainted,] with what is in the minds: (Ksh, Bd, Jel: [and the like is indicated in the Mgh:]) or with the true, or real, nature of the notions that are concealed in the minds: (IAmb, T:) or with the hidden things of the minds: or with the minds themselves. (Msb. [If the last meaning be correct, the phrase should be mentioned with others later in this paragraph.]) [And similar to this is the saying,] عَرَفَهُ مِنْ ذَاتِ نَفْسِهِ He knew it from what he conceived in his mind [without his being informed thereof; i. e. he knew it of himself]. (Lth, T.) And جَآءَ مِنْ ذِىنَفْسِهِ and مِنْ ذَاتِ نَفْسِهِ (M, K) He came [from a motive in his own mind; of himself;] of his own accord; or willingly; syn. طَيِّعًا: (M, TA:) in the copies of the K, طَبْعًا; but the former is the right explanation. (TA.) And مَا كَلَّمْتُ فُلَانًا ذَاتَ شَفَةٍ and ذَاتَ فَمٍ I spoke not to such a one a word. (AZ, T.) ― -b10- ذَاتَ اليَمِينِ and ذَاتَ الشِّمَالِ [are adverbial expressions, and] mean In the direction of the right hand and of the left: properly in the direction that has the name of the right hand [and that has the name of the left hand]. (Bd in xviii. 16.) And أَتَيْنَا ذَا يَمِينٍ means We came on the right hand. (TA.) ― -b11- ذَاتَ مَرَّةٍ and ذَا صَبَاحٍ [also, and the like,] are adverbial expressions, which may not be used otherwise than as such: (S:) you say, لَقِيتُهُ ذَاتَ مَرَّةٍ [I met him once, or once upon a time], (S,) and ذَاتَ المِرَارِ many times, (M and K in art. مر,) or sometimes, (S in that art.,) and ذَاتَ يَوْمٍ (Fr, T, S) i. e. مَرَّةً فِى يَوْمٍ [once upon a day, or one day], therefore you use the fem. form, (T,) and ذَاتَ لَيْلَةٍ [one night], (Fr, T, S,) and ذَاتَ غَدَاةٍ [one morning, or one morning between daybreak and sunrise], and ذَاتَ العِشَآءِ [once in the evening at nightfall], (S,) meaning, accord. to Th, in the hour, or time, in which is nightfall, (T,) and ذَاتَ الزُّمَيْنِ (Fr, T, S) [some time ago, or] three [or more, to ten,] seasons ago, (مُذْ ثَلَاثَةُ أَزْمَانٍ, T, [by ازمان being app. meant periods of two, or three, or six, months,]) and ذَاتَ العُوَيْمِ (Fr, T, S) [some years ago, or] three years ago (T,) or three years ago or more, to ten; (Az on the authority of AZ, TA in art. عوم;) and ذَا صَبَاحٍ [one morning], and ذَا مَسَآءٍ [one evening], (T, S,) and ذَا صَبُوحٍ [lit, at a time of drinking the morning-draught], and ذَا غَبُوقٍ [lit. at a time of drinking the evening-draught]; in these four instances without ة: and this mode of expression has been heard only in the cases of the times here mentioned: they did not say ذَاتَ شَهْرٍ nor ذَاتَ سَنَةٍ: (S:) or one may also well say ذَاتَ صَبَاحٍ, like ذَاتَ يَوْمٍ; for ذا and ذات both mean the time: and accord. to IAar, one says, أَتَيْتُهُ ذَاتَ الصَّبُوحِ and ذَاتَ الغَبُوقِ, as meaning I came to him in the morning, or in the morning between daybreak and sunrise, and in the evening, or in the evening between sunset and nightfall. (T.) ― -b12- You say also, لَقِيتُهُ ذَاتَ يَدَيْنِ, (TA,) or لَقِيتُهُ أَوَّلَ ذِى يَدَيْنِ (M) and ذَاتِ يَدَيْنِ, (AZ, M, Msb, [whence it seems to be not improbable that the phrase in the TA is imperfectly transcribed,]) meaning I met him the first thing, (M,) or first of everything. (AZ, Msb, TA.) And أَفْعَلُهُ أَوَّلَ ذِى يَدَيْنِ and ذَاتِ يَدَيْنِ [I will do it the first thing, or first of everything]. (M.) And أَمَّا أَوَّلَ ذَاتِ يَدَيْنِ فَاـِنَّنِى أَحْمَدُ اللّٰهَ, (AZ, M, Msb,) i. e. [Whatever be the case, the first thing, or] first of everything, I praise God. (AZ, Msb.) ― -b13- [Respecting the phrase ذَاتُ البَيْنِ, which has two contr. meanings, see art. بين. It is inadequately explained in this art. in the T and M and K, as follows.] وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ, (T, M, K, *) in the Kur [viii. 1], accord. to Ahmad Ibn-Yahyà, means [And do ye rightly dispose, or arrange, or order,] the case that is between you: (T:) or, accord. to Zj, (M,) that wherein consists your union; (حَقِيقَةَ وَصْلِكُمْ, M, K;) i. e. be ye of one accord, or in unison, respecting that which God and his Apostle have commanded: (M:) or ذَاتُ البَيْنِ means the state of circumstances whereby the Muslims become of one accord, or in unison: (K:) this is the meaning in the saying, اَللّٰهُمَّ أَصْلِحْ ذَاتَ البَيْنِ [O God, do Thou rightly dispose &c.]