# ذيأ (ذ-ي-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ي - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الذال
إذ، إذا
إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل.
وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف.
وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر:
عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ
كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من حَدِّ الإضافة إل قولِك: إذ تقول جملةً، فإذا أفرَدْتَها نَوَّنتَها لا لتِواقِها بالكلمة التي معها كأنّها كملةٌ واحدة، كقولك: عَشِيَّتَئِذٍ بنو فلان يقولون كذا، لأنّ موقتات في حينئذٍ ويومَئِذٍ ولَيلَتئذٍ وساعتَئذٍ وغَداتَئذٍ وعامتَئذٍ وعشيئذ، ولم يُقَلْ: الآنَئِذٍ، وإنّما خُصَّت هؤلاء الكلمات بها لأنَّ أقربَ ما يكون في الحال قولُك: الآنَ، فلما لم يَتَحوَّلْ هذا الاسمُ عن وقت الحال، ولَمْ بتباعَدْ عن ساعتِك التي أنتَ فيها، لم يتمكن، ولذلك نُصِبَتْ في كل وَجْهٍ، فلما أرادوا أن يتباعَدوا بها ويحوِّلوها من حال إل حال لم تَنْقَدْ أن يقولوا: الآنئذٍ عكَسوا ليُعرَف بها وقتُ ما تباعَدَ من الحال، فقالوا: حينئذٍ ولكن قالوا: الآن لساعتك في التقريب، وفي التبعيد: حينئذٍ ونُزِّل بمنزلتها الساعةُ وساعتئذٍ وصار في حدِّهما اليومُ ويومَئذٍ والحروف التي وَصَفنا على ميزان ذلك مخصوصةٌ بتوقيتٍ لم يُخَصَّ به سائر أسماء الأزمنة إلاِّ ببيان وقتٍ نحو: لقيتُه سنةَ خَرَجَ ورأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ، كقوله:
في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا
فمن نَصَبَ الكلامَ فإنّه يَجْعَلُ الإضافةَ إل هذا الكلام أجمع كمه قالوا: زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ.
أذي:
الأَذَى: كُلُّ ما تَأَذَّيتَ به، ورجل أَذِيٌّ، أي شديدُ التَّأَذِّي، وأذِيَ يَأْذَى أَذىً.
ذءي، ذءو:
يقال: ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو، ذَأْياً وذَأْواً، وهو ضَرْبٌ من عَدْوِ الإِبِل، يُوصَف به حِمارُ الوحش، تقول: حِمارٌ مِذْأىً، مقصور بهمزة.
ذيء:
ذَيَّأتُ اللَّحْمَ، قد تَذَيَّاً إذا انفَصَلَ عن العظم بفسَاد أو طَبْخٍ.
وذء:
وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً أي نَبَتْ تَنبُو.
ذوي:
ذَوَى يَذوي ذَيّاً، وهو أن لا يُصيبَ النباتَ والحشيشَ رِيُّه، أو يضربُه الحَرَّ فيذبُلُ ويضعُفُ، ولغة أهل بِيِشةَ ذَأَى، قال:
أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى
ذو:
ذو اسمٌ ناقص تفسيره صاحب، كقولك: ذو مال، أي صاحبه، والتثنية ذَوانِ، والجمع ذَوون.
وليس في كلام العرب شيء يكون إِعرابُه على حرفَيْن غيرُ سَبع كلماتٍ وهُنَّ: ذَو، وفو، وأخو، وحَمو، وأمرء وابنُم فأما فُو فمنهم من ينصِب الفاءَ في كُلٍّ، ومنهم من يُتبِع الفاءَ الميمَ، والأول أحسَنُ.
وألأنثى ذات، ويجمَع ذواتُ مالٍ، فإذا وَقَفت على ذاتٍ، فمنهم من يَرُدُّ التّاء إلى هاء التأنيث، وهو القياس، ومنهم مَن يَدَع التاءَ عل حالها ظاهرةً في الوقف لكثرة ما جَرَتْ على اللسان.
وهُنَّ ذوات مال، وهما ذَواتا مال، وقد يجوز في الشعر ذاتا مال، وإتمامُها في التثنيةِ أحسن، قال:
وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ		بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال
