# ذيل (ذ-ي-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ذ - ي - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الذال واللام و و ي ء معهما
ذ ي ل، ذ أ ل، و ذ ل، ل و ذ، ذ و ل مستعملات
ذيل:
ما أُسبِلَ فأصابَ الأرضَ من الرِّداءِ والإِزار، وذَيْل المرأة لكلِّ ثوبٍ تلبَسُه إذا جَرَّتْه على الأرض من خَلْفها.
وذَيْل الريحِ: ما جَرَّتْهُ على الأرض من التُّرابِ والقَتام، وجمعُه ذُيُولٌ وربَّما قالوا: أذيال، لأنّ الياء إذا تَحَرَّكَتْ تحوَّلَتْ ألفاً نحو: القال من القول، والقَاب من القَوْب، وهما في الوزن سَواءٌ لخِفَّتهما، فأجْرَوا الواوَ الظاهرةَ مُجْرَى الألف لسُكُونها فحَمَلوا ذلك على مِيزان ما جاءَ من محو الجَدَث والجَمَل وغيرهما، وأجمال للعدد، ودَخَلَتْ ألف القَطْع فَرقاً بين العدد وبين الجِماع، ودَخَلَتِ الألفُ بعد الميم مَدَّةً ومُدَّتْ من فتح الميم، ليختلفَ لفظُ الجمع من لفظ الواحد، لأنه لو قال: أجْمَل لاشتَبَه بالنَّعْت نحو أحْمَر وأصفر.
وما كان ثانية من الحروفِ الصِّحاح ساكناً نحو: سَرْجٍ وبَعْلٍ، فإِنّهم زادوا الألف أيضاً في أوَّله للعَدد، ولو لم تكن العَيْن والرّاء للنُزِعَ منها مَدة، وقد سُكِّنَ الحرفُ الذي قبلها لمجيء ألفِ القطع، فلما سُكِّنَ الحرفانِ حَرَّكوا الآخِر منهما، فلم يكن له وجهٌ إلاّ الضمّةُ، لأنّه لو فُتِحَ لأشتبَه بالنَّعْت، ولو كُسِرَ لاشتبَه بالأمر.
ويقال لذَنَب الفَرَس إذا طال: ذَيْلٌ، وفَرَسٌ ذَيّال إذا تَذَيَّلَ في مَشْيه واستِنانه.
وقد أُذيلَ الفرسُ إذا أُسيءَ القيامُ عليه حتى يُهْزَل.
وأذَلْتُه: أهَنْتُه.
ويقال للحَلْقةِ اللَّطيفةِ من حَلَقِ الدُّروع وغيرها مُذالة، قال:
من الماذيِّ والحَلَقِ المُذالِ
ذأل:
ذُؤالةُ اسمُ معرفةٌ للذِّئبِ لا ينصَرف، وسَمَّتِ العَرَبُ عامَّةَ السِّباع بأسماءٍ معارف، يُجرونَها مَجرَى الرجال والنساء، ويُذكِّرون ذُؤالة ولا يجعلون فيه ألفً ولاماً.
والذَّأْلانُ: ابنُ أوَى. واختَلَفوا فقال بعضهم ذِئْلان، وقال بعضهم: ذُؤلان لجماعة ذُؤالة.
والذَّأَلان، مفتوحة الهمزة: مِشْيةٌ في سُرعةٍ ومَيْسٍ، فإذا كانت المِشْيةُ في انخِزالٍ وضَعْف قيل: تذأل، وقيل بالدال أيضاً، قال:
مَرَّتْ بأعلى سَحَرين تذألُ
وذل:
الوذيلةُ: قطعةٌ من شَحْم السَّنامِ والأَلْيَة.
ويقال للقِطعة من الفضة: وَذيلة وتُجمَع وَذائل.
لوذ:
اللَّوْذُ: مصدر لاذَ يَلُوذُ لَوْذاً، واللِّياذ مَصدرَ المُلاوَذة، وهو أن يستَتِرَ بشيءٍ مخافةَ أن تراه وتأخُذَه.
واللاّذةُ واللاّذُ: ثياب من حرير يُنْسَجُ بالصِّين تُسَمِّيه العربُ والعَجَم اللاّذ.
والمَلاذُ: المَلْجَأ، ويُجمَع المَلاوِذ.
وألواذُ المكان: نَواحيه، والواحِدُ لَوْذٌ.
ذول:
الذّالُ: تصغيرُها ذُوَيلة، وكل حرف من حروف الهجاء يتبعه ألف بعد حرف حَرْفِ صحيح فإنّها ترجِع إلى الواو وإنْ كانت بعد الألف مَدّةٌ مثل الحاء والباء فأنّها ترجع إلى الياء، تقول في طاء طُيَيَّة وفي حاء حُيَيَّة.

##### Türkçe

باب **الذال** و**اللام** و**و** و**ي** **ء** معهما
**ذ ي ل**، **ذ أ ل**، و**ذ ل**، **ل و ذ**، **ذ و ل** مستعملات

**ذيل**:
**ما أُسبِلَ** فأصابَ الأرضَ من **الرِّداءِ** و**الإِزار**; ve **ذَيْل المرأة** her giydiği her elbise için, onu arkasından yere sürüdüğü zaman.
Ve **ذَيْل الريحِ**: rüzgârın topraktan ve toz-dumandan yere sürüklediği şey; onun çoğulu **ذُيُول**dur ve belki dediler: **أذيال**; çünkü **الياء** hareketlendiği zaman **ألف**a dönüşür; şu misal gibi: **القال** **القول**dan, ve **القَاب** **القَوْب**dan; ve ikisi vezinde eşittir, hafiflikleri sebebiyle; böylece sükûnu sebebiyle açık **الواو**yu **الألف**ın yürütümü yerine yürüttüler; sonra bunu, **محو الجَدَث** ve **الجَمَل** ve başkalarından gelenin mizanı üzerine حمل ettiler; ve sayı için **أجمال**; ve sayı ile **الجِماع** arasında fark olmak üzere **ألف القَطْع** girdi; ve **الألف** **الميم**den sonra bir med olarak girdi ve **الميم**in fethinden uzatıldı; çoğulun lafzı tekilin lafzından ayrılsın diye; çünkü eğer **أجْمَل** deseydi, **أحْمَر** ve **أصفر** gibi sıfatla karışırdı.

Ve harflerin sahihlerinden ikincisi sâkin olan şey, **سَرْج** ve **بَعْل** gibi; şüphesiz onlar sayı için onun başına da **الألف**ı artırdılar; ve eğer **العَيْن** ve **الرّاء** olmasaydı ondan med çekilip alınırdı; ve **ألفِ القطع**ın gelişi sebebiyle ondan önceki harf sükûnlandırıldı; iki harf sükûnlandırılınca, onların sonuncusunu harekelediler; onun için **الضمّة**den başka bir وجه olmadı; çünkü eğer fetha verilseydi sıfatla karışırdı; ve eğer kesra verilseydi emirle karışırdı.

Ve atın kuyruğuna, uzadığı zaman, **ذَيْل** denir; ve yürüyüşünde ve koşusunda **تَذَيَّلَ** ettiği zaman **فَرَسٌ ذَيّال**.
Ve ata kötü bakılıp zayıflatılıncaya kadar, **أُذيلَ الفرسُ** denmiştir.
Ve **أذَلْتُه**: onu aşağıladım.
Ve zırh halkalarından ve başkalarından ince halka için **مُذالة** denir; dedi ki:
من **الماذيِّ** و**الحَلَقِ المُذالِ**

**ذأل**:
**ذُؤالةُ** kurttan bir özel isimdir, munsarif olmaz; ve Araplar yırtıcıların umumuna özel isimlerle isim verdiler; onları erkekler ve kadınlar yürütümü yerine yürütürler; ve **ذُؤالة**yı müzekker yaparlar ve onda **ألف** ve **لام** kılmazlar.
Ve **الذَّأْلانُ**: **ابنُ أوَى**’nın yavrusu. İhtilaf ettiler; bazısı **ذِئْلان** dedi, bazısı **ذُؤلان** dedi, **ذُؤالة** cemaatine.
Ve **الذَّأَلان**—hemze fethalı—: süratte ve meyilde bir yürüyüştür; yürüyüş çekingenlikte ve zayıflıkta olursa **تذأل** denir; ve **بالدال** ile de denmiştir; dedi ki:
مَرَّتْ بأعلى سَحَرين تذألُ

**وذل**:
**الوذيلةُ**: hörgücün yağı ve kuyruk yağıdan bir parçadır.
Ve gümüşten parçaya **وَذيلة** denir ve **وَذائل** diye çoğul yapılır.

**لوذ**:
**اللَّوْذُ**: **لاذَ يَلُوذُ لَوْذاً**’nın masdarıdır; ve **اللِّياذ** **المُلاوَذة**nın masdarıdır; o da, seni görüp yakalamasından korkarak bir şeyle örtünmendir.
Ve **اللاّذةُ** ve **اللاّذُ**: Çin’de dokunan ipekten elbiselerdir; Araplar ve Acemler ona **اللاّذ** adını verir.
Ve **المَلاذُ**: sığınaktır; **المَلاوِذ** diye çoğul yapılır.
Ve **ألواذُ المكان**: onun taraflarıdır; tekili **لَوْذ**dur.

**ذول**:
**الذّالُ**: onun küçültmesi **ذُوَيلة**dir; ve hece harflerinden her harf ki sahih bir harften sonra bir **ألف** onu takip eder, o, **الواو**ya döner; ve eğer **الألف**ten sonra **مَدّة** varsa—**الحاء** ve **الباء** gibi—o, **الياء**ya döner; **طاء** hakkında **طُيَيَّة** dersin ve **حاء** hakkında **حُيَيَّة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الذَيْلُ: واحد أَذْيالِ القميص وذيولِهِ. وذَيْلُ الريح: ما انسحَبَ منها على الأرض. وذالَتِ المرأة تَذيلُ، أي جرَّت ذيلَها على الأرض وتبخترتْ. ومنه قول طرفة:
فَذالَتْ كما ذالَتْ وَليدَةُ مجلسٍتُري رَبَّها أَذْيالَ سَحْلٍ مُمَدَّد
 ومُلاءٌ مُذَيّلٌ، أي طويل الذَيْلِ. وأَذالَت المرأة قِناعها، أي أرسلَتْه. والإذالةُ: الإهانةُ. يقال: أَذالَ فرسه وغلامَه. وفي الحديث: نهى عن إذالَةِ الخيل، وهو امتِهانُها بالعمل والحملِ عليها. ويقال في المثل: أَخْيَلُ من مُذالَةٍ، وهي الأَمَةُ، لأنها تُهانُ وهي تتبختر. وفرسٌ ذائلٌ، أي طويل الذَنَب. والأنثى ذائِلةٌ. وكذلك فرسٌ ذَيَّالٌ طويل الذَنَبِ. فإنْ كان قصيراً وذَنبُه طويلاً قالوا: ذَيَّالُ الذَنَبِ، فيذكرون الذَنَبَ. والذائلُ: الدرعُ الطويلةُ الذَيلِ. ويقال: ذَيْلٌ ذائِلٌ، وهو الهوان والخزي. وقولهم: جاء أَذْيالٌ من الناس، أي أواخرُ منهم قليلٌ.

