# ذيع — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D8%B9/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D8%B9.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: ذيع

باب العين والذال
عوذ ، ذيع ، عذي ، ذعي ، وذع .
عوذ : يقال : عاذ فلان بربّه يعوذ عَوْذاً إذا لجأ إليه واعتصم به . قال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ) ( النّحل : 98 ) معناه : إذا أردت قراءة القرآن فقل : أعوذ بالله من الشيطان الرجيم ووسوسته . وعاذ وتعوَّذ واستعاذ بمعنى واحد . وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ ) ( يُوسُف : 79 ) أي نعوذ بالله مَعَاذاً أن نأخذ غير الجاني بجنايته ، نصبه على المصدر الذي أريد به الفعل . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه تزوّج امرأة من العرب ، فلمَّا أُدخلت عليه
قالت : أعوذ بالله منك ، فقال لها لقد عُذْتِ بمَعَاذ فالحقي بأهلك . والمَعَاذ في هذا الحديث : الذي يعاذ به . والله جلّ وعزّ معاذُ من عاذ به ، وملجأ مَن لجأ إليه ، والملاَذ مِثْل المعاذ . وقال عوَّذت فلاناً بالله وأسمائه ، وبالمعوذتين من القرآن إذا قلت : أُعيذك بكلمات الله وأسمائه من كل شرّ وكل داء وحاسد وعين . ويُروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يعوِّذ نفسه بالمعوِّذتين بعد ما طُبَّ ، وكان يعوّذ ابني ابنته البتولِ ت بهما . وأمّا التعاويذ التي تكتب وتعلَّق على الإنسان من العين فقد نُهي عن تعليقها . وهي تسمى المَعَاذات أيضاً ، يعوَّذ بها مَن عُلِّقت عليه من العين والفزع والجنون . وهي العُوَذ ، واحدتها عُوذة .
الحراني عن ابن السكيت : قال يقال عَوْذٌ بالله منك أي أعوذ بالله منك . وأنشد :
قالت وفيها حَيْدة وذُعْر
عَوْذٌ بربي منكم وحُجْرُ
قال : وتقول العرب للشيء ينكرونه ، والأمرِ يهابونه : حُجراً أي دَفْعاً له ، وهو استعاذة من الأمر . ويقال أُفلت فلان من فلان عَوَذاً إذا خوّفه ولم يضربه أو ضربه وهو يريد قتله فلم يقتله وقال الليث : يقال فلان عَوَذ لك أي ملجأ . ويقال : اللهمّ عائذاً بك من كل سوء أي أعوذ بك عائذاً والعَوَذ : ما دار به الشيء الذي تضربه الريح فهو يدور بالعَوَذ من حجر أو أَرومة . قال وتعاوذ القوم في الحرب إذا تواكلوا وعاذ بعضهم ببعض .
وقال أبو عبيدة : من دوائر الخيل المعوَّذ ، وهي التي تكون في موضع القلادة يستحبّونها . وفلان عَوَذ لبني فلان أي لَجأ لهم يعوذون به . وقال الله جلّ وعزّ : ( كَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) قيل إن أهل الجاهلية كانوا إذا نزلت رُفقة منهم في وادٍ قالت : نعوذ بعزيز هذا الوادي من مَرَدة الجن وسفهائهم أي نلوذ به ونستجير .
وقال أبو عبيد وغيره : الناقة إذا وضعت ولدها فهي عائذ أيّاماً ، ووقَّت بعضهم سبعة أيام . وجمعها عُوذ بمنزلة النُفَساء من النساء . وهي من الشاء رُبَّى وجمعها رِباب ، وهي من ذوات الحافر فرِيشٌ . وقيل سميت الناقة عائذاً لأن ولدها يعوذ بها ، فهي فاعل بمعنى مفعول . وقيل : إنما قيل لها : عائذ لأنها ذات عَوْذِ أي عاذ بها ولدها عَوْذاً . ومثله قول الله جلّ وعزّ : ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطّارق : 6 ) أي ذِي دَفق .