والذَّوون: هم الأَدْنَونَ الأوَّلُون، قال الكميت:
وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا
أي الأَخَصِّين، وجاءتْ هذه النون لذَهاب الإضافة.
ولقِيتُه ذا صَباحٍ، مثلُ ذاتَ صباحٍ، وذاتَ يومٍ أحسَنُ، لأن ذا وذات يُرادُ بهما في هذا المعنى وقتٌ مُضافٌ إلى اليَوْمِ والصَّباحِ.
وتقول: قَلَّتْ ذات يده، وذا ها هنا اسمٌ لِما مَلَكَتْ يَداه، كأنّها تقَعُ على الأموال، وكذلك قولهم: عَرَفَه من ذاتِ نفسِه، كأنّه يعني به سَريرتَه المُضمَرة.
وتقول في بعض الجواب: لا بذي تَسْلَم، كأنّه قال لا واللهُ يُسلِّمُك، ما كان كذا وكذا، فتقول: لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا، كما يقال: لمنقال: ماذا صنَعْتَ? خَيرٌ وخَيراً، أي الذي صنعت هو خير، والنصب على وجه الفعل، ومنه قوله -عزَّ وجلَّ-: قل العَفوُ، أي الذي تُنفِقون هو العَفْوُ من أموالِكم، فإِياهُ فأَنفِقوا، في قِراءة من يرفَعُ، والنَّصب عل وجه الفِعل.
وتقول في اليمين: لا أفعَلُ، وإذا أَقسَم عليه قال: لا ها الله.
ذا:
لم يهمزوا ولا يُريدون بها إذن، ولكنها مثلُ:
تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما
والأنثى في الأصل: ذاةٌ، ولكنه كَثُرت على ألسنتهم فصار أكثرهم يقول ذات وهي ناقصة، وإِتمامُها ذواى مثل نواة، فحذَفوا منها الواو، فإذا ثَنَّوا أتَمّوها فقالوا: ذواتان كقولك: نَواتان، وإذا ثَلّوا رجعوا غلى ذات فقالوا: ذوات، ولو جَمَعوا عل التمام لقالوا: ذَوَيات كنَوَيات.
وتضغّها ذُوَيَّةٌ، وقد سمعنا في الشعر من يبني على حَذف الواو كقوله: ذاتا فلزم القياس، وقد وبناؤه على ذات وذاتا.
وأما ذِهِ وذي وذا في هذه وهذي وهذا فأسماءٌ مَكنيّاتٌ وليس في البناء فيها غير الذال والألف التي بعدها زائدة. وبيان ذلك أنَّ تصغيرها ذبّا كأنّه بوزن فعا كما ينبغي في القياس، أو يكون بوزن فُعَيْلَى لو تَمَّ لأنّ ياء التصغير لا تعتمد إلاّ على ضمّة، ولم يرُدّوا الحرف الذي في موضع العَيْن فالتَزَقت ياء التصغير بالحرف لأول من الكملة فاعتمدَتْ على الفتحةِ، وإذا صَغَّروا ذهِ وذي رَدُّوهما إلى بنائهما.
والذي: تعريف ذا فلما قصرت قوَّوا اللام بلام أخرى، فمنهم من يقول: اللّذْ يُسكِّن الذال، ويحذف الياء التي التي بعدها وإنّهم لمّا أدخلوا في الأسْمِ لامَ المعرفة طَرَحوا الزيادة التي بعد الذال وسكَنَتِ الذال، فلما ثَنَّوا حَذَفُوا النون فأدخَلوا عل الاثنين بحذف النون، كما أَدخَلوا على الواحد باسكان الذال، وكذلك فعَلوا في الجميع.
وإنْ قالَ قائل: ألا قالوا: اللذو والجميع بالواو، فقل: إن الصوابَ ذلك في القياس، ولكنّ العربَ اجمَعَت على الذي بالياء في الجرِّ والرَّفْع والنّصب. وقد بَلَغَنا عن الحَسَن في مَواعِظه أنّه قال: اللذون فَعَلوا وفَعَلوا، وقال:
وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم		هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ
وقال آخر:
أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا		قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا
وكذلك يقولون: اللَّتَا والَّتي، قال الشاعر:
هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما		يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما

فإذا صَغَّرت الذي رجَعتَ إلى الأصل فقُلتَ، اللَّذَيّا واللَّتَيّا، وإذا جمَعْتَ اللَّذَيّا قلتَ: هم اللَّذَيّون وهُنَّ اللَّتَيّان فَعَلوا ذلك، لمّا جاءت الكلمةُ بالياءِ المشدَّدة التي بعد الذال أُجرِيَتْ مجْرَى الأسماء التي تجمَعُ بالواو والنون، فكانت الذال في الذي مفردةً في اللّذ فلّما قُوِّيَت بالياء ثم جُمِعَت بالواو والنون غَلَبَت الياءُ الواو فثَبَتَتْ وأزالَت الواو عن موضعها.
وذا:
وتقول: وَذَأته فاتَّأَذَ، أي زَجَرْتُه فانزَجَرَ.

##### Türkçe

باب اللفيف من **الذال**
**إذ**، **إذا**
**إذ** “geçmiş olan şey için”dir; “gelecek olan şey için” de olabilir; **إذا** ise “gelecek olan şey için”dir.
**وإذا** şartın te’kid cevabıdır; bitişik durumda tenvinlenir, vakıfta sükûnlanır.
**إذ**’e bir kelime izafe edildiğinde, vakit için bir gaye kılınır; tenvinlenir ve cer olunur; senin “**يومَئِذٍ** ve **ساعتَئِذٍ**” demen gibi; yazılışı bitişik yazılır. Eğer onu, sıla olacak ve haber olmayacak bir sözle birleştirirsen, şairin sözü gibi:

**عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ**
aslı itibarıyla, “**تقول**”u sıla kıldığın yerde, onu “**إذ تقول**”a izafetin sınırından çıkarmış oldun; “**إذ تقول**” bir cümledir. Onu müfred kıldığında, onunla beraber olan kelimeye bitişmesinden dolayı tenvinlersin; sanki ikisi tek bir kelimeymiş gibi; senin “**عَشِيَّتَئِذٍ بنو فلان يقولون كذا**” demen gibi. Çünkü vakit belirtenler **حينئذٍ**’de, **يومَئِذٍ**’de, **لَيلَتئذٍ**’de, **ساعتَئذٍ**’de, **غَداتَئذٍ**’de, **عامتَئذٍ**’de ve **عشيئذ**’dedir; “**الآنَئِذٍ**” denilmemiştir. Ancak bu kelimeler ona tahsis edilmiştir; çünkü hâlde en yakın olan, senin “**الآنَ**” demendir. Bu isim hâl vaktinden dönüşmediği ve içinde bulunduğun saatinden uzaklaşmadığı için, yerleşik olamadı; bundan dolayı her vecihte nasb olundu. Onunla uzaklaşmak ve onu bir hâlden bir hâle çevirmek istediklerinde, “**الآنئذٍ**” demeye boyun eğmedi; hâlden uzaklaşanın vaktinin onunla bilinmesi için tersine çevirdiler; “**حينئذٍ**” dediler. Fakat “**الآن**”ı, senin saatine yakınlaştırmada söylediler; uzaklaştırmada ise: **حينئذٍ**. Onun menzilesine **الساعةُ** ve **ساعتئذٍ** indirildi; onların sınırına **اليومُ** ve **يومَئذٍ** girdi. Bizim vasfettiğimiz harfler, o ölçü üzere, diğer zaman isimlerinin tahsis edilmediği bir vakit belirlemeye tahsis edilmiştir; ancak bir vaktin beyanı ile (tahsis edilir) ki şu gibi: “**لقيتُه سنةَ خَرَجَ**” ve “**رأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ**”; onun sözü gibi:

**في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا**
Kim sözü nasb ederse, izafeyi bu sözün tamamına kılar; onların “**زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ**” demeleri gibi.

**أذي**:
**الأَذَى**: kendisiyle eziyetlendiğin her şeydir. Ve **رجل أَذِيٌّ**: yani eziyetlenmesi şiddetli. Ve **أذِيَ يَأْذَى أَذىً**.

**ذءي**، **ذءو**:
Denir ki: **ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو**; **ذَأْياً** ve **ذَأْواً**. O, develerin koşusundan bir türdür; yaban eşeği onunla vasfedilir. Dersin ki: **حِمارٌ مِذْأىً**; hemzeli, maksûr.

**ذيء**:
**ذَيَّأتُ اللَّحْمَ**: etin, bozulma veya pişirme ile kemikten ayrılmasıdır; **تَذَيَّاً**: kemikten ayrıldı.

**وذء**:
**وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً**: yani (gözüm) sekti, sekip durdu.

**ذوي**:
**ذَوَى يَذوي ذَيّاً**: bitkiye ve ota sulamasının isabet etmemesi; yahut sıcağın ona vurup solması ve zayıflamasıdır. **بِيِشةَ** ehlinin dili: **ذَأَى**. Dedi ki:

**أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى**

**ذو**:
**ذو** eksik bir isimdir; tefsiri “sahip”tir; senin “**ذو مال**” demen gibi; yani onun sahibi. Tesniyesi **ذَوانِ**, cemi **ذَوون**.
Arapların sözünde, i‘rabı iki harf üzere olan, yedi kelimeden başka bir şey yoktur; onlar: **ذَو** ve **فو** ve **أخو** ve **حَمو** ve **أمرء** ve **ابنُم**. **فُو**’ya gelince: onlardan kimi her hâlde fâ’yı nasb eder; onlardan kimi fâ’yı mîm’e tâbi kılar; birincisi daha güzeldir.
Müennes için **ذات** (vardır). “**ذواتُ مالٍ**” diye cem‘ olunur. **ذاتٍ** üzerinde vakfettiğinde, onlardan kimi tâ’yı dişilik hâ’sına döndürür; bu kıyastır. Onlardan kimi, dil üzerinde çokça cereyan etmesinden dolayı, vakıfta tâ’yı hâli üzere, açık bırakır.
Ve “**هُنَّ ذوات مال**”, ve “**هما ذَواتا مال**”dır. Şiirde “**ذاتا مال**” câiz olabilir; tesniyede tamamlamak daha güzeldir. Dedi ki:

**وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ		بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال**
Ve **الذَّوون**: onlar en yakın olan ilklerdir. Kümeyt dedi ki:

**وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا**
yani en hususî olanlar. Bu nûn, izafenin gitmesinden dolayı gelmiştir.
“**ولقِيتُه ذا صَباحٍ**” dersin; “**ذاتَ صباحٍ**” gibidir. “**ذاتَ يومٍ**” daha güzeldir; çünkü **ذا** ve **ذات** ile bu mânada, **اليَوْمِ** ve **الصَّباحِ**’a izafe edilmiş bir vakit murad olunur.
Ve dersin: “**قَلَّتْ ذات يده**”; burada **ذا**, elinin mülk edindiği şey için bir isimdir; sanki mallar üzerine vâki olur. Yine onların “**عَرَفَه من ذاتِ نفسِه**” sözü de böyledir; sanki onunla gizli iç yüzünü kastediyor.
Bazı cevapta dersin ki: “**لا بذي تَسْلَم**”; sanki “hayır, Allah seni selâmete erdirsin; şöyle şöyle olmadı” demiştir. Böylece dersin: “**لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا**”. Nitekim denir: birine “**ماذا صنَعْتَ?**” denildiğinde: “**خَيرٌ وخَيراً**”; yani yaptığın şey hayırdır. Nasb, fiil vechi üzeredir. Ondan, O’nun (azze ve celle) sözü: **قل العَفوُ**; yani infak ettiğiniz, mallarınızdan **العَفْوُ**dur; öyleyse onu infak edin; ref‘ edenin kıraatinde; nasb ise fiil vechi üzeredir.
Yeminde dersin: “**لا أفعَلُ**”; ona yemin ettirildiğinde dedi ki: “**لا ها الله**”.

**ذا**:
Hemzelemediler ve onunla **إذن**’i murad etmiyorlar; fakat o, şu gibidir:

**تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما**
Müennes asılda: **ذاةٌ**’dir; fakat dillerinde çoğaldı; böylece onların çoğu **ذات** der; o eksiktir. Onu tamamlamak **ذواى**’dır; **نواة** gibi. Ondan vâv’ı hazfettiler; tesniye yaptıklarında onu tamamladılar; “**ذواتان**” dediler; senin “**نَواتان**” demen gibi. Cem‘ yaptıklarında **ذات**’a döndüler; “**ذوات**” dediler. Eğer tamam üzere cem‘ etselerdi “**ذَوَيات**” derlerdi; **نَوَيات** gibi.
Ve onu **ذُوَيَّةٌ** küçültür. Şiirde, vâv’ı hazfetme üzere bina eden kimseyi işittik; “**ذاتا**” sözü gibi; böylece kıyasa lüzum etti. Onun binası **ذات** ve **ذاتا** üzerinedir.
**ذِهِ** ve **ذي** ve **ذا** ise, **هذه** ve **هذي** ve **هذا**’daki isimlerdir; kinayeli isimlerdir. Binada onlarda, **الذال**’dan ve ondan sonraki **الألف**’ten başka bir şey yoktur; o zâiddir. Bunun beyanı: onların tasğîri **ذبّا**’dır; sanki kıyasta gerektiği üzere **فعا** veznindedir; yahut tamam olsaydı **فُعَيْلَى** vezninde olurdu; çünkü tasğîr yâ’sı ancak bir dammeye dayanır. **العَيْن** mevkiindeki harfi geri döndürmediler; böylece tasğîr yâ’sı kelimenin evvelindeki harfe yapıştı ve fethaya dayandı. **ذِهِ** ve **ذي**’yi tasğîr ettiklerinde, ikisini de binalarına döndürdüler.
**والذي**: **ذا**’nın tarifidir. Kısalttıklarında, lâmı bir başka lâm ile kuvvetlendirdiler. Onlardan kimi “**اللّذْ**” der; **الذال**’ı sükûnlar ve ondan sonraki yâ’yı hazfeder. Çünkü isme marife lâmını dâhil ettiklerinde, **الذال**’dan sonraki ziyadeyi attılar ve **الذال** sükûnlandı. Tesniye yaptıklarında nûnu hazfettiler; nûnu hazfederek ikinin üzerine dâhil ettiler; nitekim **الذال**’ı sükûnlayarak birin üzerine dâhil ettiler. Cemî‘de de böyle yaptılar.
Eğer bir söyleyen derse: “Niçin **اللذو** demediler ve cemî‘i vâv ile (yapmadılar)?” De ki: kıyasta doğru olan budur; fakat Araplar, cerde, ref‘te ve nasbda **الذي** üzerinde yâ ile icmâ etmiştir. Bize, **الحَسَن**’den vaazlarında şöyle dediği ulaşmıştır: “**اللذون** yaptılar ve yaptılar.” Ve dedi ki:

**وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم		هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ**
Ve bir başkası dedi ki:

**أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا		قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا**
Yine böyle derler: **اللَّتَا** ve **الَّتي**. Şair dedi ki:

**هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما		يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما**

**الذي**’yi tasğîr ettiğinde asla dönersin; böylece dersin: **اللَّذَيّا** ve **اللَّتَيّا**. **اللَّذَيّا**’yı cem‘ ettiğinde dersin: “**هم اللَّذَيّون**” ve “**هُنَّ اللَّتَيّان**”; bunu yaptılar; çünkü kelime, **الذال**’dan sonra şeddeli yâ ile geldiğinde, vâv ve nûn ile cem‘ olunan isimler yürütümüne yürütüldü. Böylece **الذال** “**الذي**”de, “**اللّذ**”de müfred idi; yâ ile kuvvetlendirildiğinde, sonra vâv ve nûn ile cem‘ edildiğinde, yâ vâv’a galip geldi; böylece sabit oldu ve vâv’ı yerinden giderdi.

**وذا**:
Dersin: **وَذَأته فاتَّأَذَ**; yani onu azarladım da azarlanıp vazgeçti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ذَيَّأْتُ اللَّحْمَ فتذيَّأَ، إذا أنْضَجْتَه حتى يسقُطَ من عَظْمِه. وتَذَيَّأَتِ القَرْحَةُ، فَسَدَتْ وتَقَطَّعَتْ.

