# ذو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذو

الرُّمّة :
*!فهذِي طَواها بُعْدَ *!هذِي وهذه
طَواها *!لهِذِي وخْدُها وانْسِلالُهاوقال بعضُهم : *!هَذاتِ مُنْطَلقاتٌ ، وهي شاذَّةٌ مَرْغوبٌ عنها ؛ قال أَبو الهَيْثم : وقولُ الشاعرِ :
تمنّى شبيبٌ مِنّةً ينفلت به
*!وذا قطري لفّه منه وائلُيُريدُ قطريًّا ، وذا زائِدَةٌ .
ذو : ( *!ذو ، مَعْناها : صاحِبٌ ) ، وهي ( كلمةٌ صِيغَت ليُتَوَصَّلَ بها إلى الوصفِ بالأَجْناسِ ، ) وأَصْلُها *!ذَوا ، ولذلكَ إذا سمي به تقولُ هذا ذَوا ، قد جاءَ كذا في المُحْكم ، والتَّثْنِيةُ *!ذَوَان ، ( ج *!ذَوُونَ ، وهي *!ذاتُ ) للمُؤَنَّثِ ، تقول : هي ذاتُ مالٍ .
قال اللّيْث : فإذا وقفْتَ فمنهم مَنْ يَدَع التاءَ على حالِها ظاهِرَةً في الوُقُوف لكَثْرةِ ما جَرَتْ على اللِّسانِ ، ومنهم مَنْ يردّ التاءَ إلى هاءِ التّأْنيثِ وهو القِياسُ : ( و ) تقولُ : ( هُما *!ذَواتانِ ) ، وتسقُط

النّون عنْدَ الإضافَةِ تقولُ : هُما *!ذَواتَا مالٍ ، ويجوزُ في الشِّعْرِ *!ذَاتا مالٍ ، والتَّمامُ أَحْسَن ؛ ومنه قوله تعالى : ﴿ذَواتَا أَفْنانٍ﴾ ؛ ( ج *!ذَواتُ ) .
وقال الجَوْهرِي : وأَمَّا ذُو الذي بمعْنَى صاحِبٍ فلا يكونُ إلاَّ مُضافاً ، فإنْ وَصَفْتَ به نَكِرةً أَضَفْته إلى نَكِرةٍ ، وإن وَصَفْتَ به مَعْرفةً أَضَفْتَه إلى الألفِ واللامِ ، ولا يجوزُ أن تُضِيفَه إلى مُضْمَر ولا إلى عَلَمٍ كزَيْدٍ وعَمْرٍ و وما أَشْبَههما ، تقولُ : مَرَرْتُ برجُلٍ *!ذِي مالٍ وبامرأَةً *!ذاتِ مالٍ ، وبرَجُلَيْن ذَوَيْ مالٍ ، بفَتْح الواو ، كما قال تعالى : ﴿وأَشْهِدوا *!ذَوَيْ عَدْلٍ منكم﴾ وبرِجالٍ ذَوِي مالٍ ، بالكسر ، وبِنْسوةٍ ذاتِ مالٍ ، ويا *!ذواتِ الجِمامِ ، يُكْسَرُ التاءُ في الجَمْع في مَوْضِع النَّصْبِ كما تُكْسَرُ تاءُ المُسْلماتِ ، تقولُ : رأَيْتُ *!ذواتِ مالٍ لأنَّ أَصْلَها هاءٌ لأنَّك لو وقفْتَ عليها في الواحدِ لقلْتَ *!ذاهْ ، بالهاء ، ولكنَّها لمَّا وُصِلَتْ بما بَعْدَها صارَتْ تاءً ، وأَصْلُ *!ذُو ذَوًا مِثْالُ عَصاً ، يدلُّ على ذلكَ قولهم هاتانِ ذَواتَا مالٍ ، قال الله تعالى : ﴿*!ذَواتَا أَفْنانٍ﴾ ، في التَّثْنيةِ ونَرَى أنَّ الألفَ مُنْقلبَةٌ ، مِن واوٍ .
قال ابنُ برِّي : صوابُه مِن ياءٍ .
ثم حُذِفَتْ مِن ذَوًى عينُ الفِعْلِ لكَراهَتِهم اجْتِماع الواوَيْنِ لأنَّه كان يلْزمُ في التَّثْنيةِ ذَوَوانِ مثْلُ عَصَوانِ ، فبَقي ذَا مُنوَّناً ، ثم ذَهَبَ التّنْوينُ للإضافَةِ في قولك : ذُو مالٍ ، والإضافَةُ لازِمَةٌ له ؛ ولَوْ سَمَّيْت رجُلاً ذُو لقلْتَ : هذا ذوًا قد أَقْبَلَ ، فتردُّ ما ذَهَبَ لأنه لا