##### Türkçe

**الذَيْلُ**: gömleğin **أَذْيالِ**’inden ve **ذيولِهِ**’nden biridir. Ve **ذَيْلُ الريح**: ondan yer üzerinde sürüklenen şeydir. Ve kadın **ذالَتِ** **تَذيلُ**; yani eteğini yer üzerinde sürüdü ve salınarak yürüdü. Ve ondan, Tarafe’nin sözü:
فَذالَتْ كما ذالَتْ وَليدَةُ مجلسٍتُري رَبَّها أَذْيالَ سَحْلٍ مُمَدَّد

Ve **مُلاءٌ مُذَيّلٌ**; yani **الذَيْلِ**’i uzun. Ve kadın örtüsünü **أَذالَت**; yani onu salıverdi. Ve **الإذالةُ**: aşağılamadır. Denir ki: atını ve oğlanını **أَذالَ**. Ve hadiste: atların **إذالَةِ**’sinden nehyetti; o, onları iş ile ve üzerlerine yük yüklemekle horlamaktır. Ve meselde denir ki: **أَخْيَلُ من مُذالَةٍ**; ve o, cariyedir; çünkü o, salınarak yürürken aşağılanır. Ve **فرسٌ ذائلٌ**: yani kuyruğu uzun. Ve dişisi **ذائِلةٌ**. Ve yine **فرسٌ ذَيَّالٌ**: kuyruğu uzun. Şayet kısa olup kuyruğu uzun olursa: **ذَيَّالُ الذَنَبِ** dediler; böylece **الذَنَبَ**’i zikrederler. Ve **الذائلُ**: **الذَيلِ**’i uzun zırhtır. Ve denir: **ذَيْلٌ ذائِلٌ**; ve o, horluk ve rezilliktir. Ve onların sözü: insanlardan **أَذْيالٌ** geldi; yani onlardan az bir son kısım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الذال والياء وما يثلثهما)
(ذيخ) الذال والياء والخاء كلمةٌ واحدة لا قياس لها. قولهم للذّكر من الضباع ذِيخٌ، والجمع ذِيَخَة. وربَّما قالوا: ذيّخْت الرّجلَ تذييخاً، إذا أذلَلْتَه.‏
(ذير) الذال والياء والراء ليس أصلاً. إنّما يقولون: ذَيَّرْتُ أطْباءَ النّاقةِ، إذا طليتَها بسِرْجِينٍ لئلا يرتضِع الفَصيل. وهو الذِّيار.‏
(ذيع) الذال والياء والعين أصلٌ يدلُّ على إظهار الشَّيء وظُهوره وانتشارِه. يقال ذاعَ الخبرُ وغيرُه يَذِيع ذُيوعاً. ورجلٌ مِذياعٌ: لا يكتُم سِرّاً؛ والجمع المذاييع. وفي حديث عليٍّ عليه السلام : "ليسوا بالمَسَايِيح ولا المَذايِيع البُذُر". وهاهنا كلمةٌ من هذا في المعنى من طريقة الانتشار، يقولون: أذاع النّاس [ما(1)] في الحَوض، إذا شربوه كُلَّه.‏
(ذيف) الذال والياء والفاء كلمةٌ واحدة لا قياس لها، وهي الذَِّيفان(2) وهو السمُّ القاتل.‏
(ذيل) الذال والياء واللام أصَيلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو شيءٌ يسفُل في إطافة. من ذلك الذَّيل ذَيل القميص وغيرِه. وذَيل الرِّيح: ما انسحَبَ منها على الأرض. وفرسٌ ذيّالٌ: طويل الذّنَب. قال النابغة:‏
بكلِّ مجرَّبٍ كاللّيث يسمُو *** إلى أوصالِ ذيّالٍ رِفَنِّ(3)‏
وإن كان الفرسُ قصيراً وذنَبُه طويلاً فهو ذائلٌ. وقولهم للشَّيء المُهان مُذالٌ، من هذا، كأنّه لم يُجعَل في الأعالي. ويقولون: جاء أذيالٌ من الناس، أي أواخِرُ منهم قليلٌ. والذَّائلة من الدُّروع: الطَّويلة الذَّيل. وكذلك الذّائلُ. قال:‏
* ونَسْجُ سُلَيْمٍ كُلُِّ قَضَّاءَ ذائِلِ(4) *‏
وذالت المرأةُ: جَرَّتْ أذيالها. وهو في شعر طَرَفة(5). فأمّا قولُ الأغلب:‏
* يسعى بيدٍ وذَيْلْ(6) *‏
فإنَّما أراد الرِّجْل، فجعل الذّيلَ مكانَه للقافية؛ فإنّه يقول:‏
* فالويلُ لو يُنْجِيه قولُ الوَيْلْ *‏
ويقولون: "من يَطُلْ ذيلُه ينتطِقْ به(7)". يراد أنّ مَن كان في سعةٍ أنفق مالَه حيث شاء.‏
(ذيم) الذال والياء والميم كلمةٌ واحدة، لا يُقاس ولا يتفرّع. يقال ذِمْتُه أذِيمُه ذيما.‏
(ذيأ) الذال والياء والهمزة كلمة واحدة. تذيّأَ اللّحمُ، وذيّأْتُه، إذا فصلتَه عن العَظْم.‏
---------------------------------------------------------------
(1) التكملة من المجمل واللسان.‏
(2)بالفتح وبالكسر، وبالتحريك.‏
(3)ديوان النابغة الذبياني 79. وقد نسب في اللسان (رفن) إلى النابغة الجعدي.‏
(4) للنابغة الذبياني في ديوانه 64 واللسان (قضض، ذيل). وصدره:‏
* وكل صموت نثلة تبعية *‏
(5) يشير إلى قوله في معلقته:‏
فذالت كما ذالت وليدة مجلس *** ترى ربها أذيال سحل ممدد‏
(6) في الأصل: "وذحيل"، صوابه من المجمل.‏
(7) المثل المشهور: "من يطل أير أبيه ينتطق به".‏
ـ

##### Türkçe

(باب **الذال** و**الياء** وما يثلثهما)
(**ذيخ**) **الذال** ve**الياء** ve**الخاء** kıyası olmayan tek bir kelimedir. Onların, sırtlanların erkeği için söyledikleri **ذِيخٌ**’tur; çoğulu **ذِيَخَة**’dir. Bazen de: **ذيّخْت** **الرّجلَ** **تذييخاً** derler; onu zelil kıldığın zaman.

(**ذير**) **الذال** ve**الياء** ve**الراء** bir asl değildir. Ancak şöyle derler: **ذَيَّرْتُ** **أطْباءَ** **النّاقةِ**; yani, yavru deve emmesin diye onları **سِرْجِينٍ** ile sıvadığın zaman. O, **الذِّيار**’dır.

(**ذيع**) **الذال** ve**الياء** ve**العين**; bir asıldır; bir şeyin izharına, onun zuhuruna ve yayılmasına delalet eder. **ذاعَ** **الخبرُ** ve başkası **يَذِيع** **ذُيوعاً** denir. Ve **مِذياعٌ** bir adam: bir sırrı gizlemez; çoğulu **المذاييع**’dir. Ali’nin (aleyhi’s-selâm) hadisinde: “**المَسَايِيح** ile **المَذايِيع** **البُذُر** değiller.” Ve burada, yayılma yolundan, manada bundan olan bir kelime vardır; derler ki: **أذاع** **النّاس** [**ما**] **في** **الحَوض**; yani onu bütünüyle içtikleri zaman.

(**ذيف**) **الذال** ve**الياء** ve**الفاء** kıyası olmayan tek bir kelimedir; o da **الذَِّيفان**’dır; o, öldürücü zehirdir.

(**ذيل**) **الذال** ve**الياء** ve**اللام**; ölçülü, düzenli, kıyaslı tek bir asıldır; o, bir kuşatmada aşağıda olan bir şeydir. Bundan: **الذَّيل**; gömleğin ve başkasının eteği. Ve **ذَيل** **الرِّيح**: ondan yer üzerinde sürüklenen şey. Ve **ذيّالٌ** bir at: uzun kuyruklu. Nâbiga dedi ki:
بكلِّ مجرَّبٍ كاللّيث يسمُو *** إلى أوصالِ ذيّالٍ رِفَنِّ(3)
Eğer at kısa olup kuyruğu uzun ise o **ذائلٌ**’dir. Ve onların, horlanmış şey için söyledikleri **مُذالٌ**, bundandır; sanki o, yükseklere konulmamış gibidir. Ve derler ki: insanlardan **أذيالٌ** geldi; yani onlardan az bir son kısım. Zırhlardan **الذَّائلة**: uzun etekli olan. Aynı şekilde **الذّائلُ**. Dedi ki:
* ونَسْجُ سُلَيْمٍ كُلُِّ قَضَّاءَ ذائِلِ(4) *
Ve kadın **ذالت**: eteklerini sürüdü. Bu, **طَرَفة**’nin şiirindedir(5). Ama **الأغلب**’in sözü:
* يسعى بيدٍ وذَيْلْ(6) *
Ancak **الرِّجْل**’i kastetmiştir; kafiyeden dolayı **الذّيل**’i onun yerine koymuştur; çünkü o şöyle der:
* فالويلُ لو يُنْجِيه قولُ الوَيْلْ *
Ve derler ki: “**من يَطُلْ ذيلُه ينتطِقْ به(7)**”. Murad: genişlik içinde olan kimse, malını dilediği yerde harcar.

(**ذيم**) **الذال** ve**الياء** ve**الميم** tek bir kelimedir; kıyas edilmez ve dallanıp budaklanmaz. **ذِمْتُه** **أذِيمُه** **ذيما** denir.

(**ذيأ**) **الذال** ve**الياء** ve**الهمزة** tek bir kelimedir. **تذيّأَ** **اللّحمُ** ve **ذيّأْتُه**; onu kemikten ayırdığın zaman.

---------------------------------------------------------------
(1) Tekmile, **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
(2) Fetha ile ve kesra ile ve harekeleme ile.
(3) Nâbiga ez-Zübyânî divanı 79. **اللسان**’da (**رفن**) Nâbiga el-Ca‘dî’ye nispet edilmiştir.
(4) Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; divanında 64 ve **اللسان** (**قضض**، **ذيل**). Ve onun صدر’ı:
* وكل صموت نثلة تبعية *
(5) Muallakasındaki sözüne işaret eder:
فذالت كما ذالت وليدة مجلس *** ترى ربها أذيال سحل ممدد
(6) Asılda: “**وذحيل**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
(7) Meşhur mesel: “من يطل أير أبيه ينتطق به”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ذ ي ل
‏"‏ شمر ذيلاً وادّرع ليلاً ‏"‏ وجر ذيله وأذياله وذيوله‏.‏
وقد ذال الثوب يذيل‏.‏
وقميص ذائل‏.‏
ودرع ذائلة‏.‏
وأذال ثيابه وذيلها‏.‏
وملاء مذيل‏.‏
وذالت الجارية وتذيلت‏:‏ تبخترت ساحبة ذيلها‏.‏
قال طرفة فذالت كما ذالت وليدة مجلس تـري ربهـا أذيـال سحـل ممدد إن الفؤاد هفا للبائن الغرد لما تذيـل خلـف العنـس الخـرد وأذالـه‏:‏ أهانـه‏.‏
وذال بنفسـه ذيـلاً‏.‏
وهـو فـي ذيـل ذائـل‏:‏ فـي هون شديد‏.‏
وأذال فرسه وغلامه‏:‏ لم يحسن القيام عليهما فهزلا وفسدا‏.‏
و ‏"‏ إنه لأخيل من مذالة ‏"‏ وهي الأمة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جرت بها الرياح ذيولها وأذيالها‏.‏
وجاءنا أذيال من الناس وذيول أي أواخر منهم‏.‏
وثور ذيال وفرس ذيال‏:‏ طويل الذنب شبه ذنبه بالذيل‏.‏
ويقال‏:‏ فرس طويل الذيل‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ وكل علنـدي قـصّ أسفـل ذيلـه فشمر عن ساق وأوظفة عجر وقـد تذيـل فـي استنانـه‏:‏ حـرك ذنبـه نشاطـاً‏.‏
وذيل كلامه تذييلاً وتذيل في كلامه وتسرح‏:‏ تبسط فيـه غيـر محتشـم‏.‏
وفلـان طويـل الذيـل‏:‏ غنيّ‏.‏
وذالت حاله وتذايلت‏:‏ تواضعت‏.‏
وذالت الحمامة‏:‏ سحبـت ذنبهـا‏.‏
وأذالـت المرأة قناعها‏:‏ أرسلته‏.‏
وأذال ماله‏:‏ ابتذله بالإنفاق ولم يصنه‏.‏
يقال‏:‏ أذل مالك يصن عرضك‏.‏