##### Türkçe

**ذَيَّأْتُ** eti, onu pişirip olgunlaştırdığımda; ta ki kemiğinden düşsün diye; böylece o da **فتذيَّأَ** (oldu).

Yara **تَذَيَّأَتِ**; bozuldu ve parçalandı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والياء وما يثلثهما)
(ذيخ) الذال والياء والخاء كلمةٌ واحدة لا قياس لها. قولهم للذّكر من الضباع ذِيخٌ، والجمع ذِيَخَة. وربَّما قالوا: ذيّخْت الرّجلَ تذييخاً، إذا أذلَلْتَه.‏
(ذير) الذال والياء والراء ليس أصلاً. إنّما يقولون: ذَيَّرْتُ أطْباءَ النّاقةِ، إذا طليتَها بسِرْجِينٍ لئلا يرتضِع الفَصيل. وهو الذِّيار.‏
(ذيع) الذال والياء والعين أصلٌ يدلُّ على إظهار الشَّيء وظُهوره وانتشارِه. يقال ذاعَ الخبرُ وغيرُه يَذِيع ذُيوعاً. ورجلٌ مِذياعٌ: لا يكتُم سِرّاً؛ والجمع المذاييع. وفي حديث عليٍّ عليه السلام : "ليسوا بالمَسَايِيح ولا المَذايِيع البُذُر". وهاهنا كلمةٌ من هذا في المعنى من طريقة الانتشار، يقولون: أذاع النّاس [ما(1)] في الحَوض، إذا شربوه كُلَّه.‏
(ذيف) الذال والياء والفاء كلمةٌ واحدة لا قياس لها، وهي الذَِّيفان(2) وهو السمُّ القاتل.‏
(ذيل) الذال والياء واللام أصَيلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو شيءٌ يسفُل في إطافة. من ذلك الذَّيل ذَيل القميص وغيرِه. وذَيل الرِّيح: ما انسحَبَ منها على الأرض. وفرسٌ ذيّالٌ: طويل الذّنَب. قال النابغة:‏
بكلِّ مجرَّبٍ كاللّيث يسمُو *** إلى أوصالِ ذيّالٍ رِفَنِّ(3)‏
وإن كان الفرسُ قصيراً وذنَبُه طويلاً فهو ذائلٌ. وقولهم للشَّيء المُهان مُذالٌ، من هذا، كأنّه لم يُجعَل في الأعالي. ويقولون: جاء أذيالٌ من الناس، أي أواخِرُ منهم قليلٌ. والذَّائلة من الدُّروع: الطَّويلة الذَّيل. وكذلك الذّائلُ. قال:‏
* ونَسْجُ سُلَيْمٍ كُلُِّ قَضَّاءَ ذائِلِ(4) *‏
وذالت المرأةُ: جَرَّتْ أذيالها. وهو في شعر طَرَفة(5). فأمّا قولُ الأغلب:‏
* يسعى بيدٍ وذَيْلْ(6) *‏
فإنَّما أراد الرِّجْل، فجعل الذّيلَ مكانَه للقافية؛ فإنّه يقول:‏
* فالويلُ لو يُنْجِيه قولُ الوَيْلْ *‏
ويقولون: "من يَطُلْ ذيلُه ينتطِقْ به(7)". يراد أنّ مَن كان في سعةٍ أنفق مالَه حيث شاء.‏
(ذيم) الذال والياء والميم كلمةٌ واحدة، لا يُقاس ولا يتفرّع. يقال ذِمْتُه أذِيمُه ذيما.‏
(ذيأ) الذال والياء والهمزة كلمة واحدة. تذيّأَ اللّحمُ، وذيّأْتُه، إذا فصلتَه عن العَظْم.‏
---------------------------------------------------------------
(1) التكملة من المجمل واللسان.‏
(2)بالفتح وبالكسر، وبالتحريك.‏
(3)ديوان النابغة الذبياني 79. وقد نسب في اللسان (رفن) إلى النابغة الجعدي.‏
(4) للنابغة الذبياني في ديوانه 64 واللسان (قضض، ذيل). وصدره:‏
* وكل صموت نثلة تبعية *‏
(5) يشير إلى قوله في معلقته:‏
فذالت كما ذالت وليدة مجلس *** ترى ربها أذيال سحل ممدد‏
(6) في الأصل: "وذحيل"، صوابه من المجمل.‏
(7) المثل المشهور: "من يطل أير أبيه ينتطق به".‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** و**الياء** وما يثلثهما)
(**ذيخ**) **الذال** ve**الياء** ve**الخاء** bir tek kelimedir; onun için kıyas yoktur. **الضباع**’dan erkeğe onların sözü: **ذِيخٌ**; çoğulu **ذِيَخَة**. Ve belki dediler: **ذيّخْت** **الرّجلَ**’i **تذييخاً**, onu zelil kıldığın zaman.‏