يكونُ اسمٌ على حَرْفَيْن أَحَدُهما حَرْفُ لِينٍ لأنَّ التَّنوينَ يَذْهبُه فيَبْقى على حَرْفٍ واحدٍ ، ولو نَسَبْتَ إليه لقلْتَ : *!ذَوَوِيٌّ كعَصَوِيَ ، وكَذلكَ إذا نَسَبْتَ إلى ذات لأنَّ التاءَ تُحْذَفُ في النِّسْبَةِ ، فكأنَّكَ أَضَفْتَ إلى ذِي فرَدَدْت الواو ، ولو جمعْتَ ذُو مالٍ لقلْتَ : هَؤُلاء *!ذَوُونَ لأنَّ الإضافَةَ قد زَالَتْ ؛ هذا كُلُّه كَلامُ الجَوْهري .
قال ابنُ برِّي عنْدَ قولِ الجَوْهرِي يلزمُ في التَّثْنيةِ *!ذَوَوانِ : صوابُه ذَويانِ ، لأنَّ عَيْنَه واوٌ ، وما كانَ عَيْنُه واواً فلامُه ياءً حملاً على الأكْثَر ، والمَحْذُوفُ مِن ذَوًى هو لامُ الكَلِمةِ لا عَيْنُها كما ذكَر ، لأنَّ الحذْفَ في اللامِ أَكْثَر مِن الحذْفِ في العَيْنِ ، انتَهَى .
وقال اللّيْث : *!الذَّوُونَ هُم الأَدْنَوْنَ الأَخَصَّونَ ؛ وأنْشَدَ للكُمَيْت :
وقد عَرَفَتْ مَوالِيَها *!الذَّوِينا ( و ) قولهُ تعالى : ﴿فاتَّقُوا الله وأَصْلحُوا ( *!ذاتَ بَيْنِكم﴾ . قال الزجَّاج : ( أَي حَقِيقَةَ وَصْلكُمْ ) ، أَي وكونُوا مُجْتَمِعِين على أمْرِ اللهاِ ورَسُولهِ .
قال الجَوْهرِي : قالَ الأخْفَش في تَفْسيرِ الآيةِ : وإنَّما أَنَّثُوا ذاتَ لأن بعضَ الأشياء قد يوضعُ له اسمٌ مُؤَنَثٌ ولِبَعْضِها اسم مُذَكَّرٌ لما قالوا دارٌ وحائِطٌ أنَّثوا الدَّارَ وذَكَّروا الحائِطَ أو ( ذات البَيْنِ : الحالُ التي بها يَجْتَمِعُ المُسْلِمُونَ ؛ ) وبه فَسَّر ثَعْلبُ الآيَةَ ؛ وكَذلكَ الحديثُ : ( اللهُمَّ أَصْلِح ذاتَ البَيْنِ ) .

( و ) قال ابنُ جنِّي : ورَوَى أَحمدُ بنُ إبراهيم أستاذُ ثَعْلب عن العَرَبِ : ( هذا ذُو زَيْدٍ ) ، ومَعْناهُ هذا زَيْدٌ ، ( أَي هذا صاحِبُ هذا الاسم ) الذي هو زَيْد ، قال الكُمَيْت :
إليكُم *!ذَوِي آلِ النبيِّ تَطَلَّعَتْ
نَوازِعُ قَلْبي مِن ظِماءٍ وأَلْبُبُأَي إليْكُم يا أَصْحاب هذا الاسْمِ الذطي هو قولهُ *!ذَوُو آلِ النبيِّ ، انتَهَى .
قلْتُ : وهو مُخالِفٌ لمَا نقَلْناه عن الجَوْهرِي آنِفاً ، ولا يجوزُ أَن تُضِيفَه إلى مُضْمَر ولا إلى عَلَمٍ كزَيْدٍ وعَمْرٍ و وما أَشْبههما فتأَمّل ذلكَ ، مع أنَّ ابن برِّي قد نازَعَه في ذلكَ فقالَ : إذا خَرَجَتْ ذُو عن أَن تكونُ وُصْلةً إلى الوَصْفِ بأسْماءِ الأجْناسِ لم يَمْتَنِع أَنْ تَدْخلَ على الأعْلامِ والمُضْمَراتِ كقولهم : ذُو الخلَصَةِ ، والخَلَصَةُ اسْمُ عَلَمٍ لصَنَمٍ ، وذُو كِنايةٌ عن بيتِه ، ومثْلُه قولُهم : ذُو رُعَيْنٍ وذُو جَدَنٍ وذُو يَزَنٍ ، وهذه كلُّها أَعْلامٌ ، وكَذلكَ دَخَلَتْ على المُضْمَرِ أَيْضاً ؛ قال كعبُ بنُ زهيرٍ :
صَبَحْنا الخَزْرَجِيَّةَ مُرْهَفاتٍ
أَبادَ ذَوِي أَرُومَتِها ذَوُوهاوقال الأحْوص :
ولكِنْ رَجَوْنا مِنْكَ مِثْلَ الذي به
صُرِفْنا قَدِيماً مِن *!ذَوِيكَ الأوائِلِوقال آخرُ :