. (M.) ― -b14- ذَاتٌ is sometimes used as a noun independent in its meaning, (Mgh, Msb,) so as to denote material [or real] things; (Msb;) and is described by the epithets مُتَمَيِّزَةٌ [or “ distinct ”] (Mgh, Msb) and قَدِيمَةٌ [as meaning “ that has existed from eternity ”] (Mgh) and مُحْدَثَةٌ [as meaning “ that has been brought into existence ”]. (Mgh, Msb.) Thus used, (Msb,) it signifies The essence of a thing, meaning that by being which a thing is what it is, or that in being which a thing consists; or the ultimate and radical constituent of a thing: and the essence as meaning the peculiar nature of a thing: syn. حَقِيقَةٌ, (T, IB, Msb, TA,) and مَاهِيَّةٌ, (Msb,) and خَاصَّةٌ: (T, IB, TA:) it is also used as meaning a thing's self: (Mgh, * Msb:) [a man's self, or person: (see شَخْصٌ:)] and a thing; a being; anything, whatever it be; every شَىْء being a ذَات, and every ذات being a شىء: (Aboo-Sa'eed, Mgh, Msb:) and particularly a substance, or thing that subsists by itself: [hence اِسْمُ ذَاتٍ meaning a real substantive; also termed اِسْمُ عَيْنٍ: opposed to اِسْمُ مَعْنًى, i. e. an ideal substantive:] and [hence] it signifies also a word that is independent in its meaning; [i. e. ذَاتٌ (alone), though oftener used in the sense assigned above to اِسْمُ ذَاتٍ, signifies also, absolutely, a substantive;] opposed to صِفَةٌ as signifying a word that is not independent in its meaning. (Kull p. 187.) Its application to God, in the sense of حَقِيقَةٌ and خَاصَّةٌ, is forbidden by most persons: (TA:) [for] ذَاتُ اللّٰهِ [as meaning The essence of God], used by the scholastic theologians, is said to be an ignorant expression, because the names of God do not admit the fem. affix ة; so that one does not apply to Him the epithet عَلَّامَةٌ, though He is the all-surpassing in knowledge. (Msb.) The phrase فِى ذَاتِ اللّٰهِ is like فِى جَنْبِ اللّٰهِ [In, or in respect of, that which is the right, or due, of God; or in, or in respect of, obedience to God, or the means of obtaining nearness to God, or the way of God]: and like لِوَجْهِ اللّٰهِ [for the sake of God; or to obtain the countenance, or favour, or approbation, or recompense, of God]: (Msb:) or it means in obedience to God; and in the way of God or his religion: (TA:) [or it may be rendered for the sake of God Himself; and so لِوَجْهِ اللّٰهِ: it is said to have been used by the Arabs [of the classical age], as well as by Aboo-Temmلm, [who was a Muwelled;] (Mgh, Msb, *) but some deny that it occurs in the old language. (Msb. [See, however, an ex. from a trad. voce أُخَيْشِنُ.]) [It is said that] the phrase مَجَلَّتُهُمْ ذَاتُ الاـِلٰهِ, used by En-Nلbighah, (Msb,) i. e. EdhDhubyلnee, (TA in art. جل,) means Their book is the service of God Himself: (Msb:) [but it seems more reasonable to render this phrase agreeably with the primary signification of ذات as meaning their book is that of God, in a sense like that in which a house of worship is said to be a house of God; for,] as some relate it, the phrase used by En-Nلbighah is مَحَلَّتُهُمْ ذَاتُ الاـِلٰهِ, with حاء, [i. e. their abode is in a peculiar manner that of God,] meaning, their abode is one of pilgrimage and of sacred sites. (S and TA in art. جل.) ― -b15- ذُو is sometimes redundant [in respect of meaning, though governing as a prefixed n.]; and so is its pl. (T, * TA.) Az says, (TA,) I have heard more than one of the Arabs say, كُنَّا بِمَوْضِعِ كَذَا مَعَ ذِى عَمْرٍو, i. e. We were in such a place with Amr: (T, TA:) and كَانَ مَعَنَا ذُو عَمْرٍو, i. e. 