(**ذير**) **الذال** ve**الياء** ve**الراء** asıl değildir. Ancak derler: **ذَيَّرْتُ** **أطْباءَ النّاقةِ**, onu **سِرْجِينٍ** ile sıvadığın zaman, **الفَصيل** emmesin diye. Ve o **الذِّيار**’dır.‏
(**ذيع**) **الذال** ve**الياء** ve**العين** bir asıldır; bir şeyin izharına, onun zuhuruna ve yayılmasına delalet eder. Denir: **ذاعَ** **الخبرُ** ve başkası **يَذِيع** **ذُيوعاً**. Ve bir adam **مِذياعٌ**: bir sırrı gizlemez; çoğulu **المذاييع**. Ve Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: "Onlar **المَسَايِيح** ile değil, **المَذايِيع** **البُذُر** ile de değildirler." Ve burada bunun mânâsından, yayılma yolundan bir kelime vardır; derler: **أذاع** **النّاس** [**ما**] **في الحَوض**, onu bütünüyle içtikleri zaman.‏
(**ذيف**) **الذال** ve**الياء** ve**الفاء** bir tek kelimedir; onun için kıyas yoktur; o da **الذَِّيفان**(2)’dır; o öldürücü zehirdir.‏
(**ذيل**) **الذال** ve**الياء** ve**اللام** bir tek asıldır; muntazam, kıyaslıdır; o, bir kuşatmada aşağıda olan bir şeydir. Bundan: **الذَّيل**; **ذَيل** **القميص** ve başkası. Ve **ذَيل** **الرِّيح**: ondan yer üzerinde sürüklenen şey. Ve bir at **ذيّالٌ**: uzun kuyruklu. Nâbiga dedi ki:‏
بكلِّ مجرَّبٍ كاللّيث يسمُو *** إلى أوصالِ ذيّالٍ رِفَنِّ(3)‏
Ve eğer at kısa olur da kuyruğu uzun olursa o **ذائلٌ**’dir. Ve onların, horlanmış şeye sözü **مُذالٌ**, bundandır; sanki o, yükseklere konulmamıştır. Ve derler: **جاء أذيالٌ من الناس**, yani onlardan az bir son kısım. Ve zırhlardan **الذَّائلة**: uzun etekli olan. Ve aynı şekilde **الذّائلُ**. Dedi ki:‏
* ونَسْجُ سُلَيْمٍ كُلُِّ قَضَّاءَ ذائِلِ(4) *‏
Ve kadın **وذالت**: eteklerini sürüdü. Ve o, **طَرَفة**(5)’nin şiirindedir. Amma **الأغلب**’in sözü:‏
* يسعى بيدٍ وذَيْلْ(6) *‏
Ancak **الرِّجْل**’i kastetti; kafiyeden dolayı onun yerine **الذّيل**’i koydu; çünkü o der ki:‏
* فالويلُ لو يُنْجِيه قولُ الوَيْلْ *‏
Ve derler: "**من يَطُلْ ذيلُه ينتطِقْ به(7)**". Murad edilir ki: genişlik içinde olan kimse, malını dilediği yerde harcar.‏
(**ذيم**) **الذال** ve**الياء** ve**الميم** bir tek kelimedir; kıyas edilmez ve dallanmaz. Denir: **ذِمْتُه** **أذِيمُه** **ذيما**.‏
(**ذيأ**) **الذال** ve**الياء** ve**الهمزة** bir tek kelimedir. **تذيّأَ** **اللّحمُ**, ve **ذيّأْتُه**, onu kemikten ayırdığın zaman.‏
---------------------------------------------------------------
(1) Tekmile **المجمل** ve**اللسان**’dandır.‏
(2) Fetha ile ve kesra ile ve harekeleme ile.‏
(3) **ديوان النابغة الذبياني** 79. Ve **اللسان**’da (**رفن**) **النابغة الجعدي**’ye nispet edilmiştir.‏
(4) **النابغة الذبياني**’nindir, divanında 64 ve**اللسان** (**قضض**، **ذيل**). Ve onun صدر’ı:‏
* وكل صموت نثلة تبعية *‏
(5) Muallakasındaki sözüne işaret eder:‏
فذالت كما ذالت وليدة مجلس *** ترى ربها أذيال سحل ممدد‏
(6) Asılda: "وذحيل"; doğrusu **المجمل**’dendir.‏
(7) Meşhur mesel: "من يطل أير أبيه ينتطق به".‏
ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