إنَّما يَصْطَنِعُ المَعْ
روفَ في الناسِ ذَوُوهُ ( و ) يقالُ : ( جاءَ مِن ذِي نفْسِه ، ومِن *!ذاتِ نفْسِه ، أَي طَبْعاً ) ، كذا في النسخِ والصَّوابُ أي طَيِّعاً كسَيِّدٍ .
( وتكونُ *!ذُو بمعْنَى الذي ) ، في لغةِ طيِّىءٍ خاصَّةً ، ( تُصاغُ ليُتَوَصَّلَ بها إلى وصفِ المَعارِفِ بالجُمَلِ ، فتكونُ ناقِصةً لا يَظْهَرُ فيها إعْرابٌ كما ) لا يَظْهَرُ ( في الذي ، ولا تُثَنَّى ولا تُجْمَعُ ، تقولُ أَتانِي ذُو قالَ ذلك ) ، *!وذُو قالا ذلكَ ، وذُو قالوا ذلكَ .
وفي الصِّحاح : وأَمَّا ذُو التي في لُغةِ طيِّىء فحقُّها أَنْ تُوصَفَ بها المَعارِفُ تقولُ أنا ذُو عَرَفْت ، وذُو سَمِعْت ، وهذه امْرأَةٌ ذُو قالت كذا ، فيَسْتوِي فيه التَّثْنِيةُ والجَمْع والتَّأْنيثُ ؛ قال الشاعرُ ، وهو بُجَيْرُ بنُ عَثْمةَ الطائِي أَحَدُ بَني بَوْلانَ :
وإنَّ مَوْلايَ ذُو يُعاتِبْني
لا إحْنةٌ عِنْدَه ولا جَرَمَهْذاكَ خَلِيلي وذُو يُعاتِبُني
يَرْمي ورائِي بامْسَهْم وامْسَلِمَهْيريدُ الذي يُعاتِبُني ، والواو التي قبْله زائِدَةً ، وأرادَ بالسهم والسلمة ؛ وأنْشَدَ الفرَّاء لبعضِ طيِّىءٍ :
فإنَّ الماءَ ماءُ أَبي وجَدّي
وبِئْري ذُو حَفَرْتُ وذو طَوَيْتُ

( و ) قالوا : ( لا أَفْعَلُ ذلكَ بذِي تَسْلَمَ وبذِي تَسْلَمانِ ) وبذِي تَسْلَمونَ وبذِي تَسْلَمين ، وهو كالمَثَل أُضِيفت فيه ذُو إلى الجُمْلةِ كما أُضِيفت إليها أَسْماءُ الزَّمان ، ( والمَعْنَى : لا وسَلامَتِكَ ) ما كانَ كذا وكذا ، ( أَو لاً والذي يُسَلِّمُكَ ) . ونَصّ ابنِ السِّكيت : ولا واللهاِ يُسَلِّمَكَ ما كانَ كذا وكذا ، وهو في نوادِرِ أَبي زيْدٍ وذَكَرَه المبرِّدُ وغيرْهُ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قولُهم : ذاتَ مَرَّةٍ *!وذاتَ صَباحٍ . قالَ الجَوْهرِي : هو مِن ظُروفِ الزَّمانِ التي لا تَتَمكَّن ، تقولُ : لَقِيته ذاتَ يومٍ وذاتَ لَيْلةٍ وذاتَ غَداةٍ وذاتَ العِشاءِ وذاتَ مَرَّةٍ وذاتَ الزُّمَيْنِ وذاتَ العُوَيْمِ وذا صَباحٍ وذَا مَساءٍ وذَا صَبُوحٍ وذَا غَبُوقٍ ، هذه الأربعةُ بغيرِ هاءٍ ، وإنَّما سُمِع في هذه الأَوْقاتِ ولم يقولوا ذاتَ شَهْرٍ ولا ذاتَ سَنَةٍ ، انتَهَى .
وقال ثَعْلَب : أَتَيْتُكَ ذاتَ العِشاءِ أَرادَ الساعَةَ التي فيها العِشاء . ورَوَى عن ابنِ الأَعْرابي : أَتَيْتُكَ ذاتَ الصَّبُوحِ وذاتَ الغَبُوقِ إذا أَتَيْته غُدْوةً أَو عَشِيَّةً ، وأَتَيْتهم ذاتَ الزُّمَيْنِ وذاتَ العُوَيْمِ ، أَي مُذْ ثلاثَةِ أَزْمانٍ وثَلاثَة أعْوامٍ .
والإضافَةُ إلى ذُو ذَوِّيِّ ، ولا يجوزُ في ذات ذاتِيٌّ لأنَّ ياءَ النَّسَبِ مُعاقَبةٌ لهاءِ التّأْنيثِ .
ولَقِيته ذاتَ يَدَيْن : أَي أَوَّل كلّ

