# ذيخ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%AE/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D8%AE/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذيخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%AE.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: ذيخ

الذِّيخُ: الذكرُ من الضّباع الكثير الشعر، والجمع أَذْياخ وذُيوخٌ وذِيَخَةٌ، والأُنثىِ ذِيخة؛ والجمع ذِيخات ولا يُكَسَّر؛ قال جرير: مثل الضبِّاعِ يَسُفْنَ ذِيخاً ذائخا
وفي حديث القيامة: وينظر الخليل، عليه السلام، إِلى أَبيه فإِذا هو بذيِخٍ مُتَلَطِّخٍ؛ الذِّيخُ ذَكَرُ الضِباعِ، وأَراد بالتَّلَطُّخ التَّلَطُّخَ برجيعه أَو بالطين، كما قال في الحديث الآخر: بِذيِخٍ أَمْدَرَ أَي متلطخٍ بالمَدَرِ. وفي حديث خُزَيمة: والذِّيخ مُحْرَ نْجِماً أَي أَن السَّنَة تركت ذكر الضباع مجتمعاً مُتَقَبِّضاً من شدّة الجَدْب. والذِّيخُ: قِنْوُ النخلة، حكاه كراع في الذال المعجمة وجمعه ذِيَخَةٌ، وقد تقدّم في الدال.
ويقال: ذَيَّخَتِ النخلةُ إِذا لم تقبل الإِبارَ ولم تَعْقِدْ شيئاً. وذَيَّخَه تَذْييخاً: ذلله، حكاها أَبو عبيد وحده، والصواب الدال. وكان شمر يقول: دَيَّخْته ذللته، بالدال، من داخَ إِذا ذل. والذِّيخُ: الكِبْرِ. وفي حديث علي، رضوان الله عليه: كان الأَشْعَث ذا ذِيخٍ، حكاه الهروي في الغريبين. ويقال: في فلان ذِيخٌ أَي كِبْرٌ.
والمَذْيَخَةُ: الذِّئابُ. بلسان خَوْلانَ.

### Türkçe

**الذِّيخُ**: çok kıllı sırtlanların erkeği; çoğulu **أَذْياخ** ve **ذُيوخٌ** ve **وذِيَخَةٌ**; dişisi **ذِيخة**’dir; çoğulu **ذِيخات**tır ve kırık çoğul yapılmaz; Cerîr dedi ki:

مثل الضبِّاعِ يَسُفْنَ **ذِيخاً** ذائخا

Kıyamet hadîsinde: “Ve Halîl, عليه السلام, babasına bakar; bir de bakar ki o, **بذيِخٍ مُتَلَطِّخٍ** (bulaşmış bir **ذِيخ**)” (hâlinde); **الذِّيخُ** sırtlanların erkeğidir; **التَّلَطُّخ** ile, dışkısıyla yahut çamurla bulaşmayı kastetti; diğer hadîste dediği gibi: **بِذيِخٍ أَمْدَرَ** yani **بالمَدَرِ** (kesekli çamurla) bulaşmış.

Huzeyme hadîsinde: “ve **الذِّيخ** **مُحْرَ نْجِماً**” yani, senenin (kıtlığın) sırtlanların erkeğini, şiddetli kuraklıktan dolayı bir araya toplanmış, büzülmüş (hâlde) bırakması.

**والذِّيخُ**: hurma ağacının salkımı; bunu Kırâ‘, **الذال المعجمة**’de nakletti; çoğulu **ذِيَخَةٌ**’dır; ve **الدال**’da daha önce geçti.

Ve denir: **ذَيَّخَتِ النخلةُ**; **الإِبارَ**’ı kabul etmediği ve hiçbir şey bağlamadığı zaman.

Ve **وذَيَّخَه تَذْييخاً**: onu zelil kıldı; bunu yalnız Ebû Ubeyd nakletti; doğrusu **الدال**’dır. Şemmer derdi ki: **دَيَّخْته** onu zelil kıldım; **بالدال**; **داخَ**’tan, zelil olduğu zaman. **والذِّيخُ**: kibir.

Ali hadîsinde, رضوان الله عليه: “el-Eş‘as **ذا ذِيخٍ** idi”; bunu Herevî **الغريبين**’de nakletti. Ve denir: falanda **ذِيخٌ** vardır; yani kibir.

**والمَذْيَخَةُ**: kurtlar. Havlân lisanıyla.