'Amr was with us: and أَتَيْنَا ذَا يَمَنٍ, meaning أَتَيْنَا اليَمَنَ [We came to El-Yemen]. (T.) [See an ex. similar to this last, and evidently belonging to the present art., in the latter half of art. ذا. And see لَا ذَا جَرَمَ and لَا أَنْ ذَا جَرَمَ and لَا عَنْ ذَا جَرَمَ and لَا ذَا جَرَ (in which ذا is in like manner redundant, as are also أَنْ and عَنْ, the latter of which is a dial. var. of the former of them,) in art. جرم: perhaps belonging to the present art., like أَتَيْنَا ذَايَمَنٍ; or perhaps to art. ذا. See also what is said respecting ذُو prefixed to a proper name in an early portion of this paragraph.] ― -b16- It is also used in the sense of اَلَّذِى, (T, S, M, K,) in the dial. of Teiyi, (T, S, TA,) for the purpose of qualifying a determinate noun (S, M, K) by means of a proposition which it connects with that noun: (M, K:) and when thus used, it [generally] retains the same form when it denotes a dual and a pl. (S, M, K) and a fem., (S,) and exhibits no sign of case: (M, K:) you say, أَنَا ذُو عَرَفْتُ [I who knew], and ذُو سَمِعْتُ [who heard]; and هٰذِهِ المَرْأَةُ ذُو قَالَتْ كَذَا [This is the woman who said such a thing: (S:) and أَتَانِى ذُو قَالَ ذٰلِكَ [He who said that came to me]; and أَتَانِى ذُو قَالَا ذٰلِكَ [They two who said that came to me]; and أَتَانِ ذُو قَالُوا ذٰلِكَ [They who said that came to me]. (M.) But Fr says, I heard an Arab of the desert say, بِالفَضْلِ ذُو فَضَّلَكُمْ اللّٰهُ بِهِ وَالكَرَامَةِ ذَاتُ أَكْرَمَكُمُ اللّٰهُ بِهَا [By the excellence wherewith God hath made you to excel, and the honour wherewith God hath honoured you]; thus they use ذَاتُ in the place of اَلَّتِى, and they make it to be with refa in every case: and they confuse [numbers and genders] in speaking of a dual number and a pl. number [and a fem.]; they sometimes say, [for ex.,] in the case of the dual, هٰذَانِ ذُو تَعْرِفُ and هَاتَانِ ذُو تَعْرِفُ [These two whom, or which, thou knowest]; and a poet says,
[namely, Sinلn Ibn-El-Fahl, of the tribe of Teiyi, (Ham p. 292,)]
فَاـِنَّ المَآءَ أَبِى وَجَدِّى
وَبِئْرِى ذُو حَفَرْتُ وَذُو طَوَيْتُ
[For verily the water is the water of my father and my grandfather, and my well which I dug and which I cased; making ذو to relate to a fem. noun]: and some, he adds, use the dual and pl. and fem. forms; thus they say, هٰذَانَ ذَوَا قَالَا ذَاكَ [These two who said that], and هٰؤُلَآءِ ذَوُوا قَالُوا [These who said], and هٰذِهِ ذَاتُ قَالَتْ [This female who said]; and he cites the saying of a poet,
جَمَعْتُهَا مِنْ أَيْنُقٍ سَوَابِقْ
ذَوَاتُ يَنْهَضْنَ بِغَيْرِ سَائِقْ
[I collected them from outstripping she-camels, that rise and hasten in their pace without a driver]; and the prov., أَتَى عَلَيْهِ ذُو أَتَى عَلَى النَّاسِ, meaning الَّذِى أَتَى [i. e. What has come upon men in general has come, or came, upon him]. (T.) Accord. to the usage most in repute, ذُو in this sense is indecl., and has no variation of gender or number; but some decline it, like ذو in the sense of صَاحِب, except that they make ذَات and ذَوَات indecl., with damm for the termination, saying ذَاتُ and ذَوَاتُ in every case, if they adopt the chaste mode; otherwise, in the accus. and gen. cases, saying ذَاتِ, and in like manner ذَوَاتِ (I' Ak pp. 40 and 41.) ― -b17- They said also, لَاأَفْعَلُ ذٰلِكَ بِذِى تَسْلَمُ (M, K) and بذى تَسْلَمِينَ, (M,) and بذى تَسْلَمَانِ, (M, K,) and بذى تَسْلَمُونَ and بذىتَسْلَمْنَ, (M,) meaning I will not do that by thy, and by your, safety: (M, K:) or by God who, (M,) or by Him who, (K,) maketh thee, and you, to be in safety. (M, K.) [See also art. سلم.]

ذَاتٌ
ذَاتٌ ذ fem. of ذُو [q. v. passim]. (T, S, M, &c.)

ذَاتِىٌّ
ذَاتِىٌّ ذ : see ذَوَوِىٌّ, below, in three places.

ذَاتِيَّةٌ
ذَاتِيَّةٌ ذ [a post-classical word, used in philosophy, The essential property or quality, or the aggregate of the essential properties or qualities, of a thing]. The ذَاتِيَّة of a human being is [the essential property or quality of] rational animality; and is also termed مَاهِيَّةٌ. (Kull p. 148.)