شيءٍ ، وقالوا : أَمَّا أوّل ذاتِ يَدَيْنِ فإنِّي أَحمدُ اللهاِ .
*!والذَّوُونَ : *!الأَذْواءُ ، وهُم تَبابعةُ اليَمَنِ : وأنْشَدَ سيبويه للكُمَيْت :
فلا أَعْني بذلِكَ أَسْفليكُمْ
ولكِنِّي أُرِيدُ به *!الذَّوينا وفي حديثِ المَهْدي : ( قُرَشِيٌّ ليسَ مِن ذِي ولا ذُو ) ، أَي ليسَ مِن الأذْواءِ بل هو قُرَشِيُّ النَّسَبِ .
وقال ابنُ برِّي : ذاتُ الشيءِ : حَقِيقَتُه وخاصَّتُه .
قُلْت : ومِن هنا أَطْلَقُوه على جنابِ الحقِّ جلَّ وعزَّ ؛ ومَنَعَه الأَكْثَرُونَ .
وقال اللَّيْثُ : قولُهم : قَلَّتْ ذاتُ يَدِه ، ذاتُ هنا اسْمٌ لمَا مَلَكَتْ يَداهُ كأنَّها تَقَعُ على الأَمْوالِ ، وعَرَفَه مِن ذاتِ نَفْسِه يَعْنِي سَرِيرَتَه المُضْمَرة .
وقولهُ تعالى : ﴿*!بذاتِ الصُّدُورِ﴾ أَي بحَقِيقَةِ القُلوبِ مِن المُضْمَراتِ ؛ قالَهُ ابنُ الأنْبارِي .
وذاتُ الشَّوْكةِ : الطائفَةُ ؛ وذات اليَمِين وذات الشِّمالِ : أَي جهَةُ ذاتِ يَمِينٍ وشمالٍ .
وقد يَضعُونَ ذاتَ مَنْزلَة التي .
قال شَمِرٌ : قال الفرَّاء : سَمِعْتُ أَعْرابيّاً يقولُ : بالفَضْل ذُو فَضَّلَكُم اللهُ به ،

والكَرَامَة ذاتُ أَكْرَمَكُم اللهاُ بها . قالَ : ويَرْفعُونَ التاءَ على كلِّ حالٍ ؛ قال الفرَّاء : ومنهم مَنْ يُثَنِّي ذُو بمعْنَى الذي ويُجْمَعُ ويُؤَنِّثُ فيقولُ هذانِ *!ذَوا قالا ؛ وهَؤُلاء ذَوُو قالوا ذلك ، وهذه ذاتُ قالت ذلك ؛ وأَنْشَدَ :
جَمَعْتُها من أَيْنُقٍ سَوابِقِ
ذَواتُ يَنْهَضْنَ بغَيْرِ سائِقومِن أَمْثالِهم : أَتى عليه ذُو أَتى على الناسِ ، أَي الذي .
وقد يكونُ ذُو وذوي صِلَةً أي زائِدَةً .
قال الأَزْهرِي : سَمِعْتُ غَيْرَ واحِدٍ مِن العَرَبِ يقولُ : كنَّا بموْضِع كذا وكذا مع ذِي عَمْرو ، وكان ذُو عَمْرو بالصَّمَّانِ ، أَي كنَّا مع عَمْرٍ و وكانَ عَمْرُو بالصَّمَّانِ ، قالَ : وهو كثيرٌ في كَلامِ قَيْسٍ ومَنْ جاوَرَهم ؛ ومنه قولُ الكُمَيْت الذي تقدَّمَ :
إليْكُم *!ذَوِي آلِ النبيِّ تَطَلَّعَتْ قالوا : ذَوي هنا زائِدَةٌ . ومثْلُه قولُ الآخرِ :
إذا ما كُنْتُ مِثْلَ ذَوَي عُوَيْفٍ
ودِينارٍ فقامَ عليَّ ناعِي *!وذَوُو الأرْحام : لُغَةً كلُّ قَرابَةٍ ، وشَرْعاً : كلُّ ذي قَرابَةٍ ليسَ *!بذِي