##### Türkçe

ذ ي ل
"Şöyle dedi: **شمر ذيلاً وادّرع ليلاً**" ve **ذيله**’ini, **أذياله**’ini ve **ذيوله**’ini sürükledi.
Ve elbise **ذال** eder, **يذيل**.
Ve **قميص ذائل**.
Ve **درع ذائلة**.
Ve elbiselerini **أذال** etti ve onu **ذيل**ledi.
Ve **ملاء مذيل**.
Ve cariye **ذالت** etti ve **تذيلت**: **ذيل**’ini sürükleyerek salına salına yürüdü.
Tarafa dedi: “Derken o, meclis cariyesinin **ذالت** ettiği gibi **ذالت** etti; efendisinin, uzatılmış kaba bez **أذيال**’ini gördüğü (gibi).
Şüphesiz kalp, ayrılan güzel sesliye meyletti; o, bakire ihtiyarın arkasında **تذيـل** edince.”
Ve onu **أذال** etti: onu aşağıladı.
Ve kendisiyle **ذال** etti, **ذيلاً**.
Ve o, **ذيل ذائل** içindedir: şiddetli bir aşağılık içinde.
Ve atını ve oğlanını **أذال** etti: ikisine bakmayı iyi yapmadı da zayıfladılar ve bozulup fesada uğradılar.
Ve “Şüphesiz o, **مذالة**’den daha **أخيل**dir” ve o, cariyedir.
Ve mecazdan: rüzgârlar onunla **ذيول**’larını ve **أذيال**’larını sürükledi.
Ve bize insanlardan **أذيال** ve **ذيول** geldi; yani onlardan sonrakiler.
Ve **ثور ذيال** ve **فرس ذيال**: uzun kuyruklu; kuyruğunu **ذيل**’e benzetti.
Ve denir: **فرس طويل الذيل**.
İbn Mukbil dedi: “Ve her **علنـدي** (ki) **ذيل**’inin altını kısaltmıştır; derken baldır ve **أوظفة**’yi açtı, (ve) **عجر** (ile).”
Ve onun kişnemesinde **تذيـل** etti: kuyruğunu canlılıkla hareket ettirdi.
Ve sözünü **ذيل**ledi, **تذييلاً**; ve sözünde **تذيل** etti ve **تسرح** etti: onda, çekinmeksizin genişçe açılıp yayıldı.
Ve falan **طويل الذيل**’dir: zengindir.
Ve onun hâli **ذالت** etti ve **تذايلت**: alçaldı.
Ve güvercin **ذالت** etti: kuyruğunu sürükledi.
Ve kadın örtüsünü **أذالت**: onu salıverdi.
Ve malını **أذال** etti: harcamayla onu hor kullanıp yıprattı ve onu korumadı.
Denir: “Malını **أذل** et; ırzını korursun.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الذَّيْل: آخر كل شيء. وذَيْل الثوب والإِزارِ: ما جُرَّ منه إِذا أُسْبِل. والذَّيْل: ذَيْلُ الإِزار من الرِّداء، وهو ما أُسْبِل منه فأَصاب الأَرض. وذَيْل المرأَة لكل ثوب تَلْبَسه إِذا جرَّته على الأَرض من خلفها. الجوهري: الذيلُ واحد أَذْيال القميص وذُيولِه. وذَيْلُ الرِّيح: ما انسحب منها على الأَرض. وذيل الرِّيح: ما تتركه في الرمال على هيئة الرَّسَن ونحوه كأَنَّ ذلك إِنما هو أَثَرُ ذَيْل جرَّته؛ قال: لكل ريح فيه ذَيْلٌ مَسْفور
وذَيْلُها أَيضاً: ما جرَّته على وجه الأَرض من التراب والقَتام، والجمع من كل ذلك أَذْيال وأَذْيُل؛ الأَخيرة عن الهَجَرِيِّ؛ وأَنشد لأَبي البقرات النخعي: وثلاثاً مِثلَ القَطا، مائِلاتٍ،
                                لَحَفَتْهُن أَذْيُلُ الرِّيح تُرْبا والكثير ذُيول؛ قال النابغة:
         كأَنَّ مَجَرَّ الرَّامِساتِ ذُيُولَها
                                عليه قَضِيمٌ، نمَّقتْه الصَّوانِعُ (* في ديوان النابغة: حصير بدل قضيم).
وقيل: أَذْيالُ الرِّيح مآخِيرها التي تُكْسَحُ بها ما خَفَّ لها. وذَيْلُ الفرس والبعير ونحوهما: ما أَسْبَلَ من ذَنَبه فتَعَلَّق، وقيل: ذَيْلُه ذنبه. وذَالَ يَذِيل وأَذْيَل: صار له ذيْلٌ. وذالَ به: شالَ، وكذلك الوعِلُ بذنَبه. وفرس ذائلٌ: ذو ذَيْلٍ، وذَيَّال: طويل الذَّيل؛ وفي الصحاح: طويل الذنب، والأُنثى ذائلة؛ وقال ابن قتيبة: ذائل طويل الذَّيل، وذَيَّالٌ: طويل الذيل؛ وفي التهذيب أَيضاً: طويل الذنب؛ وأَنشد ابن بري لعباس بن مِرْداس: وإِني حاذِرٌ، أَنْمِي سلاحِي
                                إِلى أَوْصالِ ذَيَّالٍ مَنيع فإِن كان الفرس قصيراً وذنبه طويلاً قالوا ذائل، والأُنثى ذائلة، أَو قالوا ذَيَّالُ الذنب فيذكرون الذنب، ويقال لذنب الفرس إِذا طال ذَيل أَيضاً، وكذلك الثور الوحشي. والذَّيَّال من الخيلِ: المُتَبَختِر في مَشْيه واسْتِنانه كأَنه يَسْحَب ذَيْلَ ذنَبه. وذالَ الرجل يَذِيل ذَيْلاً: تَبَخَترَ فجرَّ ذَيْله؛ قال طرفة يصف ناقة: فَذَالَتْ كما ذالَتْ وَليدةُ مَجْلِسٍ،
                                تُرِي رَبَّها أَذْيالَ سَحْلٍ مُمَدَّد يعني أَنها جَرَّت ذنبها كما ذالت مملوكة تسقي الخمر في مجلس. وفي حديث مصعب بن عمير: كان مترفاً في الجاهلية يدَّهن بالعَبِير ويُذِيلُ يُمْنَة اليَمَن أَي يُطيل ذَيْلها، واليُمنة ضرب من برود اليمن. ويقال: ذات الجارية في مَشْيها تَذِيل ذَيْلاً إِذا ماسَت وجَرَّت أَذيالها على الأَرض وتبخترت. وذالت الناقةُ بذنبها إِذا نشَرتْه على فخذيها. خالد بن جَنْبَة قال: ذَيْلُ المرأَة ما وقع على الأَرض من ثوبها من نواحيها كلها، قال: فلا نَدْعو للرَّجُل ذَيْلاً، فإِن كان طويل الثوب فذلك الإِرْفال في القميص والجُبَّة. والذَّيْلُ في دِرْع المرأَة أَو قِناعها إِذا أَرْخَتْه.وتذيلت الدابةُ: حرَّكت ذنَبها من ذلك. والتَّذَيُّل: التَّبَخْتُر منه.ودِرْع ذائلةٌ وذائل ومُذالةٌ: طويلة. والذّائل: الدِّرْع الطويلة الذَّيْل؛ قال النابغة: وكلّ صَمُوتٍ نَثْلة تُبَّعِيَّة،
                                ونَسْجُ سُلَيْم كلَّ قَضّاءَ ذائِلِ يعني سليمان بن داود، على نبينا وعليهما السلام؛ والصَّمُوتُ: الدِّرْع التي إِذا صُبَّت لم يسمع لها صوت. وذَيَّل فلان ثوبه تَذييلاً إِذا طوّله. ومُلاءٌ مُذَيَّلٌ: طويلُ الذيل، وثوب مُذَيَّل؛ قال الشاعر: عَذَارَى دَوارٍ في مُلاء مُذَيَّلِ
(* هذا البيت من معلقة امرئ القيس، وصدره:
                                فعَنّ لنا سِربٌ كأنّ نِعاجَه) ويقال: أَذالَ فلان ثوبه أَيضاً إِذا أَطالَ ذَيْله؛ قال كثيِّر: على ابن أَبي العاصي دلاصٌ حَصِينةٌ،
                                أَجادَ المُسَدِّي سَرْدَها فأَذالَها وأَذالَت المرأَةُ قِناعَها أَي أَرْسَلَتْه. وحَلْقة ذائلة ومُذالة: رَقيقة لطيفة مع طُول. والمُذالُ من البسيط والكامل: ما زِيدَ على وتِده من آخر البيت حرفان، وهو المُسَبّغ في الرَّمَل، ولا يكون المُذال في البسيط إِلاَّ من المُسَدّس ولا في الكامل إِلاَّ من المربع؛ مثال الأَول قوله: إِنَّا ذَمَمْنا على ما خَيَّلَتْ
                                سَعْدُ بنُ زيدٍ، وعَمْراً من تَمِيمْ ومثال الثاني قوله:
         جَدَثٌ يكونُ مُقامُه،
                          أَبَداً، بمُخْتَلَِفِ الرِّياحْ فقوله رَنْ من تميمْ مستفعلان، وقوله تَلَِفِرْ رِياحْ مُتَفاعلان؛ وقال الزجاج: إِذا زيد على الجزء حرف واحد، وذلك الجزء مما لا يُزاحَف، فاسمه المُذال نحو متفاعلان أَصله متفاعلن فزدت حرفاً فصار ذلك الحرف بمنزلة الذَّيْل للقميص. وذَال الشيءُ يَذيلُ: هانَ، وأَذَلْته أَنا: أَهَنْته ولم أُحْسِن القِيام عليه. وأَذَالَ فلان فرسه وغلامه إِذا أهانَه. والإِذالةُ: الإِهانة. وفي الحديث: نهى النبي، صلى الله عليه وسلم، عن إِذالة الخيل وهو امْتِهانُها بالعمل والحملِ عليها، وفي رواية: باتَ جبريل، عليه السلام، يعاتبني في إِذالة الخيل أَي إِهانَتِها والاسْتِخْفاف بها؛ ومنه الحديث الآخر: أَذالَ الناسُ الخيلَ، وقيل إِنهم وضَعُوا أَدَاة الحرب عنها وأَرسلوها. والمُذالُ: المُهانُ، وقيل للأَمَة المُهانةِ: المُذالةُ. وفي المثل: أَخْيَلُ من مُذالةٍ، وهي الأَمَة لأَنها تُهان وهي تَتَبَخْتَر. ويقال: ذَيْل ذائل وهو الهَوان والخِزْيُ. وقولهم: جاء أَذْيالٌ من الناس أَي أَواخِرُ منهم قليل. وذالَت المرأَةُ والناقةُ تَذِيل: هُزِلت وفسدت. وأَذَلْتها: أَهْزَلْتها، وهو من ذلك. والمُذَيَّلُ والمُتَذَيّلُ: المُتَبَذِّلُ. وبنو الذَّيّال: بطن من العرب.

