# ذيت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ذيت

وقال أبو عبيد: يقولون: كان من الأمر ذيت وذيت، مثلثة الآخر والمشهور الفتح، وحكي الكسر، وأما الضم، فغير معروف، إلا ما جاء عن أبي جعفر ابن القطاع السعدي. وذية وذية، وذيا وذيا، كل ذلك بمعنى كيت وكيت. وهي من ألفاظ الكنايات، قال شيخنا: ثم صريح كلام المصنف أن التاء أصل وأنها هي لام الكلمة. وقال الشيخ أبو حيان في شرح التسهيل: تاء ذيت وكيت، بدل من الياء، والأصل ذية، فحذفوا هاء التأنيث، وأبدلوا من الياء التي هي لام الكلمة تاء، وقد نطقوا بالأصل، قالوا: كان من الأمر كية وكية وذية وذية. وهذا هو الذي صرح به أكثر أئمة الصرف؛ وعليه فموضعه المعتل، وذكره هنا غير سديد. انتهى، وقال الجوهري في المعتل: وأصل ذيت: ذيو، على فعل ساكنة العين، فحذفت الواو، فبقي على حرفين، فشدد، كما شدد  كي  إذا جعلته اسما، ثم عوض من التشديد التاء، فإن حذفت التاء، وجئت بالهاء، فلا بد من أن ترد التشديد، تقول: كان ذية وذية وإن نسبت إليه، قلت: ذيوي كما تقول بنوي في النسبة إلى البنت. قال ابن بري: الصواب أن أصله ذي، لأن ما عينه ياء، فلامه ياء. أبو الطاهر عبد الرحمن بن أحمد بن علك بن ذات الساوي فقيه محدث، عن أبي الحسين بن النقور، وعنه إسماعيل الطلحي، مات سنة 484. وابنه علي بن عبد الرحمن، حدث عن رزق الله التميمي. مات سنة 525.

### Türkçe

Ebû Ubeyd dedi: Derler ki: “İşten **ذيت** ve **ذيت** vardı”; sonu üç türlü (okunuşlu)dır; meşhur olan fetha(lı okunuş)tur; kesre(li okunuş) rivayet edilmiştir. Amma damme(li okunuş), Ebû Ca‘fer İbnü’l-Kattâ‘ es-Sa‘dî’den gelen şey müstesna, mâruf değildir. Ve **ذية** ve **ذية**, ve **ذيا** ve **ذيا**; bunların hepsi **كيت** ve **كيت** mânâsınadır. Ve o, kinaye lafızlarındandır. Şeyhimiz dedi: Sonra musannifin sözünün sarih(i), **التاء**’nın asl (harf) olduğu ve onun kelimenin **لام**’ı olduğudur. Şeyh Ebû Hayyân, et-Teshîl şerhinde dedi: **ذيت** ve **كيت**’in **تاء**’sı, **الياء**’dan bedeldir; asl **ذية**’dir; böylece müenneslik **هاء**’sını hazfettiler; kelimenin **لام**’ı olan **الياء**’dan **تاء** ibdâl ettiler. Ve asl ile de telaffuz etmişlerdir; dediler ki: “İşten **كية** ve **كية** ve **ذية** ve **ذية** vardı.” Bu, sarf imamlarının çoğunun sarih kıldığı şeydir; buna göre onun yeri mu‘tel(l)dir; onu burada zikretmesi isabetli değildir. Bitti. Cevherî mu‘tel(l) bahsinde dedi: **ذيت**’in aslı: **ذيو**’dur; **فعل** vezni üzere, **العين**’i sâkin; böylece **الواو** hazfedildi; iki harf üzere kaldı; böylece şeddelendi; onu isim yaptığında **كي**’nin şeddelendiği gibi. Sonra şeddeden **التاء** ile ivaz yapıldı. Eğer **التاء**’yı hazfeder ve **الهاء** ile gelirsen, şeddeyi iade etmen mutlaka gerekir; dersin ki: “**ذية** ve **ذية** vardı.” Ve ona nisbet edersen, “**ذيوي**” dersin; **البنت**’e nisbet hakkında “**بنوي**” dediğin gibi. İbn Berrî dedi: Doğru olan, aslının **ذي** olmasıdır; çünkü **عين**’i **ياء** olanın, **لام**’ı da **ياء**’dır.

Ebû’t-Tâhir Abdurrahman b. Ahmed b. ‘Alak b. Zât es-Sâvî, Ebû’l-Hüseyn b. en-Nukûr’dan (rivayet eden) bir fakih, muhaddistir; ondan da İsmâ‘îl et-Talhî (rivayet etti); 484 senesinde öldü. Ve onun oğlu Ali b. Abdurrahman; Rızkullah et-Temîmî’den hadis rivayet etti. 525 senesinde öldü.