سَهْم ولا عصبَةٍ .
ووضَعَتِ المرأَةْ *!ذاتَ بَطْنِها إذا وَلَدَتْ ؛ ويقالُ : نَثَرَتْ له ذَا بَطْنِها .
والذئْبُ مَغْبُوطٌ *!بذِي بَطْنِه ؛ أَي بجَعْوِهِ .
وأَلْقَى الرَّجُلُ : ذَا بَطْنِه : أَي أَحْدَثَ .
وأَتْيَنا *!ذَا يمِينٍ : أَي أَتَيْنا اليَمِينَ .
*!وذاتُ الرِّئَةِ وذاتُ الجنبِ : مَرَضانِ مَشْهورانِ ، أَعاذَنا اللهاُ منهما .
وقد تُطْلَقُ الذاتُ على الطَّاعَةِ والسَّبيلِ ؛ كما قالَهُ السَّبكي والكِرمْاني ؛ وبهما فَسَّرا قولَ خبيبٍ الذي أَنْشَدَه البُخارِي في صحيحه :
وذلكَ في ذاتِ الإلهِ وإن يَشَأْ
يُبارِك على أَوْصالِ شلْوٍ مُمَزَّع *!وذات : الاسْمُ .
وذاتُ ميلٍ : قَرْيتانِ بشرقيَّةِ مِصْر .
*!وذات الساحِلِ وذوات الكوْمِ بالجِيزَةِ .
وذات الصَّفا : بالفَيُّوم .
وممَّا يُسْتدركُ عليه .

### Türkçe

الرُّمّة :
*!İşte bu, şunun ardından onu dürdü: *!şu ve şu;
onu *!şunun için dürdü: onun yalnızlığı ve sıyrılıp gitmesi. Ve onların bazısı dedi ki: *!هَذاتِ “hareket edenler”dir; ve o, şâzdır, kendisinden yüz çevrilmiş (terk edilmiş)tir; Ebû’l-Heysem dedi ki: Şairin sözü:
Şebîb, kendisiyle kaçıp kurtulacağı bir lütuf temenni etti,
*!ve ذَا Katariyy, onu ondan Vâil dürdü.
Katariyy (nisbeli)yi kasteder; ve **ذَا** zâidedir.

ذو : ( *!ذو, mânâsı: sahip ) ve o ( bir kelimedir; onunla cinslerle vasfa ulaşmak için kalıplanmıştır ); aslı *!ذَوا’dır; bundan dolayı onunla adlandırıldığında “bu ذَوا’dır” dersin; bu, el-Muḥkem’de böyle gelmiştir; tesniyesi *!ذَوَان’dir; (çoğulu *!ذَوُونَ’dir); ve o, müennes için *!ذاتُ’tur; dersin: o, mal sahibi (هي ذاتُ مالٍ)dir.

Leys dedi ki: Durduğun zaman, onlardan kimi, dil üzerinde çokça cereyan etmiş olmasından dolayı vakıfta tâ’yı olduğu hâl üzere açık bırakır; onlardan kimi de tâ’yı te’nîs hâ’sına döndürür; ve o kıyastır: (ve) dersin: (ikisi *!ذَواتانِ’dir); ve düşer

izâfede nûn; dersin: ikisi *!ذَواتَا مالٍ’dir; şiirde *!ذَاتا مالٍ câizdir; ve tamamı daha güzeldir; ondan, Yüce’nin sözü: ﴿ذَواتَا أَفْنانٍ﴾; (çoğulu *!ذَواتُ).

Cevherî dedi ki: “sahip” mânâsındaki ذُو’ya gelince, ancak muzâf olur; onunla nekreyi vasfedersen onu nekreye izâfe edersin; onunla ma‘rifeyi vasfedersen onu elif-lâm’a izâfe edersin; onu ne zamire ne de Zeyd ve Amr gibi bir aleme ve onların benzerlerine izâfe etmen câiz değildir; dersin: mal sahibi bir adamın yanından geçtim (*!ذِي مالٍ) ve mal sahibi bir kadının (*!ذاتِ مالٍ); ve iki mal sahibi adamın (ذَوَيْ مالٍ), vâvın fethiyle; nitekim Yüce dedi: ﴿وأَشْهِدوا *!ذَوَيْ عَدْلٍ منكم﴾; ve mal sahibi erkeklerin (ذَوِي مالٍ), kesre ile; ve mal sahibi kadınların (ذاتِ مالٍ); ve “ey *!ذواتِ الجِمامِ”; cem‘de nasb yerinde tâ kesrelenir; Müslimât’ın tâ’sı kesrelendiği gibi; dersin: *!ذواتِ مالٍ gördüm; çünkü aslı hâ’dır; çünkü tekilde onun üzerinde vakf etseydin *!ذاهْ derdin, hâ ile; fakat o, kendisinden sonrasına vasledilince tâ oldu. Ve *!ذُو’nun aslı, عصاً misali ذَوًا’dır; buna delâlet eden, onların “bunlar iki mal sahibi (هاتانِ ذَواتَا مالٍ)” sözüdür; Allah تعالى dedi: ﴿*!ذَواتَا أَفْنانٍ﴾ tesniyede; ve biz, elifi vâvdan dönmüş görürüz.

İbn Berrî dedi ki: Doğrusu, yâ’dandır.

