# ذيع (ذ-ي-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Yayınladılar

- Harfler: ذ - ي - ع
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَذَاعُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | أَفْعَلُوا | Yayınladılar | 1 | 1 | [4:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/ayet/4:83.md) |

## Mücavir kökler — 15 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · O sonucu çıkarırlar
2. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
3. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Az
4. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
5. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
6. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
7. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Alet kaldıraç demektir
8. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnek yavrusu, dana demektir
9. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
10. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
11. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
12. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
13. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
14. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
15. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذيع |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md), [فشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4%D9%88.md), [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md), [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin gizli veya kapalı tutulmayıp etrafa yayılması, dağıtılması ve tüketilip yok edilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Toplumsal güvenlik veya istihbarat niteliğindeki bilgiyi doğrulamadan sorumsuzca yayarak kamu düzenini zaafa uğratma |
| Çekirdek Özet 3 | Enformasyon akışının disipline edilmeyip serbestçe dağıtılmasının getirdiği kargaşa ve denetimsizlik |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «haber verme» veya «yayıncılık» olarak daraltıp ayetteki güvenlik zaafı ve istihbari sorumsuzluk boyutunu gözden kaçırma |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذي | İşaret etme, yönelme, bir sınırın dışına doğru uzanma ve akma hareketi | ع | Geniz/boğaz çıkışlı halk harfi olan ع sesinin eklenmesiyle bu dışa uzanma hareketi, bir bilginin veya maddenin etraftaki geniş bir kitleye duyurulması, bütünüyle dağıtılması ve yayılması (işâa) yönünde somutlaşıp pekişmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı / Geçiş imgesi (ikiz harf د kökeninden türetme yoğunlaşma) | Bir eşikten dışarı çıkışı, saklı olanın aralıktan dış ortama sızmasını veya eşiğin aşılmasını temsil eder. |
| ي | El ve kol | Bir fiili bizzat işleme, eliyle uzatma, verme ve dışarıya aktarma hareketini gösterir. |
| ع | Göz / Pınar kaynağı | Açığa çıkma, görünür kılınma, herkesin göreceği ve bileceği hale gelme durumunu simgeler. |
| ذيع | Kapıdan dışarı uzanıp görünür kılma hareketi | İçeride veya gizlide kalması gereken bir bilginin, el yardımıyla sınırın dışına taşırılarak herkesin gözü önüne serilmesi ve etrafa dağıtılması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir havuzdaki suyun içilerek tamamen bitirilip tüketilmesi; rüzgârın bir yurdun izlerini silip süpürmesi ve dağıtması. أذاعوا بما في الحوض (havuzdaki suyu bitirdiler). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde rüzgârların veya zamanın konak yerlerini dağıtıp silmesi anlamında kullanılmıştır: رَبْعٌ قِوَاءٌ أَذَاعَتِ المُعْصِرَاتُ بِهِ (Kasırgaların izlerini silip dağıttığı ıssız bir yurt). |
| Erken Arapça kullanım | Haber ve sırların tutulamayıp etrafa kontrolsüzce saçılması anlamında kullanılmıştır: أَذَاعَ بِهِ فِي النَّاسِ حَتَّى كَأَنَّهُ / بِعَلْيَاءَ نَارٌ أُوقِدَتْ بِثَقُوبِ (Onu insanlar arasında öyle yaydı ki, sanki yüksek bir tepede tutuşturucularla yakılmış apaçık bir ateş oldu). |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça ذيع kökü, içeride saklı olan bir şeyin etrafa taşırılması, dağıtılması ve saçılması çekirdek anlamına dayanır. Batı Sami dillerinde ve genel Sami zemininde kök, yayılma, tükenme ve dağıtılma semantik alanlarıyla sınırlı paralellikler gösterir; ancak haber ve bilginin kitlelere ifşa edilmesi anlamındaki kurumsallaşmış kullanımı ağırlıklı olarak Arap dil sahasında semantik özelleşmeye uğramıştır. Arapçadaki kullanımında bir taraftan «sırrı ifşa etmek, yaymak» anlamı, diğer taraftan «dağıtarak tüketmek, yok etmek» anlamı birbirine bağlıdır; bir şeyi kontrolsüzce yaymak onun gizliliğini ve korunmuşluğunu tüketip yok etmektir. Kökün ilk harfi olan ذ sesi, Proto-Semitik peltek sızıcı seslerin Arapçada korunan tipik bir yansımasıdır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذيع / İfşa ve intişar | Maddi bir şeyin tüketilip dağıtılması (havuzun suyunun bitirilmesi) anlamından manevi/istihbari bilginin yayılmasına doğru semantik genişleme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami paralelleri | Dağılma, saçılma ve etrafa yayılma eylemlerinde fonetik ve anlamsal örtüşmeler mevcuttur. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذيع | Anlamlı | Yaymak, ifşa etmek, dağıtmak | Haberi veya sırrı gizlemeyip etrafa yaymak, bir şeyi tüketip yok etmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer (Nisâ [4:83](https://lisan.digital/tr/ayet/4:83.md)). |
| [ذعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B9%D9%8A.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir. |
| يذع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu harf dizilimiyle kök oluşmamıştır. |
| يعذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu harf dizilimiyle kök oluşmamıştır. |
| [عذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D9%8A.md) | Anlamlı | Yağmur suyuyla sulanan yer | Akarsu veya kuyu suyu olmaksızın sırf gök suyuyla beslenen temiz, verimli toprak | Kitābü’l-ʿAyn'da müsta‘meldir; Kur'an'da geçmez. |
| [عيذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B0.md) | Anlamlı | Sığınmak, korunmak | Bir tehlikeden kaçıp birine veya bir yere sığınmak, iltica etmek | Kitābü’l-ʿAyn'da müsta‘meldir ([عوذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B0.md) ile eş-kökenli); Kur'an'da kök formu mevcuttur. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذيع | Merkez | Haberin ve bilginin etrafa yayılması | Kontrolsüz, süzgeçsiz ve saklanması gereken kritik bilgiyi sorumsuzca kitleye yaymak | Bir güvenlik veya kamu meselesini yetkililere arz etmeden doğrudan halk arasına saçmaktır. |
| [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) | Komşu | Bir fikir veya durumun yayılıp taraftar bulması | [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) kökünde yayılma taraftarlık ve kümelenme ile birlikte gerçekleşirken, ذيع kökünde sırf haberin ve bilginin ortalığa dökülmesi esastır. | [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) kökünden türeyen şüyû, bir şeyin toplumda yerleşik ve bilinir hale gelmesini anlatır. |
| [فشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4%D9%88.md) | Komşu | Kendiliğinden ve genişçe yayılma | [فشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4%D9%88.md) kökünde yayılmanın genişliği ve durdurulamaz biçimde taşması baskındır; ذيع ise failin ifşa edici eylemine odaklanır. | [فشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B4%D9%88.md) sırrın veya hastalığın kendiliğinden her tarafa sirayet etmesidir. |
| [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) | Komşu | Katlanmış veya dürülü bir şeyi açıp yayma | [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) genel anlamda sermek, dağıtmak ve diriltmektir; ذيع gibi ifşa veya gizliliği ihlal etme menfi nüansını zorunlu olarak taşımaz. | Kitabın açılması veya ölülerin diriltilip yayılması gibi nötr/müsbet bağlamlarda kullanılır. |
| [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md) | Komşu | Saçmak, tohumlamak, israf etmek | [بذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B0%D8%B1.md) kökünde tohum saçar gibi gelişigüzel ve israfvari dağıtma vurgulanır; hadiste geçen «müzeeyî‘u büzer» ifadesi iki kökün yakınlığını gösterir. | Sözü veya malı lüzumsuz yere etrafa savurmaktır. |
| [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) | Zıt | Gizlemek, saklamak, örtmek | [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) bir bilgiyi, hakkı veya sırrı bilinçli olarak içte tutmak ve açığa vurmamaktır; ذيع ise onu açığa vurup dağıtmaktır. | Nisâ [4:83](https://lisan.digital/tr/ayet/4:83.md) ayetindeki ifşanın tam karşıtı olan ketmetme ve mahremiyeti koruma tavrıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذيع | İfşa etmek, yaymak, dağıtmak | Gizli kalması gereken bir haberi veya durumu denetimsizce topluma yaymak | Kesin |
| Latince | divulgare, diffundere | Halka yaymak, ifşa etmek | Divulgare kelimesi «vulgus» (halk, avam) kökünden gelir ve bir şeyi yetkisizce halk tabakasına yaymayı tam olarak karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | divulge, broadcast, disseminate | İfşa etmek, yaymak, sızdırmak | Divulge gizli bilgiyi ifşa etmeyi, broadcast ise geniş kitleye kontrolsüzce ulaştırmayı ifade eder. | Kesin |
| Almanca | verbreiten, ausplaudern, preisgeben | Yaymak, ağzından kaçırmak, ifşa etmek | Ausplaudern sırrı gevezelikle yaymayı, verbreiten ise haberi geniş kitleye dağıtmayı içerir. | Güçlü |
| Fransızca | divulguer, ébruiter | İfşa etmek, ortalığa yaymak | Ébruiter, bir haberi gürültülü ve denetimsiz biçimde fısıltıyla kitleye ulaştırma nüansını çok iyi verir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, TLFi.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَذَاعُوا بِهِ | Güvenlik ve savaş haberlerini doğrulamadan sorumsuzca kamuoyuna yaymak | Medine toplumunda münafıkların veya zayıf karakterli kimselerin, güven veya korku (zafer veya yenilgi) haberlerini yetkili mercilere (Resul ve ülü'l-emr) götürmeden doğrudan halka yayıp panik veya rehavet üretmeleri bağlamı (Nisâ [4:83](https://lisan.digital/tr/ayet/4:83.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Toplumsal fesat ve nifak ahlakı | Münafıkların psikolojik harp taktiği olarak dezenformasyon ve manipülasyon üretmesi; toplumun inanç ve güven bağlarını zayıflatma çabası. | İtikadi zaafın bilgi ahlakındaki yansıması ve nifak alameti olarak sorumsuz yayımcılık. |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve kamu düzeni (siyaset-i şer'iyye) | Askeri sırların, istihbaratın ve asılsız haberlerin yayılmasının haramlığı; kamu otoritesinin (ülü'l-emr) bilgiyi yönetme ve sansürleme yetkisi. | Toplumsal zararı defetmek için asılsız veya zararlı haber yayanlara tazir cezası uygulanması. |
| Tefsir | İstihbarat ahlakı ve bilgi süzgeci | Nisâ [4:83](https://lisan.digital/tr/ayet/4:83.md) ayetinin tefsirinde istinbât kavramıyla karşıtlık kurularak, ham bilginin uzmanlarca analiz edilmeden yayılmasının yasaklanması. | Bilginin kaynağına ve etkisine bakılmaksızın denetimsizce saçılmasının kınanması. |
| Hadis | Sır saklama ve gevezelik yasağı | «İnsanların en şerlilerinden biri sırrı yayan kimsedir» ve Hz. Ali'nin «Onlar sır yayan (mêzâyî‘) ve boşboğaz (büzür) kimseler değildir» sözü. | Ketumiyet erdemi karşısında sır tutamama (mizyâ‘) zaafının yerilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel ve toplumsal ahlak | İfşaat ve gıybet | Mahremiyetin ihlali | Dini sistemde sırrın, ayıpların ve doğrulanmamış şayiaların yayılması haram kılınmış, bilgi emanet kabul edilmiştir. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Tahkiksiz veri aktarımı | Enformasyon kirliliği | Bilimsel usulde bir bilginin kaynağı doğrulanmadan (tahkik edilmeden) yayılması ilmi güvenilirliği yok eder. | Kesin |
| Siyasi | Kamu güvenliği ve istihbarat | Bilgi sızıntısı ve dezenformasyon | Otoriteyi ve düzeni zayıflatma | Savaş veya kriz anlarında teyitsiz haberlerin halka yayılması panik veya sahte güven oluşturarak kamu düzenini çözer. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa güvenliği ve spekülasyon | Spekülatif haber yayma | Fiyat istikrarsızlığı | Asılsız kriz veya refah söylentilerinin piyasaya yayılması manipülasyona, panik alımlarına veya haksız kazanca yol açar. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kontrolsüz difüzyon ve entropi artışı (Fizik / Enformasyon Teorisi) | Sıkıştırılmış veya sınırlandırılmış bir enerjinin/sinyalin filtre olmaksızın gürültülü bir ortama hızla dağılması ve sistemdeki belirsizliğin (entropi) maksimuma ulaşması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kitle manipülasyonu ve panik epidemiyolojisi (Kitle Sosyolojisi) | Doğrulanmamış verilerin kitle iletişim kanalları veya fısıltı gazetesiyle yayılması sonucu toplumsal histeri ve kolektif irrasyonellik üretilmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bugünkü teknik anlamıyla «radyo-televizyon yayını yapmak» veya sıradan bir «haberdar etmek» fiili olarak algılamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, teyit edilmemiş, ham ve toplumun sinir uçlarına dokunan kritik bilgiyi sorumsuzca ifşa ederek kitleyi yönlendirme ve kamu güvenliğini sabote etme suçunu kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nisâ [4:83](https://lisan.digital/tr/ayet/4:83.md) ayetinin getirdiği muazzam istihbarat ve bilgi güvenliği disiplini gözden kaçırılarak, ayet yalnızca basit bir dedikodu yasağına indirgenir; devlet ve cemaat düzeyindeki bilgi hiyerarşisi zedelenir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kriz dönemlerinde toplumsal psikolojiyi ve bilgi akışını nasıl yönettiğini, kurumsal otorite (Resul ve ülü'l-emr) ile tebaa arasındaki bilgi süzgecinin (istinbât) hayati önemini bu tek kök üzerinden inşa etmesi bakımından vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojik harp yöntemlerini, Medine dönemindeki askeri istihbarat zaaflarını ve cemaat içi disiplini konu edinen ayetlerde (özellikle Nisâ [4:83](https://lisan.digital/tr/ayet/4:83.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | «Duyulan her şeyin özgürce konuşulabileceği» şeklindeki yüzeysel şeffaflık zannını tashih eder; bilginin bir kamu güvenliği unsuru olduğunu ve ehil mercilerin süzgecinden geçmeden yayılmasının topluma ihanet derecesinde zarar verebileceğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kaptaki veya havuzdaki sıvının çevreye saçılarak bütünüyle tüketilmesi, rüzgârın konak yeri izlerini silip süpürmesi.
- Soyut anlam: Gizli ve kritik bir bilginin yetkisizce, doğrulanmadan ve filtrelenmeden geniş kitlelere ifşa edilip yayılması suretiyle güvenliğin tüketilmesi.
- Sistematik karşılık: Kamu düzeni ve kriz yönetiminde, istinbât süzgecinden geçirilmeyen ham bilginin denetimsizce dolaşıma sokulmasıyla oluşan toplumsal entropi ve nifak zaafı.
- LaTeX modeli: $$I(t) \xrightarrow{\; \neg F \;} \Delta S_{pub} \implies \lim_{t \to \infty} O(t) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Burada $I(t)$ sisteme ulaşan ham enformasyonu, $\neg F$ yetkili mercilerce (istinbât / Resul ve ülü'l-emr) yapılması gereken filtreleme ve tahkik mekanizmasının işletilmediğini gösterir. Bu denetimsiz aktarım neticesinde kamu alanında kontrolsüz bir bilgi saçılması ve entropi artışı ($\Delta S_{pub}$) meydana gelir. Sonuçta toplumsal düzenin, güvenliğin ve savunma mekanizmasının kararlılığı zamanla sıfıra yaklaşarak ($O(t) \to 0$) sistemik bir zaafiyet doğurur. Model, ذيع eyleminin bilgi akışındaki tahribatını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/ayet/4:83.md) — أَذَاعُوا

وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Kendilerine güven ve korkuya dair bir haber geldiğinde; onu yayarlar. Halbuki o haberi peygambere veya mü’min kumandanlara götürselerdi; onlar, ondan ne gibi netice çıkaracaklarını bilirlerdi. Eğer üzerinizde Allah’ın nimet ve rahmeti olmasaydı; pek azınız müstesna, şeytana uymuş gitmiştiniz.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والذّال وواي معهما
ع ذ ي، ع و ذ، ذ ي ع مستعملات
عذي:
العِذْيُ: موضع بالبادية. والعَذَاةُ: الأرضُ الطيّبةُ التربةِ الكريمةُ المنْبِتِ..قال:
بأرضٍ هجانِ التُّربِ وَسْمِيَّةِ الثَّرى		عَذاةٍ نَأَتْ عنها المُلوحَةُ والبَحْـرُ
والعِذْيُ: اسمٌ للموضِعِ الذي ينبت في الشّتاء والصّيف من غير سقيٍ. ويقال: العِذْيُ: الزّرع الذي لا يُسقَى إلاّ من المطر لبعده من المياه، الواحدة: عَذاة. ويقال: العِذْي واحد وجمعُهُ: أَعْذاء.
عوذ:

أعوذ بالله، أي: ألجأ إلى الله، عَوْذاً وعِياذا. ومعاذَ الله: معناه: أعوذُ بالله، ومنه: العَوْذَةُ، والتّعويذ. والمَعاذاة الّتي يُعَوَّذُ بها الإنسان من فَزَعٍ أو جُنون. وكلّ أنثى عائِذٌ إذا وضعت مدّة سبعةِ أيّامٍ، والجميع: عُوذ، من قَول لبيد: عُوذاً تَأَجَّلَ بالفَضاءِ بِهامُها
ذيع:
الذَّيْعُ: إشاعةُ الأمر. أذعته فذاع. ورجل مِذياع مِشياعٌ لا يستطيع كتمانَ شيءٍ وقوم مذاييع، وأذعت به، الباء دخيل،! معناه: أذعته.