ذيع : الليث : الذَيْع : أن يشيع الأمر . يقال : أذعناه فذاع . ورجل مِذْياع : لا يستطيع كتمان خبر . وقوم مذاييع . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَإِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ ) ( النِّساء : 83 ) وقال أبو إسحاق يعني بهذا جماعة من المنافقين ، وضعفةً من المسلمين . قال : ومعنى ( أذاعوا به ) أي أظهروه ونادَوا به في الناس وأنشد :
أذاع به في الناس حتى كأنه
بعلياءَ نارٌ أُوقدت بثَقُوب
وكان النبي ( صلى الله عليه وسلم ) إذا أُعلِم أنه ظاهر على قومٍ آمنٌ منهم ، أو أُعلم بتجمّع قوم يخاف
من جمع مثلهم أذاع المنافقون ذلك ليحذر من ينبغي أن يحذر من الكفار ، وليقوى قلبُ من ينبغي أن يقوى قلبه على ما أذاع . وكان ضَعَفة المسلمين يُشيعون ذلك معهم عن غير علم بالضرر في ذلك ، فقال الله جلّ وعزّ : لو ردّوا ذلك إلى أن يأخذوه من قِبَل الرسول ومن قبل أولي الأمر منهم لعلم الذين أذاعوا به من المسلمين ما ينبغي أن يذاع أو لا يذاع .
قال أبو زيد : أذعت الأمر ، وأذعت به : قال : ويقال أذاع الناسُ بما في الحوض إذاعة إذا شربوا ما فيه ، وأذاعت به الإبلُ إذاعة إذا شربته ، وتركت متاعي في مكان كذا وكذا فأذاع الناس به إذا ذهبوا به . وكلّ ما ذُهب به فقد أذيع به . وأذعت السرّ إذاعة إذا أفشيته وأظهرته .
عذي : قال الليث : العِذْيُ : موضع بالبادية . قال والعِذْيُ : اسم للموضع الذي يُنبت في الشتاء والصيف من غير نَبْع ماء .
قلت أما قوله : العِذْي موضع بالبادية فلا أعرفه ولم أسمعه لغيره . وأما قوله : في العذي : إنه اسم للموضع الذي ينبت في الشتاء والصيف من غير نبع ماء فإن كلام العرب على غيره . وليس العِذْي اسماً للموضع ، ولكن العِذْي من الزروع والنخيل : ما لا يُسقى إلاّ بماء السماء . وكذلك عِذْي الكلأ والنبات : ما بعد عن الريف وأنبته ماء السماء . والعَذَاة : الأرض الطيّبة التربة الكريمة المنبت البعيدة عن الأحاء والنزوز والريف ، السهلةُ المَرِيئةُ التي يكون كلؤها مريئاً ناجعاً . ولا تكون العذاة ذات وخامة ولا وباء . وقال ذو الرمة :
بأرض هجان الثرب وسميّة الندى
عذاةٍ نأت عنها المُثُوجَةُ والبحرُ
وقال ابن شميل : العَذِيَّة الأرض الطيّبة التي ليست بسبِخة . ويقال : رعينا أرضاً عَذَاة ، ورعينا عَذَوات الأرض . قال ويقال في تصريفه : عذِيَ يَعْذَى عَذًى فهو عذٍ وعَذِيٍ وعَذْى وعِذْى وجمع العِذْى أعذاء . والعِذْى ينبت من ماء السماء .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : عذا يعذو إذا طاب هواؤه .
وقال أبو زيد عَذُوَت الأرضُ ، وعذِيت أحسنَ العَذَاةِ وهي الطيّبة البعيدة من الماء .
وقال حذيفة لرجل : إن كنت لا بدّ نازلاً بالبصرة فانزل عَذَواتها ، ولا تنزل سُرّتها .
وقال شمر : العذاة : الأرض الطيّبة البعيدة من الأنهار والبحور والسباخ ، واستعذيت المكان واستقمأته . وقد قامأني أي وافقني .
ذعي : أنشد المازني :
كأنما أوسطها لمن رَقبْ
بمِذعَيين نُقْبة من الجربْ
قال : مِذْعيان : مكان . والباء في موضع مع . رَقَب : نظر ، والرقيب : الناظر . يقول : هذه الأرض قد أُخذ حطبها وأكل فتقوَّبت ، وما حولها عافٍ لم يؤكل ، فكأنها نُقْبة جرب في جلد صحيح ) .
وذع : قال ابن السكيت فيما قرأت له من
الألفاظ إن صحّ له : وذع الماءُ يذع وهمى يهمي إذا سال . قال : والواذع المَعِين . قال : وكل ماء جرى على صفاة فهو واذع .
قلت : وهذا حرف منكر وما رأيته إلاّ في هذا الكتاب . وينبغي أن يفتش عنه .