Sonra ذَوًى’dan fiilin ‘ayn’ı, iki vâvın birleşmesini kerih görmelerinden dolayı hazfedildi; çünkü tesniyede عصَوان gibi ذَوَوان lâzım gelirdi; böylece ذَا tenvinli kaldı; sonra izâfe için tenvin gitti; senin “ذُو مالٍ” sözünde; ve izâfe ona lâzımdır; eğer bir adamı ذُو diye adlandırsaydın “bu ذوًا geldi” derdin; giden şeyi geri çevirirsin; çünkü

iki harf üzerine bir isim olmaz; onların birisi lîn harfi iken; çünkü tenvin onu götürür de tek harf üzere kalır. Ve ona nisbet etseydin *!ذَوَوِيٌّ derdin, عصَوِيَ gibi; ve كذلك, ذات’a nisbet ettiğinde; çünkü nisbette tâ hazfedilir; sanki ذِي’ye izâfe ettin de vâvı geri çevirdin. Ve ذُو مالٍ’ı cem‘ etseydin “bunlar *!ذَوُونَ” derdin; çünkü izâfe zâil olmuştur; bu, Cevherî’nin sözünün tamamıdır.

İbn Berrî, Cevherî’nin “tesniyede *!ذَوَوان lâzım gelir” sözü hakkında dedi ki: Doğrusu ذَويان’dır; çünkü ‘ayn’ı vâvdır; ‘ayn’ı vâv olup lâm’ı yâ olan, ekser olana hamlen böyledir; ve ذَوًى’dan hazfedilen, onun dediği gibi ‘ayn’ı değil kelimenin lâm’ıdır; çünkü lâmda hazf, ‘ayn’da hazften daha çoktur; bitti.

Leys dedi ki: *!الذَّوُونَ, daha yakın, daha hususî olanlardır; ve Kümeyt’ten inşâd etti:
Ve mevlâları *!الذَّوِينا’yı tanıdı. (Ve) Yüce’nin sözü: ﴿فاتَّقُوا الله وأَصْلحُوا ( *!ذاتَ بَيْنِكم﴾ . Zeccâc dedi ki: (yani sizin bağınızın hakikati); yani Allah’ının ve Resûlü’nün emri üzerinde toplanmış olun.

Cevherî dedi ki: Ahfeş, âyetin tefsirinde dedi ki: “Ancak, ذات’ı müennes yaptılar; çünkü bazı şeylere müennes isim konulur, bazısına müzekker isim; ‘dâr’ ve ‘hâit’ dediklerinde dârı müennes, hâiti müzekker yaptıkları gibi.” Yahut ( *!ذات البَيْنِ: Müslümanların onunla toplandıkları hâl )dir; Sa‘leb âyeti bununla tefsir etti; ve كذلك hadis: (Allah’ım, *!ذاتَ البَيْنِ’i ıslah et).

(Ve) İbn Cinnî dedi ki: Sa‘leb’in üstadı Ahmed b. İbrâhîm, Araplardan rivayet etti: (bu, ذُو Zeyd’dir); mânâsı: bu Zeyd’dir; (yani bu, Zeyd olan bu ismin sahibidir). Kümeyt dedi ki:
Size, Peygamber’in âlinin *!ذَوِي’sine yöneldi
Kalbimin çekişleri, susuzluklardan ve akıllardan.
Yani: size, bu ismin sahipleri; ki o, onun “*!ذَوُو آلِ النبيِّ” sözüdür; bitti.

Dedim ki: Bu, az önce Cevherî’den naklettiğimize muhaliftir; ve onu ne zamire ne de Zeyd ve Amr gibi bir aleme ve onların benzerlerine izâfe etmek câiz değildir; bunu teemmül et; bununla beraber İbn Berrî, bu hususta ona karşı çıktı ve dedi ki: ذُو, cins isimleriyle vasfa bir vasıta olmaktan çıktığında, alemlere ve zamirlere girmesi imkânsız olmaz; onların “ذُو الخلَصَةِ” sözleri gibi; ve الخلَصَةُ, bir put için alem isimdir; ve ذُو, onun evi hakkında kinayedir; bunun misli onların “ذُو رُعَيْنٍ” ve “ذُو جَدَنٍ” ve “ذُو يَزَنٍ” sözleridir; bunların hepsi alemlerdir; ve كذلك zamire de girdi; Ka‘b b. Zuheyr dedi ki:
Sabahladık Hazerciyye’ye keskinlerle,
Onun soyunun *!ذَوِي’sini, onun *!ذَوُو’su helâk etti.
Ahvas dedi ki:
Fakat senden, onunla, eskiden *!ذَوِيكَ الأوائِلِ’den çevrildiğimizin benzerini umduk.
Ve bir başkası dedi ki:
Ancak, insanlar içinde ma‘rûfu yapan, onun *!ذَوُوهُ’sudur. (Ve) denir ki: (kendi nefsinden geldi, ve *!ذاتِ نفْسِه’den), yani tab‘an; nüshalarda böyle; doğrusu: yani طَيِّعاً, seyyid gibi.