##### Türkçe

باب العين والذّال وواي معهما
**ع ذ ي**، **ع و ذ**، **ذ ي ع** kullanımdadırlar.

**عذي**:
**العِذْيُ**: çölde bir yer. Ve **العَذَاةُ**: toprağı güzel, verimli, bitki bitiren kıymetli toprak.. Dedi ki:
“Toprağı saf, toprağı yağmurlu bir yerde;		tuzluluk ve denizden uzak kalmış **عَذاةٍ** (toprakta)”

Ve **العِذْيُ**: kış ve yaz, sulama olmaksızın biten yerin adıdır. Ve denilir: **العِذْيُ**: sulardan uzaklığı sebebiyle ancak yağmurdan sulanan ekin; tekili: **عَذاة**. Ve denilir: **العِذْيُ** tekildir, çoğulu: **أَعْذاء**.

**عوذ**:

**أعوذ بالله**, yani: Allah’a sığınırım; **عَوْذاً** ve **عِياذا** (olarak). Ve **معاذَ الله**: manası: **أعوذُ بالله**’dir. Ve ondan: **العَوْذَةُ**, ve **التّعويذ**. Ve **المَعاذاة**: insanın bir korkudan yahut delilikten korunması için kendisiyle **يُعَوَّذُ** olunan şey. Ve her dişi, yedi gün müddetle doğurduğu vakit **عائِذٌ**dur; hepsi: **عُوذ**; Lebîd’in sözü(nden): **عُوذاً** تَأَجَّلَ بالفَضاءِ بِهامُها

**ذيع**:
**الذَّيْعُ**: işin yayılması. Onu **أذعته** (yaydım), böylece **فذاع** (yayıldı). Ve bir adam **مِذياع مِشياعٌ**dur: hiçbir şeyi gizleyemez; ve bir kavim **مذاييع**. Ve **أذعت به**; **الباء** dâhildir; manası: **أذعته**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

ذاعَ الخبر يَذيعُ ذَيْعاً وذُيوعاً وذَيْعوعَةً وذَيَعاناً، أي انتشر. وأَذاعَهُ غيره، أي أفشاه. والمِذْياعُ: الذي لا يكتم السرّ. وفي الحديث: "ليسوا بالمَذايِيعِ البُذُرِ". وأَذاعَ القومُ ما في الحوض، أي شرِبوه كلَّه.

##### Türkçe

**ذاعَ** haber **يَذيعُ** **ذَيْعاً** ve **ذُيوعاً** ve **ذَيْعوعَةً** ve **ذَيَعاناً**; yani yayıldı. Ve onu başkası **أَذاعَهُ**; yani onu ifşa etti. Ve **المِذْياعُ**: sırrı gizlemeyen kimse. Hadiste: "Onlar **بالمَذايِيعِ** **البُذُرِ** değildirler." Ve kavim **أَذاعَ** havuzda olanı; yani onun hepsini içtiler.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والذال
عوذ ، ذيع ، عذي ، ذعي ، وذع .
عوذ : يقال : عاذ فلان بربّه يعوذ عَوْذاً إذا لجأ إليه واعتصم به . قال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ) ( النّحل : 98 ) معناه : إذا أردت قراءة القرآن فقل : أعوذ بالله من الشيطان الرجيم ووسوسته . وعاذ وتعوَّذ واستعاذ بمعنى واحد . وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ ) ( يُوسُف : 79 ) أي نعوذ بالله مَعَاذاً أن نأخذ غير الجاني بجنايته ، نصبه على المصدر الذي أريد به الفعل . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه تزوّج امرأة من العرب ، فلمَّا أُدخلت عليه
قالت : أعوذ بالله منك ، فقال لها لقد عُذْتِ بمَعَاذ فالحقي بأهلك . والمَعَاذ في هذا الحديث : الذي يعاذ به . والله جلّ وعزّ معاذُ من عاذ به ، وملجأ مَن لجأ إليه ، والملاَذ مِثْل المعاذ . وقال عوَّذت فلاناً بالله وأسمائه ، وبالمعوذتين من القرآن إذا قلت : أُعيذك بكلمات الله وأسمائه من كل شرّ وكل داء وحاسد وعين . ويُروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يعوِّذ نفسه بالمعوِّذتين بعد ما طُبَّ ، وكان يعوّذ ابني ابنته البتولِ ت بهما . وأمّا التعاويذ التي تكتب وتعلَّق على الإنسان من العين فقد نُهي عن تعليقها . وهي تسمى المَعَاذات أيضاً ، يعوَّذ بها مَن عُلِّقت عليه من العين والفزع والجنون . وهي العُوَذ ، واحدتها عُوذة .
الحراني عن ابن السكيت : قال يقال عَوْذٌ بالله منك أي أعوذ بالله منك . وأنشد :
قالت وفيها حَيْدة وذُعْر
عَوْذٌ بربي منكم وحُجْرُ
قال : وتقول العرب للشيء ينكرونه ، والأمرِ يهابونه : حُجراً أي دَفْعاً له ، وهو استعاذة من الأمر . ويقال أُفلت فلان من فلان عَوَذاً إذا خوّفه ولم يضربه أو ضربه وهو يريد قتله فلم يقتله وقال الليث : يقال فلان عَوَذ لك أي ملجأ . ويقال : اللهمّ عائذاً بك من كل سوء أي أعوذ بك عائذاً والعَوَذ : ما دار به الشيء الذي تضربه الريح فهو يدور بالعَوَذ من حجر أو أَرومة . قال وتعاوذ القوم في الحرب إذا تواكلوا وعاذ بعضهم ببعض .
وقال أبو عبيدة : من دوائر الخيل المعوَّذ ، وهي التي تكون في موضع القلادة يستحبّونها . وفلان عَوَذ لبني فلان أي لَجأ لهم يعوذون به . وقال الله جلّ وعزّ : ( كَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) قيل إن أهل الجاهلية كانوا إذا نزلت رُفقة منهم في وادٍ قالت : نعوذ بعزيز هذا الوادي من مَرَدة الجن وسفهائهم أي نلوذ به ونستجير .
وقال أبو عبيد وغيره : الناقة إذا وضعت ولدها فهي عائذ أيّاماً ، ووقَّت بعضهم سبعة أيام . وجمعها عُوذ بمنزلة النُفَساء من النساء . وهي من الشاء رُبَّى وجمعها رِباب ، وهي من ذوات الحافر فرِيشٌ . وقيل سميت الناقة عائذاً لأن ولدها يعوذ بها ، فهي فاعل بمعنى مفعول . وقيل : إنما قيل لها : عائذ لأنها ذات عَوْذِ أي عاذ بها ولدها عَوْذاً . ومثله قول الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطّارق : 6 ) أي ذِي دَفق .
ذيع : الليث : الذَيْع : أن يشيع الأمر . يقال : أذعناه فذاع . ورجل مِذْياع : لا يستطيع كتمان خبر . وقوم مذاييع . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَإِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ ) ( النِّساء : 83 ) وقال أبو إسحاق يعني بهذا جماعة من المنافقين ، وضعفةً من المسلمين . قال : ومعنى ( أذاعوا به ) أي أظهروه ونادَوا به في الناس وأنشد :
أذاع به في الناس حتى كأنه
بعلياءَ نارٌ أُوقدت بثَقُوب
وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إذا أُعلِم أنه ظاهر على قومٍ آمنٌ منهم ، أو أُعلم بتجمّع قوم يخاف
من جمع مثلهم أذاع المنافقون ذلك ليحذر من ينبغي أن يحذر من الكفار ، وليقوى قلبُ من ينبغي أن يقوى قلبه على ما أذاع . وكان ضَعَفة المسلمين يُشيعون ذلك معهم عن غير علم بالضرر في ذلك ، فقال الله جلّ وعزّ : لو ردّوا ذلك إلى أن يأخذوه من قِبَل الرسول ومن قبل أولي الأمر منهم لعلم الذين أذاعوا به من المسلمين ما ينبغي أن يذاع أو لا يذاع .
قال أبو زيد : أذعت الأمر ، وأذعت به : قال : ويقال أذاع الناسُ بما في الحوض إذاعة إذا شربوا ما فيه ، وأذاعت به الإبلُ إذاعة إذا شربته ، وتركت متاعي في مكان كذا وكذا فأذاع الناس به إذا ذهبوا به . وكلّ ما ذُهب به فقد أذيع به . وأذعت السرّ إذاعة إذا أفشيته وأظهرته .
عذي : قال الليث : العِذْيُ : موضع بالبادية . قال والعِذْيُ : اسم للموضع الذي يُنبت في الشتاء والصيف من غير نَبْع ماء .
قلت أما قوله : العِذْي موضع بالبادية فلا أعرفه ولم أسمعه لغيره . وأما قوله : في العذي : إنه اسم للموضع الذي ينبت في الشتاء والصيف من غير نبع ماء فإن كلام العرب على غيره . وليس العِذْي اسماً للموضع ، ولكن العِذْي من الزروع والنخيل : ما لا يُسقى إلاّ بماء السماء . وكذلك عِذْي الكلأ والنبات : ما بعد عن الريف وأنبته ماء السماء . والعَذَاة : الأرض الطيّبة التربة الكريمة المنبت البعيدة عن الأحاء والنزوز والريف ، السهلةُ المَرِيئةُ التي يكون كلؤها مريئاً ناجعاً . ولا تكون العذاة ذات وخامة ولا وباء . وقال ذو الرمة :
بأرض هجان الثرب وسميّة الندى
عذاةٍ نأت عنها المُثُوجَةُ والبحرُ
وقال ابن شميل : العَذِيَّة الأرض الطيّبة التي ليست بسبِخة . ويقال : رعينا أرضاً عَذَاة ، ورعينا عَذَوات الأرض . قال ويقال في تصريفه : عذِيَ يَعْذَى عَذًى فهو عذٍ وعَذِيٍ وعَذْى وعِذْى وجمع العِذْى أعذاء . والعِذْى ينبت من ماء السماء .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : عذا يعذو إذا طاب هواؤه .
وقال أبو زيد عَذُوَت الأرضُ ، وعذِيت أحسنَ العَذَاةِ وهي الطيّبة البعيدة من الماء .
وقال حذيفة لرجل : إن كنت لا بدّ نازلاً بالبصرة فانزل عَذَواتها ، ولا تنزل سُرّتها .
وقال شمر : العذاة : الأرض الطيّبة البعيدة من الأنهار والبحور والسباخ ، واستعذيت المكان واستقمأته . وقد قامأني أي وافقني .
ذعي : أنشد المازني :
كأنما أوسطها لمن رَقبْ
بمِذعَيين نُقْبة من الجربْ
قال : مِذْعيان : مكان . والباء في موضع مع . رَقَب : نظر ، والرقيب : الناظر . يقول : هذه الأرض قد أُخذ حطبها وأكل فتقوَّبت ، وما حولها عافٍ لم يؤكل ، فكأنها نُقْبة جرب في جلد صحيح ) .
وذع : قال ابن السكيت فيما قرأت له من
الألفاظ إن صحّ له : وذع الماءُ يذع وهمى يهمي إذا سال . قال : والواذع المَعِين . قال : وكل ماء جرى على صفاة فهو واذع .
قلت : وهذا حرف منكر وما رأيته إلاّ في هذا الكتاب . وينبغي أن يفتش عنه .