ذَوَوِىٌّ
ذَوَوِىٌّ ذ the rel. n. of ذُو; (S, TA;) and of ذَاتٌ also, (S, M, Msb, TA,) the ة of the original being rejected in forming the rel. n.: (S, Msb, * TA:) ↓ ذَاتِىٌّ, as rel. n. of ذَاتٌ, is not allowable: (M:) [but it is much used, mostly in philosophical and religious writings, as meaning Essential, &c.:] they say ↓ الصِّفَاتُ الذَّاتِيَّةُ [meaning The essential attributes]; (Mgh, Msb;) but this is a wrong expression: and ↓ عَيْبٌ ذَاتِىٌّ [An essential, or] a natural, an innate, an original, or a constitutional, fault or imperfection &c. (Msb.)

##### Türkçe

**ذُو**
**ذُو**: anlamı **صَاحِب** [yani bir sahip, bir mâlik, bir efendi yahut bir rab; fakat çoğu kez “sahip olan, mâlik olan, -li, -lı, ile donatılmış” diye daha iyi karşılanır], (T, S, M, Mgh, Msb, K; fakat CK’de düşürülmüştür,) önekli isim olarak kullanılır; (S, Mgh, Msb, vb.,) aslında **ذَوًا**’dır, **عَصًا** gibi; **ا** harfi **و**’dan değiştirilmiştir; (S;) yahut aslında **ذَوَّى**’dır; ve eğer biri onu özel ad olarak kullansa, şöyle derdi: **هٰذَا ذَوَّىقَدْ جَآءَ** [Bu, Dhawà’dır; gelmiştir]; (M;) [S nüshalarında olduğu gibi **ذَوًا** değil; yani] onun üçüncü kök harfi **ى**’dir, J’nin dediği gibi **و** değil; bu **ى** sonradan düşürülmüştür; (IB;) [böylece kelime **ذَوٌ** olur; sonra başka bir isme izafetle geldiği için **ذُو** olur; tıpkı **أَبَوٌ**’nun, **أَبٌ**’nin aslî şekli olup **أَبُو**’ya dönüşmesi gibi:] **و** ve **ا** ve **ىِ** ile i‘rab olunur; (Msb;) [yani] merfû‘ hâli **ذُو**, mansûb **ذَا**, mecrûr **ذِى**’dir: (Mgh:) müennesi **ذَاتُ**’tur; (T, S, M, Mgh, Msb, K; M’nin bir nüshasında **ذاة**; CK’de **ذَاةٌ** [sanki önekli isim değilmiş gibi];) ve vakıf hâlinde kimi **ذَاتْ** der, kimisi **ذَاهْ** der: (Lth, T; S’de yalnız ikinci kullanım zikredilmiştir:) tesniye müzekkeri **ذَوَا**’dır, (S, * M,) [mansûb ve mecrûr **ذَوَىْ**;] müennesi **ذَوَاتَا**’dır, (T, M, Mgh, Msb, K,) bunun yerine şiirde **ذَاتَا** câizdir; fakat **ذَوَاتَا** daha iyidir, (T,) [mansûb ve mecrûr **ذَوَاتَىْ**:] cem‘ müzekkeri **ذَوُو**’dur, (T, *, S, * M, Msb, K; fakat CK’de düşürülmüştür,) [mansûb ve mecrûr **ذَوِى**;] müennesi **ذَوَاتُ**’tur, (T, S, * M, Mgh, Msb, K,) mansûb ve mecrûr **ذَوَاتِ**; (S;) ve **أُولُو** ile **أُولَات**, anlam bakımından **ذَوُو** ve **ذَوَات** gibidir. (T. [**الو** maddesine bak.]) Bu anlamda, önekli isim olmaktan başka türlü kullanılmaz: nekre bir ismi nitelemek için kullanıldığında nekre bir isme izafe edilir; marife bir ismi nitelemek için kullanıldığında ise **ال** takısı ile marife kılınmış isme izafe edilir. (S.) [Böylece **رَجُلٌ ذُو مَالٍ** “mal sahibi bir adam”; ve **الرَّجُلُ ذُو المَالِ** “malın sahibi olan adam” dersin.] Kur’ân’da (viii. 7) **غَيْرَ ذَاتِ الشَوْكَةِ** [silah sahibi olanlar değil, vb.] ibaresinde müennes şekil, **طَائِفَة** [yahut grup] anlamında kullanılmıştır. (T.) **صَارَ ذَا ذَنْبٍ** [kendisine nispet edilen bir günah, suç vb. sahibi oldu; yani kendisine nispet edilen bir günahı vb. oldu] demek, **تَحَمَّلَ ذَنْبًا** [bir günahı vb. yüklendi] demektir. (Msb, **ذنب** maddesinde.) ― -b2- S’ye göre, zamire (**مُضْمَر**) izafe edilmez; ne de **زَيْد** ve **عَمْرو** gibi özel ada ve benzerlerine: fakat onun cem‘ şekliyle zamire izafe edildiğine dair birkaç örnek vardır; bunlardan biri bir şairin sözüdür:
اـِنَّمَا يَصْطَنِعُ المَعْرُوفُ فِى النَّاسِ ذَوُوهُ