##### Türkçe

**الذَّيْل**: her şeyin sonu. Ve **ذَيْل الثوب والإِزارِ**: **أُسْبِل** edildiği zaman ondan sürüklenen şey. Ve **الذَّيْل**: **ذَيْلُ الإِزار**’ın **الرِّداء**’dan olanıdır; o, ondan **أُسْبِل** edilip yere değen şeydir. Ve kadının **ذَيْل**’i, arkasından onu yere sürüklediği zaman giydiği her elbise içindir. el-Cevherî: **الذيلُ** gömleğin **أَذْيال**’ından ve **ذُيول**’undan bir tanedir. Ve **ذَيْلُ الرِّيح**: ondan yere doğru sürüklenen şeydir. Ve **ذيل الرِّيح**: kumlarda **الرَّسَن** ve benzeri suret üzere bıraktığı şeydir; sanki bu ancak sürüklediği bir **ذَيْل**’in eseridir; dedi ki:
         Her rüzgâr için onda açığa çıkarılmış bir **ذَيْل** vardır

Ve onun **ذَيْلُها**’sı da: toprak ve tozdan, yer yüzü üzerinde sürüklediği şeydir; bütün bunların cem‘i **أَذْيال** ve **أَذْيُل**’dür; sonuncusu el-Hecrî’den; ve Ebû’l-Bekarât en-Neha‘î için inşâd etti:
         Ve üç (tane), **القَطا** gibi, eğilmişler,
                                rüzgârın **أَذْيُل**’ü onları toprakla örtmüştür

Ve çoğu **ذُيول**’dür; en-Nâbiga dedi ki:
         Sanki gömülenlerin sürüklenme yeri, onun **ذُيُول**’üdür,
                                onun üzerinde bir **قَضِيمٌ**; sanatkârlar onu süslemiştir
(* en-Nâbiga divanında: **حصير** **قضيم** yerine).

Ve denildi: rüzgârın **أَذْيال**’ı, onunla kendisine hafif gelen şeyi süpürdüğü art taraflarıdır.

Ve atın, devenin ve benzerlerinin **ذَيْلُ**’i: kuyruğundan sarkıtıp (aşağı) saldığı, sonra asılı kalan şeydir; ve denildi: onun **ذَيْلُه**’i kuyruğudur. Ve **ذَالَ يَذِيل** ve **أَذْيَل**: ona bir **ذَيْل** oldu. Ve **ذالَ به**: kaldırdı; dağ keçisi de kuyruğuyla böyledir. Ve **فرس ذائلٌ**: **ذَيْل** sahibi; ve **ذَيَّال**: **الذَّيل**’i uzun; **الصحاح**’ta: kuyruğu uzun; dişisi **ذائلة**; İbn Kuteybe dedi: **ذائل** uzun **الذَّيل**’li, ve **ذَيَّالٌ**: uzun **الذيل**’li; **التهذيب**’te de: kuyruğu uzun; ve İbn Berrî, Abbâs b. Mirdâs için inşâd etti:
         Ve ben sakınanım; silahımı büyütürüm
                                sağlam bir **ذَيَّالٍ**’ın eklemlerine

Eğer at kısa olup kuyruğu uzun olursa **ذائل** dediler, dişisi **ذائلة**; yahut kuyruğu zikrederek **ذَيَّالُ الذنب** dediler; ve atın kuyruğuna, uzadığı zaman, **ذَيل** de denir; vahşi öküz de böyledir. Ve atlardan **الذَّيَّال**: yürüyüşünde ve koşusunda salınarak yürüyen; sanki kuyruğunun **ذَيْل**’ini sürüklüyor gibidir. Ve **ذالَ الرجل يَذِيل ذَيْلاً**: salındı da **ذَيْل**’ini sürükledi; Tarafe bir dişi deveyi vasfederek dedi ki:
         Böylece sürükledi; bir meclis cariyesi sürüklediği gibi,
                                efendisine uzatılmış bir **سَحْل**’in **أَذْيال**’ını gösterir

Yani: kuyruğunu sürükledi; mecliste şarap sunan bir köle kadın sürüklendiği gibi. Mus‘ab b. Umeyr hadîsinde: câhiliyede müreffeh idi; **العَبِير** ile yağlanırdı ve **يُذِيلُ يُمْنَة اليَمَن** yani onun **ذَيْل**’ini uzatırdı; ve **اليُمنة** Yemen’in çizgili kumaşlarından bir türdür. Ve denir: genç kız yürüyüşünde **تَذِيل ذَيْلاً** eder; eğer salınır, **أَذيال**’ını yere sürükler ve salınarak yürürse. Ve dişi deve kuyruğuyla **ذالت**; eğer onu iki uyluğu üzerine yayarsa. Hâlid b. Cenbe dedi: kadının **ذَيْلُ**’i, elbisesinden, bütün yanlarından yere düşen şeydir; dedi: erkeğe **ذَيْل** isnat etmeyiz; eğer elbisesi uzun ise, bu gömlekte ve cübbede **الإِرْفال**’dır. Ve kadının zırhında yahut başörtüsünde **الذَّيْلُ**, onu salıverdiği zaman. Ve binek hayvanı **تذيلت**: bundan dolayı kuyruğunu hareket ettirdi. Ve **التَّذَيُّل**: ondan olan **التَّبَخْتُر**.

Ve **دِرْع ذائلةٌ** ve **ذائل** ve **مُذالةٌ**: uzun. Ve **الذّائل**: **الذَّيْل**’i uzun zırhtır; en-Nâbiga dedi ki:
         Ve her **صَمُوتٍ** **نَثْلة** **تُبَّعِيَّة**,
                                ve Süleyman’ın dokuması, her **قَضّاءَ ذائِلِ**

Yani Dâvûd oğlu Süleyman; nebîmize ve ikisine selâm olsun; ve **الصَّمُوتُ**: döküldüğü zaman ona ses işitilmeyen zırhtır. Ve falan kimse elbisesini **ذَيَّل** etti, **تَذييلاً**; eğer onu uzattıysa. Ve **مُلاءٌ مُذَيَّلٌ**: **الذيل**’i uzun; ve **ثوب مُذَيَّل**; şair dedi ki:
         Bir **مُلاء مُذَيَّلِ** içinde, evin kızları
(* bu beyit İmru’ul-Kays’ın muallakasındandır; ve onun ilk mısraı:
                                Böylece bize bir sürü göründü; sanki onun koyunlarıdır)

Ve denir: falan kimse elbisesini **أَذالَ** etti; eğer **ذَيْل**’ini uzattıysa; Kesîr dedi ki:
         İbn Ebî’l-Âsî üzerine sağlam bir **دلاصٌ**,
                                dokuyucu onun zırhını güzel ördü de onu **فأَذالَها**

Ve kadın başörtüsünü **أَذالَت** etti; yani onu salıverdi. Ve **حَلْقة ذائلة** ve **مُذالة**: uzunlukla beraber ince, latif.

Ve **المُذالُ** basît ve kâmilden: beytin sonundan, onun **وتِد**’i üzerine iki harf artırılan şeydir; o, remeldeki **المُسَبّغ**’dir; ve basîtte **المُذال** ancak **المُسَدّس**’ten olur; kâmilde de ancak **المربع**’dan olur; birincinin misali onun sözü:
         Biz, hayal ettiği şeye karşı kınadık
                                Sa‘d b. Zeyd’i ve Temîm’den Amr’ı

İkincinin misali onun sözü:
         Bir kabir; onun makamı olur,
                          ebediyen, rüzgârların değiştiği yerde

Böylece **رَنْ من تميمْ** sözü **مستفعلان**’dır; ve **تَلَِفِرْ رِياحْ** sözü **مُتَفاعلان**’dır; ez-Zeccâc dedi: eğer cüz’e bir harf artırılırsa, o cüz’ de **يُزاحَف** edilmeyen şeylerden ise, onun adı **المُذال**’dır; **متفاعلان** gibi; aslı **متفاعلن** idi; bir harf artırdın da o harf gömlek için **الذَّيْل** menzilesinde oldu.

Ve şey **ذَال** eder, **يَذيلُ**: zelil oldu; ve ben onu **أَذَلْته**: onu aşağıladım ve onun üzerinde iyi durmadım. Ve falan kimse atını ve kölesini **أَذَالَ** etti; eğer onu aşağıladıysa. Ve **الإِذالةُ**: aşağılama.

Ve hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, atların **إِذالة**’sini yasakladı; o, iş ve yük bindirmekle onları hor kullanmaktır; ve bir rivayette: Cebrâil, aleyhisselâm, atların **إِذالة**’si hakkında beni kınayarak geceledi; yani onları aşağılamak ve onları hafife almak; ve ondan diğer hadîs: insanlar atları **أَذالَ** etti; ve denildi: savaş aletini onlardan indirdiler ve onları salıverdiler.

Ve **المُذالُ**: horlanan; ve horlanan câriyeye **المُذالةُ** denildi. Ve meselde: **أَخْيَلُ من مُذالةٍ**; o, câriyedir; çünkü o aşağılanır, hâlbuki o salınır. Ve denir:
**ذَيْل ذائل**; o, zillet ve rezilliktir. Ve onların sözü: insanlardan **أَذْيالٌ** geldi; yani onlardan az bir miktar son kısım. Ve kadın ve dişi deve **ذالَت**; **تَذِيل**: zayıfladı ve bozuldu.