##### Türkçe

باب العين والذال
**عوذ** ، **ذيع** ، **عذي** ، **ذعي** ، **وذع** .

**عوذ** : denilir: falan kimse Rabbine sığındı; **يعوذ** **عَوْذاً** (şöyle) ki ona iltica etti ve onunla korunmaya tutundu. Allah yüce ve aziz dedi: ( فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ) ( النّحل : 98 ) bunun manası: Kur’an okumayı istediğin zaman şöyle de: **أعوذ بالله من الشيطان الرجيم** ve onun vesvesesi(nden). Ve **عاذ** ve **تعوَّذ** ve **استعاذ** tek bir mana(da)dır. Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ ) ( يُوسُف : 79 ) yani: Allah’a sığınırız, **مَعَاذاً** (şu) ki suçludan başkasını onun suçu sebebiyle almayalım; onu, fiilin kastedildiği masdar üzerine nasbetti. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki Araplardan bir kadınla evlendi; ona girdirildiği zaman dedi: **أعوذ بالله منك**; ona dedi ki: “Gerçekten sen bir **مَعَاذ** ile sığındın; öyleyse ailene katıl.” Ve **المَعَاذ** bu hadiste: kendisiyle sığınılan (şey)dir. Ve Allah yüce ve aziz, kendisiyle sığınanın **معاذُ**’udur ve ona iltica edenin sığınağıdır; ve **الملاَذ** **المعاذ** gibidir. Ve dedi: falanı Allah ile ve O’nun isimleriyle, ve Kur’an’dan iki **المعوذتين** ile **عوَّذت**; (bu) sen “Seni Allah’ın kelimeleri ve isimleriyle her şerden, her hastalıktan, hasetten ve gözden korurum” dediğin zaman(dır). Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olunur ki, büyülenmesinden sonra kendisini iki **المعوِّذتين** ile korurdu; ve kızının kızı **البتولِ**’ün iki oğlunu da onlarla korurdu. Gözden dolayı yazılıp insana asılan **التعاويذ**’e gelince: onları asmak yasaklanmıştır. Ve onlar **المَعَاذات** da diye adlandırılır; gözden, korkudan ve delilikten, üzerine asılan kimse onlarla korunur. Ve onlar **العُوَذ**’dur; tekili **عُوذة**’dir.

El-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: dedi: “**عَوْذٌ بالله منك** denilir; yani: **أعوذ بالله منك**.” Ve inşad etti:
قالت وفيها حَيْدة وذُعْر
عَوْذٌ بربي منكم وحُجْرُ
Dedi: Araplar, inkâr ettikleri şeye ve korktukları işe: **حُجراً** derler; yani ona bir def’ (uzaklaştırma); ve o, işten bir sığınmadır. Ve denilir: falan, falandan **عَوَذاً** ile kurtuldu; (şöyle) ki onu korkuttu da ona vurmadı; yahut ona vurdu, onu öldürmek istiyordu da onu öldürmedi. Ve Leys dedi: denilir: falan, senin için **عَوَذ**’dur; yani sığınak. Ve denilir: “Allah’ım, her kötülükten sana **عائذاً** (olarak)” yani sana **عائذاً** (olarak) sığınırım. Ve **العَوَذ**: rüzgârın vurduğu şeyin etrafında döndüğü (şey)dir; o, bir taşın yahut bir kökün etrafında **بالعَوَذ** ile döner. Dedi: kavim savaşta **تعاوذ** etti; (şöyle) ki birbirlerine dayanıp işi birbirlerine bıraktılar ve bazısı bazısına sığındı.

Ve Ebû Ubeyde dedi: atların dairelerinden **المعوَّذ** (olan) vardır; o, gerdanlık yerinde olan(dır); onu beğenirler. Ve falan, falan oğulları için **عَوَذ**’dur; yani onlara iltica etti; onlar onunla sığınırlar. Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( كَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) denildi ki: cahiliye ehli, onlardan bir grup bir vadiye indiği zaman şöyle derdi: “Bu vadinin aziziyle, cinlerin azgınlarından ve sefihlerinden sığınırız”; yani onunla sığınırız ve ondan himaye isteriz.

Ve Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: dişi deve, yavrusunu doğurduğu zaman birkaç gün **عائذ**’dir; bazısı yedi gün diye vakitlendirdi. Onun çoğulu, kadınlardan **النُفَساء** menzilesinde **عُوذ**’dur. Ve o, koyundan **رُبَّى**’dır; onun çoğulu **رِباب**’dır. Ve o, toynaklılardan **فرِيشٌ**’tir. Ve denildi: dişi deveye **عائذاً** denilmesi ancak şundandır: yavrusu onunla sığınır; o, mef’ûl manasında fâil’dir. Ve denildi: ona ancak **عائذ** denildi; çünkü o, **ذات عَوْذِ**’dür; yani yavrusu ona **عَوْذاً** ile sığındı. Bunun benzeri Allah yüce ve aziz’in sözü: ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطّارق : 6 ) yani **ذِي دَفق**.