(Ve *!ذُو, “ki/o ki” mânâsında olur), özellikle Tayyı’ dilinde; (ma‘rifeleri cümlelerle vasfetmeye onunla ulaşmak için kalıplanır; böylece nâkıs olur; onda i‘rab görünmez; nitekim) (الذي’de görünmediği gibi); ve tesniye edilmez ve cem‘ edilmez; dersin: “bana, bunu söyleyen ذُو geldi”; *!وذُو قالا ذلكَ; ve “bunu söyleyen ذُو geldiler”.

Sıhâh’ta: Tayyı’ dilindeki ذُو’ya gelince, hakkı, onunla ma‘rifelerin vasfedilmesidir; dersin: ben ذُو bildim; ve ذُو işittim; ve bu, şöyle dedi diye bir kadındır: ذُو; onda tesniye, cem‘ ve te’nîs eşit olur. Şair dedi ki; o, Bûlân oğullarından Tâî Büceyr b. ‘Asme’dir:
Ve şüphesiz mevlâm, beni azarlayan ذُو’dur;
Onun yanında ne kin vardır ne de suç.
İşte o, dostumdur; ve beni azarlayan ذُو’dur;
Arkamdan “ok” ve “silm” ile atar.
Beni azarlayan “الذي”yi kasteder; ve ondan önceki vâv zâidedir; ve ok ve silm ile kastetti; ve Ferrâ, Tayyı’dan birine inşâd etti:
Şüphesiz su, babamın ve dedemin suyudur;
Ve kuyum, kazdığım ذُو’dur ve ördüğüm ذُو’dur.

(Ve) dediler ki: (bunu, “ذِي تَسْلَمَ” ile yapmam; ve “ذِي تَسْلَمانِ” ile) ve “ذِي تَسْلَمونَ” ile ve “ذِي تَسْلَمين” ile; ve o, mesel gibidir; onda ذُو, cümleye izâfe edilmiştir; zaman isimleri ona izâfe edildiği gibi; (mânâ: senin selâmetin hakkı için, böyle böyle olmadı); (yahut: seni selâmete erdiren hakkı için). İbnü’s-Sikkît’in nassı: “vallahi, seni selâmete erdirsin, böyle böyle olmadı”; o, Ebû Zeyd’in Nevâdir’indedir; ve Müberred ve başkası onu zikretti.

Ona istidrâk olunanlardandır:
Onların “ذاتَ مَرَّةٍ” ve *!وذاتَ صَباحٍ sözleri. Cevherî dedi ki: O, temekkün etmeyen zaman zarflarındandır; dersin: onu bir gün (ذاتَ يومٍ) ve bir gece (ذاتَ لَيْلةٍ) ve bir kuşluk (ذاتَ غَداةٍ) ve bir yatsı (ذاتَ العِشاءِ) ve bir kere (ذاتَ مَرَّةٍ) ve bir zümeyn (ذاتَ الزُّمَيْنِ) ve bir ‘uveym (ذاتَ العُوَيْمِ) ve bir sabah (ذا صَباحٍ) ve bir akşam (ذَا مَساءٍ) ve bir sabûh (ذَا صَبُوحٍ) ve bir gabûk (ذَا غَبُوقٍ); bu dört tanesi hâ’sızdır; ancak bu vakitlerde işitilmiştir; ve “ذاتَ شَهْرٍ” ve “ذاتَ سَنَةٍ” demediler; bitti.

Sa‘leb dedi ki: Sana yatsı vakti geldim (أَتَيْتُكَ ذاتَ العِشاءِ); yatsının içinde olduğu saati kastetti. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: Sana sabûh vakti ve gabûk vakti geldim (أَتَيْتُكَ ذاتَ الصَّبُوحِ وذاتَ الغَبُوقِ); eğer sana sabahleyin yahut akşamleyin gelirse; ve onlara zümeyn vakti ve ‘uveym vakti geldim (أَتَيْتهم ذاتَ الزُّمَيْنِ وذاتَ العُوَيْمِ); yani üç zaman ve üç yıl önceden beri.

ذُو’ya izâfe, ذَوِّيّ nisbesiyledir; ve ذات’ta ذاتِيّ câiz değildir; çünkü nisbet yâ’sı, te’nîs hâ’sına muâkıb (onun yerine geçen)dir.

Ve onu “iki el vakti” (ذاتَ يَدَيْن) gördüm: yani her birinin evveli.

bir şey; ve dediler ki: “**أَمَّا أوّل ذاتِ يَدَيْنِ فإنِّي أَحمدُ اللهاِ**.”