Ve onu **أَذَلْتها**: onu zayıflattım; ve o bundandır. Ve **المُذَيَّلُ** ve **المُتَذَيّلُ**: pejmürde olan. Ve **بنو الذَّيّال**: Araplardan bir batındır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ذ ي ل * * الذَّيْلُ * واحد * أذْيالِ * القميص و * ذُيُولِهِ * و * الإذَالَةُ * الإهانة يقال * أذَالَ * فرسه وغلامه وفي الحديث ﴿نهى عن * إذالةِ * الخيل﴾ وهو امتهانها بالعمل والحمل عليها

##### Türkçe

* ذ ي ل * * **الذَّيْلُ** * bir tanedir; gömleğin * **أذْيالِ** *i ve * **ذُيُولِهِ** *i. Ve * **الإذَالَةُ** * aşağılamadır; denilir ki: * **أذَالَ** * atını ve kölesini. Ve hadiste: ﴿* **إذالةِ** * atları yasakladı﴾ ve o, onları iş ve onların üzerine yük yüklemekle horlamaktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الذيل: آخر كل شيء، كما في المحكم، قال شيخنا: هذا هو الحقيقي، وما بعده مجاز. والذيل من الإزار والثوب: ما جر منه إذا أسبل، زاد الصاغاني: فأصاب الأرض من ثوبها من نواحيها كلها، قال: ولا ندعو للرجل ذيلا، فإن كان طويل الثوب فذلك الإرفال في القميص والجبة، والذيل في درع المرأة أو قناعها إذا أرخت شيئا منهما. والذيل من الريح: ما تتركه في الرمل كأثر ذيل مجرور، وفي المحكم: كهيئة الرسن ونحوه، كأنه أثر ذيل جره، قال:
  لكل ريح فيه ذيل مسفور وفي العباب: هو ما انسحب على وجه الأرض من التراب والقمام. والذيل من الفرس، وغيره، كالبعير: ذنبه إذا طال، أو ما أسبل منه فتعلق، ج: أذيال، وذيول، وأذيل، وهذه عن الهجري، وأنشد لأبي البقرات النخعي:
  وثلاثا مثل القطا ماثلات                      لحفتهن أذيل الريح تربا وقال النابغة:

  كأن مجر الرامسات ذيولها                      عليه قضيم نمقته الصوانع وشاهد الأذيال يأتي في قول طرفة، وقيل: أذيال الريح: مآخيرها التي تكسح ما خف لها.
 وذال، يذيل: صار له ذيل، كأذيل، وذال بذنبه، شال، وكذلك المرأة إذا ماست فجرت ذيلها على الأرض، كما في التهذيب، قال طرفة يصف ناقته:
  فذالت كما ذالت وليدة مجلس                      تري ربها أذيال سحل ممدد ورواية الأزهري: سحل معضد، وأورده بعد قوله: ذالت الناقة بذنبها: نشرته على فخذيها: وذالت المرأة: هزلت، وفسدت، وكذلك الناقة. وأذلته أنا، كذا في النسخ، والأولى: وأذلتها، أي أهزلتها، ومنه الحديث: نهى عن إذالة الخيل. وهي امتهانها بالعمل والحمل عليها. وذال الشيء، ذيلا: هان، وذالت حاله تواضعت، كتذايلت، كما في العباب. وذال إليه: انبسط، كتذيل، وأذلته أنا: أهنته ولم أحسن القيام عليه، وأذالت المرأة القناع: أرسلته، كما العباب، وفي التهذيب: أرخته. وفرس ذائل: ذو ذيل، وذيال: طويله، وقال ابن قتيبة: ذائل: طويل الذيل، أو الذيال من الخيل: الطويل القد، الطويل الذيل، فإن كان قصيرا وذنبه طويل، قالوا: ذيال الذنب، فيذكرون الذنب، كما في العباب. وفي التهذيب: فإن كان الفرس قصيرا طويل الذنب، قالوا: ذائل، والأنثى: ذائلة، أو قالوا: ذيال الذنب، وأنشد الصاغاني للنابغة الذبياني:
  بكل مجرب كالليث يسمو                      على أوصال ذيال رفن وفي المحكم: الذيال من الخيل: المتبختر في مشيه واستنانه، كأنه يسحب ذيل ذنبه، وقد يقال ذلك لثور الوحش أيضا، قال امرؤ القيس:
  فخر لروقيه وأمضيت مقدماطوال القرى والروق أخنس ذيال ومن ذلك قولهم: تذيل الرجل: أي تبختر. ودرع ذائل، وذائلة، ومذالة: طويلة الذيل، قال النابغة الذبياني:
  وكل صموت نتلة تبـعـية                      ونسج سليم كل قضاء ذائل يعني سليمان بن داود، عليهما السلام. ومن الحلق: رقيقه لطيفه، وفي بعض النسخ: ومن الخلق رقيقه لطيفه، وهو غلط، ونص المحكم: حلقة ذائلة، ومذالة: رقيقة لطيفة مع طول. والمذيل، كمعظم، كما هو في النسخ، وفي نسخة المحكم: بضم الميم وكسر الذال، والمتذيل: المتبذل. وذو ذيل: فرس كان لشيبان بن ذهل، قال مفروق بن عمرو الشيباني:
  وفارس ذي ذيل وأصحاب ضالة                      وإخوة دعاء تلـوم حـلائلـي أي أبعد قتل هؤلاء يلمنني. وجاء أذيال من الناس: أي أواخر منهم، قليل نقله الصاغاني. وأرض متذيلة، بالبناء للمفعول: أصابها لطخ من مطر ضعيف، نقله الصاغاني. والمذال من البسيط والكامل: ما زيد على وتده من آخر البيت حرفان، وهو المسبغ في الرمل، ولا يكن المذال في البسيط إلا من المسدس، ولا في الكامل إلا من المربع، مثال الأول قوله:
  إنا ذممنا على مـا خـيلـت                      سعد بن زيد وعمرا من تميم ومثال الثاني:
  جدث يكون مقامـه                      أبدا بمختلف الرياح

  فقوله: رن من تميم مستفعلان، وقوله: تلفر رياح متفاعلان، وقال الزجاج: إذا زيد على الجزء حرف واحد، وذلك الجزء مما لا يزاحف، فاسمه المذال، نحو متفاعلان، أصله متفاعلن، فزدت حرفا، كأن ذلك الحرف بمنزلة الذيل للقميص، وفي العباب: الإذالة أن يذال على اعتدال الجزء ساكن، وبيته: إنا ذممنا..إلخ. ورداء مذيل، كمعظم: طويل الذيل، قال امرؤ القيس:
  فعن لنا سرب كأن نعـاجـه                      عذارى دوار في ملاء مذيل وقد ذيل ثوبه، تذييلا. وفي المثل: أخيل من مذالة، وهي الأمة، لأنها تهان وهي تتبختر، يضرب للمتكبر وهو مهين. ومما يستدرك عليه: يقال: ذيل ذائل، وهو الهوان والخزي. وتذيلت الدابة: حركت ذنبها. وبنو الذيال: بطن. كما في المحكم. وأذال ثوبه: أطال ذيله، قال كثير:
  على ابن أبي العاصي دلاص حصينة                      أجاد المسدي سردهـا فـأذالـهـا والذيال: التائه المتبختر.

##### Türkçe

**الذيل**: her şeyin sonu; **المحكم**’de olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: Bu, hakikî olandır; ondan sonrası mecazdır. Ve **الذيل** **الإزار** ve **الثوب**’dan: salıverildiğinde ondan sürünen şeydir. **الصاغاني** ziyade etti: böylece onun elbisesinden, bütün yanlarından yere isabet eder. Dedi: Biz erkeğe **ذيلا** demeyiz; eğer elbisesi uzun ise, bu **الإرفال**’dir **القميص** ve **الجبة**’de. Ve **الذيل** kadının **درع**’ında veya **قناع**’ında, ikisinden bir şey salıverdiğinde.

Ve **الذيل** rüzgârdan: kumda bıraktığı şeydir; sürüklenen bir **ذيل**’in izi gibi. Ve **المحكم**’de: **الرسن** ve benzeri heyeti gibi; sanki onu sürüklediği bir **ذيل**’in izidir. Dedi:
  Her rüzgâr için onda açığa çıkarılmış bir **ذيل** vardır

Ve **العباب**’da: o, toprak ve süprüntüden yer yüzü üzerinde sürüklenen şeydir.

Ve **الذيل** attan ve başkasından, deve gibi: kuyruğu uzadığında onun kuyruğudur; yahut ondan salıverilen ve asılı kalan şeydir. Çoğulu: **أذيال** ve **ذيول** ve **أذيل**. Ve bunlar **الهجري**’dendir. Ve Ebû’l-Bekarât en-Neha‘î için inşad etti:
  Ve üçü, **القطا** gibi, dikilmişler;                      onların eteklerini rüzgârın **أذيل**’i toprakla örttü

Ve en-Nâbiga dedi:

  Sanki gömülenlerin kuyruklarının sürünmesi                      onun üzerinde, ustaların nakışladığı bir **قضيم**’dir

Ve **الأذيال**’in şahidi, **طرفة**’nin sözünde gelir. Ve denildi: **أذيال الريح**: onun art taraflarıdır ki, ona hafif geleni süpürür.

Ve **ذال، يذيل**: ona **ذيل** oldu; **أذيل** gibi. Ve **ذال بذنبه**: kaldırdı. Ve aynı şekilde kadın, salınarak yürüdüğünde, **ذيل**’ini yer üzerinde sürüdü; **التهذيب**’de olduğu gibi. **طرفة** devesini vasfederek dedi:
  O, **ذالت** ettiği gibi **ذالت** etti, bir meclis cariyesi                      efendisine, uzatılmış düz derinin **أذيال**’ini gösterir

Ve **الأزهري**’nin rivayeti: **سحل معضد**. Ve onu şu sözünden sonra zikretti: **ذالت الناقة بذنبها**: onu iki uyluğu üzerine yaydı. Ve **ذالت المرأة**: zayıfladı ve bozuldu; ve aynı şekilde deve. Ve ben onu **أذلته**; nüshalarda böyle. Daha evlâ olan: **وأذلتها**; yani onu zayıflattım. Ve ondan hadis: **إذالة الخيل**’den nehyetti. Ve o, onları iş ve yük bindirmekle horlamaktır.

Ve **ذال الشيء، ذيلا**: hor oldu. Ve **ذالت حاله**: alçaldı; **تذايلت** gibi; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **ذال إليه**: yayıldı; **تذيل** gibi. Ve ben onu **أذلته**: onu horladım ve onun hakkında iyi kıyam etmedim. Ve kadın **القناع**’ı **أذالت**: onu salıverdi; **العباب** gibi. Ve **التهذيب**’de: onu saldı.

Ve **فرس ذائل**: **ذو ذيل** olan. Ve **ذيال**: onun uzunu. Ve İbn Kuteybe dedi: **ذائل**: uzun kuyruklu; yahut atlardan **الذيال**: uzun boylu, uzun kuyruklu. Eğer kısa olup kuyruğu uzun ise, dediler: **ذيال الذنب**; böylece **الذنب**’i zikrederler; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **التهذيب**’de: eğer at kısa, kuyruğu uzun ise, dediler: **ذائل**; dişisi: **ذائلة**. Yahut dediler: **ذيال الذنب**. Ve **الصاغاني** en-Nâbiga ez-Zubyânî için inşad etti:
  Her tecrübeli ile, aslan gibi yükselir                      eklemler üzerinde, sarkık yeleli bir **ذيال**

Ve **المحكم**’de: atlardan **الذيال**: yürüyüşünde ve koşusunda salınan; sanki kuyruğunun **ذيل**’ini sürüklüyor. Ve bu, yaban öküzü için de söylenebilir. İmru’ul-Kays dedi:
  İki boynuzu üzerine düştü ve ben ileri sürdüm; uzun boylu                      ve boynuz, basık burunlu bir **ذيال**

Ve bundan onların sözü: **تذيل الرجل**: yani salındı.

Ve **درع ذائل** ve **ذائلة** ve **مذالة**: uzun etekli. En-Nâbiga ez-Zubyânî dedi:
  Ve her suskun, gevşek, **تبعـية**                      ve Selîm’in dokuması; her hüküm, **ذائل**

Yani Süleyman b. Dâvûd; ikisine de selâm.

Ve halkalardan: onun incesi, latifi. Ve bazı nüshalarda: ve yaratılıştan onun incesi, latifi; ve o yanlıştır. Ve **المحكم**’in nassı: **حلقة ذائلة** ve **مذالة**: uzunlukla beraber ince, latif.

Ve **المذيل**; **معظم** vezninde; nüshalarda olduğu gibi. Ve **المحكم** nüshasında: **الميم**’in dammesi ve **الذال**’ın kesresi ile. Ve **المتذيل**: **المتبذل**.

Ve **ذو ذيل**: Şeybân b. Zühl’e ait bir attı. Mefrûk b. Amr eş-Şeybânî dedi:
  **ذي ذيل**’in süvarisi ve sapkınlığın sahipleri                      ve dua kardeşleri; eşlerim beni kınar

Yani: bunların öldürülmesinden sonra mı beni kınarlar?

Ve insanlardan **أذيال** geldi: yani onlardan sonrakiler. **الصاغاني** onu az nakletti.

Ve **أرض متذيلة**; mef‘ûl bina ile: zayıf bir yağmurdan bir leke ona isabet etti. **الصاغاني** onu nakletti.

Ve **المذال** **البسيط** ve **الكامل**’den: beytin sonundan, onun kazığı üzerine iki harf ziyade edilendir; ve o, **الرمل**’de **المسبغ**’dir. Ve **المذال** **البسيط**’te ancak **المسدس**’ten olmaz; ve **الكامل**’de ancak **المربع**’dan olmaz. Birincinin misali onun sözü:
  Biz zemmettik, hayal ettiğin şeye karşı                      Sa‘d b. Zeyd’i ve Temîm’den Amr’ı

Ve ikincinin misali:
  Bir kabir ki onun makamı olur                      ebediyen, rüzgârların değişiklerinde

  Onun sözü: **رن من تميم** **مستفعلان**’dır; ve onun sözü: **تلفر رياح** **متفاعلان**’dır. Ve ez-Zeccâc dedi: Eğer cüz’e bir harf ziyade edilirse, ve o cüz’ de zihâfa uğramayanlardan ise, onun adı **المذال**’dır; **متفاعلان** gibi; aslı **متفاعلن**’dir; böylece bir harf ziyade ettin; sanki o harf, gömleğin **الذيل**’i menzilesindedir. Ve **العباب**’da: **الإذالة**; cüz’ün itidali üzerine bir sâkinin **يذال** edilmesidir. Ve onun beyti: **إنا ذممنا..** إلخ.

Ve **رداء مذيل**; **معظم** vezninde: uzun etekli. İmru’ul-Kays dedi:
  Bize bir sürü göründü; sanki onun koyunları                      uzun etekli bir örtü içinde dönen bakirelerdir

Ve onun elbisesini **ذيل** etti; **تذييلا**.

Ve meselde: **أخيل من مذالة**; ve o, cariyedir; çünkü o horlanır, hâlbuki o salınır. Kibirlenen, hâlbuki hor olan için darb-ı meseldir.

Ve ona istidrâk olunanlardan: denilir: **ذيل ذائل**; ve o, horluk ve rezilliktir. Ve binek **تذيلت**: kuyruğunu hareket ettirdi. Ve **بنو الذيال**: bir batın; **المحكم**’de olduğu gibi.

Ve elbisesini **أذال**: onun eteğini uzattı. Kesîr dedi:
  İbn Ebî’l-Âsî üzerine, sağlam bir **دلاص**                      **المسدي** onun zırhını güzel ördü de onu **فأذالها**

Ve **الذيال**: şaşkın, salınan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

ذَالَ
1 ذَالَ ذ , aor. يَذِيلُ, inf. n. ذَيْلٌ, It (a garment) was long, so that it touched the ground. (Msb.) ― -b2- He, or it, had a ذَيْل; [app. said of a horse &c., as meaning he had a long tail, or a pendent portion to his tail; and probably of a garment, as meaning it had a skirt, or lower extremity, reaching nearly, or quite, to the ground, or dragged upon the ground, when made to hang down; and perhaps of a man, as meaning he had a ذيل to his garment;] as also ↓ أَذْيَلَ. (M, K.) ― -b3- And, said of a man, (M, Msb, K,) aor. as above, (M, Msb,) and so the inf. n., (M,) He walked with an elegant and a proud and self-conceited gait, dragging his ذَيْل [or skirt, or the lower extremity of his garment]; (M, K;) and in like manner ذَالَتْ is said of a she-camel: (M:) or he dragged his أَذْيَال [or skirts, or the lower extremities of his garment or garments], by reason of pride and self-conceit: (Msb:) or ذَالَتْ, (T, S,) فِى مِشْيَتِهَا, said of a girl, or young woman, (T,) or of a woman, (S,) aor. تَذِيلُ, (T, S,) inf. n. as above, (T,) she dragged her أَذْيَال, (T,) or her ذَيْل, (S,) upon the ground, walking with an elegant and a proud and self-conceited gait. (T, S.) [See also 5.] ― -b4- ذال بِذَنَبِهِ He raised his tail; (M, K;) said of a horse, and of a mountaingoat. (M.) And ذالت بِذَنَبِهَا She (a camel) spread her tail upon her thighs. (T.) ― -b5- ذال اـِلَيْهِ i. q. اِنْبَسَطَ [app. as meaning He acted towards him, or behaved to him, with boldness, forwardness, presumptuousness, or arrogance]; as also ↓ تذيّل. (K.) ― -b6- ذال الشَّىْءُ, (M, Msb, K,) aor. as above, (M,) and so the inf. n., (Msb,) The thing was, or became, low, base, vile, mean, contemptible, or ignominious. (M, Msb, K.) And ذالت حَالُهُ His state, or condition, became lowered, or abased; as also ↓ تذايلت. (O, K.) ― -b7- ذالت said of a woman, (M, K,) and of a she-camel, (M,) She was, or became, lean, or emaciated, (M, K,) and in a bad condition. (M.)

ذيّل ثَوْبَهُ
2 ذيّل ثَوْبَهُ ذ , inf. n. تَذْيِيلٌ, [He made his garment to have a ذَيْل, i. e. shirt, or lower extremity, reaching nearly, or quite, to the ground, or such as to be dragged upon the ground; or] he made his garment long: (T:) and ثَوْبَهُ ↓ اذال he made his garment to have a long ذَيْل. (T, TA.) ― -b2- [Hence, ذَيَّلْتُ كِتَابَهُ (assumed tropical:) I added an appendix to his writing, or book; like ذَنَّبْتُهُ. And hence, the inf. n. تَذْيِيلٌ is used to signify (assumed tropical:) An appendix; like تَذْنِيبٌ; as also ↓ ذَيْلٌ.] -A2- ذَيَّلْتُ ذَالًا [I wrote a ذ]. (IB, TA on the letter ا.) [See also 2 in art. ذول.]

أَذْيَلَ
4 أَذْيَلَ ذ : see 1, second sentence. -A2- اذال ثَوْبَهُ: see 2. ― -b2- اذالت قِنَاعَهَا She (a woman) let down her head-covering. (T, S, K. *) ― -b3- اذالهُ, (T, S, M, Msb, K,) inf. n. اـِذَالَةٌ, (S, * M, Msb,) He lowered him; abased him; rendered him vile, mean, contemptible, or ignominious; or held him in low, or mean, estimation; (T, S, M, Msb, K;) and did not tend him, or take care of him, well; (M, K;) namely, his horse, (T, S, M,) and his young man, or slave; (S;) or it is said of the owner of a thing. (Msb.) It is said in a trad., (S, M,) of the Prophet, (M,) نَهَى عَنْ اـِذَالَةِ الخَيْلِ, (S, M,) i. e. [He forbade] the using of horses for mean work, and burdens. (S, TA.) ― -b4- And أَذْلْتُهَا I rendered her lean; or emaciated her; namely, a woman, and a camel. (TA.)

تذيّلت الدَّابَّةُ
5 تذيّلت الدَّابَّةُ ذ The beast moved about its tail. (M.) ― -b2- And hence, (M,) تذيّل He (a man, TA) walked with an elegant and a proud and self-conceited gait, (M, K,) [app., dragging his ذَيْل (or skirt), like ذَالَ.] ― -b3- [It occurs in the M and L, in art. رأد: said of a branch, or twig, app. as meaning It inclined limberly from side to side: but in the K, I there find in its place تذبّل.] ― -b4- See also 1.

6 تَذَاْيَلَ see 1, last sentence but one.

ذَيْلٌ
ذَيْلٌ ذ The latter, or kinder, or the last, or kindmost, part of anything. (M, K.) Accord. to MF, this is the proper signification, and the other significations here following are tropical. (TA.) [But in my opinion, the word in each of the next two senses, or at least in the former of them; if not strictly proper, is what is termed حَقِيقَةٌ عُرْفِيَّةٌ, i. e. a word so much used in a tropical sense as to be, in that sense, conventionally regarded as proper.] ― -b2- [A skirt, or lower extremity, of a garment, reaching nearly, or quite, to the ground, or that is dragged upon the ground, when made to hang down:] the extremity, of a garment, that is next the ground, and so if not touching it [as well as if touching it]; an inf. n. used in this sense: (Msb:) or the part of a waist-wrapper (اـِزَار), and of a garment [of any kind], that is dragged [upon the ground], (M, K,) when it is made to hang down: (M:) or the part, of an اـِزَار, and of a [garment of the kind called] رِدَآء, that is made to hang down, and touches the ground: and the part, of any kind of garment worn by a woman, that the wearer drags upon the ground behind her: (Lth, T:) or the parts, all round, of a woman's garment, that fall upon the ground: and the portion that is made to hang down, of a woman's shift and of her قِنَاع [or head-covering]: you do not [properly] say of a man that he has a ذَيْل [but only when you liken the lower part of his garment to the similar part of a woman's garment]: a man's having a long garment, such as a shirt and a جُبَّة, [or his dragging the skirt thereof,] is termed اـِرْفَالٌ: (Khلlid Ibn-Jembeh, T:) the pl. of ذَيْلٌ (in this sense, T, Msb, as relating to a shirt [&c.], S, and in all its senses, T, M) is أَذْيَالٌ (T, S, M, Msb, K) and أَذْيُلٌ (El-Hejeree, M, K) [both pls. of pauc.] and ذُيُولٌ (T, S, M, Msb, K) which is a pl. of mult. (M.) Hence طُولُ الذَّيْلِ is a metonymical expression meaning (tropical:) Richness, or competency; because long أَذْيَال generally pertain to the rich and the prodigal and the proud and self-conceited: (Er-Rلzee, Har p. 493:) and you say, طَالَ ذَيْلُ فُلَانٍ, meaning (tropical:) The state, or condition, of such a one became good, and his wealth became abundant: and هُوَ طَوِيلُ الذَّيْلِ, meaning (tropical:) He is rich. (Har p. 319.) ― -b3- Of a horse (T, K) &c., (K,) [i. e.] of a horse and a camel and the like, (M,) The tail: (T, M, K:) or the tail when long: (TA:) or the part, of the tail, that is made to hang down. (M, K.) ― -b4- [(assumed tropical:) Of a cloud, The skirt; or lower, pendent, part: used in this sense in the K voce هَيْدَبٌ.] ― -b5- ذَيْلُ الرِّيحِ (assumed tropical:) What is dragged along, (T, S, O,) or drawn together, (M,) by the wind, upon the ground, (T, S, O, M,) of dust (T, M, O) and rubbish: (T, O:) or what the wind leaves upon the sand, (M, K,) in the form of a rope, (M,) resembling the track of a ذَيْل [or skirt] dragged along: (M, K:) or, as some say, أَذْيَالُالرِّيحِ means (assumed tropical:) the after-parts of the wind, with which it sweeps what is light to it. (M.) ― -b6- ذَيْلُ جَبَلٍ (assumed tropical:) The foot, bottom, base, or lowest part, of a mountain. (A and TA voce جَرٌّ.) ― -b7- أَذْيَالُ النَّاسِ (assumed tropical:) The hindmost of the people. (K.) You say, جَآءَ أَذْيَالٌ مِنَ النَّاسِ (assumed tropical:) Some few of the hindmost of the people came. (S, Sgh.) ― -b8- See also 2. -A2- And see ذَائِلٌ.