**ذيع** : Leys: **الذَيْع**: işin yayılmasıdır. Denilir: onu **أذعناه**; o da **ذاع**. Ve **مِذْياع** adam: bir haberi gizlemeye güç yetiremez. Ve **مذاييع** kavim. Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( وَإِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ ) ( النِّساء : 83 ) Ve Ebû İshâk dedi: bununla münafıklardan bir topluluğu ve Müslümanlardan zayıfları kastediyor. Dedi: ( **أذاعوا به** )’nin manası: onu açığa vurdular ve insanlar içinde onunla seslendiler. Ve inşad etti:
أذاع به في الناس حتى كأنه
بعلياءَ نارٌ أُوقدت بثَقُوب
Ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), bir kavme galip geleceği kendisine bildirildiği zaman, onlardan emin olan (kimseler) vardı; yahut kendisine bir kavmin toplanması bildirildiği zaman, onların benzeri bir toplanmadan korkardı; münafıklar bunu yayarlardı ki kâfirlerden sakınması gereken sakınsın ve kalbi kuvvetlenmesi gerekenin kalbi, yaydıkları şeye karşı kuvvetlensin. Ve Müslümanların zayıfları, bunda zarar olduğunu bilmeden onlarla beraber onu yayarlardı. Bunun üzerine Allah yüce ve aziz dedi: onu, Resul tarafından ve onlardan emir sahipleri tarafından alacakları yere döndürselerdi, Müslümanlardan onunla yayanlar, yayılması gerekeni yahut yayılmaması gerekeni bilirdi.

Ebû Zeyd dedi: işi **أذعت** ve onunla **أذعت**. Dedi: denilir: insanlar havuzda olanı **بما في الحوض** **إذاعة** ile (tükettiler); (şöyle) ki içindekini içtiler. Ve develer onu **به** **إذاعة** ile (tüketti); (şöyle) ki onu içti. Ve metâmı falan falan yerde bıraktım; insanlar onunla **به** **أذاع** etti; (şöyle) ki onu götürdüler. Ve onunla gidilen her şey, onunla **أذيع** edilmiştir. Ve sırrı **إذاعة** ile **أذعت**; (şöyle) ki onu ifşa ettin ve açığa çıkardın.

**عذي** : Leys dedi: **العِذْيُ**: çölde bir yerdir. Dedi: ve **العِذْيُ**: kışın ve yazın, su kaynağı fışkırması olmaksızın biten yerin adıdır.

Dedim: onun “**العِذْي** çölde bir yerdir” sözüne gelince: onu tanımıyorum ve onu ondan başkası için işitmedim. Onun “**العذي** hakkında: kışın ve yazın su kaynağı fışkırması olmaksızın biten yerin adıdır” sözüne gelince: Arapların sözü bunun dışındadır. Ve **العِذْي** yerin adı değildir; fakat ekinlerden ve hurmalıklardan **العِذْي**: ancak gök suyuyla sulanan (şey)dir. Ve aynı şekilde otlağın ve bitkinin **عِذْي**’si: kırsaldan uzak olan ve onu gök suyunun bitirdiği (şey)dir. Ve **العَذَاة**: toprağı iyi, bitimi değerli, ahyâ’lardan, yükseltilerden ve kırsaldan uzak; kolay, hazmı hoş olan; otlağı hazmı hoş ve faydalı olan arazidir. Ve **العذاة** ağır koku ve salgın sahibi olmaz. Ve Zû’r-Rumme dedi:
بأرض هجان الثرب وسميّة الندى
عذاةٍ نأت عنها المُثُوجَةُ والبحرُ
Ve İbn Şümeyl dedi: **العَذِيَّة**: tuzlu-çorak olmayan iyi arazidir. Ve denilir: **أرضاً عَذَاة** otlattık; ve yerin **عَذَوات**’ını otlattık. Dedi: onun tasrifinde denilir: **عذِيَ يَعْذَى عَذًى**; o da **عذٍ** ve **عَذِيٍ** ve **عَذْى** ve **عِذْى**’dır. Ve **العِذْى**’nin çoğulu **أعذاء**’dır. Ve **العِذْى** gök suyundan biter.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **عذا يعذو**; (şöyle) ki havası güzel oldu.

Ve Ebû Zeyd dedi: yer **عَذُوَت**; ve **عذِيت**; (yani) **أحسنَ العَذَاةِ** (oldu); o da sudan uzak olan iyi (arazi)dir.

Ve Huzeyfe bir adama dedi: “Eğer mutlaka Basra’ya ineceksen, onun **عَذَوات**’ına in; onun **سُرّتها**’na inme.”

Ve Şemmer dedi: **العذاة**: nehirlerden, denizlerden ve tuzlu-çoraklardan uzak iyi arazidir. Ve mekânı **استعذيت** ettim ve onu **استقمأته** ettim. Ve o beni **قامأني** etti; yani bana uygun düştü.

**ذعي** : el-Mâzinî inşad etti:
كأنما أوسطها لمن رَقبْ
بمِذعَيين نُقْبة من الجربْ
Dedi: **مِذْعيان**: yer. Ve **الباء** “ile” yerinde “beraber” (manasın)dadır. **رَقَب**: baktı; ve **الرقيب**: bakan. Diyor ki: bu yerin odunu alınmış ve yenmiş de kubbeleşmiş; çevresi ise yenmemiş, sağlam; sanki sağlam bir deride uyuzdan bir delik gibidir).

**وذع** : İbn es-Sikkît dedi; onun için okuduğum lafızlardan, eğer ona sahih ise: su **وذع** eder, **يذع**; ve **وهمى يهمي** (gibi) akıp gittiği zaman. Dedi: ve **الواذع**: **المَعِين** (akan su)dur. Dedi: ve her su, düz kaya üzerinde aktıysa o **واذع**’dır.

Dedim: bu, inkâr edilen bir harftir; onu ancak bu kitapta gördüm. Ve onun araştırılması gerekir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والياء وما يثلثهما)
(ذيخ) الذال والياء والخاء كلمةٌ واحدة لا قياس لها. قولهم للذّكر من الضباع ذِيخٌ، والجمع ذِيَخَة. وربَّما قالوا: ذيّخْت الرّجلَ تذييخاً، إذا أذلَلْتَه.‏
(ذير) الذال والياء والراء ليس أصلاً. إنّما يقولون: ذَيَّرْتُ أطْباءَ النّاقةِ، إذا طليتَها بسِرْجِينٍ لئلا يرتضِع الفَصيل. وهو الذِّيار.‏
(ذيع) الذال والياء والعين أصلٌ يدلُّ على إظهار الشَّيء وظُهوره وانتشارِه. يقال ذاعَ الخبرُ وغيرُه يَذِيع ذُيوعاً. ورجلٌ مِذياعٌ: لا يكتُم سِرّاً؛ والجمع المذاييع. وفي حديث عليٍّ عليه السلام : "ليسوا بالمَسَايِيح ولا المَذايِيع البُذُر". وهاهنا كلمةٌ من هذا في المعنى من طريقة الانتشار، يقولون: أذاع النّاس [ما(1)] في الحَوض، إذا شربوه كُلَّه.‏
(ذيف) الذال والياء والفاء كلمةٌ واحدة لا قياس لها، وهي الذَِّيفان(2) وهو السمُّ القاتل.‏
(ذيل) الذال والياء واللام أصَيلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو شيءٌ يسفُل في إطافة. من ذلك الذَّيل ذَيل القميص وغيرِه. وذَيل الرِّيح: ما انسحَبَ منها على الأرض. وفرسٌ ذيّالٌ: طويل الذّنَب. قال النابغة:‏
بكلِّ مجرَّبٍ كاللّيث يسمُو *** إلى أوصالِ ذيّالٍ رِفَنِّ(3)‏
وإن كان الفرسُ قصيراً وذنَبُه طويلاً فهو ذائلٌ. وقولهم للشَّيء المُهان مُذالٌ، من هذا، كأنّه لم يُجعَل في الأعالي. ويقولون: جاء أذيالٌ من الناس، أي أواخِرُ منهم قليلٌ. والذَّائلة من الدُّروع: الطَّويلة الذَّيل. وكذلك الذّائلُ. قال:‏
* ونَسْجُ سُلَيْمٍ كُلُِّ قَضَّاءَ ذائِلِ(4) *‏
وذالت المرأةُ: جَرَّتْ أذيالها. وهو في شعر طَرَفة(5). فأمّا قولُ الأغلب:‏
* يسعى بيدٍ وذَيْلْ(6) *‏
فإنَّما أراد الرِّجْل، فجعل الذّيلَ مكانَه للقافية؛ فإنّه يقول:‏
* فالويلُ لو يُنْجِيه قولُ الوَيْلْ *‏
ويقولون: "من يَطُلْ ذيلُه ينتطِقْ به(7)". يراد أنّ مَن كان في سعةٍ أنفق مالَه حيث شاء.‏
(ذيم) الذال والياء والميم كلمةٌ واحدة، لا يُقاس ولا يتفرّع. يقال ذِمْتُه أذِيمُه ذيما.‏
(ذيأ) الذال والياء والهمزة كلمة واحدة. تذيّأَ اللّحمُ، وذيّأْتُه، إذا فصلتَه عن العَظْم.‏
---------------------------------------------------------------
(1) التكملة من المجمل واللسان.‏
(2)بالفتح وبالكسر، وبالتحريك.‏
(3)ديوان النابغة الذبياني 79. وقد نسب في اللسان (رفن) إلى النابغة الجعدي.‏
(4) للنابغة الذبياني في ديوانه 64 واللسان (قضض، ذيل). وصدره:‏
* وكل صموت نثلة تبعية *‏
(5) يشير إلى قوله في معلقته:‏
فذالت كما ذالت وليدة مجلس *** ترى ربها أذيال سحل ممدد‏
(6) في الأصل: "وذحيل"، صوابه من المجمل.‏
(7) المثل المشهور: "من يطل أير أبيه ينتطق به".‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** و**الياء** وما يثلثهما)