### Türkçe

باب العين والذال
**عوذ** ، **ذيع** ، **عذي** ، **ذعي** ، **وذع** .

**عوذ** : denilir: falan kimse Rabbine sığındı; **يعوذ** **عَوْذاً** (şöyle) ki ona iltica etti ve onunla korunmaya tutundu. Allah yüce ve aziz dedi: ( فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْءَانَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ) ( النّحل : 98 ) bunun manası: Kur’an okumayı istediğin zaman şöyle de: **أعوذ بالله من الشيطان الرجيم** ve onun vesvesesi(nden). Ve **عاذ** ve **تعوَّذ** ve **استعاذ** tek bir mana(da)dır. Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَن نَّأْخُذَ إِلاَّ مَن وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِندَهُ ) ( يُوسُف : 79 ) yani: Allah’a sığınırız, **مَعَاذاً** (şu) ki suçludan başkasını onun suçu sebebiyle almayalım; onu, fiilin kastedildiği masdar üzerine nasbetti. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki Araplardan bir kadınla evlendi; ona girdirildiği zaman dedi: **أعوذ بالله منك**; ona dedi ki: “Gerçekten sen bir **مَعَاذ** ile sığındın; öyleyse ailene katıl.” Ve **المَعَاذ** bu hadiste: kendisiyle sığınılan (şey)dir. Ve Allah yüce ve aziz, kendisiyle sığınanın **معاذُ**’udur ve ona iltica edenin sığınağıdır; ve **الملاَذ** **المعاذ** gibidir. Ve dedi: falanı Allah ile ve O’nun isimleriyle, ve Kur’an’dan iki **المعوذتين** ile **عوَّذت**; (bu) sen “Seni Allah’ın kelimeleri ve isimleriyle her şerden, her hastalıktan, hasetten ve gözden korurum” dediğin zaman(dır). Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olunur ki, büyülenmesinden sonra kendisini iki **المعوِّذتين** ile korurdu; ve kızının kızı **البتولِ**’ün iki oğlunu da onlarla korurdu. Gözden dolayı yazılıp insana asılan **التعاويذ**’e gelince: onları asmak yasaklanmıştır. Ve onlar **المَعَاذات** da diye adlandırılır; gözden, korkudan ve delilikten, üzerine asılan kimse onlarla korunur. Ve onlar **العُوَذ**’dur; tekili **عُوذة**’dir.

El-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: dedi: “**عَوْذٌ بالله منك** denilir; yani: **أعوذ بالله منك**.” Ve inşad etti:
قالت وفيها حَيْدة وذُعْر
عَوْذٌ بربي منكم وحُجْرُ
Dedi: Araplar, inkâr ettikleri şeye ve korktukları işe: **حُجراً** derler; yani ona bir def’ (uzaklaştırma); ve o, işten bir sığınmadır. Ve denilir: falan, falandan **عَوَذاً** ile kurtuldu; (şöyle) ki onu korkuttu da ona vurmadı; yahut ona vurdu, onu öldürmek istiyordu da onu öldürmedi. Ve Leys dedi: denilir: falan, senin için **عَوَذ**’dur; yani sığınak. Ve denilir: “Allah’ım, her kötülükten sana **عائذاً** (olarak)” yani sana **عائذاً** (olarak) sığınırım. Ve **العَوَذ**: rüzgârın vurduğu şeyin etrafında döndüğü (şey)dir; o, bir taşın yahut bir kökün etrafında **بالعَوَذ** ile döner. Dedi: kavim savaşta **تعاوذ** etti; (şöyle) ki birbirlerine dayanıp işi birbirlerine bıraktılar ve bazısı bazısına sığındı.