**والذَّوُونَ**: **الأَذْواءُ**; ve onlar Yemen’in tebaalarıdır; ve Sîbeveyh el-Kümeyt’ten inşâd etti:
فلا أَعْني بذلِكَ أَسْفليكُمْ
ولكِنِّي أُرِيدُ به **الذَّوينا**
ve Mehdî hadîsinde: “(Kureyşîdir; **مِن ذِي** de değildir **ولا ذُو** da değildir)”; yani **الأذْواءِ**’dan değildir; bilakis o nesepçe Kureyşîdir.

İbn Berrî dedi: “**ذاتُ** şey: onun hakikati ve hususiyetidir.”

Dedim: Buradan, onu Hakk’ın cenâbı (celîl ve azîz) üzerine ıtlak ettiler; ve ekseriyet onu men etti.

Leys dedi: Onların sözü: “**قَلَّتْ ذاتُ يَدِه**”; **ذاتُ** burada, iki elinin malik olduğu şeye isimdir; sanki mallar üzerine vâki olur; ve onu kendi nefsinin **ذات**’ından bildi; yani onun gizli saklı iç yüzünü.

Ve O’nun (yüce) sözü: ﴿**بذاتِ الصُّدُورِ**﴾ yani kalplerin gizlediklerinden hakikatiyle; bunu İbnü’l-Enbârî söyledi.

Ve **ذاتُ الشَّوْكةِ**: tâife; ve **ذات اليَمِين** ve **ذات الشِّمالِ**: yani sağ ve sol **ذات**’ının ciheti.

Ve **ذاتَ**’ı, **التي** menzilesine koyarlar.

Şemir dedi: Ferrâ dedi: Bir a‘râbîyi işittim, diyordu: “fazilet ile, Allah’ın sizi onunla faziletli kıldığı **ذُو**,

ve keramet, Allah’ın sizi onunla ikram ettiği **ذاتُ**.” Dedi: Tâ’yı her hâl üzere ref‘ ederler. Ferrâ dedi: Onlardan, **ذُو**’yu **الذي** mânâsıyla tesniye eden, cem‘ eden ve müennes yapan vardır; şöyle der: “**هذانِ ذَوا** dedi”; “**هَؤُلاء ذَوُو** bunu dedi”; “ve bu, **ذاتُ** bunu dedi”; ve inşâd etti:
جَمَعْتُها من أَيْنُقٍ سَوابِقِ
ذَواتُ يَنْهَضْنَ بغَيْرِ سائِق
Onların emsâlinden: “İnsanların üzerine gelen **ذُو** onun üzerine geldi”; yani **الذي**.

Ve **ذُو** ve **ذوي** sıla olabilir; yani zâid.

Ezherî dedi: Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi: “Şöyle şöyle bir yerde **ذِي عَمْرو** ile idik; ve **ذُو عَمْرو** es-Sammân’da idi”; yani Amr ile idik; ve Amr es-Sammân’da idi. Dedi: Bu, Kays’ın ve onlara komşu olanların kelâmında çoktur. Ondan, daha önce geçen el-Kümeyt’in sözü:
إليْكُم **ذَوِي آلِ النبيِّ** تَطَلَّعَتْ
Dediler ki: **ذَوي** burada zâiddir. Ve onun misli, başkasının sözü:
إذا ما كُنْتُ مِثْلَ ذَوَي عُوَيْفٍ
ودِينارٍ فقامَ عليَّ ناعِي
Ve **وذَوُو الأرْحام**: lügatçe her akrabalık; şer‘an: **بذِي** سهم ve asabe olmayan her akrabalık sahibi.

Kadın, doğurduğu zaman **ذاتَ بَطْنِها**’sını koydu; ve denir: Ona **ذَا بَطْنِها**’sını saçtı.

Kurt, **بذِي بَطْنِه** ile gıpta edilmiştir; yani onun bağırtısıyla.

Adam **ذَا بَطْنِه**’sını attı: yani hades çıkardı.

Bize **ذَا يمِينٍ** geldik: yani sağa geldik.

**وذاتُ الرِّئَةِ** ve **ذاتُ الجنبِ**: iki meşhur hastalıktır; Allah bizi ikisinden de korusun.

Ve **الذاتُ**, tâat ve sebîl üzerine ıtlak olunur; Sübkî ve Kirmânî’nin dediği gibi; ve ikisiyle, Buhârî’nin Sahîh’inde inşâd ettiği Hubeyb’in sözünü tefsir ettiler:
وذلكَ في ذاتِ الإلهِ وإن يَشَأْ
يُبارِك على أَوْصالِ شلْوٍ مُمَزَّع
**وذات**: isimdir.

**وذاتُ ميلٍ**: Mısır’ın şarkiyyesinde iki köydür.

**وذات الساحِلِ** ve **ذوات الكوْمِ**: Cîze’dedir.

**وذات الصَّفا**: Feyyûm’dadır.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır.