تَذَيَّأَ الجُرْحُ والقُرْحةُ: تَقَطَّعت وفَسَدَتْ. وقيل: هو انْفصالُ اللَّحْم عن العَظْمِ بذَبْح أَو فساد. الأَصمعي: إِذا فَسدت القُرْحةُ وتَقَطَّعت قيل قد تَذَيَّأَت تَذَيُّؤاً وتَهَذَّأَتْ تَهَذُّؤاً. وأَنشدَ شمر:
تَذَيَّأَ منها الرأْسُ، حتَّى كأَنَّه،  * من الحَرِّ، في نارٍ يَبِضُّ مَلِيلُها وتَذَيَّأَتِ القِرْبةُ: تقَطَّعت، وهو من ذلك.
وفي الصحاح: ذَيَّأْتُ اللحمَ فَتَذَيَّأَ إِذا أَنْضَجْتَه حتى يَسقُطَ عن عَظْمِه. وقد تَذَيَّأَ اللحم تَذَيُّؤاً إِذا انفصل لحمُه عن العَظْم بفَساد أَو طَبْخ.

##### Türkçe

**تَذَيَّأَ** **الجُرْحُ** ve **القُرْحةُ**: parçalandı ve bozuldu. Ve denildi ki: o, kesme yahut bozulma ile etin kemikten ayrılmasıdır. **الأَصمعي**: **القُرْحةُ** bozulduğu ve parçalandığı zaman “**تَذَيَّأَت** **تَذَيُّؤاً** ve **تَهَذَّأَتْ** **تَهَذُّؤاً**” denir. Ve Şemmer inşad etti:

**تَذَيَّأَ** ondan baş; öyle ki sanki o, ısıdan, alevi parlayan bir ateşin içindedir.

Ve **تَذَيَّأَتِ** **القِرْبةُ**: parçalandı; ve o, bundandır.

Ve **الصحاح**’ta: “**ذَيَّأْتُ** eti, onu pişirdiğin zaman **فَتَذَيَّأَ**; ta ki kemiğinden düşsün.” Ve et, bozulma yahut pişirme ile eti kemikten ayrıldığı zaman **تَذَيَّأَ** **تَذَيُّؤاً**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذيأه أي اللحم تذييئا: أنضجه حتى تذيأ، أي تهرأ وسقط من عظمه. وتذيأ الجرح وغيره: تقطع وفسد، قال الأصمعي: إذا فسدت القرحة وتقطعت قيل: قد تذيأت تذيؤا وتهذأت، وأنشد:
  تذيأ منها الرأس حتى كـأنـه                      من الحر في نار يبض مليلها وتذيأ وجهه إذا ورم، أو التذيؤ في اللغة هو انفصال اللحم عن العظم بذبح أو فساد، كذا ذكره بعض أئمة اللغة، وعلى الأول اقتصر كثيرون.

##### Türkçe

**ذيأه** yani eti **تذييئا**: Onu pişirdi; ta ki **تذيأ** oluncaya kadar; yani ufalanıp dağıldı ve kemiğinden düştü.

Ve **تذيأ** yara ve başkası: parçalandı ve bozuldu. **الأصمعي** dedi: Eğer çıban bozulur ve parçalanırsa “**قد تذيأت تذيؤا** ve **تهذأت**” denir. Ve şu şiiri okudu:

  **تذيأ** ondan baş, ta ki sanki o
                      sıcaktan, ateşte, onun **مليل**’i beyazlatıp parlatır.

Ve yüzü **تذيأ** olur; eğer şişerse. Yahut dilde **التذيؤ**: kesim veya bozulma ile etin kemikten ayrılmasıdır; bazı dil imamları bunu böyle zikretti; ve birincisi üzerine birçokları iktisar etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذيّأ
2 ذيّأ ذ , (T, S, K,) inf. n. تَذْيْىْءٌ, (K,) He cooked flesh-meat thoroughly, so that it fell off from the bone. (T, S, K.)

تذيّأ
5 تذيّأ ذ , said of flesh, or flesh-meat, (T, S, M, K,) It became separated from the bone by reason of corruption, (T, M, K,) or in consequence of cooking, (T,) or by slaughter, (M, K,) or from some other cause: (TA:) or became thoroughly cooked, so that it fell off from the bone. (S.) It (a wound, As, S, M, K,) became dissundered, or ragged, and corrupt, or putrid: (As, S, M, K:) and so said of other things: (K:) thus تَذَيَّأَتْ said of a قِرْبَة [or water-skin], (M, * TA,) and of a مَزَادَة [or leathern water-bag]. (TA.) ― -b2- It (the face) became swollen. (K.)

##### Türkçe

ذيّأ
2 **ذيّأ** **ذ** , (T, S, K,) mastar ismi **تَذْيْىْءٌ**, (K,) O, et (etini) iyice pişirdi; öyle ki kemikten ayrılıp düştü. (T, S, K.)

تذيّأ
5 **تذيّأ** **ذ** , et yahut etli et hakkında söylenir, (T, S, M, K,) O, bozulma sebebiyle kemikten ayrılmış oldu, (T, M, K,) yahut pişirme neticesinde, (T,) yahut kesim ile, (M, K,) yahut başka bir sebepten: (TA:) yahut iyice pişmiş oldu; öyle ki kemikten ayrılıp düştü. (S.) O (bir yara, As, S, M, K,) ayrılmış, yahut yırtık, ve bozuk, yahut çürümüş oldu: (As, S, M, K:) ve böylece başka şeyler hakkında da söylenir: (K:) böylece **تَذَيَّأَتْ** bir **قِرْبَة** [yahut su tulumu] hakkında söylenir, (M, * TA,) ve bir **مَزَادَة** [yahut deriden su torbası] hakkında. (TA.) ― -b2- O (yüz) şişmiş oldu. (K.)