Ve Ebû Ubeyde dedi: atların dairelerinden **المعوَّذ** (olan) vardır; o, gerdanlık yerinde olan(dır); onu beğenirler. Ve falan, falan oğulları için **عَوَذ**’dur; yani onlara iltica etti; onlar onunla sığınırlar. Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( كَذِباً وَأَنَّهُ كَانَ رِجَالٌ مِّنَ الإِنسِ يَعُوذُونَ بِرِجَالٍ مِّنَ الْجِنِّ فَزَادوهُمْ ) ( الجنّ : 6 ) denildi ki: cahiliye ehli, onlardan bir grup bir vadiye indiği zaman şöyle derdi: “Bu vadinin aziziyle, cinlerin azgınlarından ve sefihlerinden sığınırız”; yani onunla sığınırız ve ondan himaye isteriz.

Ve Ebû Ubeyd ve başkaları dedi: dişi deve, yavrusunu doğurduğu zaman birkaç gün **عائذ**’dir; bazısı yedi gün diye vakitlendirdi. Onun çoğulu, kadınlardan **النُفَساء** menzilesinde **عُوذ**’dur. Ve o, koyundan **رُبَّى**’dır; onun çoğulu **رِباب**’dır. Ve o, toynaklılardan **فرِيشٌ**’tir. Ve denildi: dişi deveye **عائذاً** denilmesi ancak şundandır: yavrusu onunla sığınır; o, mef’ûl manasında fâil’dir. Ve denildi: ona ancak **عائذ** denildi; çünkü o, **ذات عَوْذِ**’dür; yani yavrusu ona **عَوْذاً** ile sığındı. Bunun benzeri Allah yüce ve aziz’in sözü: ( خُلِقَ خُلِقَ مِن مَّآءٍ دَافِقٍ ) ( الطّارق : 6 ) yani **ذِي دَفق**.

**ذيع** : Leys: **الذَيْع**: işin yayılmasıdır. Denilir: onu **أذعناه**; o da **ذاع**. Ve **مِذْياع** adam: bir haberi gizlemeye güç yetiremez. Ve **مذاييع** kavim. Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( وَإِذَا جَآءَهُمْ أَمْرٌ مِّنَ الاَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُواْ بِهِ ) ( النِّساء : 83 ) Ve Ebû İshâk dedi: bununla münafıklardan bir topluluğu ve Müslümanlardan zayıfları kastediyor. Dedi: ( **أذاعوا به** )’nin manası: onu açığa vurdular ve insanlar içinde onunla seslendiler. Ve inşad etti:
أذاع به في الناس حتى كأنه
بعلياءَ نارٌ أُوقدت بثَقُوب
Ve Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), bir kavme galip geleceği kendisine bildirildiği zaman, onlardan emin olan (kimseler) vardı; yahut kendisine bir kavmin toplanması bildirildiği zaman, onların benzeri bir toplanmadan korkardı; münafıklar bunu yayarlardı ki kâfirlerden sakınması gereken sakınsın ve kalbi kuvvetlenmesi gerekenin kalbi, yaydıkları şeye karşı kuvvetlensin. Ve Müslümanların zayıfları, bunda zarar olduğunu bilmeden onlarla beraber onu yayarlardı. Bunun üzerine Allah yüce ve aziz dedi: onu, Resul tarafından ve onlardan emir sahipleri tarafından alacakları yere döndürselerdi, Müslümanlardan onunla yayanlar, yayılması gerekeni yahut yayılmaması gerekeni bilirdi.

Ebû Zeyd dedi: işi **أذعت** ve onunla **أذعت**. Dedi: denilir: insanlar havuzda olanı **بما في الحوض** **إذاعة** ile (tükettiler); (şöyle) ki içindekini içtiler. Ve develer onu **به** **إذاعة** ile (tüketti); (şöyle) ki onu içti. Ve metâmı falan falan yerde bıraktım; insanlar onunla **به** **أذاع** etti; (şöyle) ki onu götürdüler. Ve onunla gidilen her şey, onunla **أذيع** edilmiştir. Ve sırrı **إذاعة** ile **أذعت**; (şöyle) ki onu ifşa ettin ve açığa çıkardın.