ذَيَّالٌ
ذَيَّالٌ ذ : see ذَائِلٌ, in three places. ― -b2- Also That behaves proudly, conceitedly, or vainly, and walks with an elegant and a proud and self-conceited gait. (TA.) Applied to a horse, That carries himself in an elegant and a proud and self-conceited manner, in his step, and in curvetting, or raising his fore legs together and putting them down together, and kneading with his hind legs, or in prancing, as though he dragged along the ذَيْل [or pendent portion] of his tail. (M.)

ذَائِلٌ
ذَائِلٌ ذ , applied to a horse, Having a ذَيْل, (T, K,) i. e. tail: (T:) and ↓ ذَيَّالٌ having a long ذَيْل: (T, K:) or the former word has the latter signification; (IKt, T, M;) it means having a long tail: (S:) and ↓ the latter word, tall, and having a long ذَيْل, (M, K,) and that carries himself in an elegant and a proud and self-conceited manner, in his step; (K;) and is applied in the same sense to a wild bull: (M:) or the former word signifies short, and having a long tail; and its fem. is with ة: (T:) or when a horse is of this description, they say الذَّنَبِ ↓ ذَيَّالُ, mentioning the ذَنَب. (T, S.) ― -b2- Also, applied to a دِرْع, (S, M, K,) [i. e. a coat of mail, as is shown in the S and TA,] Long (S, M, K) in the ذَيْل [or shirt]; (S;) and so ذَائِلَةٌ and ↓ مُذَالَةٌ. (M, K. [In the CK, the last word is erroneously written مَذَالَةٌ.]) ― -b3- And حَلْقَةٌ ذَائِلَةٌ and ↓ مُذَالَةٌ A ring [app. of a coat of mail] that is slender (M, K *) and elongated. (M.) -A2- ذَائِلٌ ↓ ذَيْلٌ [an expression like ذُلٌّ ذَلِيلٌ, the former word an inf. n.,] means [Exceeding] lowness, baseness, vileness, meanness, contemptibleness, or ignominiousness. (S.)

مُذَالٌ
مُذَالٌ ذ ; fem. with ة: see the latter in the next preceding paragraph, in two places. ― -b2- The fem. also means (assumed tropical:) A female slave: (T, S, M:) because she is held in low, or mean, estimation, while she carries herself in an elegant and a proud and selfconceited manner: so in the prov., أَخِيلُ مِنْ مُذَالَةٍ [More proud and self-conceited than a female slave]. (S, K.)

مُذْيِلٌ
مُذْيِلٌ ذ [so in my MS. copy of the K, as in the M, but in other copies of the K مُذَيَّلٌ,] and ↓ مُتَذَيِّلٌ [in the CK مُتَذَيَّلٌ] i. q. مُتَبَذِّلٌ [One who performs his own work; or who is careless of himself or his honour or reputation]. (M, K.)

مُذَيَّلٌ
مُذَيَّلٌ ذ A garment, (T,) of the kind called مُلَآء, (T, S,) or رِدَآء, (K,) Long (T, S, K) in the ذَيْل [or skirt]. (S, K.) So in a verse of Imra-el- Keys, of which the latter hemistich is cited voce دُوَارٌ. (T, TA.)

أَرْضٌ مُتَذَيَّلَةٌ
أَرْضٌ مُتَذَيَّلَةٌ ذ A land upon which has fallen a weak and small quantity (لَطْخٌ ضَعِيفٌ) of rain. (Sgh, K.)

مُتَذَيِّلٌ
مُتَذَيِّلٌ ذ : see مُذِيلٌ.

##### Türkçe

ذَالَ
1 **ذَالَ** **ذ** , muzari‘i **يَذِيلُ**, mastar ismi **ذَيْلٌ**, (bir giysi) uzun oldu; öyle ki yere değdi. (Msb.) ― -b2- O, yahut o şey, bir **ذَيْل** sahibi oldu; [görünüşe göre at vb. hakkında, “uzun bir kuyruğu vardı” yahut “kuyruğuna sarkık bir parça vardı” mânâsında söylenir; ve muhtemelen bir giysi hakkında, “eteği yahut alt ucu vardı; neredeyse yahut tamamen yere kadar ulaşıyordu; yahut aşağı sarkıtıldığında yerde sürünüyordu” mânâsında; ve belki bir adam hakkında, “giysisine bir **ذيل** vardı” mânâsında;] ve ayrıca ↓ **أَذْيَلَ**. (M, K.) ― -b3- Ve bir adam hakkında söylenir ki, (M, Msb, K,) muzari‘i yukarıdaki gibidir, (M, Msb,) ve mastar ismi de böyledir, (M,) O, **ذَيْل**’ini [yahut eteğini, yahut giysisinin alt ucunu] sürüyerek, zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürüdü; (M, K;) ve aynı şekilde **ذَالَتْ** bir dişi deve hakkında söylenir: (M:) yahut kibir ve kendini beğenmişlik sebebiyle **أَذْيَال**’ını [yahut eteklerini, yahut giysisinin yahut giysilerinin alt uçlarını] sürüdü: (Msb:) yahut **ذَالَتْ**, (T, S,) **فِى مِشْيَتِهَا**, bir kız yahut genç kadın hakkında, (T,) yahut bir kadın hakkında, (S,) muzari‘i **تَذِيلُ**, (T, S,) mastar ismi yukarıdaki gibidir, (T,) o, **أَذْيَال**’ını, (T,) yahut **ذَيْل**’ini, (S,) yere sürüyerek, zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürüdü. (T, S.) [Bkz. ayrıca 5.] ― -b4- **ذال بِذَنَبِهِ** Kuyruğunu kaldırdı; (M, K;) at hakkında ve dağ keçisi hakkında söylenir. (M.) Ve **ذالت بِذَنَبِهَا** O (dişi deve) kuyruğunu uyluklarının üzerine yaydı. (T.) ― -b5- **ذال اـِلَيْهِ** **اِنْبَسَطَ** ile aynı mânâdadır [görünüşe göre “ona karşı cesaretle, ileri atılganlıkla, küstahlıkla yahut kibirle davrandı” mânâsında]; ve ayrıca ↓ **تذيّل**. (K.) ― -b6- **ذال الشَّىْءُ**, (M, Msb, K,) muzari‘i yukarıdaki gibidir, (M,) ve mastar ismi de böyledir, (Msb,) Şey alçak, bayağı, rezil, değersiz, hakir yahut zelil oldu. (M, Msb, K.) Ve **ذالت حَالُهُ** Onun hâli/durumu alçaldı yahut aşağılandı; ve ayrıca ↓ **تذايلت**. (O, K.) ― -b7- **ذالت** bir kadın hakkında, (M, K,) ve bir dişi deve hakkında, (M,) O, zayıf yahut cılız oldu, (M, K,) ve kötü bir durumda. (M.)

ذيّل ثَوْبَهُ
2 **ذيّل ثَوْبَهُ** **ذ** , mastar ismi **تَذْيِيلٌ**, [giysisini bir **ذَيْل** sahibi kıldı; yani gömleği yahut alt ucu neredeyse yahut tamamen yere kadar ulaşan, yahut yerde sürünecek şekilde olan; yahut] giysisini uzun yaptı: (T:) ve **ثَوْبَهُ** ↓ **اذال** giysisini uzun bir **ذَيْل** sahibi kıldı. (T, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, **ذَيَّلْتُ كِتَابَهُ** (mecazî farz edilerek:) onun yazısına yahut kitabına bir zeyl/ek ilâve ettim; **ذَنَّبْتُهُ** gibi. Ve bundan dolayı, mastar ismi **تَذْيِيلٌ** (mecazî farz edilerek:) bir zeyl/ek mânâsında kullanılır; **تَذْنِيبٌ** gibi; ve ayrıca ↓ **ذَيْلٌ**.] -A2- **ذَيَّلْتُ ذَالًا** [bir **ذ** yazdım]. (IB, TA, **ا** harfi maddesinde.) [Bkz. ayrıca ذول maddesinde 2.]

أَذْيَلَ
4 **أَذْيَلَ** **ذ** : bkz. 1, ikinci cümle. -A2- **اذال ثَوْبَهُ**: bkz. 2. ― -b2- **اذالت قِنَاعَهَا** O (kadın) başörtüsünü aşağı saldı. (T, S, K. *) ― -b3- **اذالهُ**, (T, S, M, Msb, K,) mastar ismi **اـِذَالَةٌ**, (S, * M, Msb,) O, onu alçalttı; aşağılayıp zelil kıldı; onu rezil, değersiz, hakir yahut zelil yaptı; yahut onu düşük yahut bayağı bir değerle değerlendirdi; (T, S, M, Msb, K;) ve ona iyi bakmadı, yahut onun bakımını iyi yapmadı; (M, K;) yani onun atına, (T, S, M,) ve onun delikanlısına yahut kölesine; (S;) yahut bir şeyin sahibi hakkında söylenir. (Msb.) Bir hadiste şöyle denmiştir, (S, M,) Peygamber hakkında, (M,) **نَهَى عَنْ اـِذَالَةِ الخَيْلِ**, (S, M,) yani [o,] atları bayağı işlerde ve yüklerde kullanmayı yasakladı. (S, TA.) ― -b4- Ve **أَذْلْتُهَا** Onu zayıf kıldım; yahut onu cılızlaştırdım; yani bir kadın ve bir deve. (TA.)

تذيّلت الدَّابَّةُ
5 **تذيّلت الدَّابَّةُ** **ذ** Binek hayvanı kuyruğunu oynattı. (M.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (M,) **تذيّل** O (adam, TA) zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürüdü, (M, K,) [görünüşe göre, **ذَالَ** gibi, **ذَيْل**’ini (yahut eteğini) sürüyerek.] ― -b3- [M ve L’de, رأد maddesinde geçer: bir dal yahut ince dal hakkında, görünüşe göre “esnekçe sağa sola meyletti” mânâsında: fakat K’de, orada onun yerinde **تذبّل** buluyorum.] ― -b4- Bkz. ayrıca 1.

6 **تَذَاْيَلَ** bkz. 1, sondan bir önceki cümle.