(**ذيخ**) **الذال** ve**الياء** ve**الخاء** bir tek kelimedir; onun için kıyas yoktur. **الضباع**’dan erkeğe onların sözü: **ذِيخٌ**; çoğulu **ذِيَخَة**. Ve belki dediler: **ذيّخْت** adamı **تذييخاً**, onu zelil kıldığın zaman.

(**ذير**) **الذال** ve**الياء** ve**الراء** bir asıl değildir. Ancak derler: **ذَيَّرْتُ** dişi devenin **أطْباءَ**’ını, onu **سِرْجِينٍ** ile sıvadığın zaman, **الفَصيل** emmesin diye. O da **الذِّيار**’dır.

(**ذيع**) **الذال** ve**الياء** ve**العين** bir asıldır; bir şeyin izharına, onun zuhuruna ve yayılmasına delalet eder. Denir: **ذاعَ** haber ve başkası, **يَذِيع** **ذُيوعاً**. Ve **مِذياعٌ** adam: bir sırrı gizlemez; çoğulu **المذاييع**. Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: “**المَسَايِيح** ile değil, **المَذايِيع** **البُذُر** ile de değil.” Ve burada bunun mânâsından, yayılma yolundan bir kelime vardır; derler: **أذاع** insanlar [**ما**] havuzda, onu bütünüyle içtikleri zaman.

(**ذيف**) **الذال** ve**الياء** ve**الفاء** bir tek kelimedir; onun için kıyas yoktur; o da **الذَِّيفان**(2)’dır; o öldürücü zehirdir.

(**ذيل**) **الذال** ve**الياء** ve**اللام** tek bir asıldır; düzenli, kıyaslıdır; o, bir kuşatmada aşağıda olan bir şeydir. Bundan: **الذَّيل**; gömleğin ve başkasının eteği. Ve **ذَيل** rüzgâr: ondan yer üzerinde sürüklenen şey. Ve **ذيّالٌ** at: uzun kuyruklu. Nâbiga dedi ki:
بكلِّ مجرَّبٍ كاللّيث يسمُو *** إلى أوصالِ ذيّالٍ رِفَنِّ(3)

Ve eğer at kısa olup kuyruğu uzun ise o **ذائلٌ**’dir. Ve onların horlanmış şeye sözü **مُذالٌ**’dır; bundan, sanki o yükseklere konulmamış gibi. Ve derler: insanlardan **أذيالٌ** geldi; yani onlardan az bir son kısım. Ve zırhlardan **الذَّائلة**: uzun etekli olan. Ve كذلك **الذّائلُ**. Dedi ki:
* ونَسْجُ سُلَيْمٍ كُلُِّ قَضَّاءَ ذائِلِ(4) *

Ve kadın **وذالت**: eteklerini sürüdü. O, **طَرَفة**(5)’nin şiirindedir. أما **الأغلب**’in sözü:
* يسعى بيدٍ وذَيْلْ(6) *

Ancak o, ayağı kastetti; kafiyeden dolayı **الذّيل**’i onun yerine koydu; çünkü o der ki:
* فالويلُ لو يُنْجِيه قولُ الوَيْلْ *

Ve derler: “**من يَطُلْ ذيلُه ينتطِقْ به(7)**”. Kastedilir ki: genişlik içinde olan kimse, malını dilediği yerde harcar.

(**ذيم**) **الذال** ve**الياء** ve**الميم** bir tek kelimedir; kıyas edilmez ve dallanıp budaklanmaz. Denir: **ذِمْتُه**; **أذِيمُه**; **ذيما**.

(**ذيأ**) **الذال** ve**الياء** ve**الهمزة** bir tek kelimedir. **تذيّأَ** et ve **ذيّأْتُه**, onu kemikten ayırdığın zaman.

---------------------------------------------------------------
(1) Tekmile **المجمل** ve**اللسان**’dandır.
(2) Fetha ile ve kesra ile ve harekeleme ile.
(3) **ديوان النابغة الذبياني** 79. Ve **اللسان**’da (**رفن**) Nâbiga el-Ca‘dî’ye nisbet edilmiştir.
(4) Nâbiga ez-Zubyânî’nindir; divanında 64 ve **اللسان** (**قضض**، **ذيل**). Ve صدرُه:
* وكل صموت نثلة تبعية *
(5) Muallakasındaki sözüne işaret eder:
فذالت كما ذالت وليدة مجلس *** ترى ربها أذيال سحل ممدد
(6) Asılda: “**وذحيل**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
(7) Meşhur mesel: “من يطل أير أبيه ينتطق به”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ي ع
ذاع سره ذيوعاً‏.‏
وأذاع الخبر والسر وأذاع به وهو مذيع ومذياع‏.‏
تقول‏:‏ فلان للأسرار مذيـاع وللأسباب مضياع‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ ليسوا بالمذاييع البذر ‏"‏‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تركت متاعي بمكان كذا فأذاع به الناس‏:‏ ذهبوا به‏.‏
وأذاعوا بما في الحوض من الماء‏:‏ شربوه كله‏.‏
وذاع الجور‏:‏ انتشر‏.‏
وذاع في جلده الجرب‏.‏