[İnsanlar arasında iyiliği ancak onun sahipleri yapar]: (TA:) [ancak bu kullanım belki yalnız şiir zaruretiyle câizdir: TA’da burada da zikredilen başka bir örneğe Ham s. 442’de bak ve oradaki eklenen notlara:] ve ayrıca özel adlara da izafe edilir; bunu, (TA,) şu ibare gösterir: **هٰذَا ذُو زَيْدٍ** (M, K, TA,) Ahmad Ibn-Ibrلheem’den, Th’nin hocasından, Araplardan işitilmiş olarak zikredilmiştir; anlamı “Bu Zeyd’dir”dir; (M, TA,) yani bu, Zeyd adının sahibidir; (M, K, TA;) ve [muhtemelen] **ذُو الخَلَصَةِ** adıyla da; çünkü **الخلصة**’nin belli bir putun adı olduğu [bazılarınca] söylenir ve **ذو**, onun **بَيْت**’inin kinayeli lakabıdır; ve **ذُو رُعَيْنٍ** ile **ذُو يَزَنَ** ve [bazılarına göre] **ذُو جَدْنٍ** gibi özel adlarla [ve benzerleriyle; bunların birçoğu S’de, ayrıca M vb.’de zikredilmiştir]. (IB, TA.) [Fakat bu paragrafın daha sonraki kısmına bak: orada özel ada izafe edildiğinde زائد olduğu söylenir.] ― -b3- **ذَوُو الأَرْحَام** [yahut Kur’ân’da viii. son âyet ve xxxiii. 6’da olduğu gibi **أُولُو الأَرْحَامِ**, **ذُو الرَّحِمِ**’in çoğulları], fasih dilde, [akrabalık sahipleri; yani] herhangi akrabalar demektir; fıkıhta ise, [mirasın] **فَرَائِض** denilen paylarından hissesi olmayan ve **عَصَبَة** diye adlandırılan mirasçılardan olmayan her akraba demektir; [bk. **عَصَبَة**: kadınlar tarafından akraba oldukları için böyle adlandırılırlar: **رَحِمٌ**’e bak]. (KT, TA.) ― -b4- **ذُومَالٍ**’dan bir çoğul yaptığında, **هٰؤُلَآءِ ذَوُونَ** [Bunlar mal sahipleridir] dersin; çünkü bu durumda çoğul, önekli isim değildir. (S.) Lth’ye göre **الذَّوُونَ**, [kişilerden] önce gelenler yahut ilk olanlar ve daha seçkin yahut en seçkin olanlar demektir. (T, TA. *) Yine, (S, M,) ve **الأَذْوَآءُ** [ki bu **ذُو**’nun başka bir çoğuludur], (S,) El-Yemen’in (S, M) Kudل'ah kabilesinden (S) krallarıdır; lakapları **ذُو** ile başlardı; (M,) [yani] **ذُو يَزَنَ** (S, M) ve **ذُو جَدَنٍ** ve **ذُو نُوَاسٍ** (S) ve benzerleri diye adlandırılırlardı [daha doğrusu lakaplandırılırlardı]. (S, M.) Bir rivayette geçen **قُرَشِىٌّ لَيْسَ مِنْ ذِى وَلَا ذُو**, nesep bakımından Kureyşli olup yukarıda zikredilen **أَذْوَآء**’dan olmadığı demektir. (TA.) ― -b5- [**ذُو** ve **ذَات** ve **ذَا** ve **ذِى**, aşağıda gelen çeşitli terkîblerde de önekli isim olarak kullanılır; bunların birkaçında “sahip” değil “sahip olunan şey” yahut benzeri anlamındadır; yahut bu örneklerde, aşağıdaki ilk ibarenin açıklamasında ve ayrıca Har s. 93’te (aşağıda zikredilen) **ذَاتُ اليَدِ** ibaresinin açıklamasında söylendiği üzere, içerilen şey, onu içeren şeyin sanki onun sahibi (**صَاحِب**) imiş gibi kılınır.] ― -b6- **مَوَّتَ ذَابَطْنِهَا** [Onun karnında olanı öldürdü]. (Har, yukarıda geçen yerde.) Ve **وَضَعَتِ المَرْأَةُ ذَا بَطْنِهَا**, (T,) yahut **ذَاتَ بَطْنِهَا**, (TA,) kadın [çocuğunu] doğurdu demektir. (T, TA.) Ve **نَثَرَتْ ذَا بَطْنِهَا**: çok çocuk doğurdu. (T, **نثر** maddesinde; ve Mgh’de orada ve bu maddede; ikincisinde, yaygın ibarenin **نَثَرَتْ بَطْنَهَا** olduğu eklenmiştir.) Ve **أَلْقَتِ الدَّجَاجَةُ ذَا بَطْنِهَا**: tavuk yumurtasını yahut yumurtalarını yumurtladı; yahut pisledi. (Mgh.) Ve **أَلْقَى الرَّجُلُ ذَا بَطْنِهِ**: adam dışkısını attı. (T.) Ve **الذِّئْبُ مَغْبُوطٌ بِذِى بَطْنِهِ**: kurt, [karnında olan şey sebebiyle yahut] karnının [yemekle] şişkinliği sebebiyle gıpta edilir. (TA.) ― -b7- [Bunun gibi,] **ذَاتُ اليَدِ** (mecazen) mal demektir; sanki onu içeren şeyin içerdiğinin sahibiymiş gibi: (Har, yukarıda geçen yerde:) [yahut elin sahip olduğu şey:] yahut kişinin sahip olduğu mal; çünkü elle kazanılır ve elle tasarruf edilir. (Har s. 66.) **قَلَّتْ ذَاتُ يَدِهِ** dersin: (varsayılan mecaz) elinin sahip olduğu şey miktarca azaldı; (Lth, T;) yahut eline eşlik eden mallar; (Mgh;) görünüşe göre zenginliği kastedilir. (Lth, T.) ― -b8- **ذَاتُ الرِّئَةِ** ve **ذَاتُ الجَنْبِ**: iki meşhur hastalıktır. (TA. [**رأى** ve **جنب** maddelerine bak.]) ― -b9- Kur’ân’da (iii. 115) **عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ**, [zihinlerde olanı bilen yahut pek iyi bilen] demektir: (Ksh, Bd, Jel; [Mgh’de de benzeri işaret edilmiştir:]) yahut zihinlerde gizlenen tasavvurların hakikî/gerçek mahiyetiyle [bilen]: (IAmb, T:) yahut zihinlerin gizli şeyleriyle; yahut zihinlerin kendileriyle. (Msb. [Son anlam doğruysa, ibare bu paragrafta daha sonra gelenlerle birlikte zikredilmeliydi.]) [Buna benzer olarak şu söz vardır:] **عَرَفَهُ مِنْ ذَاتِ نَفْسِهِ**: onu, zihninde tasarladığı şeyden [kendisine bildirilmeden; yani kendiliğinden] bildi. (Lth, T.) Ve **جَآءَ مِنْ ذِىنَفْسِهِ** ve **مِنْ ذَاتِ نَفْسِهِ** (M, K): [kendi zihnindeki bir saikle; kendiliğinden;] kendi rızasıyla; yahut isteyerek geldi; eş anlamlısı **طَيِّعًا**: (M, TA:) K’nin nüshalarında **طَبْعًا**; fakat birincisi doğru açıklamadır. (TA.) Ve **مَا كَلَّمْتُ فُلَانًا ذَاتَ شَفَةٍ** ve **ذَاتَ فَمٍ**: falan kimseye bir söz söylemedim. (AZ, T.) ― -b10- **ذَاتَ اليَمِينِ** ve **ذَاتَ الشِّمَالِ** [zarf ifadeleridir ve] sağ elin ve sol elin yönünde demektir: aslında sağ el adı verilen yön ve sol el adı verilen yön istikametinde. (Bd, xviii. 