**عذي** : Leys dedi: **العِذْيُ**: çölde bir yerdir. Dedi: ve **العِذْيُ**: kışın ve yazın, su kaynağı fışkırması olmaksızın biten yerin adıdır.

Dedim: onun “**العِذْي** çölde bir yerdir” sözüne gelince: onu tanımıyorum ve onu ondan başkası için işitmedim. Onun “**العذي** hakkında: kışın ve yazın su kaynağı fışkırması olmaksızın biten yerin adıdır” sözüne gelince: Arapların sözü bunun dışındadır. Ve **العِذْي** yerin adı değildir; fakat ekinlerden ve hurmalıklardan **العِذْي**: ancak gök suyuyla sulanan (şey)dir. Ve aynı şekilde otlağın ve bitkinin **عِذْي**’si: kırsaldan uzak olan ve onu gök suyunun bitirdiği (şey)dir. Ve **العَذَاة**: toprağı iyi, bitimi değerli, ahyâ’lardan, yükseltilerden ve kırsaldan uzak; kolay, hazmı hoş olan; otlağı hazmı hoş ve faydalı olan arazidir. Ve **العذاة** ağır koku ve salgın sahibi olmaz. Ve Zû’r-Rumme dedi:
بأرض هجان الثرب وسميّة الندى
عذاةٍ نأت عنها المُثُوجَةُ والبحرُ
Ve İbn Şümeyl dedi: **العَذِيَّة**: tuzlu-çorak olmayan iyi arazidir. Ve denilir: **أرضاً عَذَاة** otlattık; ve yerin **عَذَوات**’ını otlattık. Dedi: onun tasrifinde denilir: **عذِيَ يَعْذَى عَذًى**; o da **عذٍ** ve **عَذِيٍ** ve **عَذْى** ve **عِذْى**’dır. Ve **العِذْى**’nin çoğulu **أعذاء**’dır. Ve **العِذْى** gök suyundan biter.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **عذا يعذو**; (şöyle) ki havası güzel oldu.

Ve Ebû Zeyd dedi: yer **عَذُوَت**; ve **عذِيت**; (yani) **أحسنَ العَذَاةِ** (oldu); o da sudan uzak olan iyi (arazi)dir.

Ve Huzeyfe bir adama dedi: “Eğer mutlaka Basra’ya ineceksen, onun **عَذَوات**’ına in; onun **سُرّتها**’na inme.”

Ve Şemmer dedi: **العذاة**: nehirlerden, denizlerden ve tuzlu-çoraklardan uzak iyi arazidir. Ve mekânı **استعذيت** ettim ve onu **استقمأته** ettim. Ve o beni **قامأني** etti; yani bana uygun düştü.

**ذعي** : el-Mâzinî inşad etti:
كأنما أوسطها لمن رَقبْ
بمِذعَيين نُقْبة من الجربْ
Dedi: **مِذْعيان**: yer. Ve **الباء** “ile” yerinde “beraber” (manasın)dadır. **رَقَب**: baktı; ve **الرقيب**: bakan. Diyor ki: bu yerin odunu alınmış ve yenmiş de kubbeleşmiş; çevresi ise yenmemiş, sağlam; sanki sağlam bir deride uyuzdan bir delik gibidir).

**وذع** : İbn es-Sikkît dedi; onun için okuduğum lafızlardan, eğer ona sahih ise: su **وذع** eder, **يذع**; ve **وهمى يهمي** (gibi) akıp gittiği zaman. Dedi: ve **الواذع**: **المَعِين** (akan su)dur. Dedi: ve her su, düz kaya üzerinde aktıysa o **واذع**’dır.

Dedim: bu, inkâr edilen bir harftir; onu ancak bu kitapta gördüm. Ve onun araştırılması gerekir.