##### Türkçe

ذ ي ع
**ذاع** sırrı **ذيوعاً** (olarak) yayıldı.
Haberi ve sırrı **أذاع**; onunla da **أذاع**; o, **مذيع** ve **مذياع**dır.
Dersin ki: Falan, sırlar için **مذيـاع** ve sebepler için **مضياع**dır.
Hadiste: “**المذاييع** **البذر** ile (olanlar) değillerdir.”
Mecazdan: Metamı falan yerde bıraktım; insanlar onunla **أذاع**: Onu götürdüler.
Havuzdaki sudan olanı ile **أذاعوا**: Onun hepsini içtiler.
**ذاع** zulüm: yayıldı.
Derisinde uyuz **ذاع**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّيْعُ: أَن يَشِيع الأَمرُ. يقال أَذَعْناه فذاع وأَذَعْت الأَمر وأَذَعْتُ به وأَذَعْتُ السِّرَّ إِذاعة إِذا أَفْشيْته وأَظهرته. وذاعَ الشيءُ والخبر يَذِيع ذَيْعاً وذيَعاناً وذُيوعاً وذَيْعوعةً: فَشا وانتشَر. وأَذاعه وأَذاع به أَي أَفشاه. وأَذاعَ بالشيء: ذهَب به؛ ومنه بيت الكتاب
(* قوله: بيت الكتاب؛ هكذا في الأصل، ولعله أراد كتاب سيبويه.): رَبْع قِواء أَذاعَ المُعْصِراتُ به
أَي أَذْهَبته وطَمَسَتْ مَعالِمَه؛ ومنه قول الآخر:
نَوازِل أَعْوامٍ أَذاعَتْ بخَمْسةٍ،
وتَجْعَلُني، إِن لم يَقِ اللهُ، سادِيا
وفي التنزيل: وإِذا جاءهم أَمْر من الأَمْن أَو الخَوْف أَذاعوا به، قال أَبو إِسحق: يعني بهذا جماعة من المنافقين وضَعَفةً من المسلمين، قال: ومعنى أَذاعُوا به أَي أَظهروه ونادَوْا به في الناس؛ وأَنشد: أَذاعَ به في الناسِ حتى كأَنه،
بعَلْياء، نارٌ أُوقِدتْ بثَقُوبِ
وكان النبي، صلى الله عليه وسلم، إِذا أُعلم أَنه ظاهرٌ على قوم أَمِنَ منهم، أَو أُعلم بتَجَمُّع قوم يُخافُ من جَمْع مِثلهم، أَذاعَ المنافقون ذلك ليَحْذَر من يبتغي أَن يَحْذر من الكفار وليَقْوى قلبُ من يبتغي أَن يقْوى قلبُه على ما أَذاع، وكان ضَعَفةُ المسلمين يشِيعون ذلك معهم من غير علم بالضرر في ذلك فقال الله عز وجل: ولو رَدُّوا ذلك إِلى أَن يأْخذوه من قِبَلِ الرسول ومن قِبَلِ أُولي الأَمر منهم لعلم الذين أَذاعوا به من المسلمين ما ينبغي أَن يُذاعَ أَو لا يذاع. ورجل مِذياعٌ: لا يستطيع كَتْمَ خبَر. وأَذاع الناسُ والإِبلُ ما وبما في الحَوْضِ إِذاعةً إِذا شربوا ما فيه. وأَذاعَتْ به الإِبل إِذاعة إِذا شربت. وتركْتُ مَتاعي في مكان كذا وكذا فأَذاع الناسُ به إِذا ذهبوا به. وكلُّ ما ذُهب به، فقد أُذِيعَ به. والمِذْياع: الذي لا يكتمُ السرّ، وقوم مَذايِيعُ. وفي حديث عليّ، كرَّم الله وجهه، ووصْف الأَولياء: ليسوا بالمَذايِيع البُذُر، هو جمع مِذْياع من أَذاعَ الشيءَ إِذا أَفْشاه، وقيل: أَراد الذين يُشِيعون الفواحِش وهو بِناءُ مبالغة.

##### Türkçe

**الذَّيْعُ**: işin yayılmasıdır. Denir ki: onu yaydık; böylece yayıldı; ve işi yaydın; ve onunla işi yaydın; ve sırrı yaydın: onu ifşa ettiğin ve onu ortaya çıkardığın zaman (bu) **إِذاعة** (yayma)dır.

Ve şey ve haber yayıldı; yayılır: **ذَيْعاً** ve **ذيَعاناً** ve **ذُيوعاً** ve **ذَيْعوعةً** (olarak): yayıldı ve yayıldı (intişar etti). Ve onu yaydı ve onunla yaydı; yani onu ifşa etti. Ve şey ile yaydı: onunla gitti; bundan da kitabın beyti:

(* Sözü: kitabın beyti; asılda böyle; belki de Sîbeveyh’in kitabını kastetti.):
رَبْع قِواء أَذاعَ المُعْصِراتُ به

yani onu götürdü ve onun izlerini sildi; ve bundan da başkasının sözü:
نَوازِل أَعْوامٍ أَذاعَتْ بخَمْسةٍ،
وتَجْعَلُني، إِن لم يَقِ اللهُ، سادِيا

Ve tenzilde: “Ve onlara eminden veya korkudan bir iş geldiği zaman onunla yaydılar”; Ebû İshak dedi: bununla münafıklardan bir cemaat ve Müslümanlardan zayıfları kastediyor; dedi ki: ve “onunla yaydılar”ın manası: yani onu ortaya çıkardılar ve insanlar içinde onunla çağırdılar; ve (şu beyti) okudu:
أَذاعَ به في الناسِ حتى كأَنه،
بعَلْياء، نارٌ أُوقِدتْ بثَقُوبِ

Ve Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, bir kavme galip geleceği kendisine bildirildiği zaman onlardan emin olurdu; yahut bir kavmin toplanması kendisine bildirildiği zaman—onların toplanması gibi bir toplanmadan korkulurdu—münafıklar bunu yayarlardı ki kâfirlerden sakınmayı isteyen sakınsın ve kalbini kuvvetlendirmeyi isteyen, yaydığı şeye karşı kalbi kuvvetlensin; ve Müslümanların zayıfları da bunda zarar bulunduğunu bilmeden onlarla beraber bunu yayarlardı; bunun üzerine Allah azze ve celle dedi: “Eğer onu Resul tarafından ve onlardan emir sahipleri tarafından alacakları kimselere geri döndürselerdi, Müslümanlardan onunla yayanlar, neyin yayılması gerektiğini yahut yayılmaması gerektiğini bilirdi.” Ve **مِذياعٌ** adam: bir haberi gizlemeye güç yetiremez. Ve insanlar ve develer, havuzda olanı ve havuzda olanla olanı, içindekini içtikleri zaman, **إِذاعةً** (olarak) yaydılar. Ve develer onunla **إِذاعة** (olarak) yaydı: içtiği zaman. Ve metaımı falan falan yerde bıraktım; insanlar onunla yaydı: onunla gittikleri zaman. Ve onunla gidilen her şey, onunla yayılmıştır. Ve **المِذْياع**: sırrı gizlemeyen (kimsedir); ve **مَذايِيعُ** kavim. Ve Ali’nin—Allah yüzünü keremli kılsın—hadisinde, velilerin vasfında: “**المَذايِيع** **البُذُر** ile değillerdir”; o, “şeyi yaydı”dan, onu ifşa ettiği zaman, **مِذْياع**ın cem‘idir; ve denildi ki: fuhşiyatı yayanları kastetti; ve o, mübalağa binasıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ي ع * * ذَاعَ * الخبر انتشر وبابه باع و * ذُيُوعاً * و * ذَيْعُوعَةً * و * ذَيَعَانَاً * بفتح الياء و * أذَاعَهُ * غيره أفشاه و * المِذْيَاعُ * بالكسر الذي لا يكتم السر وفي الحديث ﴿ليسوا * بالمَذَايِيعِ *﴾

##### Türkçe

* ذ ي ع * * **ذَاعَ** * haber yayıldı; babı **باع**’dır; ve **ذُيُوعاً** ve **ذَيْعُوعَةً** ve **ذَيَعَانَاً** ( **الياء**’ın fethiyle ); ve **أذَاعَهُ**: başkası onu açığa vurdu; onu ifşa etti. Ve **المِذْيَاعُ** (kesre ile): sırrı gizlemeyen kimse. Ve hadiste: ﴿onlar **بالمَذَايِيعِ** değildirler﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ذاع الشيء والخبر يذيع ذيعا وذيوعا بالضم وذيعوعة، كشيخوخة وذيعانا، محركة: فشا، وانتشر. والمذياع بالكسر: من لا يكتم السر، أو من لا يستطيع كتم خبره، والجمع المذاييع. ومنه قول علي رضي الله عنه - في صفة الأولياء -: الأولياء ليسوا بالمذاييع البذر. وقيل: أراد لا يشيعون الفواحش. وهو بناء مبالغة، ويقال: فلان للأسرار مذياع، وللأسباب مضياع. وأذاع سره، وبه: أفشاه وأظهره، أو نادى به في الناس، وبه فسر الزجاج قوله تعالى:  وإذا جاءهم أمر من الأمن أو الخوف أذاعوا به  أي أظهروه ونادوا به في الناس، وأنشد:
  أذاع به في الناس حتى كأنه                      بعلياء نار أوقدت بثقـوب أذاعت الإبل، أو القوم ما في الحوض، وبما في الحوض إذاعة، أي شربوه كله، كما في الصحاح، أو شربوا ما فيه، كما في اللسان. أذاع الناس بما لي: ذهبوا به وكل ما ذهب به فقد أذيع به. ومنه بيت الكتاب:
  ربع قواء أذاع المعصرات به أي أذهبته وطمست معالمه. ومنه قول الآخر:
  نوازل أعوام أذاعت بخمسةوتجعلني إن لم يق الله ساديا واوية يائية. الصواب أنها يائية. والذوع الذي استدركه الخارزنجي منظور فيه، لأنه ليس بثقة عندهم. ومما يستدرك عليه: ذاع الجور: انتشر. وذاع الجرب في الجلد، إذا عم وانتشر، وهو مجاز.

##### Türkçe

**ذاع** şey ve haber **يذيع** **ذيعا** ve **ذيوعا** (ضم ile) ve **ذيعوعة** (tıpkı **شيخوخة** gibi) ve **ذيعانا** (harekeli): yayıldı, yayıldı (intişar etti).