16’da.) Ve **أَتَيْنَا ذَا يَمِينٍ**: sağ taraftan geldik demektir. (TA.) ― -b11- **ذَاتَ مَرَّةٍ** ve **ذَا صَبَاحٍ** [ve benzerleri] zarf ifadeleridir; bunlar zarf olmaktan başka türlü kullanılamaz: (S:) **لَقِيتُهُ ذَاتَ مَرَّةٍ** [Onu bir kere, bir defa, bir vakit gördüm] dersin, (S,) ve **ذَاتَ المِرَارِ**: birçok kere, (M ve K, **مر** maddesinde,) yahut bazen, (S, o maddede,) ve **ذَاتَ يَوْمٍ** (Fr, T, S) yani **مَرَّةً فِى يَوْمٍ** [bir gün, bir günde bir defa]; bu yüzden müennes şekli kullanırsın, (T,) ve **ذَاتَ لَيْلَةٍ** [bir gece], (Fr, T, S,) ve **ذَاتَ غَدَاةٍ** [bir sabah; yahut tan yerinin ağarması ile güneşin doğması arası bir sabah], ve **ذَاتَ العِشَآءِ** [gece karanlığı çökerken bir defa], (S,) Th’ye göre “gece karanlığının bulunduğu saat/vakit içinde” demektir, (T,) ve **ذَاتَ الزُّمَيْنِ** (Fr, T, S) [bir zaman önce; yahut] üç [yahut daha fazla, ona kadar] mevsim önce, (**مُذْ ثَلَاثَةُ أَزْمَانٍ**, T; [burada **ازمان** ile iki, yahut üç, yahut altı aylık dönemlerin kastedildiği anlaşılıyor,]) ve **ذَاتَ العُوَيْمِ** (Fr, T, S) [bazı yıllar önce; yahut] üç yıl önce, (T,) yahut üç yıl ya da daha fazla, ona kadar; (Az, AZ’den naklen; TA, **عوم** maddesinde;) ve **ذَا صَبَاحٍ** [bir sabah], ve **ذَا مَسَآءٍ** [bir akşam], (T, S,) ve **ذَا صَبُوحٍ** [lafzen sabah içkisi içme vaktinde], ve **ذَا غَبُوقٍ** [lafzen akşam içkisi içme vaktinde]; bu dört örnekte **ة** olmaksızın: ve bu ifade tarzı yalnız burada zikredilen vakitlerde işitilmiştir: **ذَاتَ شَهْرٍ** ve **ذَاتَ سَنَةٍ** demediler: (S:) yahut **ذَاتَ صَبَاحٍ** da, **ذَاتَ يَوْمٍ** gibi, güzelce denebilir; çünkü **ذا** ve **ذات** ikisi de “vakit” anlamına gelir: ve IAar’a göre, **أَتَيْتُهُ ذَاتَ الصَّبُوحِ** ve **ذَاتَ الغَبُوقِ** denir; anlamı, ona sabahleyin (yahut tan yeri ağarması ile güneşin doğması arası) ve akşamleyin (yahut güneş batması ile gece kararması arası) geldim demektir. (T.) ― -b12- Yine dersin ki: **لَقِيتُهُ ذَاتَ يَدَيْنِ**, (TA,) yahut **لَقِيتُهُ أَوَّلَ ذِى يَدَيْنِ** (M) ve **ذَاتِ يَدَيْنِ**, (AZ, M, Msb; [buradan, TA’daki ibarenin eksik aktarılmış olması uzak ihtimal değildir,]) anlamı: onu ilk iş olarak gördüm, (M,) yahut her şeyin ilki olarak. (AZ, Msb, TA.) Ve **أَفْعَلُهُ أَوَّلَ ذِى يَدَيْنِ** ve **ذَاتِ يَدَيْنِ** [onu ilk iş olarak yahut her şeyin ilki olarak yapacağım]. (M.) Ve **أَمَّا أَوَّلَ ذَاتِ يَدَيْنِ فَاـِنَّنِى أَحْمَدُ اللّٰهَ**, (AZ, M, Msb,) yani [her ne olursa olsun, ilk iş olarak yahut] her şeyin ilki olarak Allah’a hamd ederim. (AZ, Msb.) ― -b13- [İki zıt anlamı olan **ذَاتُ البَيْنِ** ibaresi hakkında **بين** maddesine bak. Bu maddede T ve M ve K’de yetersiz biçimde şöyle açıklanmıştır.] Kur’ân’da (viii. 1) **وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ**, (T, M, K, *) Ahmad Ibn-Yahyà’ya göre, aranızda olan işi/durumu [düzeltin, doğru biçimde düzenleyin] demektir: (T:) yahut Zj’ye göre, (M,) birliğinizin içinde bulunduğu şey; (**حَقِيقَةَ وَصْلِكُمْ**, M, K;) yani Allah’ın ve Resûlünün emrettiği hususta bir olun, uyum içinde olun: (M:) yahut **ذَاتُ البَيْنِ**, Müslümanların bir olmasına/uyum içinde olmasına sebep olan hâl ve şartların durumu demektir: (K:) şu sözdeki anlam da budur: **اَللّٰهُمَّ أَصْلِحْ ذَاتَ البَيْنِ** [Allah’ım, arayı düzelt…]. (M.) ― -b14- **ذَاتٌ**, bazen anlamı bakımından bağımsız bir isim olarak kullanılır, (Mgh, Msb,) maddî [yahut gerçek] şeyleri gösterecek şekilde; (Msb;) ve **مُتَمَيِّزَةٌ** [yani “ayırt edilmiş/ayrı”] (Mgh, Msb) ve **قَدِيمَةٌ** [yani “ezelden beri var olan”] (Mgh) ve **مُحْدَثَةٌ** [yani “sonradan var edilmiş”] sıfatlarıyla nitelenir. (Mgh, Msb.) Böyle kullanıldığında, (Msb,) bir şeyin özü/mahiyeti demektir; yani bir şeyin, o şey olmasını sağlayan şey; yahut bir şeyin varlığının kendisinde gerçekleştiği şey; yahut bir şeyin en son ve kök unsur bileşeni; ve bir şeyin “öz” anlamında mahiyeti; eş anlamlısı **حَقِيقَةٌ**, (T, IB, Msb, TA,) ve **مَاهِيَّةٌ**, (Msb,) ve **خَاصَّةٌ**’dır: (T, IB, TA:) ayrıca bir şeyin kendisi anlamında da kullanılır: (Mgh, * Msb:) [bir adamın kendisi/şahsı: **شَخْصٌ**’a bak:] ve bir şey; bir varlık; her ne olursa olsun herhangi bir şey; her **شَىْء** bir **ذَات**tır ve her **ذات** bir **شىء**’dür: (Aboo-Sa'eed, Mgh, Msb:) ve özellikle kendi başına kaim olan bir cevher yahut şey: [buradan **اِسْمُ ذَاتٍ** “gerçek isim (somut isim)” anlamına gelir; buna **اِسْمُ عَيْنٍ** de denir: **اِسْمُ مَعْنًى**’nın zıddıdır; yani soyut isim:] ve [buradan] ayrıca anlamı bakımından bağımsız olan bir kelime demektir; [yani **ذَاتٌ** (tek başına), her ne kadar daha çok yukarıda **اِسْمُ ذَاتٍ** için verilen anlamda kullanılsa da, mutlak olarak da “isim (substantif)” anlamına gelir;] anlamı bakımından bağımsız olmayan kelimeyi ifade eden **صِفَةٌ**’nın zıddıdır. (Kull s. 187.) Bunun Allah hakkında, **حَقِيقَةٌ** ve **خَاصَّةٌ** anlamında kullanılması çoğu kimsece yasaklanmıştır: (TA:) [çünkü] kelâmcıların kullandığı **ذَاتُ اللّٰهِ** [Allah’ın özü] ifadesi, cahilce bir ifade sayılmıştır; zira Allah’ın isimleri müenneslik eki **ة**’yi kabul etmez; bu yüzden O, ilimde en üstün olduğu hâlde O’na **عَلَّامَةٌ** sıfatı verilmez. (Msb.) **فِى ذَاتِ اللّٰهِ** ibaresi, **فِى جَنْبِ اللّٰهِ** gibidir [Allah’ın hakkı/borcu olan şeyde; yahut Allah’a itaatte; yahut Allah’a yakınlık elde etme vesilelerinde; yahut Allah yolunda]: ve **لِوَجْهِ اللّٰهِ** gibidir [Allah rızası için; yahut Allah’ın yüzünü/hoşnutluğunu/razılığını/mükâfatını elde etmek için]: (Msb:) yahut Allah’a itaatte; ve Allah’ın yolu yahut dini yolunda demektir: (TA:) [yahut “Allah’ın kendisi için” diye çevrilebilir; **لِوَجْهِ اللّٰهِ** de böyledir: bunun, Araplar [klasik çağ] tarafından da, Aboo-Temmلm tarafından da kullanıldığı söylenmiştir; (Mgh, Msb, *) fakat bazıları eski dilde geçtiğini inkâr eder. (Msb. [Bununla birlikte, **أُخَيْشِنُ** maddesinde bir rivayetten örneğe bak.]) [Şöyle denilmiştir ki] En-Nلbighah’ın (Msb,) yani EdhDhubyلnee’nin (TA, **جل** maddesinde) kullandığı **مَجَلَّتُهُمْ ذَاتُ الاـِلٰهِ** ibaresi, “kitapları Allah’ın kendisine hizmettir” demektir: (Msb:) [fakat bunu, **ذات**’ın aslî anlamına uygun biçimde “kitapları Allah’ındır” diye çevirmek daha makul görünür; ibadethaneye “Allah’ın evi” denmesi gibi bir anlamla; çünkü] bazıları bunu, En-Nلbighah’ın ibaresi **مَحَلَّتُهُمْ ذَاتُ الاـِلٰهِ** şeklinde, **حاء** ile rivayet eder; [yani “ikametleri özel bir şekilde Allah’ındır”], anlamı: ikametleri hac ve mukaddes mekânlar yurdudur. (S ve TA, **جل** maddesinde.) ― -b15- **ذُو**, bazen زائد olur [anlam bakımından; fakat önekli isim olarak amel eder]; onun çoğulu da böyledir. (T, * TA.) Az der ki, (TA,) Araplardan birden fazlasını şöyle derken işittim: **كُنَّا بِمَوْضِعِ كَذَا مَعَ ذِى عَمْرٍو**, yani “Şu yerde Amr ile beraberdik”: (T, TA:) ve **كَانَ مَعَنَا ذُو عَمْرٍو**, yani “Amr bizimleydi”: ve **أَتَيْنَا ذَا يَمَنٍ**, anlamı **أَتَيْنَا اليَمَنَ** [Yemen’e geldik]. (T.) [Bunun son örneğe benzer ve açıkça bu maddeye ait bir örneğine, **ذا** maddesinin ikinci yarısında bak. Ve **جرم** maddesinde **لَا ذَا جَرَمَ** ve **لَا أَنْ ذَا جَرَمَ** ve **لَا عَنْ ذَا جَرَمَ** ve **لَا ذَا جَرَ**’a bak: burada **ذا** aynı şekilde زائد olduğu gibi, **أَنْ** ve **عَنْ** da زائد olur; ikincisi birincinin lehçe varyantıdır; bunlar, **أَتَيْنَا ذَايَمَنٍ** gibi bu maddeye mi aittir, yoksa **ذا** maddesine mi, muhtemeldir. Ayrıca, erken kısımda **ذُو**’nun özel