# ذيل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B0%D9%8A%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ذيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%8A%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ذيل

باب الذال واللام و و ي ء معهما
ذ ي ل، ذ أ ل، و ذ ل، ل و ذ، ذ و ل مستعملات
ذيل:
ما أُسبِلَ فأصابَ الأرضَ من الرِّداءِ والإِزار، وذَيْل المرأة لكلِّ ثوبٍ تلبَسُه إذا جَرَّتْه على الأرض من خَلْفها.
وذَيْل الريحِ: ما جَرَّتْهُ على الأرض من التُّرابِ والقَتام، وجمعُه ذُيُولٌ وربَّما قالوا: أذيال، لأنّ الياء إذا تَحَرَّكَتْ تحوَّلَتْ ألفاً نحو: القال من القول، والقَاب من القَوْب، وهما في الوزن سَواءٌ لخِفَّتهما، فأجْرَوا الواوَ الظاهرةَ مُجْرَى الألف لسُكُونها فحَمَلوا ذلك على مِيزان ما جاءَ من محو الجَدَث والجَمَل وغيرهما، وأجمال للعدد، ودَخَلَتْ ألف القَطْع فَرقاً بين العدد وبين الجِماع، ودَخَلَتِ الألفُ بعد الميم مَدَّةً ومُدَّتْ من فتح الميم، ليختلفَ لفظُ الجمع من لفظ الواحد، لأنه لو قال: أجْمَل لاشتَبَه بالنَّعْت نحو أحْمَر وأصفر.
وما كان ثانية من الحروفِ الصِّحاح ساكناً نحو: سَرْجٍ وبَعْلٍ، فإِنّهم زادوا الألف أيضاً في أوَّله للعَدد، ولو لم تكن العَيْن والرّاء للنُزِعَ منها مَدة، وقد سُكِّنَ الحرفُ الذي قبلها لمجيء ألفِ القطع، فلما سُكِّنَ الحرفانِ حَرَّكوا الآخِر منهما، فلم يكن له وجهٌ إلاّ الضمّةُ، لأنّه لو فُتِحَ لأشتبَه بالنَّعْت، ولو كُسِرَ لاشتبَه بالأمر.
ويقال لذَنَب الفَرَس إذا طال: ذَيْلٌ، وفَرَسٌ ذَيّال إذا تَذَيَّلَ في مَشْيه واستِنانه.
وقد أُذيلَ الفرسُ إذا أُسيءَ القيامُ عليه حتى يُهْزَل.
وأذَلْتُه: أهَنْتُه.
ويقال للحَلْقةِ اللَّطيفةِ من حَلَقِ الدُّروع وغيرها مُذالة، قال:
من الماذيِّ والحَلَقِ المُذالِ
ذأل:
ذُؤالةُ اسمُ معرفةٌ للذِّئبِ لا ينصَرف، وسَمَّتِ العَرَبُ عامَّةَ السِّباع بأسماءٍ معارف، يُجرونَها مَجرَى الرجال والنساء، ويُذكِّرون ذُؤالة ولا يجعلون فيه ألفً ولاماً.
والذَّأْلانُ: ابنُ أوَى. واختَلَفوا فقال بعضهم ذِئْلان، وقال بعضهم: ذُؤلان لجماعة ذُؤالة.
والذَّأَلان، مفتوحة الهمزة: مِشْيةٌ في سُرعةٍ ومَيْسٍ، فإذا كانت المِشْيةُ في انخِزالٍ وضَعْف قيل: تذأل، وقيل بالدال أيضاً، قال:
مَرَّتْ بأعلى سَحَرين تذألُ
وذل:
الوذيلةُ: قطعةٌ من شَحْم السَّنامِ والأَلْيَة.
ويقال للقِطعة من الفضة: وَذيلة وتُجمَع وَذائل.
لوذ:
اللَّوْذُ: مصدر لاذَ يَلُوذُ لَوْذاً، واللِّياذ مَصدرَ المُلاوَذة، وهو أن يستَتِرَ بشيءٍ مخافةَ أن تراه وتأخُذَه.
واللاّذةُ واللاّذُ: ثياب من حرير يُنْسَجُ بالصِّين تُسَمِّيه العربُ والعَجَم اللاّذ.
والمَلاذُ: المَلْجَأ، ويُجمَع المَلاوِذ.
وألواذُ المكان: نَواحيه، والواحِدُ لَوْذٌ.
ذول:
الذّالُ: تصغيرُها ذُوَيلة، وكل حرف من حروف الهجاء يتبعه ألف بعد حرف حَرْفِ صحيح فإنّها ترجِع إلى الواو وإنْ كانت بعد الألف مَدّةٌ مثل الحاء والباء فأنّها ترجع إلى الياء، تقول في طاء طُيَيَّة وفي حاء حُيَيَّة.