Ve **المذياع** (kesra ile): sırrı gizlemeyen kimse; yahut haberini gizlemeye güç yetiremeyen kimse. Çoğulu **المذاييع**.

Bundan, Ali رضي الله عنه’dan — velîlerin sıfatı hakkında — sözü: “Velîler **بالمذاييع** **البذر** değildirler.” Denildi ki: muradı, fuhşiyatı yaymazlar.

Ve o, mübalağa binasıdır. Ve denilir: Falan, sırlar için **مذياع**; sebepler için **مضياع**.

Ve **أذاع** sırrını, ve onunla: onu ifşa etti ve açığa vurdu; yahut insanlar içinde onunla nida etti. Ve bununla, ez-Zeccâc تعالى’nın şu sözü tefsir etti: **وإذا جاءهم أمر من الأمن أو الخوف أذاعوا به**; yani onu açığa vurdular ve onunla insanlar içinde nida ettiler. Ve şu beyti şahit getirdi:

أذاع به في الناس حتى كأنه                      بعلياء نار أوقدت بثقـوب

**أذاعت** develer, yahut kavim, havuzda olanı; ve havuzda olanla **إذاعة**: yani onu bütünüyle içtiler; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yahut içindekini içtiler; **اللسان**’da olduğu gibi.

**أذاع** insanlar, benim malımla: onunla gittiler; ve onunla gidilen her şey, onunla **أذيع** edilmiş olur.

Bundan, kitabın beyti:

ربع قواء أذاع المعصرات به

yani onu giderdi ve alametlerini sildi.

Bundan, başkasının sözü:

نوازل أعوام أذاعت بخمسةوتجعلني إن لم يق الله ساديا

**واوية يائية**. Doğrusu, onun **يائية** olduğudur.

Ve **الذوع** ki onu el-Hârizencî istidrâk etti; onda bakış vardır; çünkü o, onların yanında güvenilir değildir.

Ve onun üzerine istidrâk edileceklerdendir: **ذاع** zulüm: yayıldı.

Ve **ذاع** uyuz deride; yayıldığı ve intişar ettiği zaman; ve o, mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَاعَ
1 ذَاعَ ذ , aor. يَذِيعُ, inf. n. ذَيْعٌ and ذُيُوعٌ (S, Msb, K) and ذَيْعُوعَةٌ and ذَيَعَانٌ, (S, K,) It (information, news, or tidings, S, K, or discourse, Msb, and a thing, TA) became spread, published, or divulged; (S, Msb, K, TA;) became revealed, made known, or disclosed. (Msb.) ― -b2- You say also, ذَاعَ الجَوْرُ (assumed tropical:) Injustice, or tyranny, spread. (TA.) ― -b3- And ذَاعَ الجَرَبُ فِى الجِلْدِ (tropical:) The mange, or scab, became general, and spread, in the skin. (TA.)

اذاعهُ
4 اذاعهُ ذ , (S, Msb, K,) and اذاع بِهِ, (Zj, K,) as in the Kur iv. 85, (Zj,) inf. n. اـِذَاعَةٌ, (TA in art. ذوع,) He spread, published, divulged, revealed, made known, or disclosed, it; (Zj, S, Msb, * K;) and (so Zj, but in the K, “ or, ”) proclaimed it among the people; (Zj, K;) namely, information, news, or tidings, (S,) or discourse, (Msb,) or a secret. (K.) ― -b2- Hence, app., (TA in art. ذوع,) اذاع القَوْمُ (S, K,) and اذاعت الاـِبِلُ, (K,) مَا فِى الحوض, (S,) or بِمَا فى الحوض, (K,) (tropical:) The people, or company of men, and the camels, drank what was in the watering-trough, or tank, (S, K, TA,) all of it. (S.) ― -b3- And hence, app., (TA,) اذاع بِهِ signifies also (tropical:) He took it away; namely, another's property, (K,) and anything. (TA.) ― -b4- Accord. to the K, the medial radical letter is both و and ى; but correctly it is ى: (TA in the present art. and in art. ذوع:) so accord. to AZ and J and Z. (TA in art. ذوع.)

مِذْيَاعٌ
مِذْيَاعٌ ذ [A babbler of secrets &c.;] one who will not keep, or conceal, a secret: (S, K:) or one who is unable to conceal his information, news, or tidings: an epithet of an intensive form: (TA:) pl. مَذَايِيعُ. (S.)

##### Türkçe

ذَاعَ
1 **ذَاعَ** **ذ** , muzârîsi **يَذِيعُ**, mastar ismi **ذَيْعٌ** ve **ذُيُوعٌ** (S, Msb, K) ve **ذَيْعُوعَةٌ** ve **ذَيَعَانٌ**, (S, K,) O (bilgi, haber veya haberler, S, K, yahut söz, Msb, ve bir şey, TA) yayılmış, yayımlanmış veya ifşa edilmiş oldu; (S, Msb, K, TA;) açığa çıkmış, bilinir kılınmış veya açıklanmış oldu. (Msb.) ― -b2- Sen ayrıca **ذَاعَ الجَوْرُ** dersin (mecaz kabul edilerek:) Zulüm, yahut zorbalık, yayıldı. (TA.) ― -b3- Ve **ذَاعَ الجَرَبُ فِى الجِلْدِ** (mecaz:) Uyuz, yahut kabuk, deride genel oldu ve yayıldı. (TA.)

اذاعهُ
4 **اذاعهُ** **ذ** , (S, Msb, K,) ve **اذاع بِهِ**, (Zj, K,) Kur’ân iv. 85’te olduğu üzere, (Zj,) mastar ismi **اـِذَاعَةٌ**, (TA, **ذوع** maddesinde,) O, onu yaydı, yayımladı, ifşa etti, açığa çıkardı, bilinir kıldı veya açıkladı; (Zj, S, Msb, * K;) ve (Zj’de böyle; fakat K’da “veya,”) onu insanlar arasında ilan etti; (Zj, K;) yani bilgi, haber veya haberler, (S,) yahut söz, (Msb,) yahut bir sır. (K.) ― -b2- Bundan dolayı, görünüşe göre, (TA, **ذوع** maddesinde,) **اذاع القَوْمُ** (S, K,) ve **اذاعت الاـِبِلُ**, (K,) **مَا فِى الحوض**, (S,) yahut **بِمَا فى الحوض**, (K,) (mecaz:) insanlar, yahut erkekler topluluğu, ve develer, sulukta yahut havuzda olanı içtiler, (S, K, TA,) onun tamamını. (S.) ― -b3- Ve bundan dolayı, görünüşe göre, (TA,) **اذاع بِهِ** ayrıca şu manaya gelir (mecaz:) Onu alıp götürdü; yani başkasının malını, (K,) ve herhangi bir şeyi. (TA.) ― -b4- K’ya göre, orta kök harfi hem **و** hem **ى**’dir; fakat doğru olarak o **ى**’dir: (TA, işbu maddede ve **ذوع** maddesinde:) AZ ve J ve Z’ye göre de böyledir. (TA, **ذوع** maddesinde.)

مِذْيَاعٌ
**مِذْيَاعٌ** **ذ** [sırları vb. gevezece söyleyen;] bir sırrı tutmayan, yahut gizlemeyen kimse: (S, K:) yahut kendi bilgisini, haberini veya haberlerini gizlemeye güç yetiremeyen kimse: şiddet (mübalağa) sigasının bir sıfatı: (TA:) çoğulu **مَذَايِيعُ**. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَاعَ
ذَاعَ ( y )  I ( n. ac. ذَيْع 1 ,  ذُيُوْع 27 ,  ذَيَعَاْن 36 ,  ذَيْعُوْعَة ),
a.  Spread, became published, divulged, disclosed.

أَذْيَعَ
أَذْيَعَ IV ,
a.  Spread about, divulged.

b.  Drank, swallowed up.

مِذْيَاْع
مِذْيَاْع 45 , ( pl. مَذَاْيِيْعُ 65 ),
a.  Babbler, blabber.

##### Türkçe

ذَاعَ
ذَاعَ ( y ) I (mastar: **ذَيْع** 1, **ذُيُوْع** 27, **ذَيَعَاْن** 36, **ذَيْعُوْعَة**),
a. Yayıldı, yayımlanmış oldu, ifşa edildi, açığa vuruldu.

أَذْيَعَ
أَذْيَعَ IV,
a. Etrafa yaydı, ifşa etti.

b. İçti, yutup bitirdi.

مِذْيَاْع
مِذْيَاْع 45, (çoğulu: **مَذَاْيِيْعُ** 65),
a. Geveze, çenebaz.