ذَيْلٌ
**ذَيْلٌ** **ذ** Herhangi bir şeyin son, yahut en son, yahut sonuncu kısmı. (M, K.) MF’ye göre bu, asıl mânâdır; burada ardından gelen diğer mânâlar mecazîdir. (TA.) [Fakat benim kanaatime göre, kelime, sonraki iki mânânın her birinde, yahut en azından bunların ilkinde; sıkı anlamda asıl olmasa bile, **حَقِيقَةٌ عُرْفِيَّةٌ** denilen şeydir; yani mecazî bir mânâda o kadar çok kullanılan bir kelimedir ki, o mânâda örfen asıl sayılır.] ― -b2- [Bir giysinin eteği yahut alt ucu; neredeyse yahut tamamen yere kadar ulaşan, yahut aşağı sarkıtıldığında yerde sürünen:] giysinin yere en yakın olan ucu; böylece ona değmiyorsa da [değiyorsa da] böyledir; bu mânâda kullanılan bir mastar ismidir: (Msb:) yahut bir bel sarığı (**اـِزَار**) ve bir giysinin [herhangi bir türden] aşağı sarkıtıldığında [yerde] sürünen kısmı, (M, K,) (M:) yahut bir **اـِزَار**’ın ve [**رِدَآء** denilen türden] bir giysinin yere sarkıtılıp yere değen kısmı: ve bir kadının giydiği herhangi bir tür giysinin, giyenin arkasından yerde sürüdüğü kısmı: (Lth, T:) yahut bir kadının giysisinin her yanından olup yere düşen kısımlar: ve bir kadının gömleğinin ve onun **قِنَاع**’ının [yahut başörtüsünün] sarkıtılan kısmı: bir adam hakkında, onun bir **ذَيْل**’i olduğunu [aslında] söylemezsin [ancak giysisinin alt kısmını bir kadının giysisinin benzer kısmına benzettiğinde]: bir adamın gömlek ve **جُبَّة** gibi uzun bir giysi giymesi [yahut onun eteğini sürümesi] **اـِرْفَالٌ** diye adlandırılır: (Khلlid Ibn-Jembeh, T:) **ذَيْلٌ**’ün (bu mânâda, T, Msb, gömlek vb. ile ilgili olarak, S, ve bütün mânâlarında, T, M) çoğulu **أَذْيَالٌ**’dır (T, S, M, Msb, K) ve **أَذْيُلٌ**’dür (El-Hejeree, M, K) [ikisi de kıllet çoğulu] ve **ذُيُولٌ**’dür (T, S, M, Msb, K) ki bu, çokluk çoğuludur. (M.) Buradan **طُولُ الذَّيْلِ** kinayeli bir ifadedir; (mecazî:) zenginlik yahut yeterlilik mânâsına gelir; çünkü uzun **أَذْيَال** genellikle zenginlere ve müsriflere ve mağrur ve kendini beğenmişlere aittir: (Er-Rلzee, Har s. 493:) ve şöyle dersin, **طَالَ ذَيْلُ فُلَانٍ**, (mecazî:) falanın hâli/durumu iyi oldu ve malı çoğaldı mânâsında: ve **هُوَ طَوِيلُ الذَّيْلِ**, (mecazî:) o zengindir mânâsında. (Har s. 319.) ― -b3- Bir atın (T, K) vb.’nin, (K,) [yani] bir atın ve bir devenin ve benzerinin, (M,) Kuyruk: (T, M, K:) yahut uzun olduğunda kuyruk: (TA:) yahut kuyruğun aşağı sarkıtılan kısmı. (M, K.) ― -b4- [(mecazî farz edilerek:) Bir bulutun, eteği; yahut aşağı sarkık kısmı: K’de **هَيْدَبٌ** maddesinde bu mânâda kullanılır.] ― -b5- **ذَيْلُ الرِّيحِ** (mecazî farz edilerek:) rüzgârın yerde sürüklediği, (T, S, O,) yahut bir araya çektiği, (M,) yerde, (T, S, O, M,) tozdan (T, M, O) ve süprüntüden: (T, O:) yahut rüzgârın kum üzerinde bıraktığı şey, (M, K,) ip şeklinde, (M,) sürüklenen bir **ذَيْل**’in [yahut eteğin] izine benzeyen: (M, K:) yahut bazılarına göre, **أَذْيَالُالرِّيحِ** (mecazî farz edilerek:) rüzgârın art tarafları demektir; onunla, kendisine hafif gelen şeyi süpürür. (M.) ― -b6- **ذَيْلُ جَبَلٍ** (mecazî farz edilerek:) bir dağın eteği, dibi, tabanı yahut en alt kısmı. (A ve TA, **جَرٌّ** maddesinde.) ― -b7- **أَذْيَالُ النَّاسِ** (mecazî farz edilerek:) insanların en arkada kalanları. (K.) Şöyle dersin, **جَآءَ أَذْيَالٌ مِنَ النَّاسِ** (mecazî farz edilerek:) insanların en arkada kalanlarından birkaçı geldi. (S, Sgh.) ― -b8- Bkz. ayrıca 2. -A2- Ve bkz. **ذَائِلٌ**.

ذَيَّالٌ
**ذَيَّالٌ** **ذ** : bkz. **ذَائِلٌ**, üç yerde. ― -b2- Ayrıca: mağrur, kendini beğenmiş yahut boş gururlu davranan ve zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir yürüyüşle yürüyen. (TA.) Ata nispetle: adımında ve şahlanmada, yahut ön ayaklarını birlikte kaldırıp birlikte indirmede ve arka ayaklarıyla yoğurur gibi yapmada, yahut sekişte, kuyruğunun **ذَيْل**’ini [yahut sarkık kısmını] sürüklüyormuş gibi, zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir tarzda kendini taşıyan. (M.)

ذَائِلٌ
**ذَائِلٌ** **ذ** , ata nispetle, bir **ذَيْل** sahibi olan, (T, K,) yani kuyruk: (T:) ve ↓ **ذَيَّالٌ** uzun bir **ذَيْل** sahibi olan: (T, K:) yahut birinci kelime ikinci mânâdadır; (IKt, T, M;) “uzun kuyruklu” demektir: (S:) ve ↓ ikinci kelime, uzun boylu ve uzun bir **ذَيْل** sahibi olan, (M, K,) ve adımında kendini zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir tarzda taşıyan; (K;) ve aynı mânâda yaban öküzüne de uygulanır: (M:) yahut birinci kelime “kısa” mânâsına gelir ve uzun kuyruklu; ve onun müennesi ة iledir: (T:) yahut bir at bu vasıfta olduğunda, **ذَنَب**’i zikrederek **ذَيَّالُ** ↓ **الذَّنَبِ** derler. (T, S.) ― -b2- Ayrıca, bir **دِرْع**’a nispetle, (S, M, K,) [yani S ve TA’da gösterildiği üzere zırh gömleği,] **ذَيْل**’de [yahut etekte] uzun. (S, M, K) (S;) ve böylesi **ذَائِلَةٌ** ve ↓ **مُذَالَةٌ**. (M, K. [CK’de son kelime yanlışlıkla **مَذَالَةٌ** yazılmıştır.]) ― -b3- Ve **حَلْقَةٌ ذَائِلَةٌ** ve ↓ **مُذَالَةٌ** İnce (M, K *) ve uzamış bir halka [görünüşe göre zırh gömleğinin halkası]. (M.) -A2- **ذَائِلٌ** ↓ **ذَيْلٌ** [**ذُلٌّ ذَلِيلٌ** gibi bir ifade; birinci kelime mastar ismidir,] [aşırı] alçaklık, bayağılık, rezillik, değersizlik, hakirlik yahut zelillik demektir. (S.)

مُذَالٌ
**مُذَالٌ** **ذ** ; müennesi ة iledir: bkz. bir önceki paragrafta geçen müennesi, iki yerde. ― -b2- Müennes ayrıca (mecazî farz edilerek:) bir cariye demektir: (T, S, M:) çünkü o, düşük yahut bayağı bir değerle değerlendirilir; hâlbuki zarif ve mağrur ve kendini beğenmiş bir tarzda kendini taşır: bu sebeple darbımeselde, **أَخِيلُ مِنْ مُذَالَةٍ** [bir cariyeden daha mağrur ve kendini beğenmiş]. (S, K.)

مُذْيِلٌ
**مُذْيِلٌ** **ذ** [K’nin yazma nüshamda M’deki gibi böyledir; fakat K’nin diğer nüshalarında **مُذَيَّلٌ**dur,] ve ↓ **مُتَذَيِّلٌ** [CK’de **مُتَذَيَّلٌ**] **مُتَبَذِّلٌ** ile aynı mânâdadır [kendi işini yapan; yahut kendine yahut şerefine yahut itibarına aldırmayan kimse]. (M, K.)

مُذَيَّلٌ
**مُذَيَّلٌ** **ذ** Bir giysi, (T,) **مُلَآء** denilen türden, (T, S,) yahut **رِدَآء**, (K,) **ذَيْل**’de [yahut etekte] uzun. (T, S, K) (S, K.) İmru’ul-Kays’ın bir beytinde böyledir; onun ikinci mısraı **دُوَارٌ** maddesinde alıntılanmıştır. (T, TA.)

أَرْضٌ مُتَذَيَّلَةٌ
**أَرْضٌ مُتَذَيَّلَةٌ** **ذ** Üzerine zayıf ve az bir miktar (**لَطْخٌ ضَعِيفٌ**) yağmur düşmüş bir arazi. (Sgh, K.)

مُتَذَيِّلٌ
**مُتَذَيِّلٌ** **ذ** : bkz. **مُذِيلٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

ذَالَ
ذَالَ ( y )  I ( n. ac. ذَيْل 1 ),
a.  Was long; trailed, draggled; had a long, trailing garment.

b.  Had a skirt ( garment ).

c.  Became thin, emaciated.

d.  Was low, base.

ذَيَّلَ
ذَيَّلَ II ,
a.  Put a tail or skirt to; added an appendix.

أَذْيَلَ
أَذْيَلَ IV ,
a.  Let down; despised, slighted, neglected.

تَذَيَّلَ
تَذَيَّلَ V ,
a.  Swaggered along.

تَذَاْيَلَ
تَذَاْيَلَ VI ,
a.  Was abased, humbled.

ذَيْل
ذَيْل 1 , ( pl. أَذْيُل 16 ,  ذُيُوْل 27 ,  أَذْيَاْل 38 ),
a.  Tail, skirt,   train, hind part.

b.  Appendix, supplement.

c.  Trail or track.

ذَاْيِل
ذَاْيِل 21 ,
a.  Trailing, sweeping; longtailed.

b.  Swaggerer.

ذَيَّاْل
ذَيَّاْل 28 ,
a.  see 21 .

ذَيَّاْلَة
ذَيَّاْلَة 28t ,
a.  Threaded needle.

ذَيَّلَ
N. Ac. ذَيَّلَ II ,
a.  Appendix.

مُذَالَة
مُذَالَة
a.  Female slave.

طَوِيْل الذَّيْل
طَوِيْل الذَّيْل
a.  Rich, wealthy; influential.

أعذْيَال النَّاس
أعذْيَال النَّاس
a.  The dregs of the populace, riff-raff; ragtag & bobtail.

##### Türkçe

ذَالَ
ذَالَ (y) I (n. ac. **ذَيْل** 1),
a. Uzun oldu; süründü, sürüklenip kirlendi; uzun, sürünen bir elbisesi oldu.

b. Eteği (giysi) oldu.

c. İnce oldu, zayıflayıp eridi.

d. Alçak oldu, bayağı oldu.

ذَيَّلَ
ذَيَّلَ II,
a. Bir kuyruk veya etek koydu; bir ek ilâve etti.

أَذْيَلَ
أَذْيَلَ IV,
a. Aşağı saldı; hor gördü, küçümsedi, ihmal etti.

تَذَيَّلَ
تَذَيَّلَ V,
a. Salınarak yürüdü.

تَذَاْيَلَ
تَذَاْيَلَ VI,
a. Alçaltıldı, zelil kılındı.

ذَيْل
**ذَيْل** 1, (pl. **أَذْيُل** 16, **ذُيُوْل** 27, **أَذْيَاْل** 38),
a. Kuyruk, etek, (elbise) kuyruğu, arka kısım.

b. Ek, zeyl.

c. İz veya takip izi.

ذَاْيِل
**ذَاْيِل** 21,
a. Sürünen, süpüren; uzun kuyruklu.

b. Salınarak yürüyen.

ذَيَّاْل
**ذَيَّاْل** 28,
a. 21’e bak.

ذَيَّاْلَة
**ذَيَّاْلَة** 28t,
a. İplik geçirilmiş iğne.

ذَيَّلَ
N. Ac. **ذَيَّلَ** II,
a. Ek.

مُذَالَة
مُذَالَة
a. Kadın köle.

طَوِيْل الذَّيْل
طَوِيْل الذَّيْل
a. Zengin, varlıklı; nüfuzlu.

أعذْيَال النَّاس
أعذْيَال النَّاس
a. Halkın tortusu, ayaktakımı; derme çatma güruh.