### Türkçe

باب **الذال** و**اللام** و**و** و**ي** **ء** معهما
**ذ ي ل**، **ذ أ ل**، و**ذ ل**، **ل و ذ**، **ذ و ل** مستعملات

**ذيل**:
**ما أُسبِلَ** فأصابَ الأرضَ من **الرِّداءِ** و**الإِزار**; ve **ذَيْل المرأة** her giydiği her elbise için, onu arkasından yere sürüdüğü zaman.
Ve **ذَيْل الريحِ**: rüzgârın topraktan ve toz-dumandan yere sürüklediği şey; onun çoğulu **ذُيُول**dur ve belki dediler: **أذيال**; çünkü **الياء** hareketlendiği zaman **ألف**a dönüşür; şu misal gibi: **القال** **القول**dan, ve **القَاب** **القَوْب**dan; ve ikisi vezinde eşittir, hafiflikleri sebebiyle; böylece sükûnu sebebiyle açık **الواو**yu **الألف**ın yürütümü yerine yürüttüler; sonra bunu, **محو الجَدَث** ve **الجَمَل** ve başkalarından gelenin mizanı üzerine حمل ettiler; ve sayı için **أجمال**; ve sayı ile **الجِماع** arasında fark olmak üzere **ألف القَطْع** girdi; ve **الألف** **الميم**den sonra bir med olarak girdi ve **الميم**in fethinden uzatıldı; çoğulun lafzı tekilin lafzından ayrılsın diye; çünkü eğer **أجْمَل** deseydi, **أحْمَر** ve **أصفر** gibi sıfatla karışırdı.

Ve harflerin sahihlerinden ikincisi sâkin olan şey, **سَرْج** ve **بَعْل** gibi; şüphesiz onlar sayı için onun başına da **الألف**ı artırdılar; ve eğer **العَيْن** ve **الرّاء** olmasaydı ondan med çekilip alınırdı; ve **ألفِ القطع**ın gelişi sebebiyle ondan önceki harf sükûnlandırıldı; iki harf sükûnlandırılınca, onların sonuncusunu harekelediler; onun için **الضمّة**den başka bir وجه olmadı; çünkü eğer fetha verilseydi sıfatla karışırdı; ve eğer kesra verilseydi emirle karışırdı.

Ve atın kuyruğuna, uzadığı zaman, **ذَيْل** denir; ve yürüyüşünde ve koşusunda **تَذَيَّلَ** ettiği zaman **فَرَسٌ ذَيّال**.
Ve ata kötü bakılıp zayıflatılıncaya kadar, **أُذيلَ الفرسُ** denmiştir.
Ve **أذَلْتُه**: onu aşağıladım.
Ve zırh halkalarından ve başkalarından ince halka için **مُذالة** denir; dedi ki:
من **الماذيِّ** و**الحَلَقِ المُذالِ**

**ذأل**:
**ذُؤالةُ** kurttan bir özel isimdir, munsarif olmaz; ve Araplar yırtıcıların umumuna özel isimlerle isim verdiler; onları erkekler ve kadınlar yürütümü yerine yürütürler; ve **ذُؤالة**yı müzekker yaparlar ve onda **ألف** ve **لام** kılmazlar.
Ve **الذَّأْلانُ**: **ابنُ أوَى**’nın yavrusu. İhtilaf ettiler; bazısı **ذِئْلان** dedi, bazısı **ذُؤلان** dedi, **ذُؤالة** cemaatine.
Ve **الذَّأَلان**—hemze fethalı—: süratte ve meyilde bir yürüyüştür; yürüyüş çekingenlikte ve zayıflıkta olursa **تذأل** denir; ve **بالدال** ile de denmiştir; dedi ki:
مَرَّتْ بأعلى سَحَرين تذألُ

**وذل**:
**الوذيلةُ**: hörgücün yağı ve kuyruk yağıdan bir parçadır.
Ve gümüşten parçaya **وَذيلة** denir ve **وَذائل** diye çoğul yapılır.

**لوذ**:
**اللَّوْذُ**: **لاذَ يَلُوذُ لَوْذاً**’nın masdarıdır; ve **اللِّياذ** **المُلاوَذة**nın masdarıdır; o da, seni görüp yakalamasından korkarak bir şeyle örtünmendir.
Ve **اللاّذةُ** ve **اللاّذُ**: Çin’de dokunan ipekten elbiselerdir; Araplar ve Acemler ona **اللاّذ** adını verir.
Ve **المَلاذُ**: sığınaktır; **المَلاوِذ** diye çoğul yapılır.
Ve **ألواذُ المكان**: onun taraflarıdır; tekili **لَوْذ**dur.

**ذول**:
**الذّالُ**: onun küçültmesi **ذُوَيلة**dir; ve hece harflerinden her harf ki sahih bir harften sonra bir **ألف** onu takip eder, o, **الواو**ya döner; ve eğer **الألف**ten sonra **مَدّة** varsa—**الحاء** ve **الباء** gibi—o, **الياء**ya döner; **طاء** hakkında **طُيَيَّة** dersin ve **حاء** hakkında **حُيَيَّة**.