ada izafesi hakkında söylenene de bak.] ― -b16- Ayrıca **اَلَّذِى** anlamında da kullanılır, (T, S, M, K,) Teiyi lehçesinde, (T, S, TA,) bir marife ismi (S, M, K) ona bağladığı bir cümle vasıtasıyla nitelemek için: (M, K:) ve böyle kullanıldığında, ikiliyi ve çoğulu gösterdiğinde [genellikle] aynı şekli korur, (S, M, K) ve müennesi de (S,) böyledir; i‘rab alameti göstermez: (M, K:) **أَنَا ذُو عَرَفْتُ** [Ben ki bildim], ve **ذُو سَمِعْتُ** [ki işittim] dersin; ve **هٰذِهِ المَرْأَةُ ذُو قَالَتْ كَذَا** [Bu, şöyle bir şey söyleyen kadındır]: (S:) ve **أَتَانِى ذُو قَالَ ذٰلِكَ** [Bana, onu söyleyen geldi]; ve **أَتَانِى ذُو قَالَا ذٰلِكَ** [Bana, onu söyleyen iki kişi geldi]; ve **أَتَانِ ذُو قَالُوا ذٰلِكَ** [Bana, onu söyleyenler geldi]. (M.) Fakat Fr der ki: Çölde bir Arabı şöyle derken işittim: **بِالفَضْلِ ذُو فَضَّلَكُمْ اللّٰهُ بِهِ وَالكَرَامَةِ ذَاتُ أَكْرَمَكُمُ اللّٰهُ بِهَا** [Allah’ın sizi onunla üstün kıldığı fazilet ile ve Allah’ın sizi onunla ikram ettiği keramet ile]; böylece **ذَاتُ**’ı **اَلَّتِى** yerine kullanırlar ve onu her hâlde ref‘ ile yaparlar: ve ikili ve çoğul [ve müennes] hakkında konuşurken [sayı ve cinsiyetleri] karıştırırlar; bazen ikili hakkında, meselâ, **هٰذَانِ ذُو تَعْرِفُ** ve **هَاتَانِ ذُو تَعْرِفُ** [Senin tanıdığın şu iki (erkek) ve şu iki (dişi)] derler; ve bir şair der ki:
[Teiyi kabilesinden Sinلn Ibn-El-Fahl; (Ham s. 292,)]
فَاـِنَّ المَآءَ أَبِى وَجَدِّى
وَبِئْرِى ذُو حَفَرْتُ وَذُو طَوَيْتُ
[Şüphesiz su, babamın ve dedemin suyudur; ve kuyum, ki ben kazdım ve ki ben ördüm; burada **ذُو**’yu müennes bir isme bağlamıştır]: ve bazıları, diye ekler, ikili ve çoğul ve müennes şekilleri kullanır; böylece **هٰذَانَ ذَوَا قَالَا ذَاكَ** [Şunu söyleyen şu iki kişi], ve **هٰؤُلَآءِ ذَوُوا قَالُوا** [Söyleyen şu kimseler], ve **هٰذِهِ ذَاتُ قَالَتْ** [Söyleyen şu kadın] derler; ve bir şairin şu sözünü delil getirir:
جَمَعْتُهَا مِنْ أَيْنُقٍ سَوَابِقْ
ذَوَاتُ يَنْهَضْنَ بِغَيْرِ سَائِقْ
[Onları, sürücüsüz olarak kalkıp hızlanan önde giden dişi develerden topladım]; ve şu darbımesel: **أَتَى عَلَيْهِ ذُو أَتَى عَلَى النَّاسِ**, anlamı **الَّذِى أَتَى** [yani genel olarak insanlara gelen şey ona da geldi]. (T.) En muteber kullanıma göre, bu anlamda **ذُو** gayr-i munsarıftır (i‘rab almaz) ve cinsiyet ve sayı bakımından değişmez; fakat bazıları onu, **صَاحِب** anlamındaki **ذو** gibi i‘rab eder; ancak **ذَات** ve **ذَوَات**’ı gayr-i munsarıf kılarlar; sonunu damme ile yaparlar; fasih yolu benimserlerse her hâlde **ذَاتُ** ve **ذَوَاتُ** derler; aksi hâlde mansûb ve mecrûrda **ذَاتِ** derler; aynı şekilde **ذَوَاتِ**. (I' Ak s. 40 ve 41.) ― -b17- Şunu da söylediler: **لَاأَفْعَلُ ذٰلِكَ بِذِى تَسْلَمُ** (M, K) ve **بذى تَسْلَمِينَ**, (M,) ve **بذى تَسْلَمَانِ**, (M, K,) ve **بذى تَسْلَمُونَ** ve **بذىتَسْلَمْنَ**, (M,) anlamı: senin ve sizin selâmetiniz hakkı için bunu yapmayacağım: (M, K:) yahut seni ve sizi selâmette kılan **اللّٰه** hakkı için; (M,) yahut seni ve sizi selâmette kılan O hakkı için. (K,) (M, K.) [**سلم** maddesine de bak.]

**ذَاتٌ**
**ذَاتٌ**: **ذُو**’nun müennesi [geçtiği yerlerin tamamında]. (T, S, M, vb.)

**ذَاتِىٌّ**
**ذَاتِىٌّ**: aşağıda, üç yerde, **ذَوَوِىٌّ**’ye bak.

**ذَاتِيَّةٌ**
**ذَاتِيَّةٌ** [klasik sonrası bir kelime; felsefede, bir şeyin zâtî niteliği yahut zâtî niteliklerinin toplamı]. Bir insanın **ذَاتِيَّة**’si, akıllı hayvanlıktır; ve buna **مَاهِيَّةٌ** de denir. (Kull s. 148.)

**ذَوَوِىٌّ**
**ذَوَوِىٌّ**: **ذُو**’nun nisbet ismidir; (S, TA;) ve **ذَاتٌ**’ın da, (S, M, Msb, TA,) aslî şeklin **ة**’si nisbet ismi yapılırken atılmıştır: (S, Msb, * TA:) **ذَاتِىٌّ**, **ذَاتٌ**’ın nisbet ismi olarak câiz değildir: (M:) [fakat çoğunlukla felsefî ve dinî yazılarda “zâtî, özsel” anlamında çok kullanılır:] **الصِّفَاتُ الذَّاتِيَّةُ** derler [“zâtî sıfatlar” anlamında]; (Mgh, Msb;) fakat bu yanlış bir ifadedir: ve **عَيْبٌ ذَاتِىٌّ** [zâtî; yahut] tabiî, doğuştan, aslî yahut yapısal bir kusur/eksiklik vb. (Msb.